{"id":25262,"date":"2026-06-13T09:40:54","date_gmt":"2026-06-13T07:40:54","guid":{"rendered":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/?page_id=25262"},"modified":"2026-06-13T13:57:56","modified_gmt":"2026-06-13T11:57:56","slug":"le-bapteme-de-clovis","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/le-bapteme-de-clovis\/","title":{"rendered":"Le Bapt\u00eame de Clovis"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: justify;\"><strong>Image mise en avant<\/strong> : <i>Le Bapt\u00eame de Clovis<\/i>\u00a0(toile, vers 1500) du\u00a0<a title=\"Ma\u00eetre de Saint Gilles\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ma%C3%AEtre_de_Saint_Gilles\">Ma\u00eetre de Saint Gilles<\/a>,\u00a0<a title=\"National Gallery of Art\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/National_Gallery_of_Art\">National Gallery of Art de Washington<\/a>.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme_de_Clovis\">Le Bapt\u00eame de Clovis<\/a><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<div class=\"vector-page-toolbar vector-feature-custom-font-size-clientpref--excluded\">\n<div class=\"vector-page-toolbar-container\">\n<div id=\"left-navigation\">\n<nav aria-label=\"Espaces de noms\">\n<div id=\"p-associated-pages\" class=\"vector-menu vector-menu-tabs mw-portlet mw-portlet-associated-pages\">\n<div class=\"vector-menu-content\">\n<form>\n<div class=\"cdx-radio\">\u00a0<\/div>\n<\/form>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/nav>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div id=\"bodyContent\" class=\"vector-body ve-init-mw-desktopArticleTarget-targetContainer\" aria-labelledby=\"firstHeading\" data-mw-ve-target-container=\"\">\n<div id=\"mw-content-text\" class=\"mw-body-content\">\n<div class=\"mw-content-ltr mw-parser-output\" dir=\"ltr\" lang=\"fr\">\n<div class=\"infobox_v3 infobox infobox--frwiki noarchive\">\n<div class=\"images\"><span class=\"mw-default-size\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Amiens,_mus%C3%A9e_de_Picardie,_ivoire_sculpt%C3%A9_(IXe_si%C3%A8cle)_repr%C3%A9sentant_la_vie_de_saint_R%C3%A9mi_08.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element mw-file-upright aligncenter\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4b\/Amiens%2C_mus%C3%A9e_de_Picardie%2C_ivoire_sculpt%C3%A9_%28IXe_si%C3%A8cle%29_repr%C3%A9sentant_la_vie_de_saint_R%C3%A9mi_08.jpg\/500px-Amiens%2C_mus%C3%A9e_de_Picardie%2C_ivoire_sculpt%C3%A9_%28IXe_si%C3%A8cle%29_repr%C3%A9sentant_la_vie_de_saint_R%C3%A9mi_08.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4b\/Amiens%2C_mus%C3%A9e_de_Picardie%2C_ivoire_sculpt%C3%A9_%28IXe_si%C3%A8cle%29_repr%C3%A9sentant_la_vie_de_saint_R%C3%A9mi_08.jpg\/960px-Amiens%2C_mus%C3%A9e_de_Picardie%2C_ivoire_sculpt%C3%A9_%28IXe_si%C3%A8cle%29_repr%C3%A9sentant_la_vie_de_saint_R%C3%A9mi_08.jpg 2x\" alt=\"Description de cette image, \u00e9galement comment\u00e9e ci-apr\u00e8s\" width=\"380\" height=\"224\" data-file-width=\"1881\" data-file-height=\"1111\" \/><\/a><\/span><\/div>\n<div class=\"legend\" style=\"text-align: justify;\">Registre inf\u00e9rieur des\u00a0<i><a title=\"Miracles de saint Remi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Miracles_de_saint_Remi\">Miracles de saint Remi<\/a><\/i>, repr\u00e9sentant le bapt\u00eame de Clovis et le miracle de la\u00a0<a title=\"Sainte ampoule\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sainte_ampoule\">sainte ampoule \/\u00a0<\/a>(<a title=\"Mus\u00e9e de Picardie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mus%C3%A9e_de_Picardie\">Mus\u00e9e de Picardie<\/a>,\u00a0<a title=\"Amiens\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Amiens\">Amiens<\/a>)<\/div>\n<div class=\"hr\">\u00a0<\/div>\n<table>\n<caption class=\"hidden\">Donn\u00e9es cl\u00e9s<\/caption>\n<tbody>\n<tr>\n<th scope=\"row\">Date<\/th>\n<td>24\/25 d\u00e9cembre 496-508<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<th scope=\"row\">Lieu<\/th>\n<td><a title=\"Reims\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Reims\">Reims<\/a><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<th scope=\"row\">R\u00e9sultat<\/th>\n<td>Christianisation progressive des\u00a0<a title=\"Francs\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Francs\">Francs<\/a>\u00a0et \u00e9mergence de la tradition de\u00a0<a title=\"Sacre des rois de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sacre_des_rois_de_France\">sacre des rois de France<\/a>.<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p class=\"navbar bordered noprint\">\u00a0<\/p>\n<\/div>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le\u00a0<b>bapt\u00eame de Clovis<\/b>\u00a0est le\u00a0<a title=\"Sacrement\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sacrement\">sacrement<\/a>\u00a0symbolisant la\u00a0<a title=\"Conversion au christianisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Conversion_au_christianisme\">conversion<\/a>\u00a0du\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Roi des Francs\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Roi_des_Francs\">roi des Francs<\/a>\u00a0<a title=\"Clovis Ier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Clovis_Ier\"><span class=\"nowrap\">Clovis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"premier\"><span class=\"romain\">I<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr><\/span><\/a>\u00a0\u00e0 la\u00a0<a title=\"Christianisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Christianisme\">religion chr\u00e9tienne<\/a>. La c\u00e9r\u00e9monie aurait \u00e9t\u00e9 c\u00e9l\u00e9br\u00e9e par l&rsquo;<a title=\"Remi de Reims\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Remi_de_Reims\">\u00e9v\u00eaque Remi<\/a>\u00a0la nuit de\u00a0<a title=\"No\u00ebl\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/No%C3%ABl\">No\u00ebl<\/a><sup id=\"cite_ref-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme_de_Clovis#cite_note-2\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>Note 2<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, le 24 ou\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"12-25\" data-sort-value=\"12-25\">25 d\u00e9cembre<\/time>, dans le\u00a0<a title=\"Baptist\u00e8re\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Baptist%C3%A8re\">baptist\u00e8re<\/a>\u00a0de l&rsquo;\u00e9glise qui se trouvait \u00e0 l&#8217;emplacement de la\u00a0<a title=\"Cath\u00e9drale Notre-Dame de Reims\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cath%C3%A9drale_Notre-Dame_de_Reims#Premi%C3%A8res_cath%C3%A9drales_r%C3%A9moises\">cath\u00e9drale de Reims<\/a>\u00a0selon une tradition presque unanime<sup id=\"cite_ref-3\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme_de_Clovis#cite_note-3\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>Note 3<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il intervient \u00e0 une date incertaine qui est d\u00e9battue par les historiens<sup id=\"cite_ref-4\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme_de_Clovis#cite_note-4\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>Note 4<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. L&rsquo;historiographie, se fondant sur l\u2019<i><a title=\"Histoire des Francs\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Histoire_des_Francs\">Histoire des Francs<\/a><\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Gr\u00e9goire de Tours\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gr%C3%A9goire_de_Tours\">Gr\u00e9goire de Tours<\/a>, a longtemps fix\u00e9 cette date \u00e0 la No\u00ebl 496, apr\u00e8s la\u00a0<a title=\"Bataille de Tolbiac (496)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bataille_de_Tolbiac_(496)\">bataille de Tolbiac<\/a>, mais elle se situerait plut\u00f4t en 498 ou 499 selon la majorit\u00e9 des historiens, m\u00eame si certains penchent pour une conversion plus tardive, en 505 voire 508<sup id=\"cite_ref-5\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme_de_Clovis#cite_note-5\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>1<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-6\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme_de_Clovis#cite_note-6\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>2<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Ce bapt\u00eame a \u00e9t\u00e9 exploit\u00e9 par des sources\u00a0<a title=\"Hagiographie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hagiographie\">hagiographiques<\/a>\u00a0ou\u00a0<a title=\"Historiographie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Historiographie\">historiographiques<\/a>\u00a0(historiographie monarchique, catholique, r\u00e9publicaine), qui en ont fait\u00a0<i>a posteriori<\/i>\u00a0l&rsquo;un des \u00e9v\u00e9nements les plus importants de l&rsquo;<a title=\"Histoire de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Histoire_de_France\">histoire de France<\/a>, plus particuli\u00e8rement de la\u00a0<a title=\"Royaume de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Royaume_de_France\">monarchie<\/a>\u00a0ou de la nation fran\u00e7aise, dans le cadre du processus d&rsquo;\u00e9criture d&rsquo;un\u00a0<a title=\"Roman national\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Roman_national\">roman national<\/a>\u00a0de la France ancienne et chr\u00e9tienne<sup id=\"cite_ref-7\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme_de_Clovis#cite_note-7\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>3<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. C&rsquo;est en souvenir de ce bapt\u00eame que les futurs\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Rois de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rois_de_France\">rois de France<\/a>\u00a0portaient le titre de \u00ab\u00a0<a title=\"Fils a\u00een\u00e9 de l'\u00c9glise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fils_a%C3%AEn%C3%A9_de_l%27%C3%89glise\">fils a\u00een\u00e9 de l&rsquo;\u00c9glise<\/a>\u00a0\u00bb \u00e0 partir de\u00a0<a title=\"Charles VIII (roi de France)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles_VIII_(roi_de_France)\">Charles VIII<\/a>. La France fut elle-m\u00eame qualifi\u00e9e bien plus tard par l&rsquo;\u00c9glise catholique de nation \u00ab\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Fille a\u00een\u00e9e de l'\u00c9glise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fille_a%C3%AEn%C3%A9e_de_l%27%C3%89glise\">fille a\u00een\u00e9e de l&rsquo;\u00c9glise<\/a>\u00a0\u00bb.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><iframe loading=\"lazy\" title=\"COMPRENDRE LE BAPT\u00caME DE CLOVIS EN 7 MIN\" width=\"600\" height=\"338\" src=\"https:\/\/www.youtube.com\/embed\/6XbeGa3OJ2g?feature=oembed\" frameborder=\"0\" allow=\"accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share\" referrerpolicy=\"strict-origin-when-cross-origin\" allowfullscreen><\/iframe><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<div id=\"bodyContent\" class=\"vector-body ve-init-mw-desktopArticleTarget-targetContainer\" aria-labelledby=\"firstHeading\" data-mw-ve-target-container=\"\">\n<div id=\"mw-content-text\" class=\"mw-body-content\">\n<div class=\"mw-content-ltr mw-parser-output\" dir=\"ltr\" lang=\"fr\">\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"\u00c9pisode_inaugural_de_l'histoire_de_France\"><span style=\"font-size: 14px;\">\u00c9pisode inaugural de l&rsquo;histoire de France<\/span><\/h2>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Cath%C3%A9drale_ND_de_Reims_-_int%C3%A9rieur_(42).JPG?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element aligncenter\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/3\/3b\/Cath%C3%A9drale_ND_de_Reims_-_int%C3%A9rieur_%2842%29.JPG\/250px-Cath%C3%A9drale_ND_de_Reims_-_int%C3%A9rieur_%2842%29.JPG\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/3\/3b\/Cath%C3%A9drale_ND_de_Reims_-_int%C3%A9rieur_%2842%29.JPG\/500px-Cath%C3%A9drale_ND_de_Reims_-_int%C3%A9rieur_%2842%29.JPG 2x\" width=\"741\" height=\"554\" data-file-width=\"3264\" data-file-height=\"2448\" \/><\/a><figcaption>En 2009, une dalle est install\u00e9e au niveau de la cinqui\u00e8me trav\u00e9e de la nef de la\u00a0<a title=\"Cath\u00e9drale Notre-Dame de Reims\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cath%C3%A9drale_Notre-Dame_de_Reims\">cath\u00e9drale Notre-Dame de Reims<\/a>\u00a0(Marne, France), rappelant qu&rsquo;une \u00ab\u00a0installation baptismale\u00a0\u00bb (appel\u00e9e dans les m\u00e9dias \u00ab\u00a0baptist\u00e8re de Clovis\u00a0\u00bb)<sup id=\"cite_ref-8\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme_de_Clovis#cite_note-8\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>Note 5<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, dat\u00e9e gr\u00e2ce \u00e0 des tessons de la premi\u00e8re moiti\u00e9 du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"5\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">V<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, a \u00e9t\u00e9 mise au jour lors de fouilles arch\u00e9ologiques en 1995<sup id=\"cite_ref-9\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme_de_Clovis#cite_note-9\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>4<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-10\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme_de_Clovis#cite_note-10\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>5<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/figcaption><\/figure>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Lieu_et_date\">Lieu et date<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\"><a title=\"Bruno Dum\u00e9zil\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bruno_Dum%C3%A9zil\">Bruno Dum\u00e9zil<\/a>, professeur d&rsquo;histoire \u00e0\u00a0<a title=\"Sorbonne Universit\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sorbonne_Universit%C3%A9\">Sorbonne Universit\u00e9<\/a>\u00a0et \u00e9l\u00e8ve de\u00a0<a title=\"Michel Rouche\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michel_Rouche\">Michel Rouche<\/a>, sp\u00e9cialiste de Clovis, a compl\u00e8tement revisit\u00e9 l&rsquo;\u00e9tude du bapt\u00eame dans son ouvrage\u00a0<i>Le Bapt\u00eame de Clovis<\/i>. Sans nier la v\u00e9racit\u00e9 du bapt\u00eame de Clovis, il rappelle qu&rsquo;on n&rsquo;en conna\u00eet ni le lieu, ni la date, ni les circonstances pr\u00e9cises. Le bapt\u00eame de Clovis est un fait historique non datable. D\u2019une part, parce que les sources manquent\u00a0: le seul document contemporain des faits est la lettre que l&rsquo;\u00e9v\u00eaque\u00a0<a title=\"Avit de Vienne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Avit_de_Vienne\">Avit de Vienne<\/a>\u00a0\u00e9crivit \u00e0 propos du bapt\u00eame de Clovis bien qu&rsquo;il n&rsquo;y assist\u00e2t pas. En outre, les quelques chroniques post\u00e9rieures de plusieurs g\u00e9n\u00e9rations sont peu fiables et se contredisent entre elles. D\u2019autre part, parce que nul ne s\u2019est vraiment pr\u00e9occup\u00e9 \u00e0 l\u2019\u00e9poque ni de l\u2019\u00e9v\u00e9nement lui-m\u00eame, encore moins de sa datation<sup id=\"cite_ref-11\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme_de_Clovis#cite_note-11\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>6<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">De plus, il relativise l&rsquo;importance de l&rsquo;\u00e9v\u00e9nement aux yeux des contemporains<sup id=\"cite_ref-:0_12-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme_de_Clovis#cite_note-:0-12\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>7<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. D&rsquo;abord, les populations de la Gaule \u00e9taient d\u00e9j\u00e0 majoritairement converties au christianisme d\u00e8s le milieu du\u00a0<a title=\"IVe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/IVe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"4\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">IV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>\u00a0(tous les s\u00e9nateurs gaulois \u00e0\u00a0<a title=\"Rome\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rome\">Rome<\/a>\u00a0\u00e9taient chr\u00e9tiens en 400)<sup id=\"cite_ref-13\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme_de_Clovis#cite_note-13\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>8<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-:0_12-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme_de_Clovis#cite_note-:0-12\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>7<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Ensuite, les bapt\u00eames se faisaient \u00e0 l&rsquo;\u00e9poque de Clovis \u00e0\u00a0<a title=\"P\u00e2ques\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A2ques\">P\u00e2ques<\/a>\u00a0et non \u00e0\u00a0<a title=\"No\u00ebl\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/No%C3%ABl\">No\u00ebl<\/a>. Enfin se d\u00e9clarer chr\u00e9tien par une\u00a0<a title=\"Profession de foi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Profession_de_foi\">profession de foi<\/a>\u00a0ou devant une juridiction suffisait pour l&rsquo;\u00eatre, le bapt\u00eame ne devenant un rite consacr\u00e9 par l&rsquo;\u00c9glise qu&rsquo;au milieu du\u00a0<a title=\"VIe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/VIe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"6\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">VI<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>. Il ajoute que la cuve baptismale, dont une canalisation a \u00e9t\u00e9 retrouv\u00e9e \u00e0\u00a0<a title=\"Reims\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Reims\">Reims<\/a>, ne permettait que l&rsquo;entr\u00e9e simultan\u00e9e de trois personnes. Le bapt\u00eame de 3\u00a0000 guerriers francs, concomitant \u00e0 celui de leur chef, est donc l\u00e9gendaire<sup id=\"cite_ref-:0_12-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme_de_Clovis#cite_note-:0-12\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>7<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><iframe loading=\"lazy\" title=\"Franck Ferrand raconte : Le bapte\u0302me de Clovis\" width=\"600\" height=\"338\" src=\"https:\/\/www.youtube.com\/embed\/l9AlcfRAq_Q?feature=oembed\" frameborder=\"0\" allow=\"accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share\" referrerpolicy=\"strict-origin-when-cross-origin\" allowfullscreen><\/iframe><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<div id=\"bodyContent\" class=\"vector-body ve-init-mw-desktopArticleTarget-targetContainer\" aria-labelledby=\"firstHeading\" data-mw-ve-target-container=\"\">\n<div id=\"mw-content-text\" class=\"mw-body-content\">\n<div class=\"mw-content-ltr mw-parser-output\" dir=\"ltr\" lang=\"fr\">\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Le_miracle_de_la_sainte_ampoule\">Le miracle de la sainte ampoule<\/h3>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><iframe loading=\"lazy\" title=\"La sainte ampoule - Histoires extraordinaires\" width=\"600\" height=\"338\" src=\"https:\/\/www.youtube.com\/embed\/GiQrk76-JQs?feature=oembed\" frameborder=\"0\" allow=\"accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share\" referrerpolicy=\"strict-origin-when-cross-origin\" allowfullscreen><\/iframe><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<div id=\"bodyContent\" class=\"vector-body ve-init-mw-desktopArticleTarget-targetContainer\" aria-labelledby=\"firstHeading\" data-mw-ve-target-container=\"\">\n<div id=\"mw-content-text\" class=\"mw-body-content\">\n<div class=\"mw-content-ltr mw-parser-output\" dir=\"ltr\" lang=\"fr\">\n<div class=\"thumb tleft\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"thumbinner\">\n<table cellspacing=\"0\">\n<tbody>\n<tr>\n<td class=\"thumbimage\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"La l\u00e9gende r\u00e9moise de la colombe (miniature \u00e0 gauche) est un emprunt direct aux \u00c9vangiles[9] avec le bapt\u00eame du Christ dans le Jourdain o\u00f9 le Saint-Esprit est apparu sous forme d'une colombe (tableau de Francesco Francia \u00e0 droite).\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Clovis.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f7\/Clovis.jpg\/250px-Clovis.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f7\/Clovis.jpg\/330px-Clovis.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"160\" height=\"176\" data-file-width=\"750\" data-file-height=\"826\" \/><\/a><\/td>\n<td>&nbsp;<\/td>\n<td class=\"thumbimage\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"La l\u00e9gende r\u00e9moise de la colombe (miniature \u00e0 gauche) est un emprunt direct aux \u00c9vangiles[9] avec le bapt\u00eame du Christ dans le Jourdain o\u00f9 le Saint-Esprit est apparu sous forme d'une colombe (tableau de Francesco Francia \u00e0 droite).\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Francesco_Francia_001.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/43\/Francesco_Francia_001.jpg\/250px-Francesco_Francia_001.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/43\/Francesco_Francia_001.jpg\/330px-Francesco_Francia_001.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"140\" height=\"173\" data-file-width=\"1256\" data-file-height=\"1555\" \/><\/a><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td colspan=\"3\">\n<div class=\"thumbcaption\">La l\u00e9gende r\u00e9moise de la colombe (<a title=\"Miniature (enluminure)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Miniature_(enluminure)\">miniature<\/a>\u00a0\u00e0 gauche) est un emprunt direct aux \u00c9vangiles<sup id=\"cite_ref-14\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme_de_Clovis#cite_note-14\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>9<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0avec le bapt\u00eame du Christ dans le\u00a0<a title=\"Jourdain\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jourdain\">Jourdain<\/a>\u00a0o\u00f9 le\u00a0<a title=\"Saint-Esprit\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint-Esprit\">Saint-Esprit<\/a>\u00a0est apparu sous forme d&rsquo;une colombe (tableau de\u00a0<a title=\"Francesco Francia\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Francesco_Francia\">Francesco Francia<\/a>\u00a0\u00e0 droite).<\/div>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les sources plus anciennes relatives au bapt\u00eame de Clovis ne font pas allusion \u00e0 un prodige. On trouve mention du \u00ab\u00a0saint chr\u00eame envoy\u00e9 du Ciel\u00a0\u00bb dans la liturgie r\u00e9moise remontant au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"8\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">VIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle au plus tard, ainsi que dans les \u0153uvres de Godescal d&rsquo;Orbais<sup id=\"cite_ref-15\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme_de_Clovis#cite_note-15\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>10<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Selon un \u00e9pisode de\u00a0<a title=\"Mythologie chr\u00e9tienne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mythologie_chr%C3%A9tienne\">mythologie chr\u00e9tienne<\/a><sup id=\"cite_ref-16\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme_de_Clovis#cite_note-16\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>11<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0rapport\u00e9 dans la\u00a0<i><a title=\"Vita\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vita\">Vita<\/a>\u00a0sancti Remigii<\/i>\u00a0r\u00e9dig\u00e9e vers 876-878 par\u00a0<a title=\"Hincmar de Reims\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hincmar_de_Reims\">Hincmar<\/a><sup id=\"cite_ref-17\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme_de_Clovis#cite_note-17\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>12<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, archev\u00eaque de Reims (vers\u00a0<a title=\"802\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/802\">802<\/a>&#8211;<a title=\"882\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/882\">882<\/a>), une colombe<sup id=\"cite_ref-18\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme_de_Clovis#cite_note-18\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>13<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0aurait apport\u00e9 la\u00a0<a title=\"Sainte ampoule\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sainte_ampoule\">sainte ampoule<\/a>\u00a0remplie de\u00a0<a title=\"Saint chr\u00eame\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint_chr%C3%AAme\">saint chr\u00eame<\/a>\u00a0\u00e0 l&rsquo;\u00e9v\u00eaque R\u00e9mi, pour oindre le front de Clovis.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le diacre charg\u00e9 d&rsquo;apporter le chr\u00eame ne pouvant fendre la foule pour parvenir jusqu&rsquo;\u00e0 Remi, une colombe, tenant dans son bec l&rsquo;ampoule (remplac\u00e9e par un ange dans certaines versions), serait descendue du ciel.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;importance de cette l\u00e9gende (symbole de l&rsquo;assimilation du bapt\u00eame et du sacre royal, mythe pour l\u00e9gitimer la royaut\u00e9 franque occidentale et la primaut\u00e9 du si\u00e8ge archi\u00e9piscopal de Reims) et de son d\u00e9veloppement au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"12\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle pour le choix de la localit\u00e9 o\u00f9 le roi doit \u00eatre sacr\u00e9 est d\u00e9terminante dans la victoire de Reims sur\u00a0<a title=\"Basilique Saint-Denis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Basilique_Saint-Denis\">Saint-Denis<\/a>, cette derni\u00e8re s&rsquo;assurant \u00e0 la m\u00eame \u00e9poque un double monopole en mati\u00e8re de sacralit\u00e9 royale (n\u00e9cropole dynastique de la famille royale et conservation des principaux\u00a0<a title=\"Regalia du royaume de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Regalia_du_royaume_de_France\">regalia du royaume de France<\/a>)<sup id=\"cite_ref-19\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme_de_Clovis#cite_note-19\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>14<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La plus ancienne repr\u00e9sentation du bapt\u00eame de Clovis figure sur une plaque d&rsquo;ivoire illustrant les\u00a0<i><a title=\"Miracles de saint Remi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Miracles_de_saint_Remi\">Miracles de saint Remi<\/a><\/i>, conserv\u00e9e au\u00a0<a title=\"Mus\u00e9e de Picardie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mus%C3%A9e_de_Picardie\">mus\u00e9e de Picardie<\/a>, \u00e0\u00a0<a title=\"Amiens\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Amiens\">Amiens<\/a>, elle date du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">IX<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"R\u00f4le_de_Clotilde_et_motivations_de_Clovis\">R\u00f4le de Clotilde et motivations de Clovis<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Ary_Scheffer_-_Bataille_de_Tolbiac_496.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element aligncenter\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/da\/Ary_Scheffer_-_Bataille_de_Tolbiac_496.jpg\/250px-Ary_Scheffer_-_Bataille_de_Tolbiac_496.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/da\/Ary_Scheffer_-_Bataille_de_Tolbiac_496.jpg\/500px-Ary_Scheffer_-_Bataille_de_Tolbiac_496.jpg 2x\" width=\"694\" height=\"619\" data-file-width=\"1999\" data-file-height=\"1782\" \/><\/a><figcaption><i><a title=\"Bataille de Tolbiac (Scheffer)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bataille_de_Tolbiac_(Scheffer)\">Bataille de Tolbiac<\/a><\/i>\u00a0par\u00a0<a title=\"Ary Scheffer\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ary_Scheffer\">Ary Scheffer<\/a>\u00a0(1836), conserv\u00e9 \u00e0 la\u00a0<a title=\"Galerie des Batailles\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Galerie_des_Batailles\">galerie des Batailles<\/a>, au\u00a0<a title=\"Mus\u00e9e de l'Histoire de France (Versailles)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mus%C3%A9e_de_l%27Histoire_de_France_(Versailles)\">mus\u00e9e de l&rsquo;Histoire de France<\/a>, \u00e0\u00a0<a title=\"Versailles\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Versailles\">Versailles<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">La tradition, soutenue par l\u2019<i><a title=\"Histoire des Francs\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Histoire_des_Francs\">Histoire des Francs<\/a><\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Gr\u00e9goire de Tours\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gr%C3%A9goire_de_Tours\">Gr\u00e9goire de Tours<\/a>, r\u00e9cit sujet \u00e0 caution, lie la\u00a0<a title=\"Conversion au christianisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Conversion_au_christianisme\">conversion<\/a>\u00a0de Clovis au r\u00f4le d\u00e9terminant de\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Clotilde (femme de Clovis)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Clotilde_(femme_de_Clovis)\">Clotilde<\/a>, princesse burgonde chr\u00e9tienne\u00a0<a title=\"Chalc\u00e9donisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chalc%C3%A9donisme\">chalc\u00e9donienne<\/a>\u00a0(on dirait maintenant catholique) qui l&rsquo;a \u00e9pous\u00e9 \u00e0 une date incertaine (l&rsquo;historiographie classique l&rsquo;a longtemps plac\u00e9 en 493 mais les historiens penchent plut\u00f4t aujourd&rsquo;hui pour les ann\u00e9es 500)<sup id=\"cite_ref-20\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme_de_Clovis#cite_note-20\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>15<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, et lie la d\u00e9cision du roi de se faire baptiser \u00e0 la\u00a0<a title=\"Bataille de Tolbiac (496)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bataille_de_Tolbiac_(496)\">bataille de Tolbiac<\/a>\u00a0(dont la date fait elle aussi d\u00e9bat) au cours de laquelle il aurait fait v\u0153u de recevoir le sacrement, si le dieu chr\u00e9tien de Clotilde lui accordait la victoire<sup id=\"cite_ref-21\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme_de_Clovis#cite_note-21\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>16<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Les motifs de cette conversion au\u00a0<a title=\"Christianisme nic\u00e9en\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Christianisme_nic%C3%A9en\">christianisme nic\u00e9en<\/a>\u00a0(la religion\u00a0<a title=\"Orthodoxie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Orthodoxie\">orthodoxe<\/a>, dite aussi \u00ab\u00a0catholique\u00a0\u00bb, \u00e0 une \u00e9poque o\u00f9 les dynasties burgondes et wisigothes en particulier, pratiquent une variante h\u00e9r\u00e9tique, l&rsquo;<a title=\"Arianisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Arianisme\">arianisme<\/a>), peut-\u00eatre ant\u00e9rieure de nombreuses ann\u00e9es \u00e0 son bapt\u00eame, suscitent de nombreux d\u00e9bats parmi les historiens. Certains historiens y voient une \u00e9volution spirituelle sinc\u00e8re, d&rsquo;autres un acte politique opportuniste d&rsquo;un roi issu d&rsquo;un milieu largement\u00a0<a title=\"Romanisation (histoire)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Romanisation_(histoire)\">romanis\u00e9<\/a>, qui vise \u00e0 accro\u00eetre son emprise territoriale en obtenant le soutien des \u00e9lites\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Gallo-romain\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallo-romain\">gallo-romaines<\/a>\u00a0christianis\u00e9es (\u00e9lites civiles, militaires et religieuses, notamment l&rsquo;\u00e9piscopat<sup id=\"cite_ref-22\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme_de_Clovis#cite_note-22\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>17<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0d\u00e9tenteur de pouvoirs politiques et administratifs consid\u00e9rables)<sup id=\"cite_ref-23\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme_de_Clovis#cite_note-23\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>18<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-24\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme_de_Clovis#cite_note-24\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>19<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><iframe loading=\"lazy\" title=\"La Foi de Clovis\" width=\"600\" height=\"338\" src=\"https:\/\/www.youtube.com\/embed\/2HQ0y2VGalM?feature=oembed\" frameborder=\"0\" allow=\"accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share\" referrerpolicy=\"strict-origin-when-cross-origin\" allowfullscreen><\/iframe><\/p>\n<div id=\"bodyContent\" class=\"vector-body ve-init-mw-desktopArticleTarget-targetContainer\" aria-labelledby=\"firstHeading\" data-mw-ve-target-container=\"\">\n<div id=\"mw-content-text\" class=\"mw-body-content\">\n<div class=\"mw-content-ltr mw-parser-output\" dir=\"ltr\" lang=\"fr\">\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Fondation_d'un_mythe\">Fondation d&rsquo;un mythe<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Chlodwigs_taufe.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element mw-file-upright aligncenter\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/65\/Chlodwigs_taufe.jpg\/250px-Chlodwigs_taufe.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/65\/Chlodwigs_taufe.jpg\/500px-Chlodwigs_taufe.jpg 2x\" width=\"629\" height=\"847\" data-file-width=\"2969\" data-file-height=\"4000\" \/><\/a><figcaption><i>Le Bapt\u00eame de Clovis<\/i>\u00a0(toile, vers 1500) du\u00a0<a title=\"Ma\u00eetre de Saint Gilles\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ma%C3%AEtre_de_Saint_Gilles\">Ma\u00eetre de Saint Gilles<\/a>,\u00a0<a title=\"National Gallery of Art\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/National_Gallery_of_Art\">National Gallery of Art de Washington<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le r\u00e9cit de Gr\u00e9goire de Tours sur le bapt\u00eame de 3\u00a0000\u00a0<a title=\"Antrustion\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antrustion\">guerriers francs<\/a>\u00a0(6\u00a0000 dans la\u00a0<i><a title=\"Chronique de Fr\u00e9d\u00e9gaire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chronique_de_Fr%C3%A9d%C3%A9gaire\">Chronique de Fr\u00e9d\u00e9gaire<\/a><\/i>), concomitant \u00e0 celui de leur chef, reste \u00e9galement id\u00e9ologique. Ces soldats auraient pu recevoir devant l&rsquo;\u00e9glise une aspersion collective ou leur bapt\u00eame \u00eatre diff\u00e9r\u00e9 mais Gr\u00e9goire, en tant qu&rsquo;hagiographe, forge la conversion massive de ces soldats (r\u00e9f\u00e9rence probable au r\u00e9cit biblique des\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Actes des ap\u00f4tres\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Actes_des_ap%C3%B4tres\">Actes des ap\u00f4tres<\/a><sup id=\"cite_ref-25\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme_de_Clovis#cite_note-25\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>20<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>)<sup id=\"cite_ref-26\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme_de_Clovis#cite_note-26\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>21<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0permettant aux Francs de rejoindre les Gallo-romains, dans un dessein d&rsquo;unit\u00e9 politique qui aurait pour fondement principal l&rsquo;unit\u00e9 religieuse du royaume<sup id=\"cite_ref-27\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme_de_Clovis#cite_note-27\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>22<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-28\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme_de_Clovis#cite_note-28\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>23<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Alors que les\u00a0<a title=\"Vita\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vita\">vies de saints<\/a>\u00a0du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"6\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">VI<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle n\u00e9gligent le bapt\u00eame de Clovis, cet \u00e9pisode est tr\u00e8s vite int\u00e9gr\u00e9 dans l&rsquo;historiographie eccl\u00e9siastique (historiographie cl\u00e9ricale et g\u00e9n\u00e9ralement monastique, avec notamment le r\u00f4le au service de la monarchie des centres historiographiques de\u00a0<a title=\"Abbaye de Saint-Beno\u00eet-sur-Loire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Abbaye_de_Saint-Beno%C3%AEt-sur-Loire\">Fleury<\/a>, de\u00a0<a title=\"Cath\u00e9drale Notre-Dame de Reims\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cath%C3%A9drale_Notre-Dame_de_Reims\">Reims<\/a>\u00a0et de\u00a0<a title=\"Basilique Saint-Denis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Basilique_Saint-Denis\">Saint-Denis<\/a>, ou\u00a0<a title=\"Gr\u00e9goire de Tours\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gr%C3%A9goire_de_Tours\">Gr\u00e9goire de Tours<\/a>\u00a0qui montre la voie en faisant de Clovis un \u00ab\u00a0nouveau\u00a0<a title=\"Constantin Ier (empereur romain)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Constantin_Ier_(empereur_romain)\">Constantin<\/a>\u00a0\u00bb) puis, dans un pays o\u00f9 s&rsquo;affermit le pouvoir royal au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"13\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, dans l&rsquo;historiographie monarchique (avec notamment les\u00a0<i><a title=\"Grandes Chroniques de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Grandes_Chroniques_de_France\">Grandes Chroniques<\/a><\/i>\u00a0issues de l&rsquo;atelier\u00a0<a title=\"Basilique Saint-Denis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Basilique_Saint-Denis\">dionysien<\/a>) qui fait du peuple de France le peuple \u00e9lu et de Clovis le premier roi chr\u00e9tien<sup id=\"cite_ref-Gouguenheim2009339_29-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme_de_Clovis#cite_note-Gouguenheim2009339-29\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>24<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Perception_contemporaine\">Perception contemporaine<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Comm\u00e9moration_du_quatorzi\u00e8me_centenaire_du_bapt\u00eame_de_Clovis_(1896)\">Comm\u00e9moration du quatorzi\u00e8me centenaire du bapt\u00eame de Clovis (1896)<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">La France, sous la pr\u00e9sidence de\u00a0<a title=\"F\u00e9lix Faure\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/F%C3%A9lix_Faure\">F\u00e9lix Faure<\/a>, f\u00eate en grande pompe \u00e0 Reims en 1896 le quatorzi\u00e8me centenaire du bapt\u00eame de Clovis. Cette comm\u00e9moration constitue l&rsquo;apog\u00e9e du mythe fondateur de la nation fran\u00e7aise<sup id=\"cite_ref-30\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme_de_Clovis#cite_note-30\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>25<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Visite_de_Jean-Paul_II_en_France_en_1980\">Visite de Jean-Paul II en France en 1980<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Au cours de sa premi\u00e8re visite apostolique en France en 1980, le pape\u00a0<a title=\"Jean-Paul II\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Paul_II\">Jean-Paul II<\/a>\u00a0a prononc\u00e9 en conclusion de son discours au Bourget le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"04-01\" data-sort-value=\"04-01\"><abbr class=\"abbr\" title=\"premier\">1<sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0avril<\/time><sup id=\"cite_ref-31\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme_de_Clovis#cite_note-31\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>26<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0:<\/p>\n<blockquote>\n<p>\u00ab\u00a0France, fille a\u00een\u00e9e de l\u2019\u00c9glise, es-tu fid\u00e8le aux promesses de ton bapt\u00eame\u00a0?\u00a0\u00bb<\/p>\n<\/blockquote>\n<p style=\"text-align: justify;\">Il a ajout\u00e9\u00a0:<\/p>\n<blockquote>\n<p>\u00ab\u00a0France, fille a\u00een\u00e9e de l\u2019\u00c9glise et \u00e9ducatrice des peuples, es-tu fid\u00e8le, pour le bien de l\u2019homme, \u00e0 l\u2019Alliance avec la sagesse \u00e9ternelle\u00a0?\u00a0\u00bb\u00a0\u00bb<\/p>\n<\/blockquote>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Comm\u00e9moration_du_quinzi\u00e8me_centenaire_du_bapt\u00eame_de_Clovis_(1996)\">Comm\u00e9moration du quinzi\u00e8me centenaire du bapt\u00eame de Clovis (1996)<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:100francsclovisroidesfrancs-rev.png?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element aligncenter\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/92\/100francsclovisroidesfrancs-rev.png\/250px-100francsclovisroidesfrancs-rev.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/9\/92\/100francsclovisroidesfrancs-rev.png 2x\" width=\"678\" height=\"675\" data-file-width=\"258\" data-file-height=\"257\" \/><\/a><figcaption><a title=\"Pi\u00e8ce de 100 francs Clovis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pi%C3%A8ce_de_100_francs_Clovis\">Pi\u00e8ce comm\u00e9morative de 100 francs<\/a>\u00a0\u00e9mise en 1996.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le\u00a0<a title=\"Archidioc\u00e8se de Reims\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Archidioc%C3%A8se_de_Reims\">dioc\u00e8se de Reims<\/a>\u00a0compte plus de 90 paroisses d\u00e9di\u00e9es \u00e0 saint Remi. En 1996, sous la pr\u00e9sidence du s\u00e9nateur\u00a0<a title=\"Albert Vecten\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Albert_Vecten\">Albert Vecten<\/a>, une\u00a0<a title=\"Comit\u00e9 pour la comm\u00e9moration des origines : de la Gaule \u00e0 la France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Comit%C3%A9_pour_la_comm%C3%A9moration_des_origines_:_de_la_Gaule_%C3%A0_la_France\">comm\u00e9moration du quinzi\u00e8me centenaire du bapt\u00eame de Clovis<\/a>\u00a0voit l&rsquo;organisation de plusieurs manifestations. Parmi celles-ci, sept circuits reliant ces paroisses sont d\u00e9finis et propos\u00e9s au public du\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1996-06-15\" data-sort-value=\"1996-06-15\">15 juin 1996<\/time>\u00a0au\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1996-10-31\" data-sort-value=\"1996-10-31\">31 octobre 1996<\/time>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">C&rsquo;est \u00e0 la m\u00eame occasion que le pape\u00a0<span class=\"nowrap\"><a title=\"Jean-Paul II\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Paul_II\">Jean-Paul II<\/a><\/span>\u00a0c\u00e9l\u00e8bre une messe le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"09-22\" data-sort-value=\"09-22\">22 septembre<\/time>\u00a0sur la\u00a0<a title=\"Base a\u00e9rienne 112 Reims-Champagne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Base_a%C3%A9rienne_112_Reims-Champagne\">base\u00a0<span class=\"nowrap\">a\u00e9rienne 112<\/span><\/a>. Cette comm\u00e9moration suscite une vive opposition des milieux anticl\u00e9ricaux et de certains groupes de la\u00efcs qui d\u00e9noncent une r\u00e9cup\u00e9ration de Clovis comme un instrument de la propagande vaticane et voient dans cette c\u00e9l\u00e9bration une revanche cl\u00e9ricale et\u00a0<a title=\"Int\u00e9grisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Int%C3%A9grisme\">int\u00e9griste<\/a>\u00a0sur le\u00a0<a title=\"Bicentenaire de la R\u00e9volution\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bicentenaire_de_la_R%C3%A9volution\">bicentenaire r\u00e9publicain de la R\u00e9volution<\/a>. La controverse, baptis\u00e9e \u00ab\u00a0l&rsquo;affaire Clovis\u00a0\u00bb dans de nombreux m\u00e9dias (d&rsquo;apr\u00e8s le nom du pamphlet publi\u00e9 en\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1996-09\" data-sort-value=\"1996-09\">septembre 1996<\/time>\u00a0par\u00a0<a title=\"Pierre Berg\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Berg%C3%A9\">Pierre Berg\u00e9<\/a>), prend d&rsquo;autant plus de relief que le pape est venu en France le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"09-21\" data-sort-value=\"09-21\">21 septembre<\/time>, jour m\u00eame de la\u00a0<a title=\"Proclamation de l'abolition de la royaut\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Proclamation_de_l%27abolition_de_la_royaut%C3%A9\">proclamation de la Premi\u00e8re R\u00e9publique<\/a><sup id=\"cite_ref-32\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme_de_Clovis#cite_note-32\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>27<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La Poste fran\u00e7aise imprime aussi en 1996 un timbre de 3 F avec comme illustration celle du\u00a0<i>Bapt\u00eame de Clovis<\/i>\u00a0dans\u00a0<i>Grandes Chroniques de France<\/i>\u00a0(Castres, Biblioth\u00e8que Municipale, fol. 11.\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"14\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle) accompagn\u00e9e de la mention \u00ab\u00a0Clovis\u00a0\u00bb et du texte \u00ab\u00a0De la Gaule \u00e0 la France 496-1996\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-33\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme_de_Clovis#cite_note-33\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>28<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Voir_aussi\">Voir aussi<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"autres-projets boite-grise boite-a-droite noprint js-interprojets\" style=\"text-align: justify;\">\n<p class=\"titre\">Sur les autres projets Wikimedia\u00a0:<\/p>\n<ul class=\"noarchive plainlinks\">\n<li class=\"commons\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/Category:Baptism_of_Clovis_I?uselang=fr\">bapt\u00eame de Clovis<\/a>, sur\u00a0<span class=\"project\">Wikimedia Commons<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Bibliographie\">Bibliographie<\/h3>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span id=\"Amalvi1989\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Christian_Amalvi1989\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Christian Amalvi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Christian_Amalvi\">Christian Amalvi<\/a>, \u00ab\u00a0<cite>Le bapt\u00eame de Clovis\u00a0: heurs et malheurs d&rsquo;un mythe fondateur de la France contemporaine, 1814-1914<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Biblioth\u00e8que de l&rsquo;\u00c9cole des chartes<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"tome\">t.<\/abbr>\u00a0147,\u200e\u00a0<time>1989<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr><span class=\"nowrap\">583-610<\/span><small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.persee.fr\/doc\/bec_0373-6237_1989_num_147_1_450549\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Fbec_0373-6237_1989_num_147_1_450549\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><i>Clovis ou Les origines de la France<\/i>\u00a0\/ sc\u00e9nario \u00c9ric Mestrallet et Fr\u00e9d\u00e9ric Fagot\u00a0; dessin\u00a0<a title=\"Bruno Bertin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bruno_Bertin\">Bruno Bertin<\/a>\u00a0; mise en coul. Odile Mestrallet et Marie-Pia Orsel\u00a0; pr\u00e9face du Professeur\u00a0<a title=\"Michel Rouche\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michel_Rouche\">Michel Rouche<\/a>. Paris\u00a0: co\u00e9d. Association M\u00e9moire du bapt\u00eame de Clovis &amp; Fagot du Maurien, 1995, 43 p.\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a><a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-911431-00-6\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-911431-00-6\"><span class=\"nowrap\">2-911431-00-6<\/span><\/a>)<\/small><sup id=\"cite_ref-34\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme_de_Clovis#cite_note-34\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>29<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\n<div>Bande dessin\u00e9e officielle publi\u00e9e \u00e0 l&rsquo;occasion de la c\u00e9l\u00e9bration du 1500<sup>e<\/sup>\u00a0anniversaire du bapt\u00eame de Clovis<sup id=\"cite_ref-35\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme_de_Clovis#cite_note-35\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>30<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/div>\n<\/li>\n<li><span id=\"Chaunu1996\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Pierre_Chaunu1996\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Pierre Chaunu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Chaunu\">Pierre Chaunu<\/a>,\u00a0<a title=\"\u00c9ric Mension-Rigau\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ric_Mension-Rigau\">\u00c9ric Mension-Rigau<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Bapt\u00eame de Clovis, bapt\u00eame de la France\u00a0: de la religion d&rsquo;\u00c9tat \u00e0 la la\u00efcit\u00e9 d&rsquo;\u00c9tat<\/cite>, \u00e9ditions Balland,\u00a0<time>1996<\/time>, 327\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr><small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=rJhYDwAAQBAJ\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DrJhYDwAAQBAJ\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"de_Goustine1996\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Luc_de_Goustine1996\" class=\"ouvrage\">Philippe Delorme,\u00a0<a title=\"Luc de Goustine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Luc_de_Goustine\">Luc de Goustine<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Clovis 496-1996. Enqu\u00eate sur le XV\u00e8me centenaire<\/cite>, R\u00e9gnier,\u00a0<time>1996<\/time>, 223\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Rouche1997\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Michel_Rouche1997\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Michel Rouche\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michel_Rouche\">Michel Rouche<\/a>\u00a0(dir.),\u00a0<cite class=\"italique\">Clovis, histoire et m\u00e9moire. Vol. 2\u00a0: Le bapt\u00eame de Clovis, son \u00e9cho \u00e0 travers l\u2019histoire, actes de colloque (Reims, 1996)<\/cite>, Presses de l\u2019universit\u00e9 Paris-Sorbonne,\u00a0<time>1997<\/time>, 915\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr><\/span><\/span><\/li>\n<li><a title=\"Michel De Jaeghere\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michel_De_Jaeghere\">Michel De Jaeghere<\/a>,\u00a0<i>Qui a peur du bapt\u00eame de Clovis\u00a0?<\/i>\u00a0Renaissance catholique, 1997, 312 p.<\/li>\n<li>Christian Delabos, \u00ab\u00a0Le bapt\u00eame de Clovis\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Histoire antique et m\u00e9di\u00e9vale<\/i>, 63, Septembre 2012,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">20-27<\/span>.\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.academia.edu\/4899875\/Le_bapt%C3%AAme_de_Clovis\" rel=\"nofollow\">Lire en ligne.<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.academia.edu%2F4899875%2FLe_bapt%25C3%25AAme_de_Clovis\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><span id=\"Dum\u00e9zil2019\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Bruno_Dum\u00e9zil2019\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Bruno Dum\u00e9zil\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bruno_Dum%C3%A9zil\">Bruno\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Dum\u00e9zil<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Le bapt\u00eame de Clovis\u00a0: 24 d\u00e9cembre 505\u00a0?<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions Gallimard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_Gallimard\">Gallimard<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Trente journ\u00e9es qui ont fait la France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Trente_journ%C3%A9es_qui_ont_fait_la_France\">Les journ\u00e9es qui ont fait la France<\/a>\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2019<\/time>, 320\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr><small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a><a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-07-269067-9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-07-269067-9\"><span class=\"nowrap\">978-2-07-269067-9<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Articles_connexes\">Articles connexes<\/h3>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><a title=\"Fils a\u00een\u00e9 de l'\u00c9glise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fils_a%C3%AEn%C3%A9_de_l%27%C3%89glise\">Fils a\u00een\u00e9 de l&rsquo;\u00c9glise<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Sacre des rois de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sacre_des_rois_de_France\">Sacre des rois de France<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Saint chr\u00eame\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint_chr%C3%AAme\">Saint chr\u00eame<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Sainte ampoule\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sainte_ampoule\">Sainte ampoule<\/a><\/li>\n<li><i><a title=\"Le Bapt\u00eame de Clovis (H\u00e9lart)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Le_Bapt%C3%AAme_de_Clovis_(H%C3%A9lart)\">Le Bapt\u00eame de Clovis<\/a><\/i>\u00a0du peintre\u00a0<a title=\"Jean H\u00e9lart\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_H%C3%A9lart\">Jean H\u00e9lart<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Liens_externes\">Liens externes<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Notes_et_r\u00e9f\u00e9rences\">Notes et r\u00e9f\u00e9rences<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Notes\">Notes<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"references-small decimal\" style=\"text-align: justify;\">\n<ol class=\"references\" data-mw-group=\"Note\">\n<li id=\"cite_note-1\"><span class=\"reference-text\">Sculpt\u00e9e durant le dernier quart du\u00a0<a title=\"IXe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/IXe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"9\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">IX<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>, cette plaque en\u00a0<a title=\"Ivoire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ivoire\">ivoire<\/a>\u00a0servait vraisemblablement \u00e0 orner la\u00a0<a title=\"Reliure\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Reliure\">reliure<\/a>\u00a0d&rsquo;un\u00a0<a title=\"Manuscrit\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Manuscrit\">manuscrit<\/a><a title=\"Reims\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Reims\">r\u00e9mois<\/a>\u00a0relatif \u00e0 la vie de\u00a0<a title=\"Remi de Reims\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Remi_de_Reims\">saint Remi<\/a>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"confer (reportez-vous \u00e0\/comparez avec)\">cf.<\/abbr><span id=\"Theis1996\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Laurent_Theis1996\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Laurent Theis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Laurent_Theis\">Laurent Theis<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Clovis, de l&rsquo;histoire au mythe<\/cite>, \u00c9ditions Complexe,\u00a0<time>1996<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0101<\/span><\/span>)<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-2\"><span class=\"reference-text\">Le\u00a0<a title=\"Droit canonique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Droit_canonique\">droit canonique<\/a>\u00a0\u00e0 cette \u00e9poque proposait\u00a0<a title=\"P\u00e2ques\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A2ques\">P\u00e2ques<\/a>\u00a0comme date la plus prestigieuse pour l&rsquo;administration du\u00a0<a title=\"Bapt\u00eame\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme\">bapt\u00eame<\/a>, mais Clovis aurait b\u00e9n\u00e9fici\u00e9 probablement d&rsquo;une d\u00e9rogation car la f\u00eate pascale au d\u00e9but du printemps empi\u00e9tait l&rsquo;agenda royal, cette p\u00e9riode correspondant \u00e0 l&rsquo;ouverture de la\u00a0<a class=\"mw-disambig\" title=\"Champ de Mars\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Champ_de_Mars\">saison de la guerre<\/a>\u00a0qui, par les\u00a0<a title=\"Pillage\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pillage\">pillages<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Tribut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tribut\">tributs<\/a>, assurait un enrichissement, facteur important de sa l\u00e9gitimit\u00e9 face \u00e0 ses guerriers.\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0L&rsquo;administration du sacrement proprement dit se d\u00e9roule pendant la \u00ab\u00a0<a title=\"Veill\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Veill%C3%A9e\">vigile<\/a>\u00a0\u00bb du jour choisi, soit entre la tomb\u00e9e de la nuit pr\u00e9c\u00e9dente et l&rsquo;aube. Transpos\u00e9 dans notre calendrier civil actuel, le bapt\u00eame de Clovis commen\u00e7a par cons\u00e9quent la veille du jour de No\u00ebl. Si, comme le veut la tradition, le roi descendit le premier dans la piscine baptismale, il fut baptis\u00e9 un 24 d\u00e9cembre au soir, et non un 25 d\u00e9cembre\u00a0\u00bb<\/span>. Cf\u00a0<span id=\"Dum\u00e9zil2019\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Bruno_Dum\u00e9zil2019\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Bruno Dum\u00e9zil\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bruno_Dum%C3%A9zil\">Bruno Dum\u00e9zil<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Le Bapt\u00eame de Clovis<\/cite>, Gallimard,\u00a0<time>2019<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a09 et 20<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-3\"><span class=\"reference-text\">Le seul document contemporain, une lettre d&rsquo;<a title=\"Avit de Vienne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Avit_de_Vienne\">Avit de Vienne<\/a>\u00a0\u00e9crite vraisemblablement \u00e0 Clovis pour s&rsquo;excuser de n&rsquo;\u00eatre pas venu \u00e0 la c\u00e9r\u00e9monie et f\u00e9liciter le souverain, indique le jour de No\u00ebl et la pr\u00e9sence de plusieurs \u00e9v\u00eaques (sans sp\u00e9cifier Remi) dans une cit\u00e9 gauloise non nomm\u00e9e (Avit de Vienne,\u00a0<i>Ep. 46<\/i>,\u00a0<a title=\"Monumenta Germaniae Historica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Monumenta_Germaniae_Historica\">MGHAA<\/a>\u00a0VI, 2, p. 75-76). La premi\u00e8re source narrative d&rsquo;envergure qui mentionne explicitement Reims et R\u00e9mi ne date que des ann\u00e9es 660\u00a0: la\u00a0<i><a title=\"Chronique de Fr\u00e9d\u00e9gaire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chronique_de_Fr%C3%A9d%C3%A9gaire\">Chronique de Fr\u00e9d\u00e9gaire<\/a><\/i>, en reprenant des traditions orales, accentue l&rsquo;orientation politique de la tradition de Gr\u00e9goire de Tours, aux d\u00e9pens de sa dimension religieuse. Les textes les moins sujets \u00e0 caution au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"6\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">VI<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle sont des sources \u00e9pistolaires.\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Pour reconstituer le bapt\u00eame de Clovis, et plus largement son r\u00e8gne, nous nous fondons sur une douzaine de lettres dont les premiers lecteurs n\u2019avaient peut-\u00eatre pas compris le fin mot, et qui furent reproduites, des si\u00e8cles plus tard, par des copistes qui lisaient \u00e0 grand-peine leurs originaux\u00a0\u00bb<\/span>. Cf\u00a0<span id=\"Dum\u00e9zil2019\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Bruno_Dum\u00e9zil2019\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Bruno Dum\u00e9zil\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bruno_Dum%C3%A9zil\">Bruno Dum\u00e9zil<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Le Bapt\u00eame de Clovis<\/cite>, Gallimard,\u00a0<time>2019<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a08 \u00e0 23<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-4\"><span class=\"reference-text\"><span class=\"citation\">\u00ab\u00a0La datation pr\u00e9cise du bapt\u00eame de Clovis demeure quant \u00e0 elle l&rsquo;objet d&rsquo;une pol\u00e9mique, parfois tr\u00e8s vive, qui remonte au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"19\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIX<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle. L&rsquo;historiographie catholique a eu tendance \u00e0 pr\u00e9f\u00e9rer une date pr\u00e9coce, entre 496 et 500, qui concorderait avec le r\u00e9cit de Gr\u00e9goire de Tours\u00a0; dans ce cas, la guerre entreprise contre les Wisigoths ariens en 507 pourrait avoir eu un motif confessionnel. Inversement, les \u00e9coles historiques protestantes ou r\u00e9publicaines ont eu tendance \u00e0 voir dans le bapt\u00eame un pur geste d&rsquo;opportunisme, sans lien n\u00e9cessaire avec les op\u00e9rations militaires, ce qui conduirait \u00e0 proposer une date tardive\u00a0\u00bb<\/span>. Cf\u00a0<span id=\"Dum\u00e9zil2016\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Bruno_Dum\u00e9zil2016\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Bruno Dum\u00e9zil\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bruno_Dum%C3%A9zil\">Bruno Dum\u00e9zil<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Les barbares<\/cite>, Presses universitaires de France,\u00a0<time>2016<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr><span class=\"nowrap\">422-423<\/span><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-8\"><span class=\"reference-text\">L&rsquo;inscription sur la dalle (\u00ab\u00a0Ici, Saint-Remi, baptisa Clovis, roi des Francs\u00a0\u00bb) install\u00e9e non loin de la chaire, incite \u00e0 ce raccourci.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"R\u00e9f\u00e9rences\">R\u00e9f\u00e9rences<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"references-small decimal\">\n<ol class=\"references\">\n<li id=\"cite_note-5\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Gouguenheim2009\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Sylvain_Gouguenheim2009\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Sylvain Gouguenheim\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sylvain_Gouguenheim\">Sylvain Gouguenheim<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Regards sur le Moyen \u00c2ge<\/cite>, Tallandier,\u00a0<time>2009<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0336<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-6\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Favrod2011\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Julien_Favrod2011\" class=\"ouvrage\">Julien Favrod,\u00a0<cite class=\"italique\">Les Burgondes, un royaume oubli\u00e9 au c\u0153ur de l&rsquo;Europe<\/cite>, Lausanne, Presses polytechniques et universitaires romandes,\u00a0<time>2011<\/time>, 144\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr><small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a><a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-88074-596-7\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-88074-596-7\"><span class=\"nowrap\">978-2-88074-596-7<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr><span class=\"nowrap\">83-85<\/span><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-7\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Simonis2022\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Francis_Simonis2022\" class=\"ouvrage\">Francis Simonis, \u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.lepoint.fr\/dossiers\/hors-series\/references\/la-montagne\/penser-la-france\/le-bapteme-de-clovis-fondement-lointain-de-notre-roman-national-08-03-2022-2467285_4475.php\" rel=\"nofollow\"><cite>Le bapt\u00eame de Clovis, fondement lointain de notre roman national<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.lepoint.fr%2Fdossiers%2Fhors-series%2Freferences%2Fla-montagne%2Fpenser-la-france%2Fle-bapteme-de-clovis-fondement-lointain-de-notre-roman-national-08-03-2022-2467285_4475.php\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb,\u00a0<i><a title=\"Le Point\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Le_Point\">Le Point<\/a><\/i>,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2022-03-08\" data-sort-value=\"2022-03-08\">8 mars 2022<\/time><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-9\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\">Ces fouilles ont exhum\u00e9 la piscine baptismale \u00e0 quatre m\u00e8tres de profondeur, au milieu du syst\u00e8me de chauffage de l&rsquo;\u00e9difice. Cf. Sylvie Balcon, Walter Berry, Robert Neiss, \u00ab\u00a0Fouilles de la cath\u00e9drale\u00a0\u00bb, ville de Reims, 1995, 18 p.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-10\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Beaussart2020\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Aur\u00e9lie_Beaussart2020\" class=\"ouvrage\">Aur\u00e9lie Beaussart, \u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/lunion.fr\/id181730\/article\/2020-08-08\/histoires-insolites-autour-de-la-cathedrale-de-reims-7-sous-la-cathedrale-le\" rel=\"nofollow\"><cite>Histoires insolites autour de la cath\u00e9drale de Reims. 7. Sous la cath\u00e9drale, le baptist\u00e8re de Clovis<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Flunion.fr%2Fid181730%2Farticle%2F2020-08-08%2Fhistoires-insolites-autour-de-la-cathedrale-de-reims-7-sous-la-cathedrale-le\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\"><a title=\"L'Union (journal fran\u00e7ais)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/L%27Union_(journal_fran%C3%A7ais)\">L&rsquo;Union<\/a><\/span>,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2020-08-08\" data-sort-value=\"2020-08-08\">8 ao\u00fbt 2020<\/time><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-11\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"S\u00e8re2020\" class=\"ouvrage\"><span id=\"B\u00e9n\u00e9dicte_S\u00e8re2020\" class=\"ouvrage\">B\u00e9n\u00e9dicte\u00a0<span class=\"nom_auteur\">S\u00e8re<\/span>, \u00ab\u00a0<cite>Bruno Dum\u00e9zil, Le Bapt\u00eame de Clovis. 24\u00a0d\u00e9cembre\u00a0505\u00a0?<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i><a title=\"Archives de sciences sociales des religions\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Archives_de_sciences_sociales_des_religions\">Archives de sciences sociales des religions<\/a><\/i>, \u00c9ditions de l&rsquo;\u00c9cole des hautes \u00e9tudes en sciences sociales,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a0192,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2020-12-31\" data-sort-value=\"2020-12-31\">31 d\u00e9cembre 2020<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr><span class=\"nowrap\">195\u2013196<\/span><small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a><a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7132-2826-1\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7132-2826-1\"><span class=\"nowrap\">978-2-7132-2826-1<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"International Standard Serial Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Serial_Number\">ISSN<\/a><span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/portal.issn.org\/resource\/ISSN\/0335-5985\" rel=\"nofollow\">0335-5985<\/a><\/span>,\u00a0<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a><span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.4000\/assr.57507\" rel=\"nofollow\">10.4000\/assr.57507<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-:0-12\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\">Bruno Dum\u00e9zil,\u00a0<i>Le Bapt\u00eame de Clovis<\/i>, Gallimard. Paris, 2019.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-13\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Il est \u00e9vident que les M\u00e9rovingiens \u00e9taient les alli\u00e9s de l&rsquo;\u00c9glise depuis au moins deux g\u00e9n\u00e9rations au moment du bapt\u00eame de Clovis. Le p\u00e8re de Clovis,\u00a0<a title=\"Child\u00e9ric Ier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Child%C3%A9ric_Ier\">Child\u00e9ric<\/a>, avait de tr\u00e8s bonnes relations avec l&rsquo;\u00e9piscopat et avec\u00a0<a title=\"Genevi\u00e8ve de Paris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Genevi%C3%A8ve_de_Paris\">Genevi\u00e8ve de Paris<\/a>\u00a0; il avait \u00e9galement accord\u00e9 des privil\u00e8ges fiscaux \u00e0 l&rsquo;\u00c9glise catholique. Bref, les Francs essayaient de jouer une politique de la s\u00e9duction vis-\u00e0-vis des catholiques, de fa\u00e7on \u00e0 s&rsquo;attirer la sympathie des \u00e9lites s\u00e9natoriales gallo-romaines. Lorsque Clovis demanda le bapt\u00eame, ce fut donc un non-\u00e9v\u00e9nement, qui ne para\u00eet pas int\u00e9resser outre mesure ses contemporains\u00a0\u00bb<\/span>. Cf\u00a0<span id=\"Dum\u00e9zil2013\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Bruno_Dum\u00e9zil2013\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Bruno Dum\u00e9zil\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bruno_Dum%C3%A9zil\">Bruno Dum\u00e9zil<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Des Gaulois aux Carolingiens (du Ier au IXe si\u00e8cle)<\/cite>, Presses universitaires de France,\u00a0<time>2013<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a043<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-14\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><a class=\"extiw\" title=\"s:Bible Segond 1910\/\u00c9vangile selon Marc\" href=\"https:\/\/fr.wikisource.org\/wiki\/Bible_Segond_1910\/%C3%89vangile_selon_Marc#1-10\">Mc 1,10<\/a>,\u00a0<a class=\"extiw\" title=\"s:Bible Segond 1910\/\u00c9vangile selon Matthieu\" href=\"https:\/\/fr.wikisource.org\/wiki\/Bible_Segond_1910\/%C3%89vangile_selon_Matthieu#3-16\">Mt 3,16<\/a>,\u00a0<a class=\"extiw\" title=\"s:Bible Segond 1910\/\u00c9vangile selon Luc\" href=\"https:\/\/fr.wikisource.org\/wiki\/Bible_Segond_1910\/%C3%89vangile_selon_Luc#3-22\">Lc 3,22<\/a>,\u00a0<a class=\"extiw\" title=\"s:Bible Segond 1910\/\u00c9vangile selon Jean\" href=\"https:\/\/fr.wikisource.org\/wiki\/Bible_Segond_1910\/%C3%89vangile_selon_Jean#1-32\">Jn 1,32<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-15\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\">F. Baix, \u00ab\u00a0Les sources liturgiques de la\u00a0<i>Vita Remigii<\/i>\u00a0de Hincmar\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Miscellanea historica in honorem A. de Meyer<\/i>, Louvain, 1946,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr><span class=\"nowrap\">211-227<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-16\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Oppenheimer1953\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Francis_Oppenheimer1953\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Francis Oppenheimer,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">The Legend of the Ste. Ampoule<\/cite>,\u00a0<a title=\"Faber and Faber\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Faber_and_Faber\">Faber and Faber<\/a>,\u00a0<time>1953<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0100<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-17\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\">Hincmar,\u00a0<i>Vie de saint R\u00e9mi<\/i>, \u00e9d. B. Krusch,\u00a0<a title=\"Monumenta Germaniae Historica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Monumenta_Germaniae_Historica\">MGH, SRM<\/a>, t. 3, Hanovre, 1896, p. 295<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-18\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\">Le miracle de cette colombe tient ses origines dans la liturgie r\u00e9moise, en usage dans la cath\u00e9drale d\u00e8s le\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"8\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">VIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, avec une\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0colombe baptismale en m\u00e9tal qui \u00e9tait suspendue au-dessus des\u00a0<a title=\"Fonts baptismaux\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fonts_baptismaux\">Fonts baptismaux<\/a>\u00a0de m\u00eame qu&rsquo;on suspendait au-dessus du tabernacle de l&rsquo;autel une colombe eucharistique contenant les\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Saintes Esp\u00e8ces\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saintes_Esp%C3%A8ces\">Saintes Esp\u00e8ces<\/a>\u00a0\u00bb<\/span>. Cf\u00a0<span id=\"R\u00e9au1959\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Louis_R\u00e9au1959\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Louis R\u00e9au\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_R%C3%A9au\">Louis R\u00e9au<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Iconographie de l&rsquo;art chr\u00e9tien<\/cite>, Presses universitaires de France,\u00a0<time>1959<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a01145<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-19\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"BoureauSergio_Ingerflom1992\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Alain_BoureauClaudio_Sergio_Ingerflom1992\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Alain Boureau\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alain_Boureau\">Alain Boureau<\/a>\u00a0et\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Claudio Sergio Ingerflom\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Claudio_Sergio_Ingerflom\">Claudio Sergio Ingerflom<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">La Royaut\u00e9 sacr\u00e9e dans le monde chr\u00e9tien<\/cite>, \u00c9ditions de l&rsquo;\u00c9cole des hautes \u00e9tudes en sciences sociales,\u00a0<time>1992<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a026<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-20\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Dum\u00e9zil2016\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Bruno_Dum\u00e9zil2016\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Bruno Dum\u00e9zil\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bruno_Dum%C3%A9zil\">Bruno Dum\u00e9zil<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Les barbares<\/cite>, Presses universitaires de France,\u00a0<time>2016<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0422<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-21\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"ChaunuMension-Rigau1996\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Pierre_Chaunu\u00c9ric_Mension-Rigau1996\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Pierre Chaunu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Chaunu\">Pierre Chaunu<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"\u00c9ric Mension-Rigau\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ric_Mension-Rigau\">\u00c9ric Mension-Rigau<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Bapt\u00eame de Clovis, bapt\u00eame de la France\u00a0: de la religion d&rsquo;\u00c9tat \u00e0 la la\u00efcit\u00e9 d&rsquo;\u00c9tat<\/cite>, Balland,\u00a0<time>1996<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr><span class=\"nowrap\">28-29<\/span><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-22\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\">D&rsquo;ailleurs, lors du\u00a0<a title=\"Concile d'Orl\u00e9ans (511)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Concile_d%27Orl%C3%A9ans_(511)\">concile d&rsquo;Orl\u00e9ans<\/a>\u00a0en 511, l&rsquo;intervention de Clovis sur la nomination des \u00e9v\u00eaques lui est reconnue.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-23\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Matz2008\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean-Michel_Matz2008\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Jean-Michel Matz\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Michel_Matz\">Jean-Michel Matz<\/a>, Anne-Marie Helv\u00e9tius,\u00a0<cite class=\"italique\">\u00c9glise et soci\u00e9t\u00e9 au Moyen-\u00e2ge<\/cite>, Hachette,\u00a0<time>2008<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a038<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-24\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"B\u00fchrer-Thierry2015\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Genevi\u00e8ve_B\u00fchrer-Thierry2015\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Genevi\u00e8ve B\u00fchrer-Thierry\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Genevi%C3%A8ve_B%C3%BChrer-Thierry\">Genevi\u00e8ve B\u00fchrer-Thierry<\/a>,\u00a0<a title=\"Charles M\u00e9riaux\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles_M%C3%A9riaux\">Charles M\u00e9riaux<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">La France avant la France (481-888)<\/cite>, Belin,\u00a0<time>2015<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr><span class=\"nowrap\">162-163<\/span><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-25\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><a class=\"extiw\" title=\"s:Bible Segond 1910\/Actes des Ap\u00f4tres\" href=\"https:\/\/fr.wikisource.org\/wiki\/Bible_Segond_1910\/Actes_des_Ap%C3%B4tres#2-41\">Ac 2,41<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-26\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Ce nombre de 3000 est fr\u00e9quent dans l&rsquo;Ancien Testament ou dans des r\u00e9cits de conversion. C&rsquo; est un de ces topoi hagiographiques inspir\u00e9 de mod\u00e8les anciens, tout bonnement synonyme d&rsquo;\u00ab\u00a0un grand nombre de personnes\u00a0\u00bb. Il ne signifie pas, loin de l\u00e0, une christianisation en profondeur et les tombes des chefs de clan du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"6\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">VI<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle t\u00e9moignent, pendant plusieurs g\u00e9n\u00e9rations encore, des survivances pa\u00efennes, tol\u00e9r\u00e9es par l&rsquo;\u00c9glise m\u00e9rovingienne\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"confer (reportez-vous \u00e0\/comparez avec)\">cf.<\/abbr><span id=\"Leguay2002\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean-Pierre_Leguay2002\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Jean-Pierre Leguay (historien)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Pierre_Leguay_(historien)\">Jean-Pierre Leguay<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">L&rsquo;Europe des \u00e9tats barbares.\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"5\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">V<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u2009\u2013\u2009<abbr class=\"abbr\" title=\"8\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">VIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cles<\/cite>, Belin,\u00a0<time>2002<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0127<\/span><\/span>).<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-27\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Guyotjeannin1996\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Olivier_Guyotjeannin1996\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Olivier Guyotjeannin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Olivier_Guyotjeannin\">Olivier Guyotjeannin<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Clovis chez les historiens<\/cite>, Droz,\u00a0<time>1996<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0111<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-28\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Rouche1997\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Michel_Rouche1997\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Michel Rouche\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michel_Rouche\">Michel Rouche<\/a>\u00a0(dir.),\u00a0<cite class=\"italique\">Clovis, histoire et m\u00e9moire<\/cite>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a02\u00a0:\u00a0<span class=\"italique\">Le bapt\u00eame de Clovis, son \u00e9cho \u00e0 travers l\u2019histoire, actes de colloque (Reims, 1996)<\/span>, Presses de l\u2019universit\u00e9 Paris-Sorbonne,\u00a0<time>1997<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0661<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Gouguenheim2009339-29\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme_de_Clovis#Gouguenheim2009\">Gouguenheim 2009<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0339.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-30\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Boulanger1992\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Fran\u00e7ois_Boulanger1992\" class=\"ouvrage\">Fran\u00e7ois Boulanger,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0Le quatorzi\u00e8me centenaire du bapt\u00eame de Clovis (1896), la c\u00e9l\u00e9bration d&rsquo;un mythe fondateur et ses implications politiques\u00a0\u00bb<\/cite>, dans S. Guilbert (dir.),\u00a0<cite class=\"italique\">F\u00eates et politique en Champagne \u00e0 travers les si\u00e8cles<\/cite>, Nancy, Presses universitaires de Nancy,\u00a0<time>1992<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0211 \u00e0 223<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-31\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Poupard\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Paul_Poupard\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Paul Poupard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paul_Poupard\">Paul Poupard<\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.revuedesdeuxmondes.fr\/wp-content\/uploads\/2016\/11\/f32f9bac87a1e315e988392a03491354.pdf\" rel=\"nofollow\"><cite>\u00ab\u00a0France, fille a\u00een\u00e9e de l&rsquo;Eglise, es-tu fid\u00e8le aux promesses de ton bapt\u00eame\u00a0?\u00a0\u00bb<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.revuedesdeuxmondes.fr%2Fwp-content%2Fuploads%2F2016%2F11%2Ff32f9bac87a1e315e988392a03491354.pdf\">archive<\/a>]<\/small><abbr class=\"abbr indicateur-format format-pdf\" title=\"Document au format Portable Document Format (PDF) d'Adobe\">[PDF]<\/abbr>, sur\u00a0<span class=\"italique\"><a title=\"Revue des Deux Mondes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Revue_des_Deux_Mondes\">Revue des Deux Mondes<\/a><\/span><small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2025-06-09\" data-sort-value=\"2025-06-09\">9 juin 2025<\/time>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-32\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"David1997\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Fran\u00e7ois_David1997\" class=\"ouvrage\">Fran\u00e7ois David,\u00a0<cite class=\"italique\">Les r\u00e9seaux de l&rsquo;anticl\u00e9ricalisme en France<\/cite>, Bartillat,\u00a0<time>1997<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr><span class=\"nowrap\">66-70<\/span><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-33\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.laposte.fr\/toutsurletimbre\/connaissance-du-timbre\/dicotimbre\/timbres\/de-la-gaule-a-la-france-clovis-496-1996-3024\" rel=\"nofollow\"><cite>De la Gaule \u00e0 la France\u00a0: Clovis (496-1996)<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.laposte.fr%2Ftoutsurletimbre%2Fconnaissance-du-timbre%2Fdicotimbre%2Ftimbres%2Fde-la-gaule-a-la-france-clovis-496-1996-3024\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">La Poste<\/span><small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2022-04-20\" data-sort-value=\"2022-04-20\">20 avril 2022<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-34\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><small>(<a title=\"Biblioth\u00e8que nationale de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Biblioth%C3%A8que_nationale_de_France\">BNF<\/a><span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/catalogue.bnf.fr\/ark:\/12148\/cb35806401b.public\" rel=\"nofollow\">35806401<\/a><\/span>)<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-35\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.bedetheque.com\/serie-33739-BD-Clovis-ou-les-origines-de-la-France.html\" rel=\"nofollow\"><i>Clovis ou les origines de la France<\/i>, sur le site bedetheque.com<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.bedetheque.com%2Fserie-33739-BD-Clovis-ou-les-origines-de-la-France.html\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Image mise en avant : Le Bapt\u00eame de Clovis\u00a0(toile, vers 1500) du\u00a0Ma\u00eetre de Saint Gilles,\u00a0National Gallery of Art de Washington. &nbsp; &nbsp; Le Bapt\u00eame de Clovis &nbsp; \u00a0 Registre inf\u00e9rieur des\u00a0Miracles de saint Remi, repr\u00e9sentant le bapt\u00eame de Clovis et le miracle de la\u00a0sainte ampoule \/\u00a0(Mus\u00e9e de Picardie,\u00a0Amiens) \u00a0 Donn\u00e9es cl\u00e9s Date 24\/25 d\u00e9cembre 496-508 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":25278,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-25262","page","type-page","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/25262","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=25262"}],"version-history":[{"count":15,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/25262\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":25277,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/25262\/revisions\/25277"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/25278"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=25262"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}