{"id":32898,"date":"2026-11-05T16:32:25","date_gmt":"2026-11-05T15:32:25","guid":{"rendered":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/voyages\/tombouctou\/"},"modified":"2026-11-05T16:59:54","modified_gmt":"2026-11-05T15:59:54","slug":"tombouctou","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/voyages\/tombouctou\/","title":{"rendered":"Tombouctou"},"content":{"rendered":"<p class=\"opa-ref\" style=\"text-align: center; font-size: 0.85em; line-height: 1.5;\"><em><strong>Image d&rsquo;en-t\u00eate :<\/strong> Vue de Tombouctou, gravure d&rsquo;apr\u00e8s Heinrich Barth, <em>Travels and Discoveries in North and Central Africa<\/em>, 1858 (<a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Barthtimbuktu.jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Wikimedia Commons<\/a>, Public domain)<\/em><\/p>\n<div class=\"opa-soutien\" style=\"text-align: center; margin: 0 0 1.6em;\">\n<form style=\"display: inline-block; margin: 0 0 .4em;\" action=\"https:\/\/www.paypal.com\/donate\" method=\"post\" target=\"_top\"><input name=\"hosted_button_id\" type=\"hidden\" value=\"QSSRVLDUKP2MG\" \/><input style=\"border: 0;\" title=\"Faire un don avec PayPal\" alt=\"Faire un don avec PayPal\" name=\"submit\" src=\"https:\/\/www.paypalobjects.com\/fr_FR\/FR\/i\/btn\/btn_donateCC_LG.gif\" type=\"image\" \/><\/form>\n<p><span style=\"font-size: 0.9em;\"><a href=\"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/soutenir\/\">Soutenir mon travail<\/a> \u00b7 <a href=\"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/abonnements\/\">Tout lire sans limite<\/a> \u00b7 <a href=\"https:\/\/www.amazon.fr\/Livres-Orazio-Puglisi\/s?rh=n%3A301061%2Cp_27%3AOrazio+Puglisi\">Mes livres<\/a><\/span><\/div>\n<style>.opa-art{font-size:1.04em;line-height:1.75}.opa-art h2{margin-top:1.6em}.opa-art h3{margin-top:1.8em;color:#7a1f2b}.opa-fig{position:relative;left:50%;transform:translateX(-50%);width:min(1000px,94vw);margin:2.2em 0}.opa-fig img{width:100%!important;height:auto!important;max-width:none!important;display:block;box-shadow:0 10px 34px rgba(0,0,0,.25);border-radius:3px}.opa-fig figcaption{max-width:720px;margin:.8em auto 0;font-size:.82em;line-height:1.5;text-align:center;opacity:.8}.opa-lettrine:first-letter{float:left;font-family:Georgia,serif;font-size:3.4em;line-height:.9;padding:.05em .12em 0 0;color:#7a1f2b}.opa-biblio{font-size:.92em}<\/style>\n<style>.opa-gal{display:grid;grid-template-columns:repeat(auto-fill,minmax(240px,1fr));gap:16px;margin:1.6em 0;position:relative;left:50%;transform:translateX(-50%);width:min(1100px,94vw);background:#fbf8f3;padding:18px;border-radius:8px;box-sizing:border-box;color:#222}.opa-gal figure{margin:0}.opa-gal img{width:100%!important;height:220px!important;object-fit:cover;border-radius:4px;box-shadow:0 6px 18px rgba(0,0,0,.2)}.opa-gal figcaption{font-size:.78em;line-height:1.4;margin-top:.4em;opacity:.9}.opa-vidbox{position:relative;padding-top:56.25%;margin:1.2em 0;border-radius:6px;overflow:hidden;box-shadow:0 8px 24px rgba(0,0,0,.25)}.opa-vidbox iframe,.opa-vidbox video{position:absolute;inset:0;width:100%;height:100%;border:0}.opa-dl li{margin:.4em 0}.opa-dl a{font-weight:600}<\/style>\n<div class=\"opa-art\">\n<h2 style=\"text-align: center;\">Tombouctou, la myst\u00e9rieuse cit\u00e9 des 333 saints<\/h2>\n<p class=\"opa-lettrine\">Aux portes du Sahara, \u00e0 quelques kilom\u00e8tres du fleuve Niger, <a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tombouctou\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Tombouctou<\/a> fut l&rsquo;une des grandes capitales intellectuelles du monde musulman. L&rsquo;or, le sel et les livres y transitaient par caravanes. Pendant des si\u00e8cles, l&rsquo;Europe en r\u00eava sans pouvoir l&rsquo;atteindre. Ses mosqu\u00e9es de terre crue, b\u00e2ties en <a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Terre_crue\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">banco<\/a>, sont parmi les chefs-d&rsquo;\u0153uvre de l&rsquo;architecture africaine.<\/p>\n<figure class=\"opa-fig\"><a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Djinguereber_Mosque,_Timbuktu.jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/thumb.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/14\/Djinguereber_Mosque%2C_Timbuktu.jpg\/1920px-Djinguereber_Mosque%2C_Timbuktu.jpg?utm_source=commons.wikimedia.org&#038;utm_campaign=imageinfo&#038;utm_content=thumbnail\" alt=\"Mosqu\u00e9e de Djingareyber \u00e0 Tombouctou\" loading=\"lazy\"><\/a><figcaption>La mosqu\u00e9e de Djingareyber <span style=\"opacity:.75\">(<a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Djinguereber_Mosque,_Timbuktu.jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Wikimedia Commons<\/a>, CC BY 2.0)<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<h3>L&rsquo;or de Mansa Moussa<\/h3>\n<figure class=\"opa-fig\"><a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Tombouctou-Mosqu%C3%A9e_de_Djingerey-ber_(AOF).jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/4\/49\/Tombouctou-Mosqu%C3%A9e_de_Djingerey-ber_%28AOF%29.jpg?utm_source=commons.wikimedia.org&#038;utm_campaign=imageinfo&#038;utm_content=thumbnail_unscaled\" alt=\"Ancienne carte postale de la mosqu\u00e9e de Djingareyber\" loading=\"lazy\"><\/a><figcaption>La mosqu\u00e9e de Djingareyber sur une carte postale ancienne <span style=\"opacity:.75\">(<a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Tombouctou-Mosqu%C3%A9e_de_Djingerey-ber_(AOF).jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Wikimedia Commons<\/a>, Public domain)<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<p>Simple campement touareg vers l&rsquo;an 1100, Tombouctou devient une grande ville sous l&rsquo;<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Empire_du_Mali\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">empire du Mali<\/a>. De retour de son c\u00e9l\u00e8bre p\u00e8lerinage \u00e0 La Mecque en 1324, l&#8217;empereur <a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mansa_Moussa\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Mansa Moussa<\/a>, dont la g\u00e9n\u00e9rosit\u00e9 en or avait \u00e9bloui le Caire, fait b\u00e2tir la <a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mosqu%C3%A9e_Djingareyber\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">mosqu\u00e9e de Djingareyber<\/a> par l&rsquo;architecte andalou Abu Ishaq es-Saheli. La ville passe ensuite \u00e0 l&rsquo;<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Empire_songha%C3%AF\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">empire songha\u00ef<\/a> en 1468.<\/p>\n<h3>La ville des savants<\/h3>\n<figure class=\"opa-fig\"><a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Sankore_Mosque_in_Timbuktu.jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/thumb.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f1\/Sankore_Mosque_in_Timbuktu.jpg\/1920px-Sankore_Mosque_in_Timbuktu.jpg?utm_source=commons.wikimedia.org&#038;utm_campaign=imageinfo&#038;utm_content=thumbnail\" alt=\"Mosqu\u00e9e de Sankor\u00e9 \u00e0 Tombouctou\" loading=\"lazy\"><\/a><figcaption>La mosqu\u00e9e de Sankor\u00e9 <span style=\"opacity:.75\">(<a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Sankore_Mosque_in_Timbuktu.jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Wikimedia Commons<\/a>, CC BY 2.0)<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<p>Au XVI<sup>e<\/sup> si\u00e8cle, la <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Sankor%C3%A9_Madrasah\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">mosqu\u00e9e de Sankor\u00e9<\/a> et ses ma\u00eetres attirent des milliers d&rsquo;\u00e9tudiants : droit, th\u00e9ologie, astronomie, m\u00e9decine, grammaire. <a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/L%C3%A9on_l'Africain\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">L\u00e9on l&rsquo;Africain<\/a>, qui visite la ville vers 1510, note que le commerce des livres y rapporte plus que toute autre marchandise. En 1591, les Marocains s&#8217;emparent de la ville ; le grand savant <a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ahmad_Baba_al-Timbukti\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Ahmed Baba<\/a> est d\u00e9port\u00e9 \u00e0 Marrakech.<\/p>\n<h3>Les manuscrits de Tombouctou<\/h3>\n<figure class=\"opa-fig\"><a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Timbuktu_Manuscript_(48522180467).jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/thumb.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/87\/Timbuktu_Manuscript_%2848522180467%29.jpg\/1920px-Timbuktu_Manuscript_%2848522180467%29.jpg?utm_source=commons.wikimedia.org&#038;utm_campaign=imageinfo&#038;utm_content=thumbnail\" alt=\"Manuscrit de Tombouctou\" loading=\"lazy\"><\/a><figcaption>Un manuscrit de Tombouctou <span style=\"opacity:.75\">(<a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Timbuktu_Manuscript_(48522180467).jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Wikimedia Commons<\/a>, CC BY-SA 2.0)<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<p>Des centaines de milliers de <a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Manuscrits_de_Tombouctou\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">manuscrits<\/a>, conserv\u00e9s de g\u00e9n\u00e9ration en g\u00e9n\u00e9ration dans les biblioth\u00e8ques familiales, t\u00e9moignent de cet \u00e2ge d&rsquo;or. En 2012, lors de l&rsquo;occupation de la ville par des groupes arm\u00e9s, des mausol\u00e9es de saints furent d\u00e9truits ; des biblioth\u00e9caires \u00e9vacu\u00e8rent en secret une grande partie des manuscrits vers Bamako. Les mausol\u00e9es ont \u00e9t\u00e9 reconstruits depuis.<\/p>\n<h3>Le r\u00eave des explorateurs<\/h3>\n<figure class=\"opa-fig\"><a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Ren%C3%A9_Cailli%C3%A9.jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/f\/f9\/Ren%C3%A9_Cailli%C3%A9.jpg?utm_source=commons.wikimedia.org&#038;utm_campaign=imageinfo&#038;utm_content=thumbnail_unscaled\" alt=\"Portrait de Ren\u00e9 Cailli\u00e9\" loading=\"lazy\"><\/a><figcaption>Ren\u00e9 Cailli\u00e9, le premier Europ\u00e9en revenu de Tombouctou <span style=\"opacity:.75\">(<a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Ren%C3%A9_Cailli%C3%A9.jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Wikimedia Commons<\/a>, Public domain)<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<p>Au XIX<sup>e<\/sup> si\u00e8cle, la Soci\u00e9t\u00e9 de g\u00e9ographie de Paris promet un prix au premier Europ\u00e9en qui reviendra de Tombouctou. L&rsquo;\u00c9cossais <a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alexander_Gordon_Laing\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Alexander Gordon Laing<\/a> l&rsquo;atteint en 1826 mais est tu\u00e9 au retour. D\u00e9guis\u00e9 en musulman, le Fran\u00e7ais <a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ren%C3%A9_Cailli%C3%A9\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Ren\u00e9 Cailli\u00e9<\/a> y entre en 1828 et en revient : il est d\u00e9\u00e7u par cette ville de terre qu&rsquo;on lui avait d\u00e9crite couverte d&rsquo;or. Le savant allemand <a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Heinrich_Barth\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Heinrich Barth<\/a> y s\u00e9journe en 1853-1854 et en rapporte des dessins pr\u00e9cis.<\/p>\n<h3>Ce qu&rsquo;il ne faut pas manquer<\/h3>\n<ul class=\"opa-chrono\">\n<li><strong>La mosqu\u00e9e de Djingareyber<\/strong> \u2014 la plus ancienne, voulue par Mansa Moussa.<\/li>\n<li><strong>La mosqu\u00e9e de Sankor\u00e9<\/strong> \u2014 le c\u0153ur de l&rsquo;ancienne universit\u00e9.<\/li>\n<li><strong>La mosqu\u00e9e de Sidi Yahia<\/strong> \u2014 et sa porte que la l\u00e9gende dit ne devoir jamais s&rsquo;ouvrir.<\/li>\n<li><strong>L&rsquo;Institut Ahmed Baba<\/strong> \u2014 les manuscrits de l&rsquo;\u00e2ge d&rsquo;or.<\/li>\n<\/ul>\n<h3>Rep\u00e8res<\/h3>\n<ul class=\"opa-chrono\">\n<li><strong>vers 1100<\/strong> \u2014 Campement touareg pr\u00e8s du Niger<\/li>\n<li><strong>1324<\/strong> \u2014 P\u00e8lerinage de Mansa Moussa \u00e0 La Mecque<\/li>\n<li><strong>vers 1327<\/strong> \u2014 Construction de la mosqu\u00e9e de Djingareyber<\/li>\n<li><strong>1468<\/strong> \u2014 Conqu\u00eate par Sonni Ali, empereur songha\u00ef<\/li>\n<li><strong>vers 1510<\/strong> \u2014 Visite de L\u00e9on l&rsquo;Africain<\/li>\n<li><strong>1591<\/strong> \u2014 Conqu\u00eate marocaine<\/li>\n<li><strong>1828<\/strong> \u2014 Ren\u00e9 Cailli\u00e9 entre \u00e0 Tombouctou<\/li>\n<li><strong>1853-1854<\/strong> \u2014 S\u00e9jour de Heinrich Barth<\/li>\n<li><strong>1988<\/strong> \u2014 Inscription au patrimoine mondial de l&rsquo;UNESCO<\/li>\n<li><strong>2012<\/strong> \u2014 Destruction de mausol\u00e9es et sauvetage des manuscrits<\/li>\n<\/ul>\n<h3>Galerie<\/h3>\n<div class=\"opa-gal\">\n<figure><a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Barth_1858_Timbuktu_from_terrace.jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/thumb.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/aa\/Barth_1858_Timbuktu_from_terrace.jpg\/1920px-Barth_1858_Timbuktu_from_terrace.jpg?utm_source=commons.wikimedia.org&#038;utm_campaign=imageinfo&#038;utm_content=thumbnail\" alt=\"Tombouctou vue d'une terrasse\" loading=\"lazy\"><\/a><figcaption>Tombouctou vue d&rsquo;une terrasse, d&rsquo;apr\u00e8s Barth <span style=\"opacity:.75\">(<a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Barth_1858_Timbuktu_from_terrace.jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Wikimedia Commons<\/a>, Public domain)<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<figure><a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:TIMBUKTU-EINZUG.jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/thumb.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/28\/TIMBUKTU-EINZUG.jpg\/1920px-TIMBUKTU-EINZUG.jpg?utm_source=commons.wikimedia.org&#038;utm_campaign=imageinfo&#038;utm_content=thumbnail\" alt=\"Arriv\u00e9e de Barth \u00e0 Tombouctou\" loading=\"lazy\"><\/a><figcaption>L&rsquo;arriv\u00e9e de Heinrich Barth \u00e0 Tombouctou <span style=\"opacity:.75\">(<a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:TIMBUKTU-EINZUG.jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Wikimedia Commons<\/a>, Public domain)<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<figure><a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Dubois_1896_p279_Timbuktu_Sankore_Mosque.jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/thumb.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/16\/Dubois_1896_p279_Timbuktu_Sankore_Mosque.jpg\/1920px-Dubois_1896_p279_Timbuktu_Sankore_Mosque.jpg?utm_source=commons.wikimedia.org&#038;utm_campaign=imageinfo&#038;utm_content=thumbnail\" alt=\"Mosqu\u00e9e de Sankor\u00e9 par Dubois\" loading=\"lazy\"><\/a><figcaption>La mosqu\u00e9e de Sankor\u00e9 dans le livre de F\u00e9lix Dubois (1896) <span style=\"opacity:.75\">(<a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Dubois_1896_p279_Timbuktu_Sankore_Mosque.jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Wikimedia Commons<\/a>, Public domain)<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<figure><a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Tombouctou-Mosqu%C3%A9e_de_Sidi-Yahya_(AOF).jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/0\/06\/Tombouctou-Mosqu%C3%A9e_de_Sidi-Yahya_%28AOF%29.jpg?utm_source=commons.wikimedia.org&#038;utm_campaign=imageinfo&#038;utm_content=thumbnail_unscaled\" alt=\"Mosqu\u00e9e de Sidi Yahia\" loading=\"lazy\"><\/a><figcaption>La mosqu\u00e9e de Sidi Yahia sur une carte postale ancienne <span style=\"opacity:.75\">(<a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Tombouctou-Mosqu%C3%A9e_de_Sidi-Yahya_(AOF).jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Wikimedia Commons<\/a>, Public domain)<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<figure><a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Timbuktu-139076.jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/thumb.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/6a\/Timbuktu-139076.jpg\/1920px-Timbuktu-139076.jpg?utm_source=commons.wikimedia.org&#038;utm_campaign=imageinfo&#038;utm_content=thumbnail\" alt=\"Manuscrits de Tombouctou\" loading=\"lazy\"><\/a><figcaption>Manuscrits conserv\u00e9s \u00e0 Tombouctou <span style=\"opacity:.75\">(<a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Timbuktu-139076.jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Wikimedia Commons<\/a>, CC BY-SA 3.0 igo)<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n<h3>En vid\u00e9o<\/h3>\n<style>.opa-vgrid{display:grid;grid-template-columns:repeat(auto-fill,minmax(min(100%,440px),1fr));gap:22px;margin:1.4em 0 2.4em;position:relative;left:50%;transform:translateX(-50%);width:min(1150px,94vw)}.opa-vgrid>br{display:none}.opa-vbx{margin:0}.opa-vbx-f{position:relative;display:block;padding-top:56.25%;border-radius:8px;overflow:hidden;box-shadow:0 10px 30px rgba(0,0,0,.28);background:#000}.opa-vbx-f iframe{position:absolute;inset:0;width:100%!important;height:100%!important;border:0}.opa-vbx-f img{position:absolute;inset:0;width:100%!important;height:100%!important;object-fit:cover;transition:transform .5s,opacity .3s;opacity:.92}.opa-vbx-f:hover img{transform:scale(1.04);opacity:1}.opa-play{position:absolute;left:50%;top:50%;width:78px;height:54px;transform:translate(-50%,-50%);background:rgba(204,0,0,.92);border-radius:14px;box-shadow:0 4px 16px rgba(0,0,0,.4)}.opa-play:after{content:\"\";position:absolute;left:31px;top:16px;border-style:solid;border-width:11px 0 11px 19px;border-color:transparent transparent transparent #fff}.opa-vbx figcaption{font-size:.82em;line-height:1.45;text-align:center;margin-top:.6em;opacity:.85}<\/style>\n<p><script>(function(){if(window.opaYT)return;window.opaYT=1;document.addEventListener(\"click\",function(e){var a=e.target.closest&&e.target.closest(\".opa-vbx-f[data-yt]\");if(!a)return;e.preventDefault();var f=document.createElement(\"iframe\");f.src=\"https:\/\/www.youtube.com\/embed\/\"+a.getAttribute(\"data-yt\")+\"?autoplay=1&rel=0\";f.setAttribute(\"allow\",\"autoplay; encrypted-media; picture-in-picture; fullscreen\");f.setAttribute(\"allowfullscreen\",\"\");f.setAttribute(\"referrerpolicy\",\"strict-origin-when-cross-origin\");a.innerHTML=\"\";a.appendChild(f);a.removeAttribute(\"data-yt\");a.removeAttribute(\"href\");});})();<\/script><\/p>\n<div class=\"opa-vgrid\">\n<figure class=\"opa-vbx\"><a class=\"opa-vbx-f\" data-yt=\"j4V-QAzKQ3A\" href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=j4V-QAzKQ3A\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><img src=\"https:\/\/i.ytimg.com\/vi\/j4V-QAzKQ3A\/maxresdefault.jpg\" alt=\"Tombouctou, patrimoine mondial \u2014 UNESCO\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\"><span class=\"opa-play\"><\/span><\/a><figcaption>Tombouctou, patrimoine mondial <span style=\"opacity:.7\">\u2014 UNESCO<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<figure class=\"opa-vbx\"><a class=\"opa-vbx-f\" data-yt=\"2Ni6ElmkPho\" href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=2Ni6ElmkPho\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><img src=\"https:\/\/i.ytimg.com\/vi\/2Ni6ElmkPho\/maxresdefault.jpg\" alt=\"De Mopti \u00e0 Tombouctou en pirogue sur le Niger \u2014 wocomoFRAN\u00c7AIS\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\"><span class=\"opa-play\"><\/span><\/a><figcaption>De Mopti \u00e0 Tombouctou en pirogue sur le Niger <span style=\"opacity:.7\">\u2014 wocomoFRAN\u00c7AIS<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n<h3>\u00c0 voir<\/h3>\n<ul class=\"opa-dl\">\n<li><a href=\"https:\/\/www.youtube.com\/results?search_query=Tombouctou+documentaire\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Tombouctou, la cit\u00e9 myst\u00e9rieuse<\/a> (vid\u00e9os YouTube)<\/li>\n<li><a href=\"https:\/\/www.youtube.com\/results?search_query=manuscrits+de+Tombouctou\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Les manuscrits de Tombouctou<\/a> (vid\u00e9os YouTube)<\/li>\n<li><a href=\"https:\/\/www.youtube.com\/results?search_query=Mansa+Moussa+documentaire\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Mansa Moussa, l&#8217;empereur le plus riche<\/a> (vid\u00e9os YouTube)<\/li>\n<\/ul>\n<h3>\u00c0 t\u00e9l\u00e9charger (livres du domaine public, PDF)<\/h3>\n<ul class=\"opa-dl\">\n<li><a href=\"https:\/\/archive.org\/download\/journaldunvoyage02cail\/journaldunvoyage02cail.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">T\u00e9l\u00e9charger le PDF<\/a> \u2014 Ren\u00e9 Cailli\u00e9, <em>Journal d&rsquo;un voyage \u00e0 Temboctou et \u00e0 Jenn\u00e9<\/em>, tome II, Paris, 1830 \u2014 l&rsquo;arriv\u00e9e \u00e0 Tombouctou (<a href=\"https:\/\/archive.org\/details\/journaldunvoyage02cail\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">lire en ligne<\/a>)<\/li>\n<li><a href=\"https:\/\/archive.org\/download\/tombouctoulamys00dubogoog\/tombouctoulamys00dubogoog.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">T\u00e9l\u00e9charger le PDF<\/a> \u2014 F\u00e9lix Dubois, <em>Tombouctou la myst\u00e9rieuse<\/em>, Paris, Flammarion, 1897 (<a href=\"https:\/\/archive.org\/details\/tombouctoulamys00dubogoog\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">lire en ligne<\/a>)<\/li>\n<\/ul>\n<h3>Pour aller plus loin en ligne<\/h3>\n<ul class=\"opa-dl\">\n<li><a href=\"https:\/\/whc.unesco.org\/fr\/list\/119\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Tombouctou \u2014 UNESCO<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<h3>Pour aller plus loin<\/h3>\n<ul class=\"opa-biblio\">\n<li>Ren\u00e9 Cailli\u00e9, <em>Voyage \u00e0 Tombouctou<\/em>, Paris, La D\u00e9couverte, r\u00e9\u00e9d.<\/li>\n<li>Jean-Michel Djian, <em>Les Manuscrits de Tombouctou<\/em>, Paris, JC Latt\u00e8s, 2012.<\/li>\n<li>Voir aussi <a href=\"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/voyages\/\">Voyages<\/a>, <a href=\"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/les-sept-merveilles-du-monde\/\">Les sept merveilles du monde<\/a>, <a href=\"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/les-plus-belles-iles-du-monde\/\">Les plus belles \u00eeles du monde<\/a>, <a href=\"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/les-plus-belles-plages-du-monde\/\">Les plus belles plages du monde<\/a>, <a href=\"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/lieux-atypiques\/\">Lieux atypiques<\/a>, <a href=\"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/les-plus-grands-musees-du-monde\/\">Les plus grands mus\u00e9es du monde<\/a>, <a href=\"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/les-grandes-capitales-du-monde\/\">Les grandes capitales du monde<\/a>, <a href=\"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/rome-2\/\">Rome<\/a>, <a href=\"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/voyages\/venise\/\">Venise<\/a>, <a href=\"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/voyages\/preparer-mon-voyage\/\">Pr\u00e9parer mon voyage<\/a>.<\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Image d&rsquo;en-t\u00eate : Vue de Tombouctou, gravure d&rsquo;apr\u00e8s Heinrich Barth, Travels and Discoveries in North and Central Africa, 1858 (Wikimedia Commons, Public domain) Soutenir mon travail \u00b7 Tout lire sans limite \u00b7 Mes livres Tombouctou, la myst\u00e9rieuse cit\u00e9 des 333 saints Aux portes du Sahara, \u00e0 quelques kilom\u00e8tres du fleuve Niger, Tombouctou fut l&rsquo;une des [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":32897,"parent":6999,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"_opa_src":"","footnotes":""},"class_list":["post-32898","page","type-page","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v28.9 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>Tombouctou, la myst\u00e9rieuse cit\u00e9 des 333 saints : histoire et art - Orazio Puglisi<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Guide de Tombouctou : mosqu\u00e9es de terre de Djingareyber et Sankor\u00e9, Mansa Moussa, les manuscrits, Ren\u00e9 Cailli\u00e9 et les livres anciens \u00e0 t\u00e9l\u00e9charger.\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/voyages\/tombouctou\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"fr_FR\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Tombouctou, la myst\u00e9rieuse cit\u00e9 des 333 saints : histoire et art - Orazio Puglisi\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Guide de Tombouctou : mosqu\u00e9es de terre de Djingareyber et Sankor\u00e9, Mansa Moussa, les manuscrits, Ren\u00e9 Cailli\u00e9 et les livres anciens \u00e0 t\u00e9l\u00e9charger.\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/voyages\/tombouctou\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Orazio Puglisi\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2026-11-05T15:59:54+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/oraziopuglisi.art\/wp-content\/uploads\/2026\/11\/tombouctou-barth-1858.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"1920\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"1123\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Dur\u00e9e de lecture estim\u00e9e\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"4 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/oraziopuglisi.art\\\/index.php\\\/voyages\\\/tombouctou\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/oraziopuglisi.art\\\/index.php\\\/voyages\\\/tombouctou\\\/\",\"name\":\"Tombouctou, la myst\u00e9rieuse cit\u00e9 des 333 saints : histoire et art - Orazio Puglisi\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/oraziopuglisi.art\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/oraziopuglisi.art\\\/index.php\\\/voyages\\\/tombouctou\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/oraziopuglisi.art\\\/index.php\\\/voyages\\\/tombouctou\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/oraziopuglisi.art\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/11\\\/tombouctou-barth-1858.jpg\",\"datePublished\":\"2026-11-05T15:32:25+00:00\",\"dateModified\":\"2026-11-05T15:59:54+00:00\",\"description\":\"Guide de Tombouctou : mosqu\u00e9es de terre de Djingareyber et Sankor\u00e9, Mansa Moussa, les manuscrits, Ren\u00e9 Cailli\u00e9 et les livres anciens \u00e0 t\u00e9l\u00e9charger.\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/oraziopuglisi.art\\\/index.php\\\/voyages\\\/tombouctou\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"fr-FR\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/oraziopuglisi.art\\\/index.php\\\/voyages\\\/tombouctou\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"fr-FR\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/oraziopuglisi.art\\\/index.php\\\/voyages\\\/tombouctou\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/oraziopuglisi.art\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/11\\\/tombouctou-barth-1858.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/oraziopuglisi.art\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/11\\\/tombouctou-barth-1858.jpg\",\"width\":1920,\"height\":1123,\"caption\":\"Vue de Tombouctou, gravure d'apr\u00e8s Heinrich Barth, Travels and Discoveries in North and Central Africa, 1858\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/oraziopuglisi.art\\\/index.php\\\/voyages\\\/tombouctou\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Accueil\",\"item\":\"https:\\\/\\\/oraziopuglisi.art\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Voyages\",\"item\":\"https:\\\/\\\/oraziopuglisi.art\\\/index.php\\\/voyages\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"Tombouctou\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/oraziopuglisi.art\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/oraziopuglisi.art\\\/\",\"name\":\"Oraziopuglisi.art\",\"description\":\"Le beau ! Quoi d&#039;autre ?\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/oraziopuglisi.art\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/25fc9286c60d24f18b651edcc5903c4c\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/oraziopuglisi.art\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"fr-FR\"},{\"@type\":[\"Person\",\"Organization\"],\"@id\":\"https:\\\/\\\/oraziopuglisi.art\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/25fc9286c60d24f18b651edcc5903c4c\",\"name\":\"Orazio Puglisi\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"fr-FR\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/b6db1b0cfae43195d5bb3bc41143b8ea702115830550a54531b37cf0fb97e1f6?s=96&d=mm&r=g\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/b6db1b0cfae43195d5bb3bc41143b8ea702115830550a54531b37cf0fb97e1f6?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/b6db1b0cfae43195d5bb3bc41143b8ea702115830550a54531b37cf0fb97e1f6?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"Orazio Puglisi\"},\"logo\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/b6db1b0cfae43195d5bb3bc41143b8ea702115830550a54531b37cf0fb97e1f6?s=96&d=mm&r=g\"},\"sameAs\":[\"http:\\\/\\\/oraziopuglisi.art\"]}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Tombouctou, la myst\u00e9rieuse cit\u00e9 des 333 saints : histoire et art - Orazio Puglisi","description":"Guide de Tombouctou : mosqu\u00e9es de terre de Djingareyber et Sankor\u00e9, Mansa Moussa, les manuscrits, Ren\u00e9 Cailli\u00e9 et les livres anciens \u00e0 t\u00e9l\u00e9charger.","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/voyages\/tombouctou\/","og_locale":"fr_FR","og_type":"article","og_title":"Tombouctou, la myst\u00e9rieuse cit\u00e9 des 333 saints : histoire et art - Orazio Puglisi","og_description":"Guide de Tombouctou : mosqu\u00e9es de terre de Djingareyber et Sankor\u00e9, Mansa Moussa, les manuscrits, Ren\u00e9 Cailli\u00e9 et les livres anciens \u00e0 t\u00e9l\u00e9charger.","og_url":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/voyages\/tombouctou\/","og_site_name":"Orazio Puglisi","article_modified_time":"2026-11-05T15:59:54+00:00","og_image":[{"width":1920,"height":1123,"url":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/wp-content\/uploads\/2026\/11\/tombouctou-barth-1858.jpg","type":"image\/jpeg"}],"twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Dur\u00e9e de lecture estim\u00e9e":"4 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/voyages\/tombouctou\/","url":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/voyages\/tombouctou\/","name":"Tombouctou, la myst\u00e9rieuse cit\u00e9 des 333 saints : histoire et art - Orazio Puglisi","isPartOf":{"@id":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/voyages\/tombouctou\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/voyages\/tombouctou\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/wp-content\/uploads\/2026\/11\/tombouctou-barth-1858.jpg","datePublished":"2026-11-05T15:32:25+00:00","dateModified":"2026-11-05T15:59:54+00:00","description":"Guide de Tombouctou : mosqu\u00e9es de terre de Djingareyber et Sankor\u00e9, Mansa Moussa, les manuscrits, Ren\u00e9 Cailli\u00e9 et les livres anciens \u00e0 t\u00e9l\u00e9charger.","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/voyages\/tombouctou\/#breadcrumb"},"inLanguage":"fr-FR","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/voyages\/tombouctou\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"fr-FR","@id":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/voyages\/tombouctou\/#primaryimage","url":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/wp-content\/uploads\/2026\/11\/tombouctou-barth-1858.jpg","contentUrl":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/wp-content\/uploads\/2026\/11\/tombouctou-barth-1858.jpg","width":1920,"height":1123,"caption":"Vue de Tombouctou, gravure d'apr\u00e8s Heinrich Barth, Travels and Discoveries in North and Central Africa, 1858"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/voyages\/tombouctou\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Accueil","item":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Voyages","item":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/voyages\/"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"Tombouctou"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/#website","url":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/","name":"Oraziopuglisi.art","description":"Le beau ! Quoi d&#039;autre ?","publisher":{"@id":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/#\/schema\/person\/25fc9286c60d24f18b651edcc5903c4c"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"fr-FR"},{"@type":["Person","Organization"],"@id":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/#\/schema\/person\/25fc9286c60d24f18b651edcc5903c4c","name":"Orazio Puglisi","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"fr-FR","@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/b6db1b0cfae43195d5bb3bc41143b8ea702115830550a54531b37cf0fb97e1f6?s=96&d=mm&r=g","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/b6db1b0cfae43195d5bb3bc41143b8ea702115830550a54531b37cf0fb97e1f6?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/b6db1b0cfae43195d5bb3bc41143b8ea702115830550a54531b37cf0fb97e1f6?s=96&d=mm&r=g","caption":"Orazio Puglisi"},"logo":{"@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/b6db1b0cfae43195d5bb3bc41143b8ea702115830550a54531b37cf0fb97e1f6?s=96&d=mm&r=g"},"sameAs":["http:\/\/oraziopuglisi.art"]}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/32898","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=32898"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/32898\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/6999"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/32897"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=32898"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}