{"id":24722,"date":"2026-05-12T06:32:09","date_gmt":"2026-05-12T04:32:09","guid":{"rendered":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/?page_id=24722"},"modified":"2026-05-12T06:43:20","modified_gmt":"2026-05-12T04:43:20","slug":"saint-louis","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/saint-louis\/","title":{"rendered":"Saint Louis"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 10px;\"><strong>Image mise en avant :<\/strong> D\u00e9tail d&rsquo;une miniature repr\u00e9sentant le roi Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0dans la\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Bible moralis\u00e9e de Tol\u00e8de\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bible_moralis%C3%A9e_de_Tol%C3%A8de\">Bible moralis\u00e9e de Tol\u00e8de<\/a>, dite Bible de Saint Louis (vers 1230 ou 1240).<\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX\">Saint Louis<\/a><\/p>\n<div class=\"vector-page-toolbar vector-feature-custom-font-size-clientpref--excluded\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"vector-page-toolbar-container\">\n<div id=\"left-navigation\">\n<nav aria-label=\"Espaces de noms\">\n<div id=\"p-associated-pages\" class=\"vector-menu vector-menu-tabs mw-portlet mw-portlet-associated-pages\">\n<div class=\"vector-menu-content\">\n<form>\n<div class=\"cdx-radio\">\u00a0<\/div>\n<\/form>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/nav>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div id=\"bodyContent\" class=\"vector-body ve-init-mw-desktopArticleTarget-targetContainer\" aria-labelledby=\"firstHeading\" data-mw-ve-target-container=\"\">\n<div id=\"mw-content-text\" class=\"mw-body-content\">\n<div class=\"mw-content-ltr mw-parser-output\" dir=\"ltr\" lang=\"fr\">\n<table class=\"infobox_v2 infobox infobox--frwiki noarchive\">\n<tbody>\n<tr>\n<td class=\"entete defaut\" colspan=\"2\">Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr><br \/>\n<small><i>Saint catholique<\/i><\/small><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td colspan=\"2\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Saintlouis_(cropped).jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element aligncenter\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/de\/Saintlouis_%28cropped%29.jpg\/250px-Saintlouis_%28cropped%29.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/de\/Saintlouis_%28cropped%29.jpg\/500px-Saintlouis_%28cropped%29.jpg 2x\" alt=\"Illustration.\" width=\"473\" height=\"686\" data-file-width=\"849\" data-file-height=\"1234\" \/><\/a><br \/>\nD\u00e9tail d&rsquo;une miniature repr\u00e9sentant le roi Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0dans la\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Bible moralis\u00e9e de Tol\u00e8de\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bible_moralis%C3%A9e_de_Tol%C3%A8de\">Bible moralis\u00e9e de Tol\u00e8de<\/a>, dite Bible de Saint Louis (vers 1230 ou 1240).<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<th colspan=\"2\">Titre<\/th>\n<\/tr>\n<tr>\n<th colspan=\"2\"><a title=\"Liste des monarques de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Liste_des_monarques_de_France\">Roi de France<\/a><\/th>\n<\/tr>\n<tr>\n<td colspan=\"2\"><b><time class=\"nowrap date-lien\" datetime=\"1226-11-15\" data-sort-value=\"1226-11-15\"><a title=\"8 novembre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/8_novembre\">8 novembre<\/a>\u00a0<a title=\"1226\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1226\">1226<\/a><\/time>\u00a0\u2013\u00a0<time class=\"nowrap date-lien\" datetime=\"1270-09-01\" data-sort-value=\"1270-09-01\"><a title=\"25 ao\u00fbt\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/25_ao%C3%BBt\">25 ao\u00fbt<\/a>\u00a0<a title=\"1270\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1270\">1270<\/a><\/time><br \/>\n<small>(<span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"&amp;0000000000015996\">43\u00a0ans, 9\u00a0mois et 17\u00a0jours<\/span>)<\/small><\/b><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<th scope=\"row\">Couronnement<\/th>\n<td><time class=\"nowrap date-lien\" datetime=\"1226-12-06\" data-sort-value=\"1226-12-06\"><a title=\"29 novembre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/29_novembre\">29 novembre<\/a>\u00a0<a title=\"1226\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1226\">1226<\/a><\/time>,<br \/>\nen la\u00a0<a title=\"Cath\u00e9drale Notre-Dame de Reims\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cath%C3%A9drale_Notre-Dame_de_Reims\">cath\u00e9drale de Reims<\/a><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<th scope=\"row\">Pr\u00e9d\u00e9cesseur<\/th>\n<td><a title=\"Louis VIII le Lion\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_VIII_le_Lion\">Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"8\"><span class=\"romain\">VIII<\/span><\/abbr><\/a><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<th scope=\"row\">Successeur<\/th>\n<td><a title=\"Philippe III le Hardi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_III_le_Hardi\">Philippe\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr><\/a><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<th colspan=\"2\">Biographie<\/th>\n<\/tr>\n<tr>\n<th scope=\"row\"><span class=\"nowrap\">Dynastie<\/span><\/th>\n<td><a title=\"Cap\u00e9tiens\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cap%C3%A9tiens\">Cap\u00e9tiens<\/a><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<th scope=\"row\"><span class=\"nowrap\">Nom de naissance<\/span><\/th>\n<td>Louis de France<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<th scope=\"row\"><span class=\"nowrap\">Date de naissance<\/span><\/th>\n<td><time class=\"nowrap date-lien bday\" datetime=\"1214-05-02\" data-sort-value=\"1214-05-02\"><a title=\"25 avril\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/25_avril\">25 avril<\/a>\u00a0<a title=\"1214\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1214\">1214<\/a><\/time><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<th scope=\"row\"><span class=\"nowrap\">Lieu de naissance<\/span><\/th>\n<td><a title=\"Poissy\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Poissy\">Poissy<\/a>\u00a0(<a title=\"Royaume de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Royaume_de_France\">France<\/a>)<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<th scope=\"row\"><span class=\"nowrap\">Date de d\u00e9c\u00e8s<\/span><\/th>\n<td><time class=\"nowrap date-lien dday\" datetime=\"1270-09-01\" data-sort-value=\"1270-09-01\"><a title=\"25 ao\u00fbt\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/25_ao%C3%BBt\">25 ao\u00fbt<\/a>\u00a0<a title=\"1270\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1270\">1270<\/a><\/time>\u00a0(\u00e0 56\u00a0ans)<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<th scope=\"row\"><span class=\"nowrap\">Lieu de d\u00e9c\u00e8s<\/span><\/th>\n<td><a title=\"Tunis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tunis\">Tunis<\/a>\u00a0(<a title=\"Sultanat hafside de Tunis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sultanat_hafside_de_Tunis\">Sultanat hafside<\/a>)<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<th scope=\"row\">S\u00e9pulture<\/th>\n<td><a title=\"N\u00e9cropole royale de la basilique de Saint-Denis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/N%C3%A9cropole_royale_de_la_basilique_de_Saint-Denis\">N\u00e9cropole royale de la basilique de Saint-Denis<\/a>\u00a0<i>(parties du corps)<\/i><br \/>\n<a title=\"Cath\u00e9drale de Monreale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cath%C3%A9drale_de_Monreale\">Cath\u00e9drale de Monreale<\/a>\u00a0(<a title=\"Royaume de Sicile\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Royaume_de_Sicile\">Royaume de Sicile<\/a>)\u00a0<i>(les visc\u00e8res internes et le c\u0153ur)<\/i><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<th scope=\"row\">P\u00e8re<\/th>\n<td><a title=\"Louis VIII le Lion\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_VIII_le_Lion\">Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"8\"><span class=\"romain\">VIII<\/span><\/abbr>\u00a0le Lion<\/a><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<th scope=\"row\">M\u00e8re<\/th>\n<td><a title=\"Blanche de Castille\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Blanche_de_Castille\">Blanche de Castille<\/a><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<th scope=\"row\">Fratrie<\/th>\n<td><a title=\"Robert Ier d'Artois\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Robert_Ier_d%27Artois\">Robert d&rsquo;Artois<\/a><br \/>\n<a title=\"Alphonse de Poitiers\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alphonse_de_Poitiers\">Alphonse de Poitiers<\/a><br \/>\n<a title=\"Isabelle de France (1225-1270)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Isabelle_de_France_(1225-1270)\">Isabelle de France<\/a><br \/>\n<a title=\"Charles Ier d'Anjou\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles_Ier_d%27Anjou\">Charles\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"premier\"><span class=\"romain\">I<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0d&rsquo;Anjou<\/a><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<th scope=\"row\">Conjoint<\/th>\n<td><a title=\"Marguerite de Provence\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marguerite_de_Provence\">Marguerite de Provence<\/a><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<th scope=\"row\">Enfants<\/th>\n<td><a class=\"mw-disambig\" title=\"Blanche de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Blanche_de_France#Blanche_de_France_(1240-1243),_fille_de_Saint_Louis\">Blanche de France<\/a><br \/>\n<a title=\"Isabelle de France (1242-1271)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Isabelle_de_France_(1242-1271)\">Isabelle de France<\/a><br \/>\n<a title=\"Louis de France (1244-1260)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_de_France_(1244-1260)\">Louis de France<\/a><br \/>\n<a title=\"Philippe III le Hardi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_III_le_Hardi\">Philippe\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0<a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Icone_couronne_rouge.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/69\/Icone_couronne_rouge.svg\/20px-Icone_couronne_rouge.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/69\/Icone_couronne_rouge.svg\/40px-Icone_couronne_rouge.svg.png 2x\" alt=\"Couronne h\u00e9raldique (3 branches trilob\u00e9es)\" width=\"15\" height=\"11\" data-file-width=\"340\" data-file-height=\"256\" \/><\/a><br \/>\nJean de France<br \/>\n<a title=\"Jean Tristan de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Tristan_de_France\">Jean Tristan de France<\/a><br \/>\n<a title=\"Pierre Ier d'Alen\u00e7on\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Ier_d%27Alen%C3%A7on\">Pierre d&rsquo;Alen\u00e7on<\/a><br \/>\n<a title=\"Blanche de France (1253-1320)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Blanche_de_France_(1253-1320)\">Blanche de France<\/a><br \/>\n<a class=\"mw-redirect\" title=\"Marguerite de France (1254-1271)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marguerite_de_France_(1254-1271)\">Marguerite de France<\/a><br \/>\n<a title=\"Robert de Clermont\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Robert_de_Clermont\">Robert de Clermont<\/a><br \/>\n<a title=\"Agn\u00e8s de France (1260-1325)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Agn%C3%A8s_de_France_(1260-1325)\">Agn\u00e8s de France<\/a><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<th scope=\"row\">Religion<\/th>\n<td><a title=\"Catholicisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Catholicisme\">Catholicisme<\/a><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<th scope=\"row\">R\u00e9sidence<\/th>\n<td><a title=\"Palais de la Cit\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Palais_de_la_Cit%C3%A9\">Palais de la Cit\u00e9<\/a>\u00a0(<a title=\"Paris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paris\">Paris<\/a>)<br \/>\n<a title=\"Ch\u00e2teau de Vincennes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ch%C3%A2teau_de_Vincennes\">Ch\u00e2teau de Vincennes<\/a><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td colspan=\"2\">\n<div class=\"clear\">\u00a0<\/div>\n<hr \/>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td colspan=\"2\" align=\"center\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/w\/index.php?title=File:Arms_of_the_Kingdom_of_France_(Ancien).svg&amp;lang=fr&amp;uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/06\/Arms_of_the_Kingdom_of_France_%28Ancien%29.svg\/langfr-120px-Arms_of_the_Kingdom_of_France_%28Ancien%29.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/06\/Arms_of_the_Kingdom_of_France_%28Ancien%29.svg\/langfr-250px-Arms_of_the_Kingdom_of_France_%28Ancien%29.svg.png 2x\" alt=\"Image illustrative de l\u2019article Louis IX\" width=\"110\" height=\"168\" data-file-width=\"331\" data-file-height=\"507\" \/><\/a><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td colspan=\"2\"><b><a title=\"Liste des monarques de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Liste_des_monarques_de_France\">Rois de France<\/a><\/b><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"navigation-only\" colspan=\"2\">\u00a0<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p style=\"text-align: justify;\"><b>Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr><\/b>, parfois\u00a0<a title=\"Surnom\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Surnom\">dit<\/a>\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0le Prud&rsquo;homme\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Le_Goff621-622_1-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff621-622-1\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 1<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0et plus commun\u00e9ment appel\u00e9\u00a0<b>Saint Louis<\/b><sup id=\"cite_ref-4\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-4\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>a<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, est un\u00a0<a title=\"Liste des monarques de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Liste_des_monarques_de_France\">roi de France<\/a>\u00a0<a title=\"Cap\u00e9tiens\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cap%C3%A9tiens\">cap\u00e9tien<\/a>\u00a0n\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap bday\" datetime=\"1214-05-02\" data-sort-value=\"1214-05-02\">25 avril 1214<\/time>\u00a0\u00e0\u00a0<a title=\"Poissy\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Poissy\">Poissy<\/a>\u00a0et mort le\u00a0<time class=\"nowrap dday\" datetime=\"1270-09-01\" data-sort-value=\"1270-09-01\">25 ao\u00fbt 1270<\/time>\u00a0\u00e0\u00a0<a title=\"Carthage\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Carthage\">Carthage<\/a>, pr\u00e8s de\u00a0<a title=\"Tunis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tunis\">Tunis<\/a>. Il r\u00e9gna pendant plus de\u00a0<span class=\"nowrap\">43 ans<\/span>, de 1226 jusqu&rsquo;\u00e0 sa mort. Consid\u00e9r\u00e9 comme un\u00a0<a title=\"Saint\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint\">saint<\/a>\u00a0de son vivant, il est\u00a0<a title=\"Canonisation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Canonisation\">canonis\u00e9<\/a>\u00a0par l&rsquo;<a title=\"\u00c9glise catholique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89glise_catholique\">\u00c9glise catholique<\/a>\u00a0en 1297.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Neuvi\u00e8me\u00a0<a title=\"Roi de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Roi_de_France\">roi de France<\/a>\u00a0issu de la\u00a0<a title=\"Dynastie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dynastie\">dynastie<\/a>\u00a0des\u00a0<a title=\"Cap\u00e9tiens directs\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cap%C3%A9tiens_directs\">Cap\u00e9tiens directs<\/a>, il est le quatri\u00e8me ou cinqui\u00e8me enfant et deuxi\u00e8me fils connu du roi\u00a0<a title=\"Louis VIII le Lion\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_VIII_le_Lion\">Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"8\"><span class=\"romain\">VIII<\/span><\/abbr><\/a>, dit \u00ab\u00a0Louis le Lion\u00a0\u00bb, et de la reine\u00a0<a title=\"Blanche de Castille\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Blanche_de_Castille\">Blanche de Castille<\/a>, de laquelle il re\u00e7oit une \u00e9ducation tr\u00e8s stricte et tr\u00e8s pieuse durant toute son enfance.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">A\u00een\u00e9 des membres survivants de sa fratrie, il h\u00e9rite de la couronne \u00e0 la mort de son p\u00e8re, alors qu&rsquo;il n&rsquo;est \u00e2g\u00e9 que de douze ans. Il est\u00a0<a title=\"Sacre des rois de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sacre_des_rois_de_France\">sacr\u00e9<\/a>\u00a0le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1226-12-06\" data-sort-value=\"1226-12-06\">29 novembre 1226<\/time>\u00a0en la\u00a0<a title=\"Cath\u00e9drale Notre-Dame de Reims\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cath%C3%A9drale_Notre-Dame_de_Reims\">cath\u00e9drale de Reims<\/a>, mais c&rsquo;est la\u00a0<a title=\"Reine m\u00e8re\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Reine_m%C3%A8re\">reine m\u00e8re<\/a>\u00a0qui, conform\u00e9ment au testament de\u00a0<a title=\"Louis VIII le Lion\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_VIII_le_Lion\">Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"8\"><span class=\"romain\">VIII<\/span><\/abbr><\/a>, exerce la r\u00e9gence du royaume jusqu&rsquo;\u00e0 la majorit\u00e9 du nouveau monarque.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Devenu adulte, Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0met fin au\u00a0<a title=\"Premi\u00e8re guerre de Cent Ans\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Premi%C3%A8re_guerre_de_Cent_Ans\">conflit entre Cap\u00e9tiens et Plantagen\u00eats<\/a>\u00a0et se soucie de l&rsquo;extension du domaine royal, auquel il rattache notamment les\u00a0<a title=\"S\u00e9n\u00e9chauss\u00e9e de Beaucaire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/S%C3%A9n%C3%A9chauss%C3%A9e_de_Beaucaire\">s\u00e9n\u00e9chauss\u00e9es<\/a>\u00a0de\u00a0<a title=\"Beaucaire (Gard)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Beaucaire_(Gard)\">Beaucaire<\/a>\u00a0et de\u00a0<a title=\"Carcassonne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Carcassonne\">Carcassonne<\/a>, tout en consolidant sa souverainet\u00e9 sur la\u00a0<a title=\"Duch\u00e9 de Normandie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Duch%C3%A9_de_Normandie\">Normandie<\/a>, l&rsquo;<a title=\"Anjou\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Anjou\">Anjou<\/a>, la\u00a0<a title=\"Touraine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Touraine\">Touraine<\/a>, le\u00a0<a title=\"Maine (province)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Maine_(province)\">Maine<\/a>\u00a0et le\u00a0<a title=\"Poitou\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Poitou\">Poitou<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Il m\u00e8ne un r\u00e8gne inspir\u00e9 des valeurs du\u00a0<a title=\"Christianisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Christianisme\">christianisme<\/a>\u00a0qui contribue \u00e0 fonder l&rsquo;id\u00e9e que les pouvoirs\u00a0<a title=\"Spiritualit\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Spiritualit%C3%A9\">spirituel<\/a>\u00a0et politique peuvent \u00eatre incarn\u00e9s par un seul homme. Il att\u00e9nue les exc\u00e8s de la\u00a0<a title=\"F\u00e9odalit\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/F%C3%A9odalit%C3%A9\">f\u00e9odalit\u00e9<\/a>\u00a0au profit de la notion de\u00a0<a title=\"Bien commun\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bien_commun\">bien commun<\/a>\u00a0et d\u00e9veloppe la\u00a0<a title=\"Justice\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Justice\">justice<\/a>\u00a0royale, o\u00f9 le souverain appara\u00eet comme\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0le justicier supr\u00eame\u00a0\u00bb<\/span>. De cette mani\u00e8re, il fait progressivement passer la France d&rsquo;une monarchie f\u00e9odale \u00e0 une monarchie moderne, ne reposant plus seulement sur les rapports personnels du roi avec ses vassaux, mais sur ceux du roi en tant que chef de l&rsquo;\u00c9tat avec ses \u00ab\u00a0sujets\u00a0\u00bb.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0est effectivement un roi r\u00e9formateur qui veut l\u00e9guer un royaume dont les sujets seront soumis \u00e0 un pouvoir juste\u00a0: il renouvelle la \u00ab\u00a0<a title=\"Quarantaine-le-roi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Quarantaine-le-roi\">quarantaine-le-roi<\/a>\u00a0\u00bb, ordonne la\u00a0<a title=\"Pr\u00e9somption d'innocence\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pr%C3%A9somption_d%27innocence\">pr\u00e9somption d&rsquo;innocence<\/a>, att\u00e9nue l&rsquo;usage de la\u00a0<a title=\"Torture\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Torture\">torture<\/a>, interdit l&rsquo;<a title=\"Ordalie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ordalie\">ordalie<\/a>\u00a0et la\u00a0<a title=\"Vendetta\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vendetta\">vengeance priv\u00e9e<\/a>\u00a0et institue la\u00a0<i>supplicatio<\/i>, consistant \u00e0 pouvoir faire appel au roi pour l&rsquo;amendement d&rsquo;un jugement. Sa r\u00e9putation d\u00e9passant les fronti\u00e8res du royaume, son arbitrage est parall\u00e8lement sollicit\u00e9 par les diff\u00e9rentes monarchies d&rsquo;Europe. Il \u00e9tablit \u00e9galement dans le royaume une monnaie unique et se fait l&rsquo;instigateur des institutions qui deviendront le\u00a0<a title=\"Parlement (royaume de France)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Parlement_(royaume_de_France)\">Parlement<\/a>\u00a0et la\u00a0<a title=\"Cour des comptes (France)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cour_des_comptes_(France)\">Cour des comptes<\/a>. Tr\u00e8s pieux, il fait d&rsquo;autre part construire plusieurs \u00e9glises, abbayes et hospices, vient en aide aux plus faibles, travaille \u00e0 la conversion des princes\u00a0<a title=\"Mongols\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mongols\">mongols<\/a>, soutient la fondation du\u00a0<a title=\"Coll\u00e8ge de Sorbonne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Coll%C3%A8ge_de_Sorbonne\">coll\u00e8ge de Sorbonne<\/a>\u00a0et se procure des\u00a0<a title=\"Reliques attribu\u00e9es \u00e0 J\u00e9sus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Reliques_attribu%C3%A9es_%C3%A0_J%C3%A9sus\">reliques de la Passion<\/a>\u00a0pour lesquelles il fait construire la\u00a0<a title=\"Sainte-Chapelle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sainte-Chapelle\">Sainte-Chapelle<\/a>\u00a0en 1242.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Conform\u00e9ment \u00e0 son v\u0153u prononc\u00e9 \u00e0 la suite d&rsquo;une grave maladie, puis confirm\u00e9 \u00e0 la suite d&rsquo;une gu\u00e9rison dite miraculeuse, Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0part se battre avec ses fr\u00e8res\u00a0<a title=\"Robert Ier d'Artois\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Robert_Ier_d%27Artois\">Robert d&rsquo;Artois<\/a>,\u00a0<a title=\"Alphonse de Poitiers\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alphonse_de_Poitiers\">Alphonse de Poitiers<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Charles Ier d'Anjou\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles_Ier_d%27Anjou\">Charles d&rsquo;Anjou<\/a>, en\u00a0<a title=\"\u00c9gypte\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89gypte\">\u00c9gypte<\/a>, lors de la\u00a0<a title=\"Septi\u00e8me croisade\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Septi%C3%A8me_croisade\">septi\u00e8me croisade<\/a>. \u00c0 son retour, alors qu&rsquo;il est persuad\u00e9 que son \u00e9chec est d\u00fb \u00e0 l&rsquo;\u00e9tat d&rsquo;immoralit\u00e9 du royaume, il travaille \u00e0 renforcer son autorit\u00e9 et \u00e0 r\u00e9tablir la moralit\u00e9 chr\u00e9tienne. Il d\u00e9cide ainsi de punir le\u00a0<a title=\"Blasph\u00e8me\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Blasph%C3%A8me\">blasph\u00e8me<\/a>, les\u00a0<a title=\"Jeu d'argent\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jeu_d%27argent\">jeux d&rsquo;argent<\/a>, les\u00a0<a title=\"Int\u00e9r\u00eat (finance)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Int%C3%A9r%C3%AAt_(finance)\">pr\u00eats \u00e0 int\u00e9r\u00eats<\/a>\u00a0et la\u00a0<a title=\"Prostitution\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Prostitution\">prostitution<\/a>\u00a0; il tente \u00e9galement de convertir au christianisme de gr\u00e9 ou\u00a0<a title=\"Conversion forc\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Conversion_forc%C3%A9e\">de force<\/a>\u00a0les\u00a0<a title=\"Histoire des Juifs en France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Histoire_des_Juifs_en_France#Sous_Louis_VIII_et_Saint_Louis\">juifs de France<\/a>. \u00c0 cette fin, il finit par leur imposer diverses mesures, dont le\u00a0<a title=\"Proc\u00e8s du Talmud\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Proc%C3%A8s_du_Talmud\">br\u00fblement du Talmud<\/a>\u00a0et, vers la fin de son r\u00e8gne, le port de la\u00a0<a title=\"Rouelle (Moyen \u00c2ge)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rouelle_(Moyen_%C3%82ge)\">rouelle<\/a><sup id=\"cite_ref-5\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-5\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>3<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Enfin, en 1270, il repart en\u00a0<a title=\"Tunisie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tunisie\">Tunisie<\/a>\u00a0pour la\u00a0<a title=\"Huiti\u00e8me croisade\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Huiti%C3%A8me_croisade\">huiti\u00e8me croisade<\/a>, au cours de laquelle il meurt de maladie. La\u00a0<a title=\"Peste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Peste\">peste<\/a>, la\u00a0<a title=\"Dysenterie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dysenterie\">dysenterie<\/a>\u00a0et le\u00a0<a title=\"Typhus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Typhus\">typhus<\/a>\u00a0ont tour \u00e0 tour \u00e9t\u00e9 \u00e9voqu\u00e9s\u00a0; en 2019, des analyses montrent que le roi \u00e9tait gravement atteint de\u00a0<a title=\"Scorbut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Scorbut\">scorbut<\/a>, et peut-\u00eatre de\u00a0<a title=\"Bilharziose\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bilharziose\">bilharziose<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Sous l&rsquo;impulsion de son petit-fils\u00a0<a title=\"Philippe IV le Bel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_IV_le_Bel\">Philippe\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\"><span class=\"romain\">IV<\/span><\/abbr>\u00a0le Bel<\/a>, il est canonis\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1297-08-18\" data-sort-value=\"1297-08-18\">11 ao\u00fbt 1297<\/time>\u00a0sous le nom de\u00a0<b>saint Louis de France<\/b>\u00a0par le pape\u00a0<a title=\"Boniface VIII\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Boniface_VIII\">Boniface\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"8\"><span class=\"romain\">VIII<\/span><\/abbr><\/a>. Sa f\u00eate liturgique est fix\u00e9e au jour anniversaire de sa mort, c&rsquo;est-\u00e0-dire le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"08-25\" data-sort-value=\"08-25\">25 ao\u00fbt<\/time>. Aujourd&rsquo;hui consid\u00e9r\u00e9 comme un monarque ayant offert \u00e0 la France un renouveau \u00e9conomique, intellectuel et artistique, il est consid\u00e9r\u00e9 comme l&rsquo;un des trois grands\u00a0<a title=\"Cap\u00e9tiens directs\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cap%C3%A9tiens_directs\">Cap\u00e9tiens directs<\/a>\u00a0avec son grand-p\u00e8re\u00a0<a title=\"Philippe II Auguste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_II_Auguste\">Philippe\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\"><span class=\"romain\">II<\/span><\/abbr>\u00a0Auguste<\/a>\u00a0et son petit-fils\u00a0<a title=\"Philippe IV le Bel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_IV_le_Bel\">Philippe\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\"><span class=\"romain\">IV<\/span><\/abbr>\u00a0le Bel<\/a>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Enfance_et_\u00e9ducation\"><span id=\"Enfance_et_.C3.A9ducation\"><\/span>Enfance et \u00e9ducation<\/h2>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">N\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1214-05-02\" data-sort-value=\"1214-05-02\">25 avril 1214<\/time>\u00a0sous le r\u00e8gne de son grand-p\u00e8re\u00a0<a title=\"Philippe II Auguste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_II_Auguste\">Philippe Auguste<\/a>, au ch\u00e2teau de\u00a0<a title=\"Poissy\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Poissy\">Poissy<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff42_6-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff42-6\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 2<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, le futur Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0est le cinqui\u00e8me enfant et deuxi\u00e8me fils connu<sup id=\"cite_ref-8\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-8\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>b<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0du futur roi\u00a0<a title=\"Louis VIII le Lion\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_VIII_le_Lion\">Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"8\"><span class=\"romain\">VIII<\/span><\/abbr>, dit \u00ab\u00a0le Lion\u00a0\u00bb<\/a>, et de la princesse\u00a0<a title=\"Blanche de Castille\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Blanche_de_Castille\">Blanche de Castille<\/a><sup id=\"cite_ref-10\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-10\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>c<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il ne devient en effet l&rsquo;h\u00e9ritier qu&rsquo;\u00e0 l&rsquo;\u00e2ge de quatre ans, apr\u00e8s la mort pr\u00e9coce de son fr\u00e8re a\u00een\u00e9\u00a0: Philippe<sup id=\"cite_ref-Le_Goff40_11-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff40-11\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 4<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Imm\u00e9diatement apr\u00e8s sa naissance, il est baptis\u00e9 en la\u00a0<a title=\"Coll\u00e9giale Notre-Dame de Poissy\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Coll%C3%A9giale_Notre-Dame_de_Poissy\">coll\u00e9giale Notre-Dame de Poissy<\/a>\u00a0; ce lieu demeurera cher au roi, qui aimera signer ses lettres du nom de \u00ab\u00a0Louis de Poissy\u00a0\u00bb, ou encore, \u00ab\u00a0Louis, seigneur de Poissy\u00a0\u00bb, consid\u00e9rant que sa vraie naissance demeure son\u00a0<a title=\"Bapt\u00eame\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme\">bapt\u00eame<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff37_12-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff37-12\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 5<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Ses parents, et plus particuli\u00e8rement la princesse\u00a0<a title=\"Blanche de Castille\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Blanche_de_Castille\">Blanche de Castille<\/a>, lui font donner une \u00e9ducation tr\u00e8s pouss\u00e9e afin qu&rsquo;il soit religieusement et moralement form\u00e9 \u00e0 la fonction royale et pr\u00e9par\u00e9 \u00e0 prot\u00e9ger l&rsquo;<a title=\"\u00c9glise catholique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89glise_catholique\">\u00c9glise<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff42_6-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff42-6\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 2<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Le petit prince vit \u00e9galement aupr\u00e8s de son grand-p\u00e8re vieillissant, le roi\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Philippe-Auguste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe-Auguste\">Philippe-Auguste<\/a>, qui exerce sur lui une grande influence. Philippe est le premier roi de France \u00e0 conna\u00eetre son petit-fils depuis\u00a0<a title=\"Charles II le Chauve\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles_II_le_Chauve\">Charles\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\"><span class=\"romain\">II<\/span><\/abbr><\/a>, trois cents ans plus t\u00f4t, ce qui accentue la force dynastique de l&rsquo;enfant<sup id=\"cite_ref-Le_Goff43_13-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff43-13\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 6<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-15\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-15\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>d<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<ul class=\"gallery mw-gallery-packed\" style=\"text-align: justify;\">\n<li class=\"gallerycaption\">Vie familiale de Louis<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Naissance de Louis\u00a0IX, Grandes Chroniques de France de Charles\u00a0V, XIVe\u00a0si\u00e8cle.\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:BlankaKastaLudvik9_narozeni.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b5\/BlankaKastaLudvik9_narozeni.jpg\/250px-BlankaKastaLudvik9_narozeni.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b5\/BlankaKastaLudvik9_narozeni.jpg\/500px-BlankaKastaLudvik9_narozeni.jpg 2x\" alt=\"Enluminure repr\u00e9sentant la naissance de Saint Louis. Blanche de Castille est alit\u00e9e, entour\u00e9e de trois femmes de chambre, dont l'une porte le nouveau-n\u00e9 aur\u00e9ol\u00e9.\" width=\"206\" height=\"216\" data-file-width=\"1092\" data-file-height=\"1149\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\">Naissance de Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>,\u00a0<i><a title=\"Grandes Chroniques de France de Charles V\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Grandes_Chroniques_de_France_de_Charles_V\">Grandes Chroniques de France de Charles\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"5\"><span class=\"romain\">V<\/span><\/abbr><\/a><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"14\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle.<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Le\u00e7on de lecture de Saint Louis, Grandes Chroniques, XIVe\u00a0si\u00e8cle.\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:LouisIX_Blanche.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8f\/LouisIX_Blanche.jpg\/250px-LouisIX_Blanche.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8f\/LouisIX_Blanche.jpg\/500px-LouisIX_Blanche.jpg 2x\" alt=\"Enluminure montrant le jeune Louis IX assis avec un livre \u00e0 la main, devant un pr\u00eatre qui pointe l'ouvrage du doigt. Blanche de Castille, assise sur une chaise, les observe.\" width=\"199\" height=\"216\" data-file-width=\"1785\" data-file-height=\"1953\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\">Le\u00e7on de lecture de Saint Louis,\u00a0<i><a title=\"Grandes Chroniques de France de Charles V\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Grandes_Chroniques_de_France_de_Charles_V\">Grandes Chroniques<\/a><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"14\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle.<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Louis et sa m\u00e8re allant \u00e0 Reims, id. XIVe\u00a0si\u00e8cle.\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Louis9_Blanche.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d9\/Louis9_Blanche.jpg\/250px-Louis9_Blanche.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/d\/d9\/Louis9_Blanche.jpg 2x\" alt=\"Enluminure montrant Louis et sa m\u00e8re dans un chariot, suivi des grand du royaume \u00e0 cheval.\" width=\"204\" height=\"216\" data-file-width=\"410\" data-file-height=\"435\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\">Louis et sa m\u00e8re allant \u00e0\u00a0<a title=\"Reims\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Reims\">Reims<\/a>, id.\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"14\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle.<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Communion de Louis\u00a0IX, Vie et miracles de Saint Louis, G. de St. Pathus, XIVe\u00a0si\u00e8cle.\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Louis_IX_de_France_Communion.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/ab\/Louis_IX_de_France_Communion.jpg\/330px-Louis_IX_de_France_Communion.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/ab\/Louis_IX_de_France_Communion.jpg\/960px-Louis_IX_de_France_Communion.jpg 2x\" alt=\"Enluminure repr\u00e9sentant Saint Louis agenouill\u00e9, recevant l'Eucharistie des mains d'un \u00e9v\u00eaque.\" width=\"303\" height=\"216\" data-file-width=\"1552\" data-file-height=\"1110\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\">Communion de Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>,\u00a0<i>Vie et miracles de Saint Louis<\/i>,\u00a0<a title=\"Guillaume de Saint-Pathus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guillaume_de_Saint-Pathus\">G. de St. Pathus<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"14\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle.<\/div>\n<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Roi_de_France\">Roi de France<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Sacre_de_l'enfant_roi\"><span id=\"Sacre_de_l.27enfant_roi\"><\/span>Sacre de l&rsquo;enfant roi<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Louis_ix_sacre.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/87\/Louis_ix_sacre.jpg\/250px-Louis_ix_sacre.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/87\/Louis_ix_sacre.jpg\/500px-Louis_ix_sacre.jpg 2x\" alt=\"Enluminure montrant Louis agenouill\u00e9, en position de pri\u00e8re, devant un \u00e9v\u00eaque qui le oint. Les pr\u00e9lat du royaume sont pr\u00e9sents \u00e0 gauche, les seigneurs \u00e0 droite.\" width=\"250\" height=\"189\" data-file-width=\"1480\" data-file-height=\"1116\" \/><\/a><\/figure>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p>Le sacre de Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>, miniature du manuscrit de l&rsquo;<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">Ordo<\/span><\/i>\u00a0du sacre de 1250,\u00a0<a title=\"Biblioth\u00e8que nationale de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Biblioth%C3%A8que_nationale_de_France\">BnF<\/a>, Lat.1246,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"folio\">f<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a017.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Louis est \u00e2g\u00e9 de neuf ans lorsque son grand-p\u00e8re\u00a0<a title=\"Philippe II Auguste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_II_Auguste\">Philippe II Auguste<\/a>\u00a0meurt, le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1223-07-21\" data-sort-value=\"1223-07-21\">14 juillet 1223<\/time>. C&rsquo;est alors son p\u00e8re,\u00a0<a title=\"Louis VIII le Lion\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_VIII_le_Lion\">Louis \u00ab\u00a0le Lion\u00a0\u00bb<\/a>\u00a0qui devient roi, mais pour une courte dur\u00e9e, puisqu&rsquo;il meurt trois ans plus tard, le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1226-11-15\" data-sort-value=\"1226-11-15\">8 novembre 1226<\/time><sup id=\"cite_ref-Le_Goff47_16-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff47-16\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 8<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1226-11-10\" data-sort-value=\"1226-11-10\">3 novembre<\/time>, soit quelques jours avant sa mort, Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"8\"><span class=\"romain\">VIII<\/span><\/abbr>\u00a0fait venir dans sa chambre les barons, pr\u00e9lats et personnages importants de l&rsquo;arm\u00e9e pour leur faire promettre que, d\u00e8s qu&rsquo;il sera mort, ils pr\u00eateront hommage et foi \u00e0 son fils, et qu&rsquo;ils le couronneront roi au plus vite<sup id=\"cite_ref-18\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-18\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>e<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Selon le chroniqueur\u00a0<a title=\"Philippe Mouskes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_Mouskes\">Philippe Mouskes<\/a>,\u00a0<a title=\"Louis VIII le Lion\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_VIII_le_Lion\">Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"8\"><span class=\"romain\">VIII<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0missionne \u00e9galement ses plus proches conseillers,\u00a0<a title=\"Barth\u00e9lemy de Roye\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Barth%C3%A9lemy_de_Roye\">Barth\u00e9lemy de Roye<\/a>, Jean de Nesle et le\u00a0<a title=\"Gu\u00e9rin (chancelier de France)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gu%C3%A9rin_(chancelier_de_France)\">fr\u00e8re Gu\u00e9rin<\/a>, pour veiller sur ses enfants<sup id=\"cite_ref-Le_Goff96_17-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff96-17\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 9<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-19\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-19\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>f<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Th%C3%A9obald_Chartran._Louis_IX_%C3%A0_l%27abbaye_de_Royaumont_%C3%A9tudie_les_math%C3%A9matiques_sous_la_direction_de_Vincent_de_Beauvais,_1223.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4e\/Th%C3%A9obald_Chartran._Louis_IX_%C3%A0_l%27abbaye_de_Royaumont_%C3%A9tudie_les_math%C3%A9matiques_sous_la_direction_de_Vincent_de_Beauvais%2C_1223.jpg\/250px-Th%C3%A9obald_Chartran._Louis_IX_%C3%A0_l%27abbaye_de_Royaumont_%C3%A9tudie_les_math%C3%A9matiques_sous_la_direction_de_Vincent_de_Beauvais%2C_1223.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4e\/Th%C3%A9obald_Chartran._Louis_IX_%C3%A0_l%27abbaye_de_Royaumont_%C3%A9tudie_les_math%C3%A9matiques_sous_la_direction_de_Vincent_de_Beauvais%2C_1223.jpg\/500px-Th%C3%A9obald_Chartran._Louis_IX_%C3%A0_l%27abbaye_de_Royaumont_%C3%A9tudie_les_math%C3%A9matiques_sous_la_direction_de_Vincent_de_Beauvais%2C_1223.jpg 2x\" width=\"250\" height=\"403\" data-file-width=\"2008\" data-file-height=\"3240\" \/><\/a><figcaption>Carte postale de Th\u00e9obald Chartran,\u00a0<i>Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0\u00e0 l&rsquo;abbaye de Royaumont \u00e9tudie les math\u00e9matiques sous la direction de Vincent de Beauvais en 1223<\/i>\u00a0(<a title=\"Biblioth\u00e8que de la Sorbonne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Biblioth%C3%A8que_de_la_Sorbonne\">Biblioth\u00e8que interuniversitaire de la Sorbonne<\/a>, NuBIS).<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Louis \u00e9tant \u00e2g\u00e9 de douze ans \u00e0 la mort de son p\u00e8re, l&rsquo;angoisse et l&rsquo;inqui\u00e9tude d&rsquo;\u00eatre gouvern\u00e9 par un enfant envahissent le royaume<sup id=\"cite_ref-Le_Goff102_20-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff102-20\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 10<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Cependant, bien qu&rsquo;enfant, le nouveau roi fait preuve d&rsquo;une grande maturit\u00e9<sup id=\"cite_ref-Le_Goff103_21-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff103-21\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 11<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0et, alors qu&rsquo;aucun texte ni aucune tradition ne pr\u00e9voit qui doit gouverner sous le r\u00e8gne d&rsquo;un roi trop jeune, la tutelle passe entre les mains de la reine m\u00e8re,\u00a0<a title=\"Blanche de Castille\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Blanche_de_Castille\">Blanche de Castille<\/a>, d\u00e8s les premiers jours qui suivent la mort de son \u00e9poux<sup id=\"cite_ref-Le_Goff97_22-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff97-22\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 12<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Cette situation est l\u00e9galis\u00e9e par un acte in\u00e9dit, dans lequel l&rsquo;archev\u00eaque de Sens et les \u00e9v\u00eaques de Chartres et de Beauvais affirment que Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"8\"><span class=\"romain\">VIII<\/span><\/abbr>, sur son lit de mort, avait fait savoir qu&rsquo;il d\u00e9cidait de placer son fils h\u00e9ritier, le royaume et ses autres enfants sous le \u00ab\u00a0bail et la tutelle\u00a0\u00bb de sa femme jusqu&rsquo;\u00e0 ce que Louis atteigne sa majorit\u00e9<sup id=\"cite_ref-Le_Goff98_23-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff98-23\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 13<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Lettre_circulaire_1_-_Archives_Nationales_-_AE-II-227.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/3\/33\/Lettre_circulaire_1_-_Archives_Nationales_-_AE-II-227.jpg\/250px-Lettre_circulaire_1_-_Archives_Nationales_-_AE-II-227.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/3\/33\/Lettre_circulaire_1_-_Archives_Nationales_-_AE-II-227.jpg\/500px-Lettre_circulaire_1_-_Archives_Nationales_-_AE-II-227.jpg 2x\" alt=\"Photographie de la lettre circulaire adress\u00e9e par les pr\u00e9lats et barons du royaume aux \u00e9v\u00eaques et grands feudataires pour les inviter \u00e0 assister au Couronnement du jeune Louis IX.\" width=\"250\" height=\"167\" data-file-width=\"5488\" data-file-height=\"3671\" \/><\/a><figcaption>Lettre circulaire adress\u00e9e par les pr\u00e9lats et barons du royaume aux \u00e9v\u00eaques et grands feudataires pour les inviter \u00e0 assister au couronnement du jeune Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>, le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1226-12-06\" data-sort-value=\"1226-12-06\">29 novembre 1226<\/time>.\u00a0<a title=\"Archives nationales de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Archives_nationales_de_France\">Archives nationales de France<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0est sacr\u00e9 roi le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1226-12-06\" data-sort-value=\"1226-12-06\">29 novembre 1226<\/time>\u00a0en la\u00a0<a title=\"Cath\u00e9drale Notre-Dame de Reims\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cath%C3%A9drale_Notre-Dame_de_Reims\">cath\u00e9drale Notre-Dame de Reims<\/a>\u00a0par l&rsquo;\u00e9v\u00eaque de\u00a0<a title=\"Dioc\u00e8se de Soissons\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dioc%C3%A8se_de_Soissons\">Soissons<\/a>,\u00a0<a title=\"Jacques de Bazoches\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_de_Bazoches\">Jacques de Bazoches<\/a>. Son\u00a0<a title=\"Sacre des rois de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sacre_des_rois_de_France\">sacre<\/a>\u00a0est marqu\u00e9 d&rsquo;abord par la rapidit\u00e9 de l&rsquo;\u00e9v\u00e9nement, afin que Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0soit rapidement \u00ab\u00a0compl\u00e8tement\u00a0\u00bb roi et que personne ne puisse faire pression sur lui ou son entourage<sup id=\"cite_ref-Le_Goff110_24-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff110-24\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 14<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Ensuite, il est vite\u00a0<a title=\"Adoubement\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Adoubement\">adoub\u00e9<\/a>, lors d&rsquo;une \u00e9tape \u00e0\u00a0<a title=\"Soissons\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Soissons\">Soissons<\/a>\u00a0sur le chemin menant \u00e0\u00a0<a title=\"Reims\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Reims\">Reims<\/a>, car le roi de France doit n\u00e9cessairement \u00eatre\u00a0<a title=\"Chevalerie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chevalerie\">chevalier<\/a>. Enfin, les chroniqueurs insistent sur l&rsquo;absence des grandes personnalit\u00e9s du royaume, tant eccl\u00e9siastiques que la\u00efcs<sup id=\"cite_ref-Le_Goff111_25-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff111-25\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 15<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-26\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-26\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>g<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les\u00a0<a title=\"Chronique m\u00e9di\u00e9vale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chronique_m%C3%A9di%C3%A9vale\">chroniqueurs<\/a>\u00a0ont souvent donn\u00e9 des motifs politiques \u00e0 ces absences, mais selon\u00a0<a title=\"Jacques Le Goff\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Le_Goff\">Jacques Le Goff<\/a>, m\u00eame s&rsquo;il est vrai que certains boudent le sacre pour des raisons politiques, la plupart n&rsquo;ont simplement pas eu le temps de pr\u00e9parer leur voyage en raison de la pr\u00e9cipitation de la c\u00e9r\u00e9monie. De plus, le sacre d&rsquo;un enfant n&rsquo;est pas particuli\u00e8rement attrayant pour les\u00a0<a title=\"Pr\u00e9lature\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pr%C3%A9lature\">pr\u00e9lats<\/a>\u00a0et les grands seigneurs<sup id=\"cite_ref-Le_Goff114_27-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff114-27\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 16<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Blanche de Castille exerce le pouvoir avec le titre de \u00ab\u00a0<a title=\"Baillistre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Baillistre\">baillistre<\/a>\u00a0\u00bb et reste peu de temps entour\u00e9e des conseillers exp\u00e9riment\u00e9s \u2014\u00a0mais vieillissants\u00a0\u2014 des deux r\u00e8gnes pr\u00e9c\u00e9dents\u00a0: le\u00a0<a title=\"Gu\u00e9rin (chancelier de France)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gu%C3%A9rin_(chancelier_de_France)\">fr\u00e8re Gu\u00e9rin<\/a>,\u00a0<a title=\"Chancelier de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chancelier_de_France\">chancelier de France<\/a>, rend les sceaux et meurt en\u00a0<a title=\"1227\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1227\">1227<\/a>\u00a0;\u00a0<a title=\"Barth\u00e9lemy de Roye\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Barth%C3%A9lemy_de_Roye\">Barth\u00e9lemy de Roye<\/a>,\u00a0<a title=\"Grand chambrier de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Grand_chambrier_de_France\">grand chambrier de France<\/a>, s&rsquo;efface peu \u00e0 peu et meurt en\u00a0<a title=\"1237\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1237\">1237<\/a>\u00a0et Jean de Nesle n&rsquo;appara\u00eet plus que par intermittences. Le principal soutien de la reine reste alors\u00a0<a title=\"Gauthier Cornu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gauthier_Cornu\">Gauthier Cornu<\/a>,\u00a0<a title=\"Liste des \u00e9v\u00eaques et archev\u00eaques de Sens\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Liste_des_%C3%A9v%C3%AAques_et_archev%C3%AAques_de_Sens\">\u00e9v\u00eaque de Sens<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff129_28-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff129-28\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 17<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"R\u00e9volte_des_barons\"><span id=\"R.C3.A9volte_des_barons\"><\/span>R\u00e9volte des barons<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Blanche_of_Castile_and_King_Louis_IX_of_France.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/55\/Blanche_of_Castile_and_King_Louis_IX_of_France.jpg\/250px-Blanche_of_Castile_and_King_Louis_IX_of_France.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/55\/Blanche_of_Castile_and_King_Louis_IX_of_France.jpg\/500px-Blanche_of_Castile_and_King_Louis_IX_of_France.jpg 2x\" alt=\"Miniature en couleurs repr\u00e9sentant une reine \u00e2g\u00e9e parlant au roi son fils\" width=\"250\" height=\"182\" data-file-width=\"2314\" data-file-height=\"1681\" \/><\/a><figcaption>Blanche de Castille et Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>, d\u00e9tail d&rsquo;une miniature de la\u00a0<a title=\"Bible de saint Louis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bible_de_saint_Louis\">Bible de saint Louis<\/a>, 1240.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">En\u00a0<a title=\"1226\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1226\">1226<\/a>,\u00a0<a title=\"Blanche de Castille\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Blanche_de_Castille\">Blanche de Castille<\/a>\u00a0et ses conseillers s&rsquo;occupent du cas de quelques seigneurs m\u00e9contents. Pour se concilier\u00a0<a title=\"Philippe Hurepel de Clermont\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_Hurepel_de_Clermont\">Philippe Hurepel<\/a>, demi-fr\u00e8re de\u00a0<a title=\"Louis VIII le Lion\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_VIII_le_Lion\">Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"8\"><span class=\"romain\">VIII<\/span><\/abbr><\/a>, son royal neveu lui donne les ch\u00e2teaux de\u00a0<a title=\"Mortain\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mortain\">Mortain<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Lillebonne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lillebonne\">Lillebonne<\/a>\u00a0ainsi que l&rsquo;hommage du\u00a0<a title=\"Comt\u00e9 de Saint-Pol\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Comt%C3%A9_de_Saint-Pol\">comt\u00e9 de Saint-Pol<\/a>\u00a0et une rente viag\u00e8re de six mille\u00a0<a title=\"Livre tournois\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Livre_tournois\">livres tournois<\/a><sup id=\"cite_ref-30\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-30\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>h<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. \u00c0 la demande de plusieurs seigneurs, \u00e0 l&rsquo;<a title=\"\u00c9piphanie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89piphanie\">\u00c9piphanie<\/a>, le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1227-01-13\" data-sort-value=\"1227-01-13\">6 janvier 1227<\/time>, Blanche, son fils et leurs conseillers d\u00e9cident \u00e9galement de lib\u00e9rer, en \u00e9change d&rsquo;une ran\u00e7on et de sa fid\u00e9lit\u00e9,\u00a0<a title=\"Ferrand de Flandre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ferrand_de_Flandre\">Ferrand de Flandre<\/a>\u00a0qui avait trahi Philippe Auguste lors de la\u00a0<a title=\"Bataille de Bouvines\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bataille_de_Bouvines\">bataille de Bouvines<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff116_29-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff116-29\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 18<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0fait ensuite un effort en direction des grands seigneurs trop remuants\u00a0: il promet de marier son fr\u00e8re Jean \u00e0 la fille de\u00a0<a title=\"Pierre Ier de Bretagne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Ier_de_Bretagne\">Pierre Mauclerc<\/a>, qui lui offre en gage\u00a0<a title=\"Angers\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Angers\">Angers<\/a>,\u00a0<a title=\"Le Mans\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Le_Mans\">Le Mans<\/a>,\u00a0<a title=\"Baug\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Baug%C3%A9\">Baug\u00e9<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Beaufort-en-Vall\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Beaufort-en-Vall%C3%A9e\">Beaufort-en-Vall\u00e9e<\/a>\u00a0et promet de marier son fr\u00e8re\u00a0<a title=\"Alphonse de Poitiers\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alphonse_de_Poitiers\">Alphonse<\/a>\u00a0\u00e0 une fille de\u00a0<a title=\"Hugues X de Lusignan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hugues_X_de_Lusignan\">Hugues\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"10\"><span class=\"romain\">X<\/span><\/abbr>\u00a0de Lusignan<\/a>\u00a0ainsi que sa s\u0153ur\u00a0<a title=\"Isabelle de France (1225-1270)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Isabelle_de_France_(1225-1270)\">Isabelle<\/a>\u00a0\u00e0 l&rsquo;un de ses fils<sup id=\"cite_ref-Le_Goff117_31-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff117-31\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 19<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. L&rsquo;effort le plus important est fait envers le roi d&rsquo;Angleterre\u00a0<a title=\"Henri III (roi d'Angleterre)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Henri_III_(roi_d%27Angleterre)\">Henri\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0et, en\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1227-04\" data-sort-value=\"1227-04\">avril 1227<\/time>, une tr\u00eave est conclue entre le roi de France et\u00a0<a title=\"Richard de Cornouailles\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Richard_de_Cornouailles\">Richard de Cornouailles<\/a>, fr\u00e8re du roi d&rsquo;Angleterre. Le mois suivant, c&rsquo;est Henri\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr>\u00a0en personne qui demande \u00e0 Louis une tr\u00eave officielle. Celle-ci prend effet en\u00a0<time datetime=\"1227-06\" data-sort-value=\"1227-06\">juin<\/time><sup id=\"cite_ref-Le_Goff117_31-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff117-31\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 19<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Ainsi, au d\u00e9but de l&rsquo;<span class=\"nowrap\">\u00e9t\u00e9\u00a0<a title=\"1227\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1227\">1227<\/a><\/span>, le jeune roi est \u00e0 la t\u00eate d&rsquo;un royaume pacifi\u00e9. Cependant, les barons ne supportent plus d&rsquo;\u00eatre conduits par un enfant et une femme \u00e9trang\u00e8re. De nombreux seigneurs se rassemblent \u00e0\u00a0<a title=\"Corbeil-Essonnes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Corbeil-Essonnes\">Corbeil<\/a>\u00a0et pr\u00e9voient d&rsquo;enlever le roi afin de le s\u00e9parer de sa m\u00e8re et de ses conseillers pour gouverner en son nom et s&rsquo;approprier le pouvoir, les terres et les richesses. \u00c0 la t\u00eate de cette r\u00e9volte se trouvent alors\u00a0<a title=\"Philippe Hurepel de Clermont\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_Hurepel_de_Clermont\">Philippe Hurepel<\/a>, comte de Boulogne et oncle du roi, qui a accept\u00e9 de devenir l&rsquo;un de leurs chefs, mais sans conviction, et\u00a0<a title=\"Pierre Ier de Bretagne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Ier_de_Bretagne\">Pierre Mauclerc<\/a>, duc de Bretagne, le plus puissant des vassaux du roi de France<sup id=\"cite_ref-Le_Goff118_32-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff118-32\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 20<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-33\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-33\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>i<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le jeune roi et la reine m\u00e8re, qui reviennent de\u00a0<a title=\"Ch\u00e2teau de Vend\u00f4me\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ch%C3%A2teau_de_Vend%C3%B4me\">Vend\u00f4me<\/a>, o\u00f9 ils sont all\u00e9s n\u00e9gocier avec les barons de l&rsquo;Ouest, rentrent \u00e0 Paris par\u00a0<a title=\"Orl\u00e9ans\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Orl%C3%A9ans\">Orl\u00e9ans<\/a>, mais toute leur suite est bloqu\u00e9e \u00e0\u00a0<a title=\"Montlh\u00e9ry\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Montlh%C3%A9ry\">Montlh\u00e9ry<\/a>\u00a0par les barons rassembl\u00e9s. Bient\u00f4t, les Parisiens, auxquels Blanche et ses conseillers avaient envoy\u00e9 des messages requ\u00e9rant leur fid\u00e9lit\u00e9 et leur soutien, prennent les armes, volent au secours du roi et le ram\u00e8nent en triomphe<sup id=\"cite_ref-Le_Goff119_34-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff119-34\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 21<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Contre cette premi\u00e8re r\u00e9volte, le roi est \u00e9galement soutenu par le comte\u00a0<a title=\"Ferrand de Flandre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ferrand_de_Flandre\">Ferrand de Flandre<\/a>, lib\u00e9r\u00e9 et rest\u00e9 fid\u00e8le, et\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Thibaut Ier de Navarre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thibaut_Ier_de_Navarre\">Thibaud\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\"><span class=\"romain\">IV<\/span><\/abbr>\u00a0de Champagne<\/a>, avec lequel il est r\u00e9concili\u00e9<sup id=\"cite_ref-Le_Goff120_35-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff120-35\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 22<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En\u00a0<a title=\"1228\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1228\">1228<\/a>, la coalition des barons se reforme. Cette fois, la r\u00e9volte, soutenue par\u00a0<a title=\"Philippe Hurepel de Clermont\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_Hurepel_de_Clermont\">Philippe Hurepel<\/a>, est dirig\u00e9e par\u00a0<a title=\"Enguerrand III de Coucy\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Enguerrand_III_de_Coucy\">Enguerrand\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr>\u00a0de Coucy<\/a>. Les coalis\u00e9s ne s&rsquo;en prennent plus directement au roi et \u00e0 sa tutrice, mais \u00e0\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Thibaut Ier de Navarre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thibaut_Ier_de_Navarre\">Thibaud\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\"><span class=\"romain\">IV<\/span><\/abbr>\u00a0de Champagne<\/a>, leur plus puissant soutien<sup id=\"cite_ref-Le_Goff120_35-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff120-35\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 22<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Cette campagne commence par la propagation de rumeurs injurieuses \u00e0 l&rsquo;\u00e9gard de Blanche\u00a0: les barons l&rsquo;accusent de vider les caisses du royaume et d&rsquo;\u00eatre la ma\u00eetresse de son conseiller\u00a0<a title=\"Romano Bonaventura\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Romano_Bonaventura\">Romain Frangipani<\/a>\u00a0ou encore de\u00a0<a title=\"Thibaut Ier (roi de Navarre)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thibaut_Ier_(roi_de_Navarre)\">Thibaut de Champagne<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff121_36-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff121-36\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 23<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Heureusement pour le roi, les barons sont instables et impressionn\u00e9s par la royaut\u00e9, m\u00eame repr\u00e9sent\u00e9e par un adolescent. Certains d&rsquo;entre eux passent donc de la r\u00e9bellion \u00e0 une ob\u00e9issance totale<sup id=\"cite_ref-Le_Goff122_37-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff122-37\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 24<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Mais il faut tout de m\u00eame recourir aux op\u00e9rations militaires et, en\u00a0<a title=\"1230\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1230\">1230<\/a>, le jeune roi, \u00e2g\u00e9 de moins de seize ans, prend la t\u00eate de l&rsquo;<a title=\"Ost\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ost\">ost royal<\/a>. Il part en campagne dans l&rsquo;Ouest, contre\u00a0<a title=\"Pierre Ier de Bretagne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Ier_de_Bretagne\">Pierre Mauclerc<\/a>, qui vient de pr\u00eater hommage au roi d&rsquo;Angleterre en\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1229-10\" data-sort-value=\"1229-10\">octobre 1229<\/time>, et ses complices, puis en\u00a0<a title=\"Comt\u00e9 de Champagne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Comt%C3%A9_de_Champagne\">Champagne<\/a>\u00a0pour y prot\u00e9ger\u00a0<a title=\"Thibaut Ier (roi de Navarre)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thibaut_Ier_(roi_de_Navarre)\">Thibaud<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff122_37-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff122-37\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 24<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. La campagne de\u00a0<time datetime=\"1230-01\" data-sort-value=\"1230-01\">janvier<\/time>\u00a0se termine avec la prise de\u00a0<a title=\"Bell\u00eame\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bell%C3%AAme\">Bell\u00eame<\/a>\u00a0et la reprise d&rsquo;Angers, Baug\u00e9 et Beaufort<sup id=\"cite_ref-Le_Goff123_38-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff123-38\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 25<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Sur les conseils de\u00a0<a title=\"Romano Bonaventura\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Romano_Bonaventura\">Romain Frangipani<\/a>, l&rsquo;arm\u00e9e royale ravage \u00e9galement les champs, les r\u00e9coltes et les possessions de\u00a0<a title=\"Raymond VII de Toulouse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Raymond_VII_de_Toulouse\">Raymond\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"7\"><span class=\"romain\">VII<\/span><\/abbr>\u00a0de Toulouse<\/a>, celui-ci \u00e9tant ainsi forc\u00e9 de faire la paix avec le gouvernement du royaume<sup id=\"cite_ref-Le_Goff124_39-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff124-39\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 26<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En mai, Henri\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr>, appel\u00e9 \u00e0 l&rsquo;aide par Pierre Mauclerc, d\u00e9barque \u00e0\u00a0<a title=\"Saint-Malo\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint-Malo\">Saint-Malo<\/a>, mais n&rsquo;ose pas engager les hostilit\u00e9s et s&rsquo;enferme dans\u00a0<a title=\"Nantes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nantes\">Nantes<\/a>, sans combattre. Louis prend la t\u00eate d&rsquo;une nouvelle arm\u00e9e et, gr\u00e2ce \u00e0 l&rsquo;aide de\u00a0<a title=\"Hugues X de Lusignan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hugues_X_de_Lusignan\">Hugues\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"10\"><span class=\"romain\">X<\/span><\/abbr>\u00a0de Lusignan<\/a>, prend\u00a0<a title=\"Clisson\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Clisson\">Clisson<\/a>, assi\u00e8ge\u00a0<a title=\"Ancenis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ancenis\">Ancenis<\/a>\u00a0et rase le ch\u00e2teau de\u00a0<a title=\"La Haye-Pesnel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Haye-Pesnel\">La Haye-Pesnel<\/a>, appartenant au rebelle\u00a0<a title=\"Famille Paynel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Famille_Paynel\">Fouques Pesnel<\/a>. Au\u00a0<span class=\"nowrap\">printemps\u00a0<a title=\"1231\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1231\">1231<\/a><\/span>, il entreprend une nouvelle campagne dans l&rsquo;Ouest et impose \u00e0 Pierre Mauclerc une tr\u00eave de trois ans \u00e0\u00a0<a title=\"Saint-Aubin-du-Cormier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint-Aubin-du-Cormier\">Saint-Aubin-du-Cormier<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff123_38-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff123-38\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 25<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Entre-temps, Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0se tient en Champagne et les barons r\u00e9volt\u00e9s contre Thibaud n&rsquo;osent pas attaquer le roi\u00a0; ils abandonnent ainsi les hostilit\u00e9s<sup id=\"cite_ref-Le_Goff124_39-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff124-39\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 26<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Victorieux, Louis appara\u00eet comme un roi guerrier\u00a0: les anciens coalis\u00e9s, \u00e0 l&rsquo;exception de\u00a0<a title=\"Pierre Ier de Bretagne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Ier_de_Bretagne\">Pierre Mauclerc<\/a>\u00a0qui ne se soumettra qu&rsquo;en\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1234-11\" data-sort-value=\"1234-11\">novembre 1234<\/time>, lui ob\u00e9issent d\u00e9sormais<sup id=\"cite_ref-Le_Goff127_40-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff127-40\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 27<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Le_Goff177_41-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff177-41\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 28<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Fian\u00e7ailles_et_mariage\"><span id=\"Fian.C3.A7ailles_et_mariage\"><\/span>Fian\u00e7ailles et mariage<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-right\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Marguerite-provence2.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/2b\/Marguerite-provence2.jpg\/250px-Marguerite-provence2.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/2b\/Marguerite-provence2.jpg\/500px-Marguerite-provence2.jpg 2x\" alt=\"Miniature scind\u00e9e en deux parties : la premi\u00e8re montre Louis et Marguerite de Provence agenouill\u00e9s devant l'\u00e9v\u00eaque qui les marie ; la seconde repr\u00e9sente Marguerite allong\u00e9e et Saint Louis priant \u00e0 c\u00f4t\u00e9 du lit conjugal.\" width=\"250\" height=\"170\" data-file-width=\"1574\" data-file-height=\"1070\" \/><\/a><figcaption>C\u00e9l\u00e9bration du mariage de Louis et\u00a0<a title=\"Marguerite de Provence\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marguerite_de_Provence\">Marguerite<\/a>. Le roi et la reine pratiquant l&rsquo;abstinence.\u00a0<a title=\"Guillaume de Saint-Pathus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guillaume_de_Saint-Pathus\">Guillaume de Saint-Pathus<\/a>,\u00a0<i>Vie et miracles de saint Louis<\/i>, 1330-1340, BnF, Fr.5716.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0est probablement reconnu majeur en\u00a0<a title=\"1234\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1234\">1234<\/a>, \u00e0 vingt ans, voire en\u00a0<a title=\"1235\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1235\">1235<\/a>, \u00e0 vingt et un ans<sup id=\"cite_ref-Le_Goff150_42-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff150-42\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 29<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-43\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-43\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>j<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><a title=\"Guillaume de Nangis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guillaume_de_Nangis\">Guillaume de Nangis<\/a>\u00a0fait du mariage la cons\u00e9quence d&rsquo;un d\u00e9sir du roi, mais selon\u00a0<a title=\"Jacques Le Goff\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Le_Goff\">Jacques Le Goff<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"G\u00e9rard Siv\u00e9ry\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%A9rard_Siv%C3%A9ry\">G\u00e9rard Siv\u00e9ry<\/a>, le jeune roi n&rsquo;a fait que se conformer \u00e0 l&rsquo;usage et \u00e0 l&rsquo;avis de sa m\u00e8re et de ses conseillers<sup id=\"cite_ref-Le_Goff151_44-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff151-44\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 30<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Siv\u00e9ry198727_45-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Siv%C3%A9ry198727-45\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>S 1<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><a title=\"Marguerite de Provence\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marguerite_de_Provence\">Marguerite<\/a>, a\u00een\u00e9e des quatre filles de\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Raimond-B\u00e9renger IV de Provence\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Raimond-B%C3%A9renger_IV_de_Provence\">Raimond-B\u00e9renger\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\"><span class=\"romain\">IV<\/span><\/abbr>\u00a0de Provence<\/a>, est \u00e0 peine nubile car elle n&rsquo;a que treize ans. Jean de Nesle et\u00a0<a title=\"Gauthier Cornu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gauthier_Cornu\">Gauthier Cornu<\/a>\u00a0sont alors nomm\u00e9s principaux n\u00e9gociateurs du contrat de mariage et, selon le chroniqueur\u00a0<a title=\"Philippe Mouskes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_Mouskes\">Philippe Mouskes<\/a>,\u00a0<a title=\"Simon de Sully\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Simon_de_Sully\">Simon de Sully<\/a>, archev\u00eaque de Bourges, se serait \u00e9galement charg\u00e9 des premi\u00e8res d\u00e9marches.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En\u00a0<a title=\"1233\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1233\">1233<\/a>, le roi Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0ordonne au chevalier Gilles de Flagy, en mission \u00e0\u00a0<a title=\"Toulouse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Toulouse\">Toulouse<\/a>, de passer par la cour comtale de\u00a0<a title=\"Provence\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Provence\">Provence<\/a>, probablement afin, selon\u00a0<a title=\"G\u00e9rard Siv\u00e9ry\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%A9rard_Siv%C3%A9ry\">G\u00e9rard Siv\u00e9ry<\/a>, de se renseigner sur la jeune princesse dont les rumeurs louent la perfection<sup id=\"cite_ref-Siv\u00e9ry198733_46-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Siv%C3%A9ry198733-46\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>S 2<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Louis et Marguerite sont de lointains parents, mais le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1234-01-09\" data-sort-value=\"1234-01-09\">2 janvier 1234<\/time>, le pape\u00a0<a title=\"Gr\u00e9goire IX\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gr%C3%A9goire_IX\">Gr\u00e9goire\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0les rel\u00e8ve de l&#8217;emp\u00eachement de mariage pour consanguinit\u00e9<sup id=\"cite_ref-Le_Goff154_47-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff154-47\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 31<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-49\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-49\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>k<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1234-05-07\" data-sort-value=\"1234-05-07\">30 avril 1234<\/time>, \u00e0\u00a0<a title=\"Sisteron\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sisteron\">Sisteron<\/a>, le\u00a0<a title=\"Raimond-B\u00e9renger V de Provence\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Raimond-B%C3%A9renger_V_de_Provence\">comte<\/a>\u00a0et la\u00a0<a title=\"B\u00e9atrice de Savoie (1198-1267)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/B%C3%A9atrice_de_Savoie_(1198-1267)\">comtesse de Provence<\/a>\u00a0reconnaissent devoir une dot de 8\u00a0000\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"marcs\"><a title=\"Marc (monnaie)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marc_(monnaie)\">marcs<\/a><\/abbr>\u00a0d&rsquo;argent, \u00e0 payer avant le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1239-11-08\" data-sort-value=\"1239-11-08\"><abbr class=\"abbr\" title=\"premier\">1<sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0novembre 1239<\/time>, et donnent en gages le ch\u00e2teau de Tarascon et ses revenus au roi de France. La r\u00e9ponse se fait peu attendre\u00a0; Jean de Nesle et\u00a0<a title=\"Gauthier Cornu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gauthier_Cornu\">Gauthier Cornu<\/a>, charg\u00e9s d&rsquo;aller chercher la fianc\u00e9e en Provence et de l&rsquo;accompagner jusqu&rsquo;au lieu du mariage, font r\u00e9diger la promesse de mariage du roi qui s&rsquo;engage \u00e0 \u00e9pouser Marguerite avant l&rsquo;<a title=\"Ascension (f\u00eate)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ascension_(f%C3%AAte)\">Ascension<\/a>, c\u00e9l\u00e9br\u00e9e cette ann\u00e9e le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1234-06-08\" data-sort-value=\"1234-06-08\"><abbr class=\"abbr\" title=\"premier\">1<sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0juin<\/time><sup id=\"cite_ref-Le_Goff154_47-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff154-47\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 31<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1234-05-24\" data-sort-value=\"1234-05-24\">17 mai 1234<\/time>, Raimond B\u00e9renger compl\u00e8te la dot de 2\u00a0000\u00a0marcs suppl\u00e9mentaires en d\u00e9signant\u00a0<a title=\"Raimond Audibert\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Raimond_Audibert\">Raimond Audibert<\/a>, archev\u00eaque d&rsquo;Aix, garant envers son futur gendre\u00a0; le comte c\u00e8de alors les revenus du ch\u00e2teau d&rsquo;Aix ainsi que la\u00a0<a title=\"Bailliage et s\u00e9n\u00e9chauss\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bailliage_et_s%C3%A9n%C3%A9chauss%C3%A9e\">baillie<\/a>\u00a0d&rsquo;Aix que d\u00e9tenait Guillaume de Cottignac. Mais la somme consid\u00e9rable de 10\u00a0000\u00a0marcs d&rsquo;argent d\u00e9passe les capacit\u00e9s financi\u00e8res du comte qui n&rsquo;en paiera en fait que le cinqui\u00e8me<sup id=\"cite_ref-Siv\u00e9ry198733_46-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Siv%C3%A9ry198733-46\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>S 2<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1234-06-03\" data-sort-value=\"1234-06-03\">27 mai 1234<\/time>, le\u00a0<a title=\"Mariage catholique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mariage_catholique\">mariage<\/a>\u00a0de Louis et Marguerite est c\u00e9l\u00e9br\u00e9 en la\u00a0<a title=\"Cath\u00e9drale Saint-\u00c9tienne de Sens\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cath%C3%A9drale_Saint-%C3%89tienne_de_Sens\">cath\u00e9drale de Sens<\/a>, par\u00a0<a title=\"Gauthier Cornu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gauthier_Cornu\">Gauthier Cornu<\/a>. Les personnages importants du royaume sont pr\u00e9sents et la suite de Louis comprend sa m\u00e8re, ses fr\u00e8res\u00a0<a title=\"Robert Ier d'Artois\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Robert_Ier_d%27Artois\">Robert<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Alphonse de Poitiers\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alphonse_de_Poitiers\">Alphonse<\/a>, son cousin\u00a0<a title=\"Alphonse III (roi de Portugal)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alphonse_III_(roi_de_Portugal)\">Alphonse de Portugal<\/a>, de nombreux nobles dont le fid\u00e8le\u00a0<a title=\"Barth\u00e9lemy de Roye\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Barth%C3%A9lemy_de_Roye\">Barth\u00e9lemy de Roye<\/a>\u00a0et plusieurs dames qui assurent la suite de Marguerite<sup id=\"cite_ref-Le_Goff155_50-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff155-50\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 32<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La c\u00e9r\u00e9monie se d\u00e9roule en deux temps. La premi\u00e8re phase, une c\u00e9r\u00e9monie ext\u00e9rieure devant l&rsquo;\u00e9glise, commence par la jonction des mains des fianc\u00e9s par\u00a0<a title=\"Guillaume de Savoie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guillaume_de_Savoie\">Guillaume de Savoie<\/a>, \u00e9v\u00eaque de Valence et oncle de Marguerite, symbolisant leur consentement, puis les anneaux sont \u00e9chang\u00e9s et, enfin, elle se termine par la b\u00e9n\u00e9diction et l&rsquo;encensement des \u00e9poux<sup id=\"cite_ref-Le_Goff156_51-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff156-51\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 33<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. La seconde phase est essentiellement une messe lors de laquelle sont lus et chant\u00e9s plusieurs textes<sup id=\"cite_ref-Le_Goff157_52-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff157-52\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 34<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Au moment de l&rsquo;<a title=\"Invocation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Invocation\">invocation<\/a>, le roi re\u00e7oit un baiser de l&rsquo;archev\u00eaque qu&rsquo;il va porter \u00e0 sa jeune \u00e9pouse, lui promettant ainsi amour et protection. Enfin vient la b\u00e9n\u00e9diction de la chambre nuptiale, rite soulignant leur devoir de procr\u00e9er<sup id=\"cite_ref-Le_Goff158_53-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff158-53\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 35<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Le lendemain du mariage, le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1234-06-04\" data-sort-value=\"1234-06-04\">28 mai 1234<\/time>, la jeune Marguerite est couronn\u00e9e reine<sup id=\"cite_ref-Le_Goff159_54-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff159-54\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 36<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Selon\u00a0<a title=\"Guillaume de Saint-Pathus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guillaume_de_Saint-Pathus\">Guillaume de Saint-Pathus<\/a>, confesseur et confident de la reine\u00a0<a title=\"Marguerite de Provence\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marguerite_de_Provence\">Marguerite de Provence<\/a>, Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0ne touche pas sa femme pendant la nuit de noces\u00a0; il passe ses trois premi\u00e8res nuits de jeune mari\u00e9 \u00e0 prier, respectant ainsi les trois \u00ab\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Livre de Tobit\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Livre_de_Tobit\">nuits de Tobie<\/a>\u00a0\u00bb recommand\u00e9es par l&rsquo;\u00c9glise<sup id=\"cite_ref-Le_Goff158_53-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff158-53\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 35<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Fin_du_conflit_avec_le_roi_d'Angleterre\"><span id=\"Fin_du_conflit_avec_le_roi_d.27Angleterre\"><\/span>Fin du conflit avec le roi d&rsquo;Angleterre<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Conflit entre Cap\u00e9tiens et Plantagen\u00eat\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Conflit_entre_Cap%C3%A9tiens_et_Plantagen%C3%AAt\">Conflit entre Cap\u00e9tiens et Plantagen\u00eat<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Ligue_des_seigneurs_poitevins\">Ligue des seigneurs poitevins<\/h4>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-redirect\" title=\"Henri III d'Angleterre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Henri_III_d%27Angleterre\">Henri\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr>\u00a0d&rsquo;Angleterre<\/a>, grand adversaire de Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0et de la monarchie fran\u00e7aise, n&rsquo;a pas renonc\u00e9 \u00e0 r\u00e9cup\u00e9rer les territoires que ses pr\u00e9d\u00e9cesseurs poss\u00e9daient en France en tant que ducs d&rsquo;Aquitaine et de Normandie, reconquis par\u00a0<a title=\"Philippe II Auguste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_II_Auguste\">Philippe Auguste<\/a>. Il conteste en effet la l\u00e9gitimit\u00e9 de la confiscation des fiefs de son p\u00e8re\u00a0<a title=\"Jean sans Terre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_sans_Terre\">Jean sans Terre<\/a>\u00a0dans l&rsquo;ouest de la France. Mais occup\u00e9 par les barons anglais qui avaient limit\u00e9 son pouvoir en arrachant la\u00a0<a title=\"Magna Carta\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Magna_Carta\">Grande Charte<\/a>\u00a0\u00e0 son p\u00e8re et par les barons fran\u00e7ais coalis\u00e9s qui lui demand\u00e8rent de l&rsquo;aide pour s&rsquo;\u00e9manciper, Henri\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr>\u00a0n&rsquo;a jamais manifest\u00e9 ses d\u00e9sirs de reconqu\u00eate<sup id=\"cite_ref-Le_Goff176_55-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff176-55\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 37<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En France, une nouvelle r\u00e9bellion commence \u00e0 prendre vie. Tout d&rsquo;abord,\u00a0<a title=\"Hugues X de Lusignan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hugues_X_de_Lusignan\">Hugues\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"10\"><span class=\"romain\">X<\/span><\/abbr>\u00a0de Lusignan<\/a>\u00a0s&rsquo;insurge en raison d&rsquo;un accord non respect\u00e9\u00a0: lorsqu&rsquo;en\u00a0<a title=\"1227\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1227\">1227<\/a>, la reine\u00a0<a title=\"Blanche de Castille\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Blanche_de_Castille\">Blanche<\/a>\u00a0et ses conseillers avaient neutralis\u00e9 Hugues, un accord avait pr\u00e9vu le mariage d&rsquo;une fille de ce dernier avec\u00a0<a title=\"Alphonse de Poitiers\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alphonse_de_Poitiers\">Alphonse de France<\/a>, mais celui-ci \u00e9tait d\u00e9j\u00e0 fianc\u00e9 \u00e0\u00a0<a title=\"Jeanne de Toulouse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jeanne_de_Toulouse\">Jeanne de Toulouse<\/a>\u00a0; en compensation, il \u00e9tait pr\u00e9vu qu&rsquo;<a title=\"Isabelle de France (1225-1270)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Isabelle_de_France_(1225-1270)\">Isabelle de France<\/a>\u00a0\u00e9pouse le futur\u00a0<a title=\"Hugues XI de Lusignan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hugues_XI_de_Lusignan\">Hugues\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"11\"><span class=\"romain\">XI<\/span><\/abbr>\u00a0de Lusignan<\/a>, mais celui-ci \u00e9pousa\u00a0<a title=\"Yolande de Bretagne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Yolande_de_Bretagne\">Yolande de Bretagne<\/a>\u00a0en\u00a0<a title=\"1238\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1238\">1238<\/a>, tandis qu&rsquo;Alphonse se maria effectivement avec sa fianc\u00e9e, Jeanne<sup id=\"cite_ref-Le_Goff177_41-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff177-41\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 28<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En plus de cela, \u00e0 sa majorit\u00e9, en\u00a0<a title=\"1241\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1241\">1241<\/a>, Alphonse re\u00e7oit de son royal fr\u00e8re le\u00a0<a title=\"Comt\u00e9 de Poitou\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Comt%C3%A9_de_Poitou\">comt\u00e9 de Poitou<\/a>\u00a0et l&rsquo;<a title=\"Auvergne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Auvergne\">Auvergne<\/a>, conform\u00e9ment \u00e0 la volont\u00e9 de leur p\u00e8re. Ses nouvelles terres absorbent alors le\u00a0<a title=\"Marche (province)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marche_(province)\">comt\u00e9 de la Marche<\/a>\u00a0et Hugues\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"10\"><span class=\"romain\">X<\/span><\/abbr>\u00a0doit transf\u00e9rer son hommage de vassal du roi de France \u00e0\u00a0<a title=\"Alphonse de Poitiers\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alphonse_de_Poitiers\">Alphonse de Poitiers<\/a>, seigneur de rang inf\u00e9rieur. Hugues\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"10\"><span class=\"romain\">X<\/span><\/abbr>\u00a0pr\u00eate finalement l&rsquo;hommage, mais la situation d\u00e9pla\u00eet fortement \u00e0 sa femme,\u00a0<a title=\"Isabelle d'Angoul\u00eame\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Isabelle_d%27Angoul%C3%AAme\">Isabelle d&rsquo;Angoul\u00eame<\/a>, veuve de\u00a0<a title=\"Jean sans Terre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_sans_Terre\">Jean sans Terre<\/a>\u00a0et m\u00e8re d&rsquo;Henri\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr>, qui souhaite conserver son rang de reine<sup id=\"cite_ref-Le_Goff178-179_56-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff178-179-56\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 38<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le conflit \u00e9clate lorsque Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>, pr\u00e9textant la rupture des fian\u00e7ailles, r\u00e9clame l&rsquo;<a title=\"Aunis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aunis\">Aunis<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Saint-Jean-d'Ang\u00e9ly\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint-Jean-d%27Ang%C3%A9ly\">Saint-Jean-d&rsquo;Ang\u00e9ly<\/a>, remis en gage \u00e0 Hugues\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"10\"><span class=\"romain\">X<\/span><\/abbr>\u00a0en\u00a0<a title=\"1230\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1230\">1230<\/a>\u00a0\u00e0 l&rsquo;occasion de la promesse de mariage entre sa s\u0153ur Isabelle et le jeune Hugues. Hugues\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"10\"><span class=\"romain\">X<\/span><\/abbr>, d\u00e9cid\u00e9 \u00e0 se battre, d\u00e9truit symboliquement la maison qu&rsquo;il poss\u00e8de \u00e0\u00a0<a title=\"Poitiers\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Poitiers\">Poitiers<\/a>\u00a0et, en\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1241-12\" data-sort-value=\"1241-12\">d\u00e9cembre 1241<\/time>, s&rsquo;oppose publiquement au roi lors de l&rsquo;assembl\u00e9e solennelle des vassaux du comte de Poitou. Louis tente d&rsquo;abord vainement de faire revenir le comte sur sa d\u00e9cision puis pr\u00e9sente son cas \u00e0 la\u00a0<a title=\"Pairie de France (Ancien R\u00e9gime)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pairie_de_France_(Ancien_R%C3%A9gime)\">cour des pairs de France<\/a>, qui prononce la confiscation des domaines du rebelle. Imm\u00e9diatement, il constitue une ligue contre Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>, \u00e0 laquelle la plupart des barons poitevins adh\u00e8rent<sup id=\"cite_ref-Le_Goff178-179_56-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff178-179-56\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 38<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-57\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-57\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>l<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. D\u00e8s les d\u00e9buts de cette coalition, le roi d&rsquo;Angleterre s&rsquo;y int\u00e9resse, mais se voit retenu par ses engagements pris lors des tr\u00eaves de\u00a0<a title=\"1238\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1238\">1238<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff179_58-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff179-58\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 39<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Apr\u00e8s la destitution de Hugues\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"10\"><span class=\"romain\">X<\/span><\/abbr>, Henri\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr>\u00a0d\u00e9cide de prendre part \u00e0 la coalition afin de faire valoir ses droits en France<sup id=\"cite_ref-Le_Goff180_59-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff180-59\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 40<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Louis9_vs_Henri3.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element mw-file-upright\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8d\/Louis9_vs_Henri3.jpg\/330px-Louis9_vs_Henri3.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/8\/8d\/Louis9_vs_Henri3.jpg 2x\" alt=\"Miniature du XIVe\u00a0si\u00e8cle repr\u00e9sentant deux troupes de chevaliers en armure s'affrontant, dont l'un est \u00e9quip\u00e9 et harnach\u00e9 aux armes de France et l'autre aux armes de Normandie.\" width=\"300\" height=\"139\" data-file-width=\"602\" data-file-height=\"279\" \/><\/a><figcaption>Combat entre les troupes de Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0et Henri\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr>.\u00a0<i><a title=\"Chroniques de Saint-Denis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chroniques_de_Saint-Denis\">Chroniques de Saint-Denis<\/a><\/i>, vers 1332-1350,\u00a0<a title=\"British Library\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/British_Library\">BL<\/a>, Royal 16 G\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"6\"><span class=\"romain\">VI<\/span><\/abbr>.<\/figcaption><\/figure>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Guerre_de_Saintonge\">Guerre de Saintonge<\/h4>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"Guerre de Saintonge\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guerre_de_Saintonge\">Guerre de Saintonge<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">La\u00a0<a title=\"Guerre de Saintonge\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guerre_de_Saintonge\">guerre de Saintonge<\/a>\u00a0dure environ un an, du\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1242-05-05\" data-sort-value=\"1242-05-05\">28 avril 1242<\/time>\u00a0au\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1243-04-14\" data-sort-value=\"1243-04-14\">7 avril 1243<\/time>. Selon\u00a0<a title=\"Jacques Le Goff\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Le_Goff\">Jacques Le Goff<\/a>, elle se d\u00e9roule en trois phases\u00a0: du\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1242-05-05\" data-sort-value=\"1242-05-05\">28 avril<\/time>\u00a0au\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1242-07-27\" data-sort-value=\"1242-07-27\">20 juillet 1242<\/time>, c&rsquo;est une guerre de si\u00e8ge lors de laquelle Louis ne se bat qu&rsquo;avec le comte de la Marche et ses alli\u00e9s\u00a0; du\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1242-07-28\" data-sort-value=\"1242-07-28\">21 juillet<\/time>\u00a0au\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1242-08-11\" data-sort-value=\"1242-08-11\">4 ao\u00fbt 1242<\/time>, l&rsquo;ost royal bat les Anglais devant\u00a0<a title=\"Saintes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saintes\">Saintes<\/a>\u00a0et les repousse jusqu&rsquo;\u00e0\u00a0<a title=\"Blaye\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Blaye\">Blaye<\/a>\u00a0; et enfin, du\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1242-08-11\" data-sort-value=\"1242-08-11\">4 ao\u00fbt 1242<\/time>\u00a0au\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1243-04-14\" data-sort-value=\"1243-04-14\">7 avril 1243<\/time>, la guerre s&rsquo;oriente contre le\u00a0<a title=\"Raymond VII de Toulouse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Raymond_VII_de_Toulouse\">comte de Toulouse<\/a>, puis se termine par une tr\u00eave entre Henri d&rsquo;Angleterre et Saint Louis<sup id=\"cite_ref-Le_Goff180_59-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff180-59\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 40<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading5\" style=\"text-align: justify;\">\n<h5 id=\"Bataille_de_Taillebourg\">Bataille de Taillebourg<\/h5>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"Bataille de Taillebourg\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bataille_de_Taillebourg\">Bataille de Taillebourg<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Bataille_de_Taillebourg_par_Paul_Lehugeur_-_St_Louis.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/3\/30\/Bataille_de_Taillebourg_par_Paul_Lehugeur_-_St_Louis.jpg\/250px-Bataille_de_Taillebourg_par_Paul_Lehugeur_-_St_Louis.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/3\/30\/Bataille_de_Taillebourg_par_Paul_Lehugeur_-_St_Louis.jpg\/500px-Bataille_de_Taillebourg_par_Paul_Lehugeur_-_St_Louis.jpg 2x\" alt=\"Gravure du XIXe\u00a0si\u00e8cle en couleurs repr\u00e9sentant des chevaliers, dont l'un est couronn\u00e9, fon\u00e7ant sur des fantassins.\" width=\"200\" height=\"196\" data-file-width=\"817\" data-file-height=\"800\" \/><\/a><figcaption><i>La bataille de Taillebourg<\/i>, gravure coloris\u00e9e tir\u00e9e de l\u2032<i>Histoire de l&rsquo;arm\u00e9e fran\u00e7aise<\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Paul Lehugeur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paul_Lehugeur\">Paul Lehugeur<\/a>, 1880.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1242-05-05\" data-sort-value=\"1242-05-05\">28 avril 1242<\/time>, Louis convoque l&rsquo;<a title=\"Ost\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ost\">ost royal<\/a>\u00a0\u00e0\u00a0<a title=\"Chinon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chinon\">Chinon<\/a>. Le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1242-05-11\" data-sort-value=\"1242-05-11\">4 mai<\/time>, \u00e0\u00a0<a title=\"Poitiers\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Poitiers\">Poitiers<\/a>, il lance le d\u00e9but de la campagne\u00a0: il est \u00e0 la t\u00eate de 1\u00a0000\u00a0chariots, 4\u00a0000\u00a0chevaliers et 20\u00a0000\u00a0\u00e9cuyers, sergents et\u00a0<a title=\"Arbal\u00e9trier (histoire militaire)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Arbal%C3%A9trier_(histoire_militaire)\">arbal\u00e9triers<\/a>. Son arm\u00e9e assi\u00e8ge et prend successivement les ch\u00e2teaux rebelles de Montreuil, B\u00e9ruges, Fontenay, Prez, Saint-Gelais, Tonnay-Boutonne, Matus, Thor\u00e9 et Saint-Affaire<sup id=\"cite_ref-Le_Goff180_59-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff180-59\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 40<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Henri\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr>\u00a0quitte\u00a0<a title=\"Portsmouth\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Portsmouth\">Portsmouth<\/a>\u00a0le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1242-05-16\" data-sort-value=\"1242-05-16\">9 mai<\/time>\u00a0et d\u00e9barque \u00e0\u00a0<a title=\"Royan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Royan\">Royan<\/a>\u00a0le\u00a0<time datetime=\"1242-05-20\" data-sort-value=\"1242-05-20\">13<\/time>. Le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1242-06-23\" data-sort-value=\"1242-06-23\">16 juin<\/time>, il d\u00e9clare la guerre \u00e0 Louis pendant que celui-ci ach\u00e8ve la conqu\u00eate du Poitou. Le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1242-07-27\" data-sort-value=\"1242-07-27\">20 juillet<\/time>, les Fran\u00e7ais arrivent devant\u00a0<a title=\"Taillebourg (Charente-Maritime)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Taillebourg_(Charente-Maritime)\">Taillebourg<\/a>. Le lendemain, les ennemis se retrouvent face \u00e0 face, mais sont s\u00e9par\u00e9s par la\u00a0<a title=\"Charente (fleuve)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charente_(fleuve)\">Charente<\/a>. Les Anglais et les Poitevins rebelles tentent de rejoindre les Fran\u00e7ais par le pont de pierre reliant\u00a0<a title=\"Taillebourg (Charente-Maritime)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Taillebourg_(Charente-Maritime)\">Taillebourg<\/a>\u00a0\u00e0\u00a0<a title=\"Saintes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saintes\">Saintes<\/a>, mais sont rapidement repouss\u00e9s par les troupes de Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0qui les m\u00e8nent \u00e0 s&rsquo;enfuir en toute h\u00e2te vers Saintes. Le lendemain,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1242-07-29\" data-sort-value=\"1242-07-29\">22 juillet<\/time>, Louis et son arm\u00e9e traversent la\u00a0<a title=\"Charente (fleuve)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charente_(fleuve)\">Charente<\/a>\u00a0et la bataille s&rsquo;engage devant Saintes<sup id=\"cite_ref-Le_Goff181_60-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff181-60\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 41<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Selon\u00a0<a title=\"Guillaume de Nangis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guillaume_de_Nangis\">Guillaume de Nangis<\/a>, la bataille dure tr\u00e8s longtemps, mais les Anglais ne peuvent endurer les assauts des Fran\u00e7ais et se mettent \u00e0 fuir. Les Fran\u00e7ais les poursuivent et en font prisonniers un grand nombre. Le roi d&rsquo;Angleterre s&rsquo;enfuit quant \u00e0 lui vers Saintes, d&rsquo;o\u00f9 il s&rsquo;enfuit \u00e0 nouveau la nuit tomb\u00e9e avec Hugues\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"10\"><span class=\"romain\">X<\/span><\/abbr>\u00a0et leurs troupes. Enfin, le lendemain matin,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1242-07-31\" data-sort-value=\"1242-07-31\">24 juillet<\/time>, les cl\u00e9s de la ville sont remises \u00e0 Louis par les citoyens de Saintes<sup id=\"cite_ref-Le_Goff181-182_61-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff181-182-61\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 42<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Henri\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr>\u00a0se replie \u00e0\u00a0<a title=\"Pons (Charente-Maritime)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pons_(Charente-Maritime)\">Pons<\/a>, mais le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1242-08-01\" data-sort-value=\"1242-08-01\">25 juillet<\/time>, Renaud, seigneur de Pons, se soumet \u00e0 Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0qui arrive de\u00a0<a title=\"Colombi\u00e8res\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Colombi%C3%A8res\">Colombi\u00e8res<\/a>. Le lendemain, Hugues\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"10\"><span class=\"romain\">X<\/span><\/abbr>\u00a0se soumet \u00e0 son tour<sup id=\"cite_ref-63\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-63\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>m<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Le roi d&rsquo;Angleterre se r\u00e9fugie alors \u00e0\u00a0<a title=\"Barbezieux-Saint-Hilaire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Barbezieux-Saint-Hilaire\">Barbezieux<\/a>\u00a0d&rsquo;o\u00f9 il s&rsquo;\u00e9chappe dans la nuit du\u00a0<time datetime=\"1242-08-02\" data-sort-value=\"1242-08-02\">26<\/time>\u00a0au\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1242-08-03\" data-sort-value=\"1242-08-03\">27 juillet<\/time>. Il rejoint ensuite\u00a0<a title=\"Blaye\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Blaye\">Blaye<\/a>, mais doit repartir vers\u00a0<a title=\"Bordeaux\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bordeaux\">Bordeaux<\/a>\u00a0d\u00e8s le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1242-08-11\" data-sort-value=\"1242-08-11\">4 ao\u00fbt<\/time>, devant la progression du roi de France<sup id=\"cite_ref-Le_Goff182_62-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff182-62\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 43<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0perd relativement peu d&rsquo;hommes durant la campagne, mais doit affronter une \u00e9pid\u00e9mie de\u00a0<a title=\"Dysenterie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dysenterie\">dysenterie<\/a>\u00a0qui d\u00e9cime son arm\u00e9e. Louis en est \u00e9galement atteint mais gu\u00e9rit rapidement. Bien qu&rsquo;affaibli, il rentre \u00e0 Paris en\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1242-08\" data-sort-value=\"1242-08\">ao\u00fbt 1242<\/time><sup id=\"cite_ref-Le_Goff183_64-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff183-64\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 44<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading5\" style=\"text-align: justify;\">\n<h5 id=\"Soumission_du_comte_de_Toulouse_et_la_tr\u00eave\"><span id=\"Soumission_du_comte_de_Toulouse_et_la_tr.C3.AAve\"><\/span>Soumission du comte de Toulouse et la tr\u00eave<\/h5>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Alexandre_Cabanel_-_The_Glorification_of_St._Louis.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/ef\/Alexandre_Cabanel_-_The_Glorification_of_St._Louis.jpg\/250px-Alexandre_Cabanel_-_The_Glorification_of_St._Louis.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/ef\/Alexandre_Cabanel_-_The_Glorification_of_St._Louis.jpg\/500px-Alexandre_Cabanel_-_The_Glorification_of_St._Louis.jpg 2x\" width=\"250\" height=\"262\" data-file-width=\"1024\" data-file-height=\"1074\" \/><\/a><figcaption><i>La Glorification de Saint Louis<\/i>\u00a0(1855), toile d&rsquo;<a title=\"Alexandre Cabanel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alexandre_Cabanel\">Alexandre Cabanel<\/a>, Montpellier,\u00a0<a title=\"Mus\u00e9e Fabre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mus%C3%A9e_Fabre\">mus\u00e9e Fabre<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">De son c\u00f4t\u00e9,\u00a0<a title=\"Raymond VII de Toulouse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Raymond_VII_de_Toulouse\">Raymond\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"7\"><span class=\"romain\">VII<\/span><\/abbr>\u00a0de Toulouse<\/a>, qui a pourtant renouvel\u00e9 son hommage \u00e0 Louis en\u00a0<a title=\"1241\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1241\">1241<\/a>, s&rsquo;allie \u00e0 la coalition des barons poitevins et du roi d&rsquo;Angleterre<sup id=\"cite_ref-Le_Goff183_64-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff183-64\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 44<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il rejoint Henri\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr>\u00a0\u00e0\u00a0<a title=\"Blaye\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Blaye\">Blaye<\/a>\u00a0\u00e0 la fin\u00a0<time datetime=\"1242-07\" data-sort-value=\"1242-07\">juillet<\/time>, se fait remettre\u00a0<a title=\"Narbonne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Narbonne\">Narbonne<\/a>\u00a0le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1242-08-24\" data-sort-value=\"1242-08-24\">17 ao\u00fbt 1242<\/time>, par le vicomte Aimery, s&#8217;empare d&rsquo;<a title=\"Albi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Albi\">Albi<\/a>\u00a0et proclame le retour des deux villes parmi ses possessions<sup id=\"cite_ref-Le_Goff184_65-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff184-65\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 45<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le roi de France, qui vient de remporter la\u00a0<a title=\"Bataille de Taillebourg\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bataille_de_Taillebourg\">bataille de Taillebourg<\/a>, envoie deux arm\u00e9es en\u00a0<a title=\"Languedoc\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Languedoc\">Languedoc<\/a>. Le\u00a0<a title=\"Roger IV de Foix\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Roger_IV_de_Foix\">comte de Foix<\/a>\u00a0l\u00e2che alors aussit\u00f4t le comte de Toulouse et Louis le d\u00e9lie de sa vassalit\u00e9 envers celui-ci. Le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1242-10-27\" data-sort-value=\"1242-10-27\">20 octobre<\/time>, Raymond\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"7\"><span class=\"romain\">VII<\/span><\/abbr>\u00a0est contraint de demander pardon au roi de France, qui le lui accorde en \u00e9change de sa renonciation \u00e0 Narbonne et Albi ainsi que des promesses de combattre l&rsquo;<a title=\"H\u00e9r\u00e9sie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/H%C3%A9r%C3%A9sie\">h\u00e9r\u00e9sie<\/a>\u00a0et d&rsquo;accomplir son v\u0153u de croisade<sup id=\"cite_ref-Le_Goff185_66-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff185-66\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 46<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Entre\u00a0<time datetime=\"1242-10\" data-sort-value=\"1242-10\">octobre<\/time>\u00a0et\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1242-11\" data-sort-value=\"1242-11\">novembre 1242<\/time>,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Henri III d'Angleterre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Henri_III_d%27Angleterre\">Henri\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0tente une derni\u00e8re fois de faire valoir ses droits en organisant le\u00a0<a title=\"Blocus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Blocus\">blocus<\/a>\u00a0de\u00a0<a title=\"La Rochelle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Rochelle\">La Rochelle<\/a>\u00a0par la mer. Mais son blocus \u00e9choue, de m\u00eame que la reconstitution de son arm\u00e9e et de ses alliances. En\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1243-01\" data-sort-value=\"1243-01\">janvier 1243<\/time>, il envoie une lettre \u00e0\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Fr\u00e9d\u00e9ric II du Saint-Empire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fr%C3%A9d%C3%A9ric_II_du_Saint-Empire\">Fr\u00e9d\u00e9ric\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\"><span class=\"romain\">II<\/span><\/abbr><\/a>,\u00a0<a title=\"Saint-Empire romain germanique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint-Empire_romain_germanique\">empereur du Saint-Empire<\/a>, \u00e0 qui il avait fait une demande d&rsquo;alliance en\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1242-06\" data-sort-value=\"1242-06\">juin 1242<\/time>, lui annon\u00e7ant la fin de ses esp\u00e9rances. Et enfin, le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1243-03-19\" data-sort-value=\"1243-03-19\">12 mars 1243<\/time>, il est contraint de demander \u00e0 Louis une tr\u00eave pour cinq ans<sup id=\"cite_ref-Le_Goff183_64-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff183-64\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 44<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Le_Goff301_67-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff301-67\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 47<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En\u00a0<a title=\"1253\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1253\">1253<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"1254\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1254\">1254<\/a>, Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0autorise Henri\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr>\u00a0\u00e0 se rendre en\u00a0<a title=\"Royaume de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Royaume_de_France\">France<\/a>\u00a0pour visiter l&rsquo;<a class=\"mw-redirect\" title=\"Abbaye de Fontevraud\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Abbaye_de_Fontevraud\">abbaye de Fontevraud<\/a>, n\u00e9cropole de ses anc\u00eatres,\u00a0<a title=\"Abbaye de Pontigny\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Abbaye_de_Pontigny\">celle de Pontigny<\/a>, o\u00f9 reposent les reliques de\u00a0<a title=\"Edmond Rich d'Abingdon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Edmond_Rich_d%27Abingdon\">saint Edmond<\/a>, qu&rsquo;il avait contraint \u00e0 l&rsquo;exil, ainsi que la\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Cath\u00e9drale de Chartres\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cath%C3%A9drale_de_Chartres\">cath\u00e9drale de Chartres<\/a>. \u00c0 cette occasion, Louis invite Henri\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr>, qui est aussi son beau-fr\u00e8re (ils ont tous deux \u00e9pous\u00e9 une fille du comte de Provence), \u00e0 Paris, o\u00f9 ils f\u00eatent ensemble\u00a0<a title=\"No\u00ebl\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/No%C3%ABl\">No\u00ebl<\/a>. Une vive amiti\u00e9 na\u00eet entre les deux rois au point que, quelque temps apr\u00e8s, Louis offre \u00e0 Henri un \u00e9l\u00e9phant qui lui avait \u00e9t\u00e9 offert par le sultan d&rsquo;\u00c9gypte. D\u00e8s cette ann\u00e9e, Henri demande le renouvellement des tr\u00eaves, que Louis lui accorde volontiers<sup id=\"cite_ref-Le_Goff301_67-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff301-67\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 47<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Le_trait\u00e9_de_paix\"><span id=\"Le_trait.C3.A9_de_paix\"><\/span>Le trait\u00e9 de paix<\/h4>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-right\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Trait%C3%A9_Paris_1259.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element mw-file-upright\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/53\/Trait%C3%A9_Paris_1259.jpg\/250px-Trait%C3%A9_Paris_1259.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/53\/Trait%C3%A9_Paris_1259.jpg\/500px-Trait%C3%A9_Paris_1259.jpg 2x\" alt=\"Manuscrit en vieux fran\u00e7ais, scell\u00e9 du sceau de Henri\u00a0III en cire verte sur cordonnets de soie rouge et verte.\" width=\"190\" height=\"273\" data-file-width=\"1741\" data-file-height=\"2499\" \/><\/a><figcaption><a title=\"Trait\u00e9 de Paris (1259)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Trait%C3%A9_de_Paris_(1259)\">Trait\u00e9 de Paris<\/a>, 1259,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Archives nationales (France)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Archives_nationales_(France)\">Archives nationales de France<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"Trait\u00e9 de Paris (1259)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Trait%C3%A9_de_Paris_(1259)\">Trait\u00e9 de Paris (1259)<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">En\u00a0<a title=\"1257\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1257\">1257<\/a>, le roi d&rsquo;Angleterre envoie aupr\u00e8s de Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0l&rsquo;\u00e9v\u00eaque de Winchester dont la mission est de proposer au roi de France la substitution d&rsquo;un v\u00e9ritable trait\u00e9 aux tr\u00eaves qui avaient \u00e9t\u00e9 sign\u00e9es. Et, bien qu&rsquo;Henri refuse de renoncer \u00e0 ses droits sur les territoires de ses anc\u00eatres en France, les deux rois ont l&rsquo;intention d&rsquo;aboutir \u00e0 la paix. Les n\u00e9gociations sont longues et laborieuses, mais enfin, le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1258-06-04\" data-sort-value=\"1258-06-04\">28 mai 1258<\/time>,\u00a0<a title=\"Henri III (roi d'Angleterre)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Henri_III_(roi_d%27Angleterre)\">Henri\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr>\u00a0Plantagen\u00eat<\/a>\u00a0et Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0signent le\u00a0<a title=\"Trait\u00e9 de Paris (1259)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Trait%C3%A9_de_Paris_(1259)\">trait\u00e9 de Paris<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff302-303_68-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff302-303-68\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 48<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En signant le\u00a0<a title=\"Trait\u00e9 de Paris (1259)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Trait%C3%A9_de_Paris_(1259)\">trait\u00e9<\/a>, Louis et Henri mettent fin au conflit entre\u00a0<a title=\"Cap\u00e9tiens\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cap%C3%A9tiens\">Cap\u00e9tiens<\/a>\u00a0et\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Plantagen\u00eat\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Plantagen%C3%AAt\">Plantagen\u00eats<\/a>\u00a0concernant les terres conquises par\u00a0<a title=\"Philippe II Auguste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_II_Auguste\">Philippe Auguste<\/a>. Par ce texte, Henri\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr>\u00a0renonce \u00e0 ses revendications concernant la\u00a0<a title=\"Duch\u00e9 de Normandie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Duch%C3%A9_de_Normandie\">Normandie<\/a>, l&rsquo;<a title=\"Anjou\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Anjou\">Anjou<\/a>, la\u00a0<a title=\"Touraine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Touraine\">Touraine<\/a>, le\u00a0<a title=\"Maine (province)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Maine_(province)\">Maine<\/a>\u00a0et le\u00a0<a title=\"Poitou\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Poitou\">Poitou<\/a>\u00a0et Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0lui donne la somme n\u00e9cessaire pour entretenir\u00a0<span class=\"nowrap\">500 chevaliers<\/span>\u00a0pendant deux ans ainsi que les revenus de l&rsquo;<a title=\"Agenais\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Agenais\">Agenais<\/a>\u00a0et ses\u00a0<a title=\"Domaine royal fran\u00e7ais\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Domaine_royal_fran%C3%A7ais\">domaines<\/a>\u00a0dans les\u00a0<a title=\"Dioc\u00e8se de Limoges\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dioc%C3%A8se_de_Limoges\">dioc\u00e8ses de Limoges<\/a>,\u00a0<a title=\"Dioc\u00e8se de Cahors\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dioc%C3%A8se_de_Cahors\">Cahors<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Dioc\u00e8se de P\u00e9rigueux et Sarlat\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dioc%C3%A8se_de_P%C3%A9rigueux_et_Sarlat\">P\u00e9rigueux<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff302_69-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff302-69\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 49<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-70\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-70\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>n<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1259-02-17\" data-sort-value=\"1259-02-17\">10 f\u00e9vrier 1259<\/time>, le trait\u00e9 est d&rsquo;abord\u00a0<a title=\"Instrument de ratification\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Instrument_de_ratification\">ratifi\u00e9<\/a>\u00a0par\u00a0<a title=\"Richard de Cornouailles\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Richard_de_Cornouailles\">Richard de Cornouailles<\/a>. Le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1259-02-24\" data-sort-value=\"1259-02-24\">17 f\u00e9vrier<\/time>, il est ratifi\u00e9 \u00e0\u00a0<a title=\"Westminster\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Westminster\">Westminster<\/a>\u00a0par des procureurs, au nom du roi, et, le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1259-12-11\" data-sort-value=\"1259-12-11\">4 d\u00e9cembre<\/time>,\u00a0<a title=\"Simon V de Montfort\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Simon_V_de_Montfort\">Simon\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"5\"><span class=\"romain\">V<\/span><\/abbr>\u00a0de Montfort<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Ali\u00e9nor d'Angleterre (1215-1275)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ali%C3%A9nor_d%27Angleterre_(1215-1275)\">Ali\u00e9nor d&rsquo;Angleterre<\/a>\u00a0le ratifient \u00e9galement. Enfin, arriv\u00e9 en France le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1259-11-21\" data-sort-value=\"1259-11-21\">14 novembre<\/time>, Henri\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr>\u00a0pr\u00eate hommage \u00e0 Louis le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1259-12-11\" data-sort-value=\"1259-12-11\">4 d\u00e9cembre 1259<\/time><sup id=\"cite_ref-Le_Goff303_71-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff303-71\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 50<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Expansion_du_domaine_royal\">Expansion du domaine royal<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Map_France_1270.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/43\/Map_France_1270.svg\/250px-Map_France_1270.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/43\/Map_France_1270.svg\/500px-Map_France_1270.svg.png 2x\" width=\"250\" height=\"248\" data-file-width=\"738\" data-file-height=\"731\" \/><\/a><figcaption>Carte du royaume de France \u00e0 la mort de Saint Louis en 1270.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Tout d&rsquo;abord, par son testament de 1225,\u00a0<a title=\"Louis VIII le Lion\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_VIII_le_Lion\">Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"8\"><span class=\"romain\">VIII<\/span><\/abbr>\u00a0le Lion<\/a>\u00a0demande le transfert d&rsquo;environ un tiers du domaine royal en faveur de ses fils pu\u00een\u00e9s\u00a0: le deuxi\u00e8me, Robert, re\u00e7oit l&rsquo;<a title=\"Comt\u00e9 d'Artois\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Comt%C3%A9_d%27Artois\">Artois<\/a>\u00a0; le troisi\u00e8me, Alphonse, le\u00a0<a title=\"Poitou\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Poitou\">Poitou<\/a>\u00a0et l&rsquo;<a title=\"Auvergne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Auvergne\">Auvergne<\/a>, et le quatri\u00e8me, Charles, l&rsquo;<a title=\"Anjou\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Anjou\">Anjou<\/a>\u00a0et le\u00a0<a title=\"Maine (province)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Maine_(province)\">Maine<\/a><sup id=\"cite_ref-72\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-72\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>5<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Devenu roi, Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0respecte cette volont\u00e9, qu&rsquo;il ex\u00e9cute comme une d\u00e9cision propre\u00a0: lorsque ses fr\u00e8res atteignent l&rsquo;\u00e2ge de vingt ans, il les adoube et leur remet leur apanage. Le domaine royal est donc sensiblement amoindri, mais cette politique ne provoque pas le d\u00e9membrement du royaume. Elle est, au contraire, le moyen d&rsquo;\u00e9viter les conflits entre les quatre fr\u00e8res. De plus, Louis insiste sur les conditions de possession de l&rsquo;apanage, qui doit revenir au domaine royal dans le cas o\u00f9 son d\u00e9tenteur mourrait sans h\u00e9ritier, ce qui sera le cas d&rsquo;Alphonse en 1271<sup id=\"cite_ref-Le_Goff825_73-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff825-73\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 51<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Louis_IX_ou_Saint-Louis.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bf\/Louis_IX_ou_Saint-Louis.jpg\/250px-Louis_IX_ou_Saint-Louis.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/b\/bf\/Louis_IX_ou_Saint-Louis.jpg 2x\" width=\"250\" height=\"354\" data-file-width=\"463\" data-file-height=\"655\" \/><\/a><figcaption>Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0ou Saint Louis d&rsquo;apr\u00e8s une\u00a0<a title=\"Enluminure\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Enluminure\">enluminure<\/a>\u00a0du\u00a0<i>Recueil des rois de France<\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Jean du Tillet (sieur de La Bussi\u00e8re)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_du_Tillet_(sieur_de_La_Bussi%C3%A8re)\">Jean du Tillet<\/a>\u00a0(v. 1547), BnF.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Au cours de son r\u00e8gne, le roi Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"8\"><span class=\"romain\">VIII<\/span><\/abbr>\u00a0a mis fin aux espoirs d&rsquo;h\u00e9g\u00e9monie du comte\u00a0<a title=\"Raymond VII de Toulouse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Raymond_VII_de_Toulouse\">Raymond\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"7\"><span class=\"romain\">VII<\/span><\/abbr>\u00a0de Toulouse<\/a>, soumis lors de la\u00a0<a title=\"Croisade des albigeois\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Croisade_des_albigeois\">croisade des albigeois<\/a>. En\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1229-03\" data-sort-value=\"1229-03\">mars 1229<\/time>, Blanche et Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0convoquent une conf\u00e9rence \u00e0\u00a0<a title=\"Meaux\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Meaux\">Meaux<\/a>. Raymond\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"7\"><span class=\"romain\">VII<\/span><\/abbr>\u00a0s&rsquo;y rend en p\u00e8lerin, accompagn\u00e9 de ses principaux vassaux, et signe le\u00a0<a title=\"Trait\u00e9 de Paris (1229)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Trait%C3%A9_de_Paris_(1229)\">trait\u00e9 de Meaux-Paris<\/a>\u00a0le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1229-04-19\" data-sort-value=\"1229-04-19\">12 avril 1229<\/time>. Il se voit alors contraint de pr\u00eater all\u00e9geance au jeune roi de France et perd pr\u00e8s de la moiti\u00e9 de son territoire, principalement les anciennes vicomt\u00e9s de\u00a0<a title=\"Raimond II Trencavel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Raimond_II_Trencavel\">Raimond\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\"><span class=\"romain\">II<\/span><\/abbr>\u00a0Trencavel<\/a>\u00a0: les s\u00e9n\u00e9chauss\u00e9es de\u00a0<a title=\"Beaucaire (Gard)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Beaucaire_(Gard)\">Beaucaire<\/a>\u00a0et de\u00a0<a title=\"Carcassonne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Carcassonne\">Carcassonne<\/a>, conquises sur le terrain depuis 1226<sup id=\"cite_ref-74\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-74\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>6<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, int\u00e8grent le Domaine, tandis que le\u00a0<a title=\"Marquisat de Provence\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marquisat_de_Provence\">marquisat de Provence<\/a>\u00a0est c\u00e9d\u00e9 au\u00a0<a title=\"Saint-Si\u00e8ge\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint-Si%C3%A8ge\">Saint-Si\u00e8ge<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le comte se voit par ailleurs contraint de fonder une universit\u00e9 \u00e0 Toulouse. Enfin, le trait\u00e9 pr\u00e9voit le mariage de\u00a0<a title=\"Jeanne de Toulouse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jeanne_de_Toulouse\">Jeanne de Toulouse<\/a>, seule h\u00e9riti\u00e8re de Raymond, avec Alphonse de Poitiers, ce qui permet, \u00e0 plus ou moins br\u00e8ve \u00e9ch\u00e9ance, de rattacher les territoires restants du\u00a0<a title=\"Comt\u00e9 de Toulouse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Comt%C3%A9_de_Toulouse\">comt\u00e9 de Toulouse<\/a>\u00a0au domaine royal\u00a0: le couple mourant sans enfant, leurs domaines passent directement et d\u00e9finitivement sous administration royale en 1271<sup id=\"cite_ref-:0_75-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-:0-75\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>7<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, sous\u00a0<a title=\"Philippe III le Hardi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_III_le_Hardi\">Philippe\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr>\u00a0le Hardi<\/a><sup id=\"cite_ref-76\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-76\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>8<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Par le\u00a0<a title=\"Trait\u00e9 de Corbeil (1258)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Trait%C3%A9_de_Corbeil_(1258)\">trait\u00e9 de Corbeil<\/a>\u00a0sign\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1258-05-19\" data-sort-value=\"1258-05-19\">12 mai 1258<\/time>\u00a0entre les repr\u00e9sentants de\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Jacques Ier d'Aragon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Ier_d%27Aragon\">Jacques\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"premier\"><span class=\"romain\">I<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0d&rsquo;Aragon<\/a>\u00a0et ceux de Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>, ce dernier renonce aux pr\u00e9tentions fran\u00e7aises sur l&rsquo;ancienne marche d&rsquo;Espagne, et en particulier sur la\u00a0<a title=\"Catalogne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Catalogne\">Catalogne<\/a>, la\u00a0<a title=\"Cerdagne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cerdagne\">Cerdagne<\/a>\u00a0et le\u00a0<a title=\"Comt\u00e9 de Roussillon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Comt%C3%A9_de_Roussillon\">Roussillon<\/a>, tandis que l&rsquo;<a title=\"Couronne d'Aragon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Couronne_d%27Aragon\">Aragon<\/a>\u00a0renonce en \u00e9change aux siennes sur la\u00a0<a title=\"Provence\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Provence\">Provence<\/a>\u00a0et le\u00a0<a title=\"Languedoc\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Languedoc\">Languedoc<\/a><sup id=\"cite_ref-77\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-77\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>o<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. S&rsquo;\u00e9bauche alors la fronti\u00e8re du royaume de France au sud des\u00a0<a title=\"Massif des Corbi\u00e8res\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Massif_des_Corbi%C3%A8res\">Corbi\u00e8res<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La fronti\u00e8re du royaume de France est prot\u00e9g\u00e9e par les forteresses de\u00a0<a title=\"Termes (Aude)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Termes_(Aude)\">Termes<\/a>,\u00a0<a title=\"Ch\u00e2teau d'Aguilar\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ch%C3%A2teau_d%27Aguilar\">Aguilar<\/a>,\u00a0<a title=\"Niort\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Niort\">Niort<\/a>,\u00a0<a title=\"Ch\u00e2teau de Qu\u00e9ribus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ch%C3%A2teau_de_Qu%C3%A9ribus\">Qu\u00e9ribus<\/a>,\u00a0<a title=\"Ch\u00e2teau de Peyrepertuse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ch%C3%A2teau_de_Peyrepertuse\">Peyrepertuse<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Puilaurens\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Puilaurens\">Puilaurens<\/a>\u00a0tandis que\u00a0<a title=\"Salses-le-Ch\u00e2teau\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Salses-le-Ch%C3%A2teau\">Salses<\/a>,\u00a0<a title=\"Opoul-P\u00e9rillos\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Opoul-P%C3%A9rillos\">Opoul<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Perpignan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Perpignan\">Perpignan<\/a>\u00a0d\u00e9fendent la fronti\u00e8re catalane<sup id=\"cite_ref-78\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-78\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>9<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Enfin, comme nous l&rsquo;avons d\u00e9j\u00e0 vu, Henri\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr>\u00a0d&rsquo;Angleterre renonce par le\u00a0<a title=\"Trait\u00e9 de Paris (1259)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Trait%C3%A9_de_Paris_(1259)\">trait\u00e9 de Paris<\/a>\u00a0(1259) \u00e0 ses revendications sur la\u00a0<a title=\"Duch\u00e9 de Normandie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Duch%C3%A9_de_Normandie\">Normandie<\/a>, l&rsquo;<a title=\"Anjou\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Anjou\">Anjou<\/a>, la\u00a0<a title=\"Touraine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Touraine\">Touraine<\/a>, le\u00a0<a title=\"Maine (province)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Maine_(province)\">Maine<\/a>\u00a0et le\u00a0<a title=\"Poitou\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Poitou\">Poitou<\/a>\u00a0tandis que Louis rend \u00e0 ce dernier une partie des terres du\u00a0<a title=\"Limousin (ancienne r\u00e9gion administrative)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Limousin_(ancienne_r%C3%A9gion_administrative)\">Limousin<\/a>\u00a0et du\u00a0<a title=\"Quercy\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Quercy\">Quercy<\/a>\u00a0\u00e0 la\u00a0<a title=\"Saintonge\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saintonge\">Saintonge<\/a>, dont il n&rsquo;est pas certain que la conqu\u00eate ait \u00e9t\u00e9 l\u00e9gitimement fond\u00e9e<sup id=\"cite_ref-79\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-79\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>10<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Roi_justicier_et_diplomate\">Roi justicier et diplomate<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Premier_sceau_de_majest%C3%A9_de_Louis_IX_d%C3%A9tour%C3%A9.png?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f7\/Premier_sceau_de_majest%C3%A9_de_Louis_IX_d%C3%A9tour%C3%A9.png\/250px-Premier_sceau_de_majest%C3%A9_de_Louis_IX_d%C3%A9tour%C3%A9.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f7\/Premier_sceau_de_majest%C3%A9_de_Louis_IX_d%C3%A9tour%C3%A9.png\/500px-Premier_sceau_de_majest%C3%A9_de_Louis_IX_d%C3%A9tour%C3%A9.png 2x\" alt=\"Sceau de majest\u00e9 du roi Louis IX.\" width=\"250\" height=\"248\" data-file-width=\"2013\" data-file-height=\"1993\" \/><\/a><figcaption>Sceau de majest\u00e9 du roi Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">En tant que roi chr\u00e9tien, Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0doit faire respecter deux id\u00e9aux cens\u00e9s lui apporter, ainsi qu&rsquo;\u00e0 ses sujets, le\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Salut (religion)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Salut_(religion)\">salut \u00e9ternel<\/a>\u00a0: la justice en premier lieu, puis la paix. Il se veut \u00e0 l&rsquo;image du roi\u00a0<a title=\"Salomon (roi d'Isra\u00ebl)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Salomon_(roi_d%27Isra%C3%ABl)\">Salomon<\/a>\u00a0rendant la justice sous un ch\u00eane, notamment dans le parc du\u00a0<a title=\"Ch\u00e2teau de Vincennes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ch%C3%A2teau_de_Vincennes\">ch\u00e2teau de Vincennes<\/a>\u00a0(une repr\u00e9sentation qui s&rsquo;est transmise de g\u00e9n\u00e9ration en g\u00e9n\u00e9ration \u00e0 travers l&rsquo;image qu&rsquo;on se fait de ce roi)<sup id=\"cite_ref-80\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-80\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>11<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Il s&rsquo;efforce donc de faire r\u00e9gner la paix dans les affaires o\u00f9 il est impliqu\u00e9 et tente d&rsquo;\u00e9liminer les conflits. Son prestige fait de lui le recours pr\u00e9f\u00e9r\u00e9 des adversaires en qu\u00eate d&rsquo;arbitrage et son action va s&rsquo;\u00e9tendre dans toute la\u00a0<a title=\"Chr\u00e9tient\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chr%C3%A9tient%C3%A9\">chr\u00e9tient\u00e9<\/a>, dont il deviendra le pacificateur<sup id=\"cite_ref-Le_Goff293_81-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff293-81\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 52<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Dit_d'Amiens\"><span id=\"Dit_d.27Amiens\"><\/span>Dit d&rsquo;Amiens<\/h4>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Rouget_-_Saint_Louis_m%C3%A9diateur_entre_le_roi_d%27Angleterre_et_ses_barons_(23_janvier_1264).jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/1f\/Rouget_-_Saint_Louis_m%C3%A9diateur_entre_le_roi_d%27Angleterre_et_ses_barons_%2823_janvier_1264%29.jpg\/250px-Rouget_-_Saint_Louis_m%C3%A9diateur_entre_le_roi_d%27Angleterre_et_ses_barons_%2823_janvier_1264%29.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/1f\/Rouget_-_Saint_Louis_m%C3%A9diateur_entre_le_roi_d%27Angleterre_et_ses_barons_%2823_janvier_1264%29.jpg\/500px-Rouget_-_Saint_Louis_m%C3%A9diateur_entre_le_roi_d%27Angleterre_et_ses_barons_%2823_janvier_1264%29.jpg 2x\" alt=\"Tableau du XIXe\u00a0si\u00e8cle de style n\u00e9o-classique.\" width=\"250\" height=\"159\" data-file-width=\"745\" data-file-height=\"475\" \/><\/a><figcaption><i>Saint Louis m\u00e9diateur entre le roi d&rsquo;Angleterre et ses barons<\/i>,\u00a0<a title=\"Georges Rouget\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Georges_Rouget\">Georges Rouget<\/a>, 1820,\u00a0<a title=\"Ch\u00e2teau de Versailles\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ch%C3%A2teau_de_Versailles\">ch\u00e2teau de Versailles<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Articles d\u00e9taill\u00e9s\u00a0:\u00a0<a title=\"Dit d'Amiens\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dit_d%27Amiens\">Dit d&rsquo;Amiens<\/a>,\u00a0<a title=\"Provisions d'Oxford\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Provisions_d%27Oxford\">Provisions d&rsquo;Oxford<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Provisions de Westminster\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Provisions_de_Westminster\">Provisions de Westminster<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">En\u00a0<a title=\"Angleterre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Angleterre\">Angleterre<\/a>, l&rsquo;aristocratie se r\u00e9volte pour restreindre et contr\u00f4ler le pouvoir du roi. Ces r\u00e9voltes aboutissent \u00e0 la\u00a0<a title=\"Magna Carta\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Magna_Carta\">Magna Carta<\/a>\u00a0en\u00a0<a title=\"1215\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1215\">1215<\/a>, puis aux\u00a0<a title=\"Provisions d'Oxford\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Provisions_d%27Oxford\">provisions d&rsquo;Oxford<\/a>\u00a0en\u00a0<a title=\"1258\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1258\">1258<\/a>\u00a0et, enfin, aux\u00a0<a title=\"Provisions de Westminster\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Provisions_de_Westminster\">provisions de Westminster<\/a>\u00a0en\u00a0<a title=\"1259\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1259\">1259<\/a><sup id=\"cite_ref-Mousnier1982102_82-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Mousnier1982102-82\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>H 1<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. L&rsquo;opposition est alors men\u00e9e par\u00a0<a title=\"Simon V de Montfort\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Simon_V_de_Montfort\">Simon\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"5\"><span class=\"romain\">V<\/span><\/abbr>\u00a0de Montfort<\/a>, le propre beau-fr\u00e8re d&rsquo;<a class=\"mw-redirect\" title=\"Henri III d'Angleterre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Henri_III_d%27Angleterre\">Henri\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr><\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff308_83-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff308-83\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 53<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Les documents passent par une longue s\u00e9rie de r\u00e9vocations et de r\u00e9tablissements<sup id=\"cite_ref-Mousnier1982102_82-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Mousnier1982102-82\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>H 1<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0: le roi r\u00e9ussit notamment \u00e0 se faire relever de son serment de respecter les\u00a0<a title=\"Provisions d'Oxford\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Provisions_d%27Oxford\">provisions d&rsquo;Oxford<\/a>\u00a0par les papes\u00a0<a title=\"Alexandre IV (pape)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alexandre_IV_(pape)\">Alexandre\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\"><span class=\"romain\">IV<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0puis\u00a0<a title=\"Urbain IV\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Urbain_IV\">Urbain\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\"><span class=\"romain\">IV<\/span><\/abbr><\/a>, mais les barons anglais n&rsquo;acceptent pas la d\u00e9cision pontificale. C&rsquo;est ainsi qu&rsquo;en\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1263-12\" data-sort-value=\"1263-12\">d\u00e9cembre 1263<\/time>, Henri\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr>\u00a0et ses barons demandent l&rsquo;arbitrage de Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>, dont ils promettent de respecter la d\u00e9cision<sup id=\"cite_ref-Le_Goff309_84-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff309-84\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 54<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Louis rend son verdict, le \u00ab\u00a0<a title=\"Dit d'Amiens\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dit_d%27Amiens\">Dit d&rsquo;Amiens<\/a>\u00a0\u00bb, d\u00e8s le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1264-01-30\" data-sort-value=\"1264-01-30\">23 janvier 1264<\/time>\u00a0: il\u00a0<a title=\"Instrument de ratification\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Instrument_de_ratification\">ratifie<\/a>\u00a0d&rsquo;abord la\u00a0<a title=\"Bulle pontificale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bulle_pontificale\">bulle pontificale<\/a>\u00a0annulant les\u00a0<a title=\"Provisions d'Oxford\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Provisions_d%27Oxford\">provisions d&rsquo;Oxford<\/a>\u00a0et d\u00e9clare, en ferme partisan de la\u00a0<a title=\"Pr\u00e9rogative royale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pr%C3%A9rogative_royale\">pr\u00e9rogative royale<\/a>, qu&rsquo;Henri Plantagen\u00eat doit r\u00e9cup\u00e9rer la pl\u00e9nitude du pouvoir et de sa souverainet\u00e9. L&rsquo;arbitrage est alors consid\u00e9r\u00e9 comme un jugement rendu par Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>, en tant que seigneur du roi d&rsquo;Angleterre et donc comme suzerain des barons anglais, consid\u00e9r\u00e9s comme ses\u00a0<a title=\"Vavasseur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vavasseur\">arri\u00e8re-vassaux<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff309_84-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff309-84\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 54<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Affaire_des_Flandres\">Affaire des Flandres<\/h4>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"Guerre de Succession de Flandre et du Hainaut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guerre_de_Succession_de_Flandre_et_du_Hainaut\">Guerre de Succession de Flandre et du Hainaut<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\"><a title=\"Marguerite de Constantinople\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marguerite_de_Constantinople\">Marguerite\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\"><span class=\"romain\">II<\/span><\/abbr>\u00a0de Flandre<\/a>\u00a0est en guerre avec les fils issus de son premier mariage avec\u00a0<a title=\"Bouchard d'Avesnes (1170-1244)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bouchard_d%27Avesnes_(1170-1244)\">Bouchard d&rsquo;Avesnes<\/a>, qu&rsquo;elle d\u00e9savantage au b\u00e9n\u00e9fice des fils issus de son second mariage avec\u00a0<a title=\"Guillaume II de Dampierre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guillaume_II_de_Dampierre\">Guillaume\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\"><span class=\"romain\">II<\/span><\/abbr>\u00a0de Dampierre<\/a>. Ainsi commence le conflit entre les Avesnes, qui mettent en avant leur\u00a0<a title=\"Droit d'a\u00eenesse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Droit_d%27a%C3%AEnesse\">droit d&rsquo;a\u00eenesse<\/a>, et les Dampierre, qui renient l&rsquo;h\u00e9ritage de leurs demi-fr\u00e8res, consid\u00e9r\u00e9s comme des\u00a0<a title=\"Enfant adult\u00e9rin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Enfant_adult%C3%A9rin\">fils ill\u00e9gitimes<\/a>\u00a0en raison de l&rsquo;<a title=\"Annulation de mariage\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Annulation_de_mariage\">annulation du mariage<\/a>\u00a0de leurs parents<sup id=\"cite_ref-Le_Goff294_85-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff294-85\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 55<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Louis est appel\u00e9 \u00e0 plusieurs reprises pour intervenir, soit \u00e0 l&rsquo;initiative de l&rsquo;un ou de l&rsquo;autre parti, soit \u00e0 sa propre initiative, en tant que\u00a0<a title=\"Suzerainet\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Suzerainet%C3%A9\">suzerain<\/a>. En\u00a0<a title=\"1235\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1235\">1235<\/a>, il pr\u00e9voit un partage in\u00e9gal des terres\u00a0: deux septi\u00e8mes aux Avesnes et cinq septi\u00e8mes aux Dampierre<sup id=\"cite_ref-Le_Goff294_85-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff294-85\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 55<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-86\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-86\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>p<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En\u00a0<a title=\"1246\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1246\">1246<\/a>, dans le but de pacifier le royaume avant de partir en croisade, Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0et\u00a0<a title=\"Eudes de Ch\u00e2teauroux\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Eudes_de_Ch%C3%A2teauroux\">Eudes de Ch\u00e2teauroux<\/a>\u00a0m\u00e9nagent un accord entre les deux partis\u00a0: le\u00a0<a title=\"Comt\u00e9 de Hainaut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Comt%C3%A9_de_Hainaut\">Hainaut<\/a>\u00a0appartient maintenant aux\u00a0<a title=\"Famille d'Avesnes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Famille_d%27Avesnes\">Avesnes<\/a>\u00a0et la\u00a0<a title=\"Comt\u00e9 de Flandre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Comt%C3%A9_de_Flandre\">Flandre<\/a>\u00a0aux Dampierre.\u00a0<a title=\"Guillaume III de Dampierre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guillaume_III_de_Dampierre\">Guillaume\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr>\u00a0de Dampierre<\/a>\u00a0part en croisade avec Louis, revient en\u00a0<a title=\"1250\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1250\">1250<\/a>, mais meurt accidentellement l&rsquo;ann\u00e9e suivante. Sa m\u00e8re lui reconna\u00eet alors comme successeur son fr\u00e8re cadet,\u00a0<a title=\"Gui de Dampierre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gui_de_Dampierre\">Gui de Dampierre<\/a>. Et si la\u00a0<a title=\"Curie romaine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Curie_romaine\">curie romaine<\/a>\u00a0a finalement reconnu la l\u00e9gitimit\u00e9 des Avesnes, Marguerite refuse toujours \u00e0\u00a0<a title=\"Jean Ier d'Avesnes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Ier_d%27Avesnes\">Jean d&rsquo;Avesnes<\/a>\u00a0le titre de\u00a0<a title=\"Liste des comtes de Hainaut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Liste_des_comtes_de_Hainaut\">comte de Hainaut<\/a>\u00a0et ne lui laisse que le\u00a0<a title=\"Comt\u00e9 de Namur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Comt%C3%A9_de_Namur\">marquisat de Namur<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff295_87-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff295-87\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 56<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Apr\u00e8s avoir tent\u00e9 en vain de s&#8217;emparer des\u00a0<a title=\"\u00celes de Z\u00e9lande\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%8Eles_de_Z%C3%A9lande\">\u00eeles de Z\u00e9lande<\/a>, en\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1253-07\" data-sort-value=\"1253-07\">juillet 1253<\/time>, sous l&rsquo;impulsion de leur m\u00e8re, les fils Dampierre, accompagn\u00e9s de plusieurs barons fran\u00e7ais, sont faits prisonniers par\u00a0<a title=\"Guillaume II (comte de Hollande)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guillaume_II_(comte_de_Hollande)\">Guillaume du Saint-Empire<\/a>. Marguerite fait alors appel au fr\u00e8re du roi de France,\u00a0<a title=\"Charles Ier d'Anjou\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles_Ier_d%27Anjou\">Charles Ier d&rsquo;Anjou<\/a>, \u00e0 qui elle promet le\u00a0<a title=\"Comt\u00e9 de Hainaut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Comt%C3%A9_de_Hainaut\">Hainaut<\/a>, ignorant ainsi les droits des Avesnes. Charles accepte, occupe\u00a0<a title=\"Valenciennes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Valenciennes\">Valenciennes<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Mons\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mons\">Mons<\/a>\u00a0et \u00e9vite de peu un conflit arm\u00e9 avec le roi des Romains<sup id=\"cite_ref-Le_Goff295_87-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff295-87\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 56<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Au retour de la croisade, Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0prend tr\u00e8s mal l&rsquo;initiative de son fr\u00e8re et intervient\u00a0: il rappelle ce dernier \u00e0 Paris et, par le \u00ab\u00a0Dit de P\u00e9ronne\u00a0\u00bb du\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1256-10-01\" data-sort-value=\"1256-10-01\">24 septembre 1256<\/time>, il confirme l&rsquo;accord sign\u00e9 en 1246. N\u00e9anmoins, pour tenir compte de la donation du\u00a0<a title=\"Comt\u00e9 de Hainaut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Comt%C3%A9_de_Hainaut\">comt\u00e9 de Hainaut<\/a>\u00a0\u00e0 Charles, Marguerite le lui rach\u00e8te \u00e0 un tr\u00e8s haut prix. Elle doit aussi payer une forte ran\u00e7on au\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Guillaume Ier du Saint-Empire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guillaume_Ier_du_Saint-Empire\">comte de Hollande<\/a>\u00a0pour la lib\u00e9ration des Dampierre, et, peu de temps apr\u00e8s, se r\u00e9concilie avec son fils\u00a0<a title=\"Baudoin d'Avesnes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Baudoin_d%27Avesnes\">Baudoin d&rsquo;Avesnes<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff296_88-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff296-88\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 57<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Conflit_entre_Fr\u00e9d\u00e9ric_II_et_Innocent_IV\"><span id=\"Conflit_entre_Fr.C3.A9d.C3.A9ric_II_et_Innocent_IV\"><\/span>Conflit entre Fr\u00e9d\u00e9ric\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\"><span class=\"romain\">II<\/span><\/abbr>\u00a0et Innocent\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\"><span class=\"romain\">IV<\/span><\/abbr><\/h4>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Louis9_Innocentius4_Cluny.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/57\/Louis9_Innocentius4_Cluny.jpg\/250px-Louis9_Innocentius4_Cluny.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/57\/Louis9_Innocentius4_Cluny.jpg\/500px-Louis9_Innocentius4_Cluny.jpg 2x\" alt=\"Miniature figurant Louis IX agenouill\u00e9 devant le pape.\" width=\"250\" height=\"246\" data-file-width=\"973\" data-file-height=\"957\" \/><\/a><figcaption>Entrevue de Saint Louis et du pape Innocent\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\"><span class=\"romain\">IV<\/span><\/abbr>,\u00a0<i><a title=\"Grandes Chroniques de France de Charles V\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Grandes_Chroniques_de_France_de_Charles_V\">Grandes Chroniques de France de Charles\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"5\"><span class=\"romain\">V<\/span><\/abbr><\/a><\/i>, BnF, Fr.2813.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Alors que deux des plus grandes puissances d&rsquo;Occident, l&#8217;empereur\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Fr\u00e9d\u00e9ric II du Saint-Empire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fr%C3%A9d%C3%A9ric_II_du_Saint-Empire\">Fr\u00e9d\u00e9ric\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\"><span class=\"romain\">II<\/span><\/abbr>\u00a0du Saint-Empire<\/a>\u00a0et le pape, sont en guerre, Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0garde une stricte neutralit\u00e9 dans ce conflit<sup id=\"cite_ref-Le_Goff192_89-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff192-89\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 58<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Monarque le plus puissant de la chr\u00e9tient\u00e9, il rend \u00e0 chacun ce qu&rsquo;il pense lui \u00eatre d\u00fb\u00a0: un profond et ob\u00e9issant respect au pape et une reconnaissance formelle de sa pr\u00e9\u00e9minence symbolique \u00e0 l&#8217;empereur. Mais il leur impose de respecter son ind\u00e9pendance temporelle et refuse, pour le premier comme pour le second, qu&rsquo;ils interviennent dans les affaires relevant de son autorit\u00e9<sup id=\"cite_ref-Le_Goff193_90-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff193-90\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 59<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En\u00a0<a title=\"1240\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1240\">1240<\/a>, alors que le pape souhaite d\u00e9tr\u00f4ner l&#8217;empereur, Louis refuse qu&rsquo;il offre la couronne d&rsquo;Allemagne \u00e0\u00a0<a title=\"Robert Ier d'Artois\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Robert_Ier_d%27Artois\">Robert d&rsquo;Artois<\/a>. Mais le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1241-05-10\" data-sort-value=\"1241-05-10\">3 mai 1241<\/time>, une flotte g\u00e9noise amenant les pr\u00e9lats au concile convoqu\u00e9 par le pape\u00a0<a title=\"Gr\u00e9goire IX\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gr%C3%A9goire_IX\">Gr\u00e9goire\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0est vaincue par une flotte\u00a0<a title=\"Pise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pise\">pisane<\/a>\u00a0au service de Fr\u00e9d\u00e9ric. Parmi eux, plusieurs archev\u00eaques, \u00e9v\u00eaques et abb\u00e9s sont pr\u00e9sents<sup id=\"cite_ref-Le_Goff193_90-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff193-90\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 59<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>, persuad\u00e9 de la bienveillance de l&#8217;empereur, envoie l&rsquo;abb\u00e9 de Corbie et le chevalier Gervais d&rsquo;Escrenne aupr\u00e8s de lui pour demander leur lib\u00e9ration.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Fr\u00e9d\u00e9ric, qui avait pr\u00e9alablement demand\u00e9 au roi d&#8217;emp\u00eacher les pr\u00e9lats fran\u00e7ais de se rendre au concile, r\u00e9pond \u00e0 Louis qu&rsquo;il ne doit pas s&rsquo;\u00e9tonner si\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0C\u00e9sar retient \u00e9troitement et en angoisse ceux qui \u00e9taient venus pour mettre C\u00e9sar en angoisse\u00a0\u00bb<\/span>. Le roi de France envoie alors \u00e0 l&#8217;empereur l&rsquo;abb\u00e9 de Cluny avec une lettre d\u00e9clarant que\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0le royaume de France n&rsquo;est pas encore si affaibli qu&rsquo;il se laisse mener \u00e0 [ses] \u00e9perons\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Le_Goff194_91-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff194-91\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 60<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. La d\u00e9claration fait imm\u00e9diatement reculer Fr\u00e9d\u00e9ric\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\"><span class=\"romain\">II<\/span><\/abbr>\u00a0qui, par peur de mettre le roi Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0en col\u00e8re, se d\u00e9cide \u00e0 rel\u00e2cher les pr\u00e9lats du royaume<sup id=\"cite_ref-Le_Goff195_92-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff195-92\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 61<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1241-08\" data-sort-value=\"1241-08\">ao\u00fbt 1241<\/time>, le pape\u00a0<a title=\"Gr\u00e9goire IX\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gr%C3%A9goire_IX\">Gr\u00e9goire\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0meurt et son successeur,\u00a0<a title=\"C\u00e9lestin IV\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/C%C3%A9lestin_IV\">C\u00e9lestin\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\"><span class=\"romain\">IV<\/span><\/abbr><\/a>, meurt apr\u00e8s douze jours de pontificat. Enfin, en\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1243-06\" data-sort-value=\"1243-06\">juin 1243<\/time>, le pape\u00a0<a title=\"Innocent IV\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Innocent_IV\">Innocent\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\"><span class=\"romain\">IV<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0leur succ\u00e8de et le conflit avec Fr\u00e9d\u00e9ric s&rsquo;amplifie. Le pape envoie une lettre \u00e0 Louis pour lui demander l&rsquo;asile, afin d&rsquo;\u00eatre \u00e0 l&rsquo;abri des attaques de l&#8217;empereur<sup id=\"cite_ref-Le_Goff196_93-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff196-93\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 62<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Cependant, Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0lui r\u00e9pond, de mani\u00e8re tr\u00e8s respectueuse, que ses barons lui ont d\u00e9conseill\u00e9 d&rsquo;accepter sa demande, afin de garder la neutralit\u00e9 n\u00e9cessaire.\u00a0<a title=\"Innocent IV\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Innocent_IV\">Innocent\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\"><span class=\"romain\">IV<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0part alors en exil \u00e0\u00a0<a title=\"Lyon de l'an mil au rattachement \u00e0 la France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lyon_de_l%27an_mil_au_rattachement_%C3%A0_la_France\">Lyon<\/a>, ville quasi ind\u00e9pendante et sous l&rsquo;influence de la France.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1245-01-03\" data-sort-value=\"1245-01-03\">27 d\u00e9cembre 1244<\/time>, le pape convoque un\u00a0<a title=\"Premier concile de Lyon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Premier_concile_de_Lyon\">concile<\/a>\u00a0\u00e0 Lyon, cite l&#8217;empereur \u00e0 compara\u00eetre et \u00e0 entendre la sentence, et invite Louis \u00e0 y assister. Mais Louis, pr\u00e9f\u00e9rant ne pas s&rsquo;engager, refuse l&rsquo;invitation et propose au pape une entrevue \u00e0 Cluny dans l&rsquo;espoir de pr\u00e9parer une r\u00e9conciliation entre lui et l&#8217;empereur<sup id=\"cite_ref-Le_Goff197_94-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff197-94\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 63<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Lors de l&rsquo;entretien, le pape renforce son soutien \u00e0 la croisade du roi, mais refuse tout geste de r\u00e9conciliation avec l&#8217;empereur<sup id=\"cite_ref-Le_Goff198_95-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff198-95\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 64<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0tente, sans succ\u00e8s, en\u00a0<a title=\"1246\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1246\">1246<\/a>, une nouvelle intervention aupr\u00e8s du pape en faveur de Fr\u00e9d\u00e9ric\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\"><span class=\"romain\">II<\/span><\/abbr>. Mais, en 1247, il apprend que l&#8217;empereur rassemble une importante arm\u00e9e pour marcher sur Lyon o\u00f9 le pape r\u00e9side toujours. Il envoie alors des troupes consid\u00e9rables pour d\u00e9fendre le souverain pontife et Fr\u00e9d\u00e9ric\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\"><span class=\"romain\">II<\/span><\/abbr>, qui s&rsquo;est avanc\u00e9 jusqu&rsquo;aux Alpes, rebrousse chemin vers Parme. Toutefois, apr\u00e8s cela, Louis continue de rester neutre dans le conflit et ses relations avec l&#8217;empereur restent cordiales<sup id=\"cite_ref-Le_Goff198_95-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff198-95\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 64<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Louis_IX_et_les_Mongols\">Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0et les Mongols<\/h4>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article connexe\u00a0:\u00a0<a title=\"Alliances franco-mongoles\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alliances_franco-mongoles\">Alliances franco-mongoles<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Saint_Louis_recevant_les_messagers_d%27un_g%C3%A9n%C3%A9ral_mongol_-_Lyon,_BM,_Ms_880.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/12\/Saint_Louis_recevant_les_messagers_d%27un_g%C3%A9n%C3%A9ral_mongol_-_Lyon%2C_BM%2C_Ms_880.jpg\/250px-Saint_Louis_recevant_les_messagers_d%27un_g%C3%A9n%C3%A9ral_mongol_-_Lyon%2C_BM%2C_Ms_880.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/12\/Saint_Louis_recevant_les_messagers_d%27un_g%C3%A9n%C3%A9ral_mongol_-_Lyon%2C_BM%2C_Ms_880.jpg\/500px-Saint_Louis_recevant_les_messagers_d%27un_g%C3%A9n%C3%A9ral_mongol_-_Lyon%2C_BM%2C_Ms_880.jpg 2x\" width=\"250\" height=\"219\" data-file-width=\"1893\" data-file-height=\"1659\" \/><\/a><figcaption>Saint Louis recevant les messagers d&rsquo;un g\u00e9n\u00e9ral mongol. Miniature du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"14\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle. Lyon, BM, Ms 880.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">D\u00e8s 1245, la\u00a0<a title=\"Chr\u00e9tient\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chr%C3%A9tient%C3%A9\">chr\u00e9tient\u00e9<\/a>\u00a0m\u00fbrit l&rsquo;espoir de convertir le\u00a0<a title=\"Khagan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Khagan\">grand Khan<\/a>\u00a0au christianisme, ou, tout au moins, de l&rsquo;amener \u00e0 s&rsquo;allier aux chr\u00e9tiens contre les musulmans. C&rsquo;est ainsi que le pape\u00a0<a title=\"Innocent IV\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Innocent_IV\">Innocent\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\"><span class=\"romain\">IV<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0envoie trois missions \u00e0 la recherche du Grand Khan\u00a0<a title=\"G\u00fcy\u00fck\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%BCy%C3%BCk\">G\u00fcy\u00fck<\/a>. Les dominicains\u00a0<a title=\"Andr\u00e9 de Longjumeau\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andr%C3%A9_de_Longjumeau\">Andr\u00e9 de Longjumeau<\/a>,\u00a0<a title=\"Ascelin de Lombardie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ascelin_de_Lombardie\">Ascelin de Lombardie<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Simon de Saint-Quentin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Simon_de_Saint-Quentin\">Simon de Saint-Quentin<\/a>\u00a0sont envoy\u00e9s de\u00a0<a title=\"Terre sainte\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Terre_sainte\">Terre sainte<\/a>\u00a0tandis que le franciscain\u00a0<a title=\"Jean de Plan Carpin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_de_Plan_Carpin\">Jean de Plan Carpin<\/a>\u00a0passe par la\u00a0<a title=\"Boh\u00eame\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Boh%C3%AAme\">Boh\u00eame<\/a>, la\u00a0<a title=\"Pologne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pologne\">Pologne<\/a>\u00a0et la basse Volga, jusqu&rsquo;au Khan dont il assiste \u00e0 l&rsquo;intronisation<sup id=\"cite_ref-Le_Goff637_96-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff637-96\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 65<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0s&rsquo;int\u00e9resse de pr\u00e8s \u00e0 ces exp\u00e9ditions<sup id=\"cite_ref-Le_Goff638_97-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff638-97\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 66<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En 1248, alors qu&rsquo;il est en s\u00e9jour \u00e0\u00a0<a title=\"Chypre (\u00eele)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chypre_(%C3%AEle)\">Chypre<\/a>, le roi de France est approch\u00e9 par des envoy\u00e9s d&rsquo;<a class=\"new\" title=\"Eljigidei (page inexistante)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Eljigidei&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Eljigidei<\/a>\u00a0<a class=\"extiw\" title=\"en:Eljigidei\" href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Eljigidei\"><span class=\"indicateur-langue\" title=\"Article en anglais\u00a0: \u00ab\u00a0Eljigidei\u00a0\u00bb\">(en)<\/span><\/a>, commandant mongol bas\u00e9 en\u00a0<a title=\"Arm\u00e9nie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Arm%C3%A9nie\">Arm\u00e9nie<\/a>\u00a0et en\u00a0<a title=\"Iran\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Iran\">Perse<\/a><sup id=\"cite_ref-98\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-98\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>12<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Eljigidei pr\u00e9vient Louis\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0que G\u00fcy\u00fck Khan est pr\u00eat \u00e0 l&rsquo;aider \u00e0 conqu\u00e9rir la Terre sainte et \u00e0 d\u00e9livrer\u00a0<a title=\"J\u00e9rusalem\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9rusalem\">J\u00e9rusalem<\/a>\u00a0des mains des\u00a0<a title=\"Sarrasins\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sarrasins\">Sarrasins<\/a>\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0et lui sugg\u00e8re de d\u00e9barquer en\u00a0<a title=\"\u00c9gypte\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89gypte\">\u00c9gypte<\/a>, pendant que lui attaquerait\u00a0<a title=\"Bagdad\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bagdad\">Bagdad<\/a>, pour emp\u00eacher que les sarrasins d&rsquo;\u00c9gypte et ceux de\u00a0<a title=\"Syrie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syrie\">Syrie<\/a>\u00a0joignent leurs forces<sup id=\"cite_ref-EoS_99-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-EoS-99\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>13<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Le_Goff638_97-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff638-97\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 66<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Le roi d\u00e9p\u00eache alors au Grand Khan deux pr\u00eacheurs, dont Andr\u00e9 de Longjumeau, ainsi qu&rsquo;une tente \u00e9carlate tr\u00e8s luxueuse en guise de\u00a0<a title=\"Chapelle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chapelle\">chapelle<\/a>, contenant des\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0images\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0montrant l&rsquo;essentiel de la foi chr\u00e9tienne<sup id=\"cite_ref-Le_Goff638_97-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff638-97\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 66<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Toutefois, G\u00fcy\u00fck meurt avant l&rsquo;arriv\u00e9e de l&rsquo;ambassadeur, et rien de concret n&rsquo;en r\u00e9sulte\u00a0; la reine\u00a0<a title=\"Oghul Qa\u00efmich\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Oghul_Qa%C3%AFmich\">Oghul Qa\u00efmich<\/a>, \u00e0 pr\u00e9sent r\u00e9gente, d\u00e9cline poliment l&rsquo;offre<sup id=\"cite_ref-EoS_99-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-EoS-99\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>13<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. En 1249, Louis apprend que le Khan\u00a0<a title=\"Sartaq\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sartaq\">Sartaq<\/a>\u00a0s&rsquo;est\u00a0<a title=\"Conversion au christianisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Conversion_au_christianisme\">converti au christianisme<\/a>\u00a0et s&rsquo;est fait\u00a0<a title=\"Bapt\u00eame\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme\">baptiser<\/a>. Il lui envoie alors le franciscain\u00a0<a title=\"Guillaume de Rubrouck\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guillaume_de_Rubrouck\">Guillaume de Rubrouck<\/a>, mais pas en tant qu&rsquo;ambassadeur officiel afin d&rsquo;\u00e9viter une nouvelle humiliation. Sartaq n&rsquo;a en r\u00e9alit\u00e9 de chr\u00e9tien que le nom, mais permet au\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Ordre de Saint-Fran\u00e7ois\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ordre_de_Saint-Fran%C3%A7ois\">franciscain<\/a>\u00a0de se rendre aupr\u00e8s du Grand Khan\u00a0<a title=\"M\u00f6ngke\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/M%C3%B6ngke\">M\u00f6ngke<\/a>\u00a0(1251-1259), \u00e0\u00a0<a title=\"Karakorum\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Karakorum\">Karakorum<\/a>. Rubrouck revient cependant \u00e0 Chypre en 1255, sans succ\u00e8s<sup id=\"cite_ref-Le_Goff639_100-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff639-100\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 67<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En 1259,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Berke\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Berke\">Berke<\/a>, le chef de la\u00a0<a title=\"Horde d'or\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Horde_d%27or\">Horde d&rsquo;or<\/a>\u00a0demande la soumission du roi de France<sup id=\"cite_ref-101\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-101\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>14<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. En revanche, le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1262-04-17\" data-sort-value=\"1262-04-17\">10 avril 1262<\/time>, ce dernier re\u00e7oit une lettre de l&rsquo;ilkhan\u00a0<a title=\"Houlagou Khan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Houlagou_Khan\">H\u00fcleg\u00fc<\/a>\u00a0qui lui demande la paix et de l&rsquo;aide<sup id=\"cite_ref-Le_Goff639_100-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff639-100\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 67<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Se pr\u00e9sentant comme le\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0destructeur des perfides nations sarrasines\u00a0\u00bb<\/span>, il insiste sur sa bienveillance \u00e0 l&rsquo;\u00e9gard des chr\u00e9tiens dans son empire et lui annonce les avoir tous lib\u00e9r\u00e9s de prison ou de l&rsquo;esclavage dans les pays qu&rsquo;il a soumis. N&rsquo;ayant pas de navire, il demande \u00e0 Louis de lui en pr\u00eater afin d&rsquo;attaquer l&rsquo;\u00c9gypte et promet de restituer le\u00a0<a title=\"Royaume de J\u00e9rusalem\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Royaume_de_J%C3%A9rusalem\">royaume de J\u00e9rusalem<\/a>\u00a0aux chr\u00e9tiens. Mais, dans cette lettre, H\u00fcleg\u00fc, qui n&rsquo;a pas compris que le\u00a0<a title=\"Pape\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pape\">pape<\/a>\u00a0n&rsquo;est qu&rsquo;un chef spirituel et que le roi le plus puissant de la chr\u00e9tient\u00e9 est en fait le roi de France, rappelle \u00e0 Louis la souverainet\u00e9 du Grand Khan sur le monde entier. Pour cette raison, le roi de France refuse de r\u00e9pondre \u00e0 sa demande et adresse l&rsquo;ambassade \u00e0\u00a0<a title=\"Rome\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rome\">Rome<\/a>, o\u00f9 la papaut\u00e9 poursuit pendant plusieurs ann\u00e9es les conversations, qui n&rsquo;aboutissent finalement jamais<sup id=\"cite_ref-Le_Goff640_102-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff640-102\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 68<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"R\u00e9formes_du_royaume\"><span id=\"R.C3.A9formes_du_royaume\"><\/span>R\u00e9formes du royaume<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Situ\u00e9 entre le r\u00e8gne de son grand-p\u00e8re\u00a0<a title=\"Philippe II Auguste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_II_Auguste\">Philippe Auguste<\/a>\u00a0et celui de son petit-fils\u00a0<a title=\"Philippe IV le Bel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_IV_le_Bel\">Philippe le Bel<\/a>, Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0est l&rsquo;homme qui fait passer la France d&rsquo;une\u00a0<a title=\"F\u00e9odalit\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/F%C3%A9odalit%C3%A9\">monarchie f\u00e9odale<\/a>\u00a0\u00e0 une\u00a0<a title=\"Souverainet\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Souverainet%C3%A9\">monarchie moderne<\/a>. Celle-ci ne repose plus sur les rapports personnels du roi avec ses\u00a0<a title=\"Vassalit\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vassalit%C3%A9\">vassaux<\/a>, mais sur les rapports du roi en tant que chef de la Couronne avec ses \u00ab\u00a0sujets\u00a0\u00bb. Il n&rsquo;est plus seulement\u00a0<a title=\"Suzerainet\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Suzerainet%C3%A9\">suzerain<\/a>\u00a0mais\u00a0<a title=\"Souverainet\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Souverainet%C3%A9\">souverain<\/a>. Ce passage \u00e0 un \u00c9tat moderne se fait, selon Jacques Le Goff,\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0selon des formes transitoires, progressivement, \u00e9vitant tout traumatisme institutionnel\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-103\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-103\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>15<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"R\u00e9formes_judiciaires\"><span id=\"R.C3.A9formes_judiciaires\"><\/span>R\u00e9formes judiciaires<\/h4>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Saint-Louis_Justice_sous_le_Ch%C3%AAne.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/05\/Saint-Louis_Justice_sous_le_Ch%C3%AAne.jpg\/250px-Saint-Louis_Justice_sous_le_Ch%C3%AAne.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/05\/Saint-Louis_Justice_sous_le_Ch%C3%AAne.jpg\/500px-Saint-Louis_Justice_sous_le_Ch%C3%AAne.jpg 2x\" alt=\"Tableau de style n\u00e9o-classique repr\u00e9sentant Louis IX assis sous un ch\u00eane au milieu de suppliants.\" width=\"250\" height=\"158\" data-file-width=\"933\" data-file-height=\"590\" \/><\/a><figcaption><i>Saint Louis rendant la justice sous le ch\u00eane de Vincennes<\/i>,\u00a0<a title=\"Pierre-Narcisse Gu\u00e9rin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre-Narcisse_Gu%C3%A9rin\">Pierre-Narcisse Gu\u00e9rin<\/a>, 1816,\u00a0<a title=\"Mus\u00e9e des Beaux-Arts d'Angers\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mus%C3%A9e_des_Beaux-Arts_d%27Angers\">mus\u00e9e des Beaux-Arts d&rsquo;Angers<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dans l&rsquo;ordonnance de\u00a0<a title=\"1245\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1245\">1245<\/a>, le roi institue la \u00ab\u00a0<a title=\"Quarantaine-le-roi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Quarantaine-le-roi\">quarantaine-le-roi<\/a>\u00a0\u00bb. Dans cette\u00a0<a title=\"Ordonnance royale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ordonnance_royale\">ordonnance<\/a>, il ordonne une tr\u00eave d&rsquo;au moins quarante jours \u00e0 partir de la date \u00e0 laquelle survient un sujet de\u00a0<a title=\"Discorde\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Discorde\">discorde<\/a>\u00a0entre deux parties, afin de limiter les\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Vendetta (justice priv\u00e9e)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vendetta_(justice_priv%C3%A9e)\">guerres priv\u00e9es<\/a>, d\u00e9sormais interdites. Ainsi, toute vengeance est proscrite jusqu&rsquo;\u00e0 l&rsquo;expiration du d\u00e9lai, permettant un apaisement des tensions<sup id=\"cite_ref-Le_Goff786_104-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff786-104\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 69<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-ordonnances_105-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-ordonnances-105\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>16<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:StatueSaintLouisVincennes.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/2f\/StatueSaintLouisVincennes.jpg\/250px-StatueSaintLouisVincennes.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/2f\/StatueSaintLouisVincennes.jpg\/500px-StatueSaintLouisVincennes.jpg 2x\" width=\"250\" height=\"444\" data-file-width=\"2304\" data-file-height=\"4096\" \/><\/a><figcaption>Statue de Saint Louis au\u00a0<a title=\"Ch\u00e2teau de Vincennes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ch%C3%A2teau_de_Vincennes\">Ch\u00e2teau de Vincennes<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">En\u00a0<a title=\"1247\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1247\">1247<\/a>, il d\u00e9p\u00eache des enqu\u00eateurs royaux qui ont pour mission de l&rsquo;instruire de l&rsquo;\u00e9tat du pays et de r\u00e9primer directement dans les domaines de la justice, de l&rsquo;administration, de la fiscalit\u00e9 et de l&rsquo;arm\u00e9e.\u00a0<a title=\"Bailli\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bailli\">Baillis<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Pr\u00e9v\u00f4t (Ancien R\u00e9gime)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pr%C3%A9v%C3%B4t_(Ancien_R%C3%A9gime)\">pr\u00e9v\u00f4ts<\/a>\u00a0sont \u00e9galement introduits en\u00a0<a title=\"Royaume de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Royaume_de_France\">France<\/a>, ces derniers cessent alors d&rsquo;\u00eatre des inspecteurs itin\u00e9rants et deviennent des administrateurs nomm\u00e9s et pay\u00e9s par le roi, qui exercent leurs fonctions dans une vingtaine de circonscriptions distinctes qui divisent d\u00e9sormais l&rsquo;immense\u00a0<a title=\"Royaume de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Royaume_de_France\">royaume de France<\/a><sup id=\"cite_ref-106\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-106\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>q<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Recrut\u00e9s dans la petite noblesse locale ou dans la bourgeoisie, ces officiers sont contraints de respecter des r\u00e8gles strictes de gestion, fix\u00e9es par l\u2019ordonnance de\u00a0<a title=\"1254\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1254\">1254<\/a><sup id=\"cite_ref-ordonnances_105-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-ordonnances-105\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>16<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Archives_107-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Archives-107\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>17<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Nachet129_108-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Nachet129-108\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>Na 1<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Les officiers royaux sont eux aussi surveill\u00e9s par les enqu\u00eateurs qui ont pour mission de fixer les limites de chacun et de transmettre par \u00e9crit toutes les plaintes \u00e0 la\u00a0<a title=\"Cour de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cour_de_France\">cour du roi<\/a>, qui commence \u00e0 se diviser en sections pr\u00e9cises\u00a0: le Conseil, qui traite des affaires politiques\u00a0; la\u00a0<i>Curia in parliamento<\/i>, qui s&rsquo;\u00e9l\u00e8vera au rang de parlement et la\u00a0<i>Curia in compotis<\/i>, anc\u00eatre de la\u00a0<a title=\"Cour des comptes (France)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cour_des_comptes_(France)\">Cour des comptes<\/a>, qu&rsquo;il installe \u00e0 la\u00a0<a title=\"Tour du Temple\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tour_du_Temple\">tour du Temple<\/a><sup id=\"cite_ref-Larousse_109-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Larousse-109\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>18<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">D\u00e8s\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1254-12\" data-sort-value=\"1254-12\">d\u00e9cembre 1254<\/time>, Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0promulgue la \u00ab\u00a0Grande Ordonnance\u00a0\u00bb, \u00e9galement appel\u00e9e\u00a0<i>statutum generale<\/i>,\u00a0<i>statuta sancti Ludovici<\/i>\u00a0ou \u00ab\u00a0establissement le roi\u00a0\u00bb, qui tend \u00e0 r\u00e9former le gouvernement royal en profondeur<sup id=\"cite_ref-Le_Goff252_110-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff252-110\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 70<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Elle est, en fait, le regroupement de plusieurs textes royaux promulgu\u00e9s entre\u00a0<time datetime=\"1254-07\" data-sort-value=\"1254-07\">juillet<\/time>\u00a0et\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1254-12\" data-sort-value=\"1254-12\">d\u00e9cembre 1254<\/time>. La plupart de ces textes abolissent des mesures prises par les s\u00e9n\u00e9chaux royaux, en violation des anciennes coutumes locales<sup id=\"cite_ref-Le_Goff253_111-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff253-111\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 71<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Ces textes ordonnent \u00e9galement aux officiers royaux de rendre justice sans distinction des personnes et de refuser tout cadeau pour eux-m\u00eames ou leur famille. Ils ne pourront lever aucune amende sans jugement, devront consid\u00e9rer que tout accus\u00e9 non condamn\u00e9 est pr\u00e9sum\u00e9 innocent, et il leur sera dor\u00e9navant interdit d&#8217;emp\u00eacher le transport des bl\u00e9s, mesure destin\u00e9e \u00e0 combattre la famine.<\/p>\n<figure class=\"mw-halign-right\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Thouars_%C3%A9glise_St_M%C3%A9dard_(10).JPG?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c1\/Thouars_%C3%A9glise_St_M%C3%A9dard_%2810%29.JPG\/250px-Thouars_%C3%A9glise_St_M%C3%A9dard_%2810%29.JPG\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c1\/Thouars_%C3%A9glise_St_M%C3%A9dard_%2810%29.JPG\/330px-Thouars_%C3%A9glise_St_M%C3%A9dard_%2810%29.JPG 2x\" width=\"160\" height=\"295\" data-file-width=\"1475\" data-file-height=\"2717\" \/><\/a><figcaption>Vitrail dans l&rsquo;\u00e9glise de\u00a0<a title=\"Thouars\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thouars\">Thouars<\/a>\u00a0montrant Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0rendant la justice sous un ch\u00eane de la\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"For\u00eat de Vincennes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/For%C3%AAt_de_Vincennes\">for\u00eat de Vincennes<\/a>\u00a0face au ch\u00e2teau.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">En\u00a0<time datetime=\"1254-12\" data-sort-value=\"1254-12\">d\u00e9cembre<\/time>, il y ajoute une s\u00e9rie de mesures concernant la pure moralit\u00e9\u00a0: le\u00a0<a title=\"Blasph\u00e8me\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Blasph%C3%A8me\">blasph\u00e8me<\/a><sup id=\"cite_ref-Archives_107-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Archives-107\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>17<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, les\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Jeux d'argent\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jeux_d%27argent\">jeux d&rsquo;argent<\/a>, les\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Pr\u00eat \u00e0 int\u00e9r\u00eat\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pr%C3%AAt_%C3%A0_int%C3%A9r%C3%AAt\">pr\u00eats \u00e0 int\u00e9r\u00eat<\/a><sup id=\"cite_ref-La_Marche1900336_112-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-La_Marche1900336-112\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>LM 1<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0et la fr\u00e9quentation des maisons closes ainsi que des tavernes sont interdits aux officiers royaux<sup id=\"cite_ref-Le_Goff254_113-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff254-113\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 72<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-ordonnances_105-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-ordonnances-105\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>16<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Mais les ordonnances ne touchent pas que les officiers royaux. Dans le but de conduire ses sujets au\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Salut de l'\u00e2me\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Salut_de_l%27%C3%A2me\">salut<\/a>, le roi prohibe la\u00a0<a title=\"Prostitution\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Prostitution\">prostitution<\/a>, punit le\u00a0<a title=\"Blasph\u00e8me\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Blasph%C3%A8me\">blasph\u00e8me<\/a>, interdit les\u00a0<a title=\"Jeu de d\u00e9s\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jeu_de_d%C3%A9s\">jeux de d\u00e9s<\/a>\u00a0et leur fabrication ainsi que les\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Jeu d'\u00e9checs\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jeu_d%27%C3%A9checs\">jeux d&rsquo;\u00e9checs<\/a>,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Jeu de dames\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jeu_de_dames\">de dames<\/a>\u00a0et de \u00ab\u00a0<a title=\"Jeu de tables\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jeu_de_tables\">trictrac<\/a>\u00a0\u00bb, doublement condamnables en tant que\u00a0<a title=\"Jeu d'argent\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jeu_d%27argent\">jeux d&rsquo;argent<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Jeu de hasard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jeu_de_hasard\">de hasard<\/a>. Enfin, les\u00a0<a title=\"Taverne (\u00e9tablissement)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Taverne_(%C3%A9tablissement)\">tavernes<\/a>\u00a0se voient r\u00e9serv\u00e9es aux voyageurs et interdites \u00e0 la population<sup id=\"cite_ref-Le_Goff255_114-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff255-114\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 73<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La \u00ab\u00a0Grande Ordonnance\u00a0\u00bb est reprise en\u00a0<a title=\"1256\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1256\">1256<\/a>. Le nouveau texte pr\u00e9sente plusieurs diff\u00e9rences avec ceux de 1254. L&rsquo;ordonnance de 1256 r\u00e9sulte de la modification des textes de 1254, qui \u00e9taient plut\u00f4t des instructions aux baillis et s\u00e9n\u00e9chaux, en une ordonnance g\u00e9n\u00e9rale pour le royaume<sup id=\"cite_ref-Le_Goff260_115-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff260-115\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 74<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Dans cette nouvelle\u00a0<a title=\"Ordonnance royale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ordonnance_royale\">ordonnance royale<\/a>, Louis supprime toute r\u00e9f\u00e9rence \u00e0 l&rsquo;usage de la torture et revient notamment sur l&rsquo;interdiction stricte de la prostitution<sup id=\"cite_ref-Le_Goff261_116-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff261-116\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 75<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Les droits des femmes sur leurs h\u00e9ritages et leurs dots doivent \u00eatre particuli\u00e8rement respect\u00e9s\u00a0: les femmes \u00e9tant consid\u00e9r\u00e9es comme des \u00eatres faibles, il appartient \u00e0 la justice royale de les prot\u00e9ger. Louis refuse ainsi qu&rsquo;une femme soit punie pour les fautes de son mari<sup id=\"cite_ref-Le_Goff264_117-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff264-117\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 76<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En\u00a0<a title=\"1261\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1261\">1261<\/a>, conform\u00e9ment au\u00a0<a title=\"Quatri\u00e8me concile du Latran\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Quatri%C3%A8me_concile_du_Latran\">quatri\u00e8me concile du Latran<\/a>, une nouvelle ordonnance royale abolit l&rsquo;<a title=\"Ordalie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ordalie\">ordalie<\/a>. Les \u00e9preuves par le feu et par l&rsquo;eau dont l&rsquo;accus\u00e9 doit sortir indemne ou les combats dont il doit sortir vainqueur devront maintenant \u00eatre remplac\u00e9s par des preuves rationnelles ou\u00a0<a title=\"T\u00e9moin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%A9moin\">testimoniales<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff283_118-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff283-118\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 77<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"R\u00e9formes_mon\u00e9taires\"><span id=\"R.C3.A9formes_mon.C3.A9taires\"><\/span>R\u00e9formes mon\u00e9taires<\/h4>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Gros_tournois_sous_Louis_IX_dit_Saint_Louis.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d0\/Gros_tournois_sous_Louis_IX_dit_Saint_Louis.jpg\/250px-Gros_tournois_sous_Louis_IX_dit_Saint_Louis.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d0\/Gros_tournois_sous_Louis_IX_dit_Saint_Louis.jpg\/500px-Gros_tournois_sous_Louis_IX_dit_Saint_Louis.jpg 2x\" alt=\"Pi\u00e8ce de monnaie en argent frapp\u00e9e de la mention \u00ab + LVDOVICVS. REX + BNDICTV: SIT: NOmE: DHI: nRI: DEI: IhV. XPI. \u00bb\" width=\"250\" height=\"125\" data-file-width=\"3423\" data-file-height=\"1714\" \/><\/a><figcaption><a title=\"Gros tournois\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gros_tournois\">Gros tournois<\/a>, avers et revers, sous Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c0 la fin de son r\u00e8gne, entre\u00a0<a title=\"1262\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1262\">1262<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"1270\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1270\">1270<\/a>, Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0met en place d&rsquo;importantes r\u00e9formes mon\u00e9taires. Elles r\u00e9pondent d&rsquo;abord \u00e0 l&rsquo;\u00e9volution \u00e9conomique et \u00e0 la diffusion de l&rsquo;\u00e9conomie mon\u00e9taire. Les r\u00e9formes commencent avec une ordonnance qui interdit de contrefaire la monnaie royale et qui institue le monopole de la circulation de celle-ci dans le\u00a0<a title=\"Royaume de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Royaume_de_France\">royaume<\/a>, \u00e0 l&rsquo;exception des monnaies de seigneurs ayant re\u00e7u une autorisation, qui peuvent circuler, mais uniquement sur leur terre<sup id=\"cite_ref-Le_Goff285_119-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff285-119\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 78<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Puis deux\u00a0<a title=\"Ordonnance royale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ordonnance_royale\">ordonnances<\/a>\u00a0interdisent l&rsquo;utilisation des \u00ab\u00a0esterlins\u00a0\u00bb, monnaie anglaise\u00a0: la premi\u00e8re, publi\u00e9e entre\u00a0<a title=\"1262\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1262\">1262<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"1265\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1265\">1265<\/a>, exige que les sujets du roi promettent de ne pas utiliser d&rsquo;esterlins, et celle de 1265 fixe \u00e0 la mi-<time datetime=\"1266-08\" data-sort-value=\"1266-08\">ao\u00fbt<\/time>\u00a0de\u00a0<a title=\"1266\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1266\">1266<\/a>\u00a0la date limite de leur circulation<sup id=\"cite_ref-Le_Goff286_120-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff286-120\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 79<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En\u00a0<a title=\"1265\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1265\">1265<\/a>, une nouvelle ordonnance reprend celle de\u00a0<a title=\"1262\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1262\">1262<\/a>\u00a0et confirme le privil\u00e8ge de la monnaie royale de circuler dans tout le royaume, mais autorise les monnaies r\u00e9gionales. En\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1266-07\" data-sort-value=\"1266-07\">juillet 1266<\/time>, une ordonnance \u00e9dicte la reprise de la frappe du\u00a0<a title=\"Livre parisis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Livre_parisis\">denier parisis<\/a>\u00a0\u00e0 de nouvelles conditions de poids et de teneur en m\u00e9tal fin ainsi que la cr\u00e9ation d&rsquo;un\u00a0<a title=\"Gros tournois\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gros_tournois\">gros tournois<\/a>. Enfin, entre 1266 et 1270, une autre ordonnance \u00e9dicte la cr\u00e9ation de l&rsquo;<a title=\"\u00c9cu (monnaie)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89cu_(monnaie)\">\u00e9cu<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff286_120-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff286-120\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 79<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Le denier parisis et l&rsquo;\u00e9cu d&rsquo;or sont plut\u00f4t des \u00e9checs, mais le gros tournois est une tr\u00e8s grande r\u00e9ussite en France mais \u00e9galement sur le march\u00e9 international, et son succ\u00e8s se poursuivra jusqu&rsquo;au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"14\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<sup id=\"cite_ref-Le_Goff288_121-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff288-121\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 80<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"R\u00e9gulation_de_la_prostitution\"><span id=\"R.C3.A9gulation_de_la_prostitution\"><\/span>R\u00e9gulation de la prostitution<\/h4>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Au\u00a0<a title=\"Moyen \u00c2ge\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Moyen_%C3%82ge\">Moyen \u00c2ge<\/a>, les responsables de l\u2019ordre public, municipalit\u00e9s, seigneurs la\u00efcs ou eccl\u00e9siastiques, organisent la\u00a0<a title=\"Prostitution\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Prostitution\">prostitution<\/a>\u00a0d\u00e8s le\u00a0<a title=\"XIIe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/XIIe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"12\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>\u00a0comme un moindre mal. On trouve m\u00eame des\u00a0<a title=\"Bordel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bordel\">bordels<\/a>\u00a0qui sont propri\u00e9t\u00e9 de\u00a0<a title=\"Monast\u00e8re\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Monast%C3%A8re\">monast\u00e8res<\/a>\u00a0ou de\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Chapitre (religion)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chapitre_(religion)\">chapitres<\/a><sup id=\"cite_ref-Otis_122-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Otis-122\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>19<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Mais comme nous l&rsquo;avons vu pr\u00e9c\u00e9demment, \u00e0 son retour de Terre sainte, Louis veut remettre de l&rsquo;ordre dans le royaume. C&rsquo;est ainsi qu&rsquo;il prohibe totalement la prostitution dans son ordonnance de 1254. Toutes les femmes et filles se livrant \u00e0 la prostitution sont appel\u00e9es \u00e0 y renoncer<sup id=\"cite_ref-pro_123-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-pro-123\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>20<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Elles sont expuls\u00e9es des villes, loin des \u00e9glises et des cimeti\u00e8res, et quiconque leur met une\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Lupanar\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lupanar\">maison<\/a>\u00a0\u00e0 disposition se voit confisquer un an de loyer<sup id=\"cite_ref-Le_Goff261_116-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff261-116\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 75<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Si, apr\u00e8s un avertissement, elles continuent dans cette voie, l&rsquo;ordonnance pr\u00e9voit que leurs v\u00eatements seront confisqu\u00e9s et que leur maison sera saisie puis vendue au profit du fisc. En cas de r\u00e9cidive, l&rsquo;ordonnance envisage qu&rsquo;elles seront bannies des villes et des villages, voire du royaume<sup id=\"cite_ref-pro_123-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-pro-123\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>20<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Parall\u00e8lement, le roi prend sur sa cassette les fonds n\u00e9cessaires pour permettre au couvent des Filles-Dieu, sp\u00e9cialement destin\u00e9 \u00e0 l&rsquo;accueil des filles repentantes, de recevoir deux cents personnes suppl\u00e9mentaires<sup id=\"cite_ref-pro_123-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-pro-123\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>20<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Mais l&rsquo;exp\u00e9rience prouve au souverain que l&rsquo;ordonnance est inutile. Poursuivies, les prostitu\u00e9es changent d&rsquo;apparence pour prendre celle de\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0femmes honn\u00eates\u00a0\u00bb<\/span>, ce qui les expose en plus aux insultes des libertins. En 1256, dans une seconde ordonnance qui r\u00e9voque en quelque sorte la premi\u00e8re, le roi permet ainsi aux prostitu\u00e9es d&rsquo;exercer, mais hors des murs des cit\u00e9s et loin des lieux de culte. Des\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Maisons closes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Maisons_closes\">\u00e9tablissements<\/a>\u00a0sp\u00e9cialis\u00e9s sont alors install\u00e9s loin des maisons particuli\u00e8res. Ils ne sont ouverts que la journ\u00e9e, jusqu&rsquo;\u00e0 six heures au soir, afin que des femmes ne s&rsquo;y rendent pas la nuit pour ne pas y \u00eatre reconnues<sup id=\"cite_ref-pro_123-3\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-pro-123\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>20<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Selon Jacques Le Goff, c&rsquo;est\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0l&rsquo;esquisse de ghettos de la prostitution\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Le_Goff261_116-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff261-116\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 75<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Roi_b\u00e2tisseur_et_m\u00e9c\u00e8ne\"><span id=\"Roi_b.C3.A2tisseur_et_m.C3.A9c.C3.A8ne\"><\/span>Roi b\u00e2tisseur et m\u00e9c\u00e8ne<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Le_chateau_medieval.JPG?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/94\/Le_chateau_medieval.JPG\/250px-Le_chateau_medieval.JPG\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/94\/Le_chateau_medieval.JPG\/500px-Le_chateau_medieval.JPG 2x\" alt=\"Gravure du XVIIe\u00a0si\u00e8cle montrant une vue globale du ch\u00e2teau de Tours.\" width=\"170\" height=\"111\" data-file-width=\"721\" data-file-height=\"472\" \/><\/a><figcaption>Le ch\u00e2teau de Tours au Moyen \u00c2ge. Gravure tir\u00e9e de la\u00a0<i>Topographie fran\u00e7aise<\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Claude Chastillon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Claude_Chastillon\">Claude Chastillon<\/a>, 1644-1648.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Sous le r\u00e8gne de Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>, les grandes cath\u00e9drales sont en construction, \u00e0 peine achev\u00e9es ou en profond remaniement. C&rsquo;est ainsi qu&rsquo;il assiste \u00e0 la construction des\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Cath\u00e9drale de Chartres\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cath%C3%A9drale_de_Chartres\">cath\u00e9drales de Chartres<\/a>,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Cath\u00e9drale d'Amiens\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cath%C3%A9drale_d%27Amiens\">d&rsquo;Amiens<\/a>,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Cath\u00e9drale de Reims\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cath%C3%A9drale_de_Reims\">de Reims<\/a>,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Cath\u00e9drale de Rouen\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cath%C3%A9drale_de_Rouen\">de Rouen<\/a>,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Cath\u00e9drale de Beauvais\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cath%C3%A9drale_de_Beauvais\">de Beauvais<\/a>,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Cath\u00e9drale d'Auxerre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cath%C3%A9drale_d%27Auxerre\">d&rsquo;Auxerre<\/a>\u00a0ou encore\u00a0<a title=\"Cath\u00e9drale Notre-Dame de Paris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cath%C3%A9drale_Notre-Dame_de_Paris\">Notre-Dame de Paris<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff662_124-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff662-124\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 81<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Le roi finance et ordonne la construction de nombreux\u00a0<a title=\"Couvent\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Couvent\">couvents<\/a>,\u00a0<a title=\"\u00c9glise (\u00e9difice)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89glise_(%C3%A9difice)\">\u00e9glises<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Abbaye\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Abbaye\">abbayes<\/a>, mais son r\u00f4le dans chaque fondation est peu connu<sup id=\"cite_ref-Le_Goff663_125-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff663-125\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 82<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Selon\u00a0<a title=\"Robert Branner\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Robert_Branner\">Robert Branner<\/a>, l&rsquo;architecture parisienne, sous l&rsquo;influence de Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>, devient\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0un art sophistiqu\u00e9\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0qu&rsquo;il nomme le \u00ab\u00a0style de cour\u00a0\u00bb.\u00a0<a title=\"Paris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paris\">Paris<\/a>\u00a0devient alors une capitale artistique avec une architecture \u00e9l\u00e9gante et des ateliers de\u00a0<a title=\"Enluminure\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Enluminure\">manuscrits enlumin\u00e9s<\/a>, d&rsquo;<a title=\"Ivoire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ivoire\">ivoire<\/a>, de\u00a0<a title=\"Broderie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Broderie\">broderies<\/a>, de\u00a0<a title=\"Tapisserie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tapisserie\">tapisseries<\/a>, de\u00a0<a title=\"Joaillerie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Joaillerie\">joaillerie<\/a>, de pierres pr\u00e9cieuses et d&rsquo;<a title=\"Liturgie catholique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Liturgie_catholique\">objets liturgiques<\/a>. Outre l&rsquo;architecture civile, le roi favorise l&rsquo;<a title=\"Fortification\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fortification\">architecture militaire<\/a>\u00a0\u2014\u00a0avec, par exemple, les\u00a0<a title=\"Remparts d'Aigues-Mortes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Remparts_d%27Aigues-Mortes\">remparts d&rsquo;Aigues-Mortes<\/a>\u00a0et de\u00a0<a title=\"Jaffa\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jaffa\">Jaffa<\/a>\u00a0\u2014, domestique \u2014\u00a0avec notamment le\u00a0<a title=\"Ch\u00e2teau de Tours\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ch%C3%A2teau_de_Tours#Le_ch%C3%A2teau_royal_des_XIIIe_et_XVe_si%C3%A8cles\">ch\u00e2teau de Tours<\/a>\u00a0\u2014 et religieuse<sup id=\"cite_ref-Le_Goff664_126-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff664-126\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 83<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0:<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"\u00c9difices_sacr\u00e9s\"><span id=\".C3.89difices_sacr.C3.A9s\"><\/span>\u00c9difices sacr\u00e9s<\/h4>\n<\/div>\n<figure style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Abbaye_de_Royaumont_-_Galerie_ouest_du_clo%C3%AEtre_et_b%C3%A2timent_des_convers.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c8\/Abbaye_de_Royaumont_-_Galerie_ouest_du_clo%C3%AEtre_et_b%C3%A2timent_des_convers.jpg\/250px-Abbaye_de_Royaumont_-_Galerie_ouest_du_clo%C3%AEtre_et_b%C3%A2timent_des_convers.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c8\/Abbaye_de_Royaumont_-_Galerie_ouest_du_clo%C3%AEtre_et_b%C3%A2timent_des_convers.jpg\/500px-Abbaye_de_Royaumont_-_Galerie_ouest_du_clo%C3%AEtre_et_b%C3%A2timent_des_convers.jpg 2x\" alt=\"Photographie moderne du clo\u00eetre de Royaumont et de son jardin.\" width=\"170\" height=\"128\" data-file-width=\"1920\" data-file-height=\"1440\" \/><\/a><figcaption>L&rsquo;abbaye de Royaumont.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dans son testament,\u00a0<a title=\"Louis VIII le Lion\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_VIII_le_Lion\">Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"8\"><span class=\"romain\">VIII<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0a laiss\u00e9 une forte somme pour fonder un monast\u00e8re pr\u00e8s de\u00a0<a title=\"Paris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paris\">Paris<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff143_127-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff143-127\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 84<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Pour \u00e9difier cette abbaye, Louis et sa m\u00e8re choisissent un lieu proche d&rsquo;<a title=\"Asni\u00e8res-sur-Oise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Asni%C3%A8res-sur-Oise\">Asni\u00e8res-sur-Oise<\/a>, o\u00f9 ils r\u00e9sident de temps en temps, et acqui\u00e8rent le domaine de Cuimont, d\u00e9baptis\u00e9 pour \u00eatre appel\u00e9\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Royaumont\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Royaumont\">Royaumont<\/a>\u00a0(\u00ab\u00a0mont royal\u00a0\u00bb), nom qui symbolise le lien \u00e9troit entre la famille royale et la future abbaye<sup id=\"cite_ref-Le_Goff145_128-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff145-128\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 85<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. C&rsquo;est alors que, dans les premi\u00e8res ann\u00e9es de son r\u00e8gne, entre\u00a0<a title=\"1229\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1229\">1229<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"1234\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1234\">1234<\/a>, Louis, conseill\u00e9 par\u00a0<a title=\"Blanche de Castille\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Blanche_de_Castille\">Blanche de Castille<\/a>, r\u00e9alise la fondation de l&rsquo;abbaye et l&rsquo;attribue \u00e0 l&rsquo;<a title=\"Ordre cistercien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ordre_cistercien\">ordre cistercien<\/a>, contrairement aux indications du feu roi qui souhaitait qu&rsquo;elle soit affili\u00e9e aux\u00a0<a title=\"Abbaye Saint-Victor de Paris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Abbaye_Saint-Victor_de_Paris\">chanoines de Saint-Victor<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff143_127-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff143-127\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 84<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"Abbaye de Royaumont\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Abbaye_de_Royaumont\">Abbaye de Royaumont<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">La fondation de Royaumont, construite entre 1228 et 1235, pr\u00e9figure l&rsquo;attrait naissant de Louis pour les\u00a0<a title=\"Ordre mendiant\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ordre_mendiant\">ordres mendiants<\/a><sup id=\"cite_ref-Boureau_131-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Boureau-131\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>23<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, dont se rapprochent les cisterciens, et accro\u00eet son go\u00fbt pr\u00e9coce pour les \u00e9difices religieux. C&rsquo;est \u00e9galement une occasion pour le jeune roi de faire preuve d&rsquo;<a title=\"Humilit\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Humilit%C3%A9\">humilit\u00e9<\/a>\u00a0et de\u00a0<a title=\"P\u00e9nitence\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9nitence\">p\u00e9nitence<\/a>\u00a0: pendant toute la p\u00e9riode de construction, il surveille attentivement l&rsquo;avancement des travaux et participe activement \u00e0 la vie du chantier en aidant les artisans, allant jusqu&rsquo;\u00e0 porter les pierres et le mortier<sup id=\"cite_ref-Le_Goff144_132-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff144-132\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 86<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Erlande30_et_33_133-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Erlande30_et_33-133\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>H 2<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"Abbaye de Maubuisson\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Abbaye_de_Maubuisson\">Abbaye de Maubuisson<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Abbaye_de_Maubuisson-batiment_g%C3%A9n%C3%A9ral.JPG?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/68\/Abbaye_de_Maubuisson-batiment_g%C3%A9n%C3%A9ral.JPG\/250px-Abbaye_de_Maubuisson-batiment_g%C3%A9n%C3%A9ral.JPG\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/68\/Abbaye_de_Maubuisson-batiment_g%C3%A9n%C3%A9ral.JPG\/500px-Abbaye_de_Maubuisson-batiment_g%C3%A9n%C3%A9ral.JPG 2x\" alt=\"Photographie moderne du corps de b\u00e2timents d'une abbaye.\" width=\"250\" height=\"96\" data-file-width=\"4233\" data-file-height=\"1620\" \/><\/a><figcaption>L&rsquo;abbaye de Maubuisson.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Quelques ann\u00e9es plus tard, en 1241, Blanche de Castille fait construire non loin de l\u00e0, \u00e0\u00a0<a title=\"Saint-Ouen-l'Aum\u00f4ne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint-Ouen-l%27Aum%C3%B4ne\">Saint-Ouen-l&rsquo;Aum\u00f4ne<\/a>, l&rsquo;abbaye aux Dames de Maubuisson<sup id=\"cite_ref-Le_Goff663_125-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff663-125\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 82<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"Basilique Saint-Denis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Basilique_Saint-Denis\">Basilique Saint-Denis<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">D\u00e8s\u00a0<a title=\"1231\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1231\">1231<\/a>, \u00e0 la demande de Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>, des travaux de grande ampleur sont men\u00e9s dans l&rsquo;<a title=\"Basilique Saint-Denis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Basilique_Saint-Denis\">abbatiale de Saint-Denis<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff663_125-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff663-125\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 82<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Commenc\u00e9s sous l\u2019abb\u00e9\u00a0<a title=\"Eudes Cl\u00e9ment\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Eudes_Cl%C3%A9ment\">Eudes Cl\u00e9ment<\/a>\u00a0(1228-1245), les travaux raccordent l&rsquo;abside et le narthex de l\u2019\u00e9glise de\u00a0<a title=\"Suger\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Suger\">Suger<\/a>\u00a0au plan plus large du nouvel \u00e9difice. Et en 1267, Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0inaugure le nouvel ensemble s\u00e9pulcral destin\u00e9 \u00e0 sceller la continuit\u00e9 des trois dynasties royales franques<sup id=\"cite_ref-Le_Goff677_134-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff677-134\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 87<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Sorbonne\">Sorbonne<\/h4>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Collegesorbonne1550-1850.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/3\/3d\/Collegesorbonne1550-1850.jpg\/250px-Collegesorbonne1550-1850.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/3\/3d\/Collegesorbonne1550-1850.jpg\/500px-Collegesorbonne1550-1850.jpg 2x\" alt=\"Gravure coloris\u00e9e montrant les b\u00e2timents de la Sorbonne au sein de leur quartier.\" width=\"250\" height=\"176\" data-file-width=\"568\" data-file-height=\"400\" \/><\/a><figcaption>La Sorbonne avant sa reconstruction par\u00a0<a title=\"Armand Jean du Plessis de Richelieu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Armand_Jean_du_Plessis_de_Richelieu\">Richelieu<\/a>, lithographie vers 1850.<\/figcaption><\/figure>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"Coll\u00e8ge de Sorbonne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Coll%C3%A8ge_de_Sorbonne\">Coll\u00e8ge de Sorbonne<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">En\u00a0<a title=\"1253\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1253\">1253<\/a>, Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0cofonde le\u00a0<a title=\"Coll\u00e8ge de Sorbonne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Coll%C3%A8ge_de_Sorbonne\">coll\u00e8ge de Sorbonne<\/a>, pour ma\u00eetres \u00e8s arts \u00e9tudiant en\u00a0<a title=\"Th\u00e9ologie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Th%C3%A9ologie\">th\u00e9ologie<\/a>, \u00e0 la demande de\u00a0<a title=\"Robert de Sorbon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Robert_de_Sorbon\">Robert de Sorbon<\/a>, son\u00a0<a title=\"Chapelain\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chapelain\">chapelain<\/a>,\u00a0<a title=\"Confession\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Confession\">confesseur<\/a>\u00a0et ami<sup id=\"cite_ref-Le_Goff677_134-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff677-134\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 87<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Comme les autres\u00a0<a title=\"Coll\u00e8ge (Moyen \u00c2ge)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Coll%C3%A8ge_(Moyen_%C3%82ge)\">coll\u00e8ges<\/a>\u00a0de l&rsquo;<a title=\"Ancienne universit\u00e9 de Paris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ancienne_universit%C3%A9_de_Paris\">universit\u00e9 de Paris<\/a>, celui de Sorbon doit accueillir des pensionnaires pauvres qui y disposent de bourses, ainsi que des \u00e9tudiants non-pensionnaires. \u00c0 sa cr\u00e9ation, le coll\u00e8ge est ainsi destin\u00e9 \u00e0 abriter une vingtaine de personnes. \u00c0 cet effet, Louis donne quelques maisons de la rue Coupe-Gueule, face \u00e0 l&rsquo;<a title=\"H\u00f4tel de Cluny\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/H%C3%B4tel_de_Cluny\">h\u00f4tel de Cluny<\/a>, pour y installer les \u00e9tudiants.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Robert de Sorbon, par l&rsquo;interm\u00e9diaire de\u00a0<a title=\"Guillaume de Chartres (dominicain)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guillaume_de_Chartres_(dominicain)\">Guillaume de Chartres<\/a>, ach\u00e8te et \u00e9change rapidement l&rsquo;ensemble des abords de cette rue, dont la majorit\u00e9 du site lui appartiendra d\u00e8s\u00a0<a title=\"1260\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1260\">1260<\/a>. Il s&rsquo;agit alors d&rsquo;un ensemble \u00e9pars de b\u00e2timents divers, maisons et granges, dispos\u00e9s dans un jardin. La grande simplicit\u00e9 du b\u00e2ti est maintenue par le fondateur,\u00a0<a title=\"Robert de Sorbon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Robert_de_Sorbon\">Robert de Sorbon<\/a>, qui instaure une r\u00e8gle de vie\u00a0<a title=\"Pi\u00e9t\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pi%C3%A9t%C3%A9\">pieuse<\/a>\u00a0et aust\u00e8re<sup id=\"cite_ref-Glorieux35&amp;nbsp;''&lt;abbr_class=&quot;abbr_&quot;_title=&quot;sequunturque_(\u00ab_et_suivant(e)s_\u00bb)&quot;_lang=&quot;la&quot;&gt;sqq.&lt;\/abbr&gt;''_135-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Glorieux35&amp;nbsp;''%3Cabbr_class=%22abbr_%22_title=%22sequunturque_(%C2%AB_et_suivant(e)s_%C2%BB)%22_lang=%22la%22%3Esqq.%3C\/abbr%3E''-135\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>H 3<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Hospices\">Hospices<\/h4>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"H\u00f4pital des Quinze-Vingts\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/H%C3%B4pital_des_Quinze-Vingts\">H\u00f4pital des Quinze-Vingts<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Hopital_des_Quinze-Vingt_1567_Paris.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/fc\/Hopital_des_Quinze-Vingt_1567_Paris.jpg\/250px-Hopital_des_Quinze-Vingt_1567_Paris.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/fc\/Hopital_des_Quinze-Vingt_1567_Paris.jpg\/500px-Hopital_des_Quinze-Vingt_1567_Paris.jpg 2x\" alt=\"Reproduction d'une gravure.\" width=\"250\" height=\"154\" data-file-width=\"1458\" data-file-height=\"900\" \/><\/a><figcaption>Les Quinze-Vingt en 1567, carte postale de 1900.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0fonde, pr\u00e8s de la\u00a0<a title=\"Porte Saint-Honor\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Porte_Saint-Honor%C3%A9\">porte Saint-Honor\u00e9<\/a>, l&rsquo;<a title=\"H\u00f4pital des Quinze-Vingts\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/H%C3%B4pital_des_Quinze-Vingts\">hospice des Quinze-Vingts<\/a>, dans le but de recueillir les aveugles mis\u00e9reux de\u00a0<a title=\"Paris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paris\">Paris<\/a><sup id=\"cite_ref-Weygand29_136-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Weygand29-136\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>W 1<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. La date de sa construction est inconnue\u00a0: seule une bulle du\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1260-07-30\" data-sort-value=\"1260-07-30\">23 juillet 1260<\/time>\u00a0pr\u00e9cise que la fondation \u00e9tait termin\u00e9e au mois de\u00a0<time datetime=\"1260-06\" data-sort-value=\"1260-06\">juin<\/time>. Les Quinze-Vingts fonctionnent alors comme une\u00a0<a title=\"Congr\u00e9gation religieuse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Congr%C3%A9gation_religieuse\">congr\u00e9gation<\/a>\u00a0et la direction, plut\u00f4t \u00ab\u00a0d\u00e9mocratique\u00a0\u00bb, rappelle celle des\u00a0<a title=\"Ordre mendiant\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ordre_mendiant\">ordres mendiants<\/a>. D\u00e8s sa fondation, l&rsquo;hospice b\u00e9n\u00e9ficie ainsi de nombreux privil\u00e8ges accord\u00e9s par le roi et les autorit\u00e9s eccl\u00e9siastiques\u00a0: Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0lui accorde notamment une rente de 30\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"livres parisis\"><a class=\"mw-redirect\" title=\"Livres parisis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Livres_parisis\">livres parisis<\/a><\/abbr>, destin\u00e9e \u00e0 l&rsquo;alimentation des aveugles<sup id=\"cite_ref-Weygand30_137-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Weygand30-137\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>W 2<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En contrepartie, chacun des pensionnaires doit prier le plus souvent possible pour le roi, la reine, la famille royale et l&rsquo;ensemble des bienfaiteurs et, apr\u00e8s leur mort, leurs biens sont remis \u00e0 la communaut\u00e9. Le travail des aveugles des Quinze-Vingts est alors principalement la qu\u00eate\u00a0: la qu\u00eate d&rsquo;argent, dont l&rsquo;int\u00e9gralit\u00e9 du montant est remise \u00e0 la communaut\u00e9, et la qu\u00eate de pain, dont le produit est partag\u00e9 \u00e9quitablement entre le mendiant et le ma\u00eetre de l&rsquo;h\u00f4pital<sup id=\"cite_ref-Weygand31_138-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Weygand31-138\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>W 3<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Selon\u00a0<a title=\"Zina Weygand\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Zina_Weygand\">Zina Weygand<\/a>, en apportant son soutien aux aveugles, Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0manifeste, pour la premi\u00e8re fois de l&rsquo;Histoire, la responsabilit\u00e9 de la monarchie vis-\u00e0-vis des infirmes et\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0pose les premiers jalons de la prise en charge par l&rsquo;\u00c9tat d&rsquo;un probl\u00e8me social jusque-l\u00e0 laiss\u00e9 \u00e0 l&rsquo;\u00c9glise et \u00e0 la g\u00e9n\u00e9rosit\u00e9 des particuliers\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Weygand33_139-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Weygand33-139\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>W 4<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Vers\u00a0<a title=\"1248\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1248\">1248<\/a>, le roi fait restaurer l&rsquo;<a title=\"H\u00f4tel-Dieu de Paris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/H%C3%B4tel-Dieu_de_Paris\">H\u00f4tel-Dieu de Paris<\/a>\u00a0par\u00a0<a title=\"Eudes de Montreuil\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Eudes_de_Montreuil\">Eudes de Montreuil<\/a>\u00a0et charge\u00a0<a title=\"Blanche de Castille\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Blanche_de_Castille\">Blanche de Castille<\/a>\u00a0d&rsquo;en surveiller l&rsquo;avancement. Durant cette m\u00eame p\u00e9riode, il participe \u00e0 la fondation de l&rsquo;h\u00f4tel des \u00ab\u00a0Audriettes\u00a0\u00bb, destin\u00e9 \u00e0 accueillir les femmes veuves et mis\u00e9reuses<sup id=\"cite_ref-Villeneuve156_140-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Villeneuve156-140\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>V 1<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Vers\u00a0<a title=\"1259\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1259\">1259<\/a>, Louis fonde l&rsquo;H\u00f4tel-Dieu de\u00a0<a title=\"Pontoise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pontoise\">Pontoise<\/a>\u00a0et y place treize\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Nonne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nonne\">religieuses<\/a>\u00a0<a title=\"Augustins\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustins\">augustines<\/a>, mais la g\u00e9n\u00e9rosit\u00e9 des s\u0153urs envers les pauvres et les malades attire une telle foule qu&rsquo;en\u00a0<a title=\"1261\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1261\">1261<\/a>, le roi se trouve dans la n\u00e9cessit\u00e9 de leur l\u00e9guer sa propre maison de campagne et le bois de Pontoise, afin de pouvoir y entretenir autant de religieuses qu&rsquo;il en faut<sup id=\"cite_ref-Villeneuve164_141-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Villeneuve164-141\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>V 2<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il d\u00e9pense \u00e9galement\u00a0<span title=\"13\u00a0607,771\u00a01 Kg\">30\u00a0000<\/span>\u00a0livres pour fonder l&rsquo;H\u00f4tel-Dieu de\u00a0<a title=\"Vernon (Eure)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vernon_(Eure)\">Vernon<\/a>, dans lequel il place vingt-cinq religieuses<sup id=\"cite_ref-Villeneuve166_142-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Villeneuve166-142\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>V 3<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Fortifications\">Fortifications<\/h4>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Ar%C3%A8nes_aigues-mortes.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/05\/Ar%C3%A8nes_aigues-mortes.jpg\/250px-Ar%C3%A8nes_aigues-mortes.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/05\/Ar%C3%A8nes_aigues-mortes.jpg\/500px-Ar%C3%A8nes_aigues-mortes.jpg 2x\" alt=\"Photographie contemporaine des remparts vus depuis les ar\u00e8nes.\" width=\"250\" height=\"125\" data-file-width=\"750\" data-file-height=\"376\" \/><\/a><figcaption>Les remparts d&rsquo;Aigues-Mortes.<\/figcaption><\/figure>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Remparts_de_Saint-Louis_%C3%A0_C%C3%A9sar%C3%A9e.JPG?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element mw-file-upright\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/7f\/Remparts_de_Saint-Louis_%C3%A0_C%C3%A9sar%C3%A9e.JPG\/250px-Remparts_de_Saint-Louis_%C3%A0_C%C3%A9sar%C3%A9e.JPG\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/7f\/Remparts_de_Saint-Louis_%C3%A0_C%C3%A9sar%C3%A9e.JPG\/330px-Remparts_de_Saint-Louis_%C3%A0_C%C3%A9sar%C3%A9e.JPG 2x\" alt=\"Photographie contemporaine de remparts partiellement recouverts de v\u00e9g\u00e9tation.\" width=\"150\" height=\"230\" data-file-width=\"2452\" data-file-height=\"3763\" \/><\/a><figcaption>Les remparts de C\u00e9sar\u00e9e.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Tout d&rsquo;abord, au d\u00e9but des\u00a0<span class=\"nowrap\"><a title=\"Ann\u00e9es 1230\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ann%C3%A9es_1230\">ann\u00e9es 1230<\/a><\/span>, avec le rattachement de l&rsquo;<a title=\"Anjou\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Anjou\">Anjou<\/a>\u00a0au domaine royal, Blanche et Louis font r\u00e9aliser la\u00a0<a title=\"Ch\u00e2teau d'Angers\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ch%C3%A2teau_d%27Angers\">forteresse d&rsquo;Angers<\/a>\u00a0et fortifier amplement la ville, devenue une place fronti\u00e8re face \u00e0 la\u00a0<a title=\"Bretagne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bretagne\">Bretagne<\/a>\u00a0ind\u00e9pendante<sup id=\"cite_ref-143\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-143\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>24<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Vers 1240, en vue de la\u00a0<a title=\"Septi\u00e8me croisade\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Septi%C3%A8me_croisade\">septi\u00e8me croisade<\/a>, Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0d\u00e9cide de fortifier\u00a0<a title=\"Aigues-Mortes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aigues-Mortes\">Aigues-Mortes<\/a>\u00a0pour s&rsquo;assurer d&rsquo;une\u00a0<a title=\"Base navale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Base_navale\">base navale<\/a>\u00a0s\u00fbre pour le d\u00e9part et le retour, ainsi qu&rsquo;un\u00a0<a title=\"Port\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Port\">port<\/a>\u00a0pour pouvoir construire la flotte royale. Le lieu est alors pr\u00e9f\u00e9r\u00e9 \u00e0\u00a0<a title=\"Narbonne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Narbonne\">Narbonne<\/a>\u00a0et \u00e0\u00a0<a title=\"Montpellier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Montpellier\">Montpellier<\/a>, politiquement dangereux, \u00e0 cause de son attachement \u00e0 la dynastie comtale de Toulouse pour le premier et \u00e0 celle d&rsquo;Aragon pour le second, ainsi qu&rsquo;aux ports ext\u00e9rieurs, comme\u00a0<a title=\"Marseille\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marseille\">Marseille<\/a>, d&rsquo;o\u00f9 embarquent beaucoup de crois\u00e9s, ou encore\u00a0<a title=\"G\u00eanes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%AAnes\">G\u00eanes<\/a>, ancien port de croisade sous\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Philippe Auguste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_Auguste\">Philippe Auguste<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Aigues-Mortes devient ainsi\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0la t\u00eate et le terminus de l&rsquo;<i>iter hierosolymitanum<\/i>\u00a0(\u00ab\u00a0la route de\u00a0<a title=\"J\u00e9rusalem\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9rusalem\">J\u00e9rusalem<\/a>\u00a0\u00bb)\u00a0\u00bb<\/span>. Selon Le Goff, elle est l&rsquo;une des plus remarquables r\u00e9alisations urbaines de la France m\u00e9di\u00e9vale<sup id=\"cite_ref-Le_Goff206_144-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff206-144\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 88<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Le roi fait \u00e9galement construire une route entre les marais et fait b\u00e2tir la\u00a0<a title=\"Tour Carbonni\u00e8re\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tour_Carbonni%C3%A8re\">tour Carbonni\u00e8re<\/a>, destin\u00e9e \u00e0 servir de\u00a0<a title=\"Tour (fortification)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tour_(fortification)\">tour de guet<\/a>, puis la\u00a0<a title=\"Tour de Constance\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tour_de_Constance\">tour de Constance<\/a>\u00a0qui abrite la garnison et sert successivement de phare et de prison<sup id=\"cite_ref-145\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-145\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>25<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En 1250, lib\u00e9r\u00e9 de sa captivit\u00e9 en \u00c9gypte, le roi arrive \u00e0\u00a0<a title=\"Jaffa\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jaffa\">Jaffa<\/a>\u00a0avec son \u00e9pouse. Il s\u00e9journe \u00e0\u00a0<a title=\"C\u00e9sar\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/C%C3%A9sar%C3%A9e\">C\u00e9sar\u00e9e<\/a>\u00a0de\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1251-03\" data-sort-value=\"1251-03\">mars 1251<\/time>\u00a0\u00e0\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1252-05\" data-sort-value=\"1252-05\">mai 1252<\/time>\u00a0et y fait reconstruire ou m\u00eame construire les remparts de la ville<sup id=\"cite_ref-146\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-146\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>26<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. En 1252, il renforce \u00e9galement les remparts de Jaffa et y fait b\u00e2tir un couvent ainsi qu&rsquo;une \u00e9glise. Enfin, il fait relever les fortifications d&rsquo;<a title=\"Ashkelon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ashkelon\">Ascalon<\/a><sup id=\"cite_ref-147\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-147\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>27<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Influence_de_l'\u00c9glise\"><span id=\"Influence_de_l.27.C3.89glise\"><\/span>Influence de l&rsquo;\u00c9glise<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Sainte-Chapelle_et_les_reliques_de_la_Passion\">Sainte-Chapelle et les reliques de la Passion<\/h4>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading5\" style=\"text-align: justify;\">\n<h5 id=\"Acquisition_des_Saintes_Reliques\">Acquisition des Saintes Reliques<\/h5>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Louis9%2BRelics.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e6\/Louis9%2BRelics.jpg\/250px-Louis9%2BRelics.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e6\/Louis9%2BRelics.jpg\/500px-Louis9%2BRelics.jpg 2x\" alt=\"Miniature repr\u00e9sentant Louis IX et quatre suivants recevant des reliques d'un groupe de moines.\" width=\"250\" height=\"121\" data-file-width=\"1306\" data-file-height=\"632\" \/><\/a><figcaption>Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0recevant les Saintes Reliques,\u00a0<i><a title=\"Chroniques de Saint-Denis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chroniques_de_Saint-Denis\">Chroniques de Saint-Denis<\/a><\/i>, vers 1332-1350,\u00a0<a title=\"British Library\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/British_Library\">BL<\/a>, Royal 16 G\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"6\"><span class=\"romain\">VI<\/span><\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"folio\">f<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a0395.<\/figcaption><\/figure>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"Reliques de la Sainte-Chapelle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Reliques_de_la_Sainte-Chapelle\">Reliques de la Sainte-Chapelle<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dans la\u00a0<a title=\"Chr\u00e9tient\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chr%C3%A9tient%C3%A9\">chr\u00e9tient\u00e9<\/a>\u00a0du\u00a0<a title=\"XIIIe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/XIIIe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"13\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>, la possession de reliques remarquables est consid\u00e9r\u00e9e comme la preuve d&rsquo;une grande d\u00e9votion et devient la source d&rsquo;un grand prestige. Or, en\u00a0<a title=\"1237\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1237\">1237<\/a>,\u00a0<a title=\"Baudouin II de Courtenay\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Baudouin_II_de_Courtenay\">Baudouin\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\"><span class=\"romain\">II<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0de Courtenay,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Empereur latin de Constantinople\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Empereur_latin_de_Constantinople\">empereur latin de Constantinople<\/a>, vient en\u00a0<a title=\"Royaume de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Royaume_de_France\">France<\/a>\u00a0afin de demander l&rsquo;aide de son cousin, Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>, contre les Grecs<sup id=\"cite_ref-149\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-149\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>r<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Pendant son s\u00e9jour aupr\u00e8s de Louis, il apprend que les barons latins de\u00a0<a title=\"Constantinople\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Constantinople\">Constantinople<\/a>, manquant d&rsquo;argent, souhaitent vendre la\u00a0<a title=\"Sainte Couronne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sainte_Couronne\">couronne du Christ<\/a>\u00a0\u00e0 des \u00e9trangers<sup id=\"cite_ref-Le_Goff165_150-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff165-150\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 90<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Celle-ci \u00e9tant la plus pr\u00e9cieuse des reliques conserv\u00e9es \u00e0\u00a0<a title=\"Constantinople\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Constantinople\">Constantinople<\/a>, Baudouin supplie Louis et Blanche de Castille d&#8217;emp\u00eacher que la Sainte Couronne ne tombe entre des mains \u00e9trang\u00e8res. L&rsquo;id\u00e9e d&rsquo;acqu\u00e9rir la fameuse relique comble la pi\u00e9t\u00e9 et flatte la gloire du roi et de sa m\u00e8re<sup id=\"cite_ref-Le_Goff166_151-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff166-151\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 91<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">De Paris, Baudouin\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\"><span class=\"romain\">II<\/span><\/abbr>\u00a0envoie un \u00e9missaire avec une lettre ordonnant que la couronne soit remise aux envoy\u00e9s que Louis envoie de son c\u00f4t\u00e9, soit deux dominicains, Jacques et Andr\u00e9, dont le premier a \u00e9t\u00e9 prieur de l&rsquo;<a title=\"Ordre des Pr\u00eacheurs\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ordre_des_Pr%C3%AAcheurs\">ordre des Pr\u00eacheurs<\/a>\u00a0\u00e0 Constantinople et pourra donc reconna\u00eetre l&rsquo;authenticit\u00e9 de la relique<sup id=\"cite_ref-Le_Goff167_152-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff167-152\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 92<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Quand les envoy\u00e9s de Baudouin et de Louis arrivent \u00e0 destination, ils apprennent que le besoin d&rsquo;argent est devenu si urgent que les barons ont emprunt\u00e9 aux marchands v\u00e9nitiens et leur ont donn\u00e9 en gage la couronne d&rsquo;\u00e9pines.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Et, si la couronne n&rsquo;est pas rachet\u00e9e avant la f\u00eate des\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Saint Gervais et saint Protais\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint_Gervais_et_saint_Protais\">saints Gervais et Protais<\/a>, soit le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1238-06-25\" data-sort-value=\"1238-06-25\">18 juin<\/time>, elle appartiendra aux V\u00e9nitiens et sera transf\u00e9r\u00e9e dans la cit\u00e9 de la lagune. Mais, de mani\u00e8re inattendue, les envoy\u00e9s de Baudouin et de Louis arrivent avant la date fatidique et ils engagent les n\u00e9gociations avec les V\u00e9nitiens qui acceptent de vendre la relique au roi de France \u00e0 condition qu&rsquo;elle passe par Venise<sup id=\"cite_ref-Le_Goff168_153-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff168-153\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 93<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Les n\u00e9gociations prennent fin en\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1238-12\" data-sort-value=\"1238-12\">d\u00e9cembre 1238<\/time>. Bien que l&rsquo;hiver soit hostile \u00e0 la navigation et que les Grecs aient dispos\u00e9 des gal\u00e8res sur les itin\u00e9raires possibles pour s&#8217;emparer de la relique, celle-ci prend la mer. Elle arrive sans encombre \u00e0 Venise, o\u00f9 elle est expos\u00e9e dans la\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Basilique Saint-Marc\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Basilique_Saint-Marc\">chapelle Saint-Marc<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le fr\u00e8re Andr\u00e9 reste \u00e0 Venise pour surveiller la couronne, tandis que le fr\u00e8re Jacques va annoncer la nouvelle \u00e0 Louis et Blanche, puis revient \u00e0 Venise avec la somme colossale de l&rsquo;achat, dont nous ignorons le montant, accompagn\u00e9 des hommes de Baudouin, garants de l&rsquo;op\u00e9ration. De nouvelles n\u00e9gociations ont lieu et les V\u00e9nitiens, qui n&rsquo;osent pas s&rsquo;opposer \u00e0 la volont\u00e9 de Louis et de Baudouin, laissent partir la relique \u00e0 contrec\u0153ur.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le transport vers la France se fait, cette fois, par la terre. Pour assurer leur s\u00e9curit\u00e9, les convoyeurs sont munis d&rsquo;un\u00a0<a title=\"Sauf-conduit\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sauf-conduit\">sauf-conduit<\/a>\u00a0de\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Fr\u00e9d\u00e9ric II du Saint-Empire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fr%C3%A9d%C3%A9ric_II_du_Saint-Empire\">Fr\u00e9d\u00e9ric\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\"><span class=\"romain\">II<\/span><\/abbr>\u00a0du Saint-Empire<\/a>, la plus haute garantie juridique de la chr\u00e9tient\u00e9<sup id=\"cite_ref-Le_Goff169_154-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff169-154\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 94<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. La couronne est enfin proche de son acqu\u00e9reur et est d\u00e9pos\u00e9e \u00e0\u00a0<a title=\"Villeneuve-l'Archev\u00eaque\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Villeneuve-l%27Archev%C3%AAque\">Villeneuve-l&rsquo;Archev\u00eaque<\/a>\u00a0o\u00f9 le roi se pr\u00e9cipite pour la voir, accompagn\u00e9 de sa m\u00e8re, de ses fr\u00e8res, de\u00a0<a title=\"Gauthier Cornu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gauthier_Cornu\">Gauthier Cornu<\/a>(t) et de Bernard de Sully ainsi que de nombreux barons et chevaliers<sup id=\"cite_ref-Le_Goff170_155-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff170-155\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 95<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le lendemain, la couronne est transport\u00e9e par bateau sur l&rsquo;<a title=\"Yonne (rivi\u00e8re)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Yonne_(rivi%C3%A8re)\">Yonne<\/a>\u00a0et la\u00a0<a title=\"Seine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Seine\">Seine<\/a>\u00a0jusqu&rsquo;\u00e0\u00a0<a title=\"Vincennes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vincennes\">Vincennes<\/a>. La ch\u00e2sse comportant la relique est alors expos\u00e9e sur un grand \u00e9chafaud pour \u00eatre vue de tout le peuple<sup id=\"cite_ref-Le_Goff171_156-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff171-156\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 96<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Puis la ch\u00e2sse arrive dans la capitale, port\u00e9e par Louis et son fr\u00e8re Robert, pieds nus, suivi de pr\u00e9lats, de clercs, de religieux et de chevaliers, eux aussi pieds nus. La relique est quelques instants plac\u00e9e dans la\u00a0<a title=\"Cath\u00e9drale Notre-Dame de Paris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cath%C3%A9drale_Notre-Dame_de_Paris\">cath\u00e9drale Notre-Dame<\/a>. Enfin, la relique arrive au terme de son voyage et est d\u00e9pos\u00e9e dans la chapelle Saint-Nicolas du\u00a0<a title=\"Palais de la Cit\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Palais_de_la_Cit%C3%A9\">palais de la Cit\u00e9<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les besoins d&rsquo;argent de l&#8217;empereur Baudouin s&rsquo;accroissant, Louis lui rach\u00e8te \u00e0 grands frais d&rsquo;autres reliques de la\u00a0<a title=\"Passion du Christ\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Passion_du_Christ\">Passion<\/a>. En\u00a0<a title=\"1241\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1241\">1241<\/a>, il acquiert une partie importante de la\u00a0<a title=\"Vraie Croix\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vraie_Croix\">Vraie Croix<\/a>, la\u00a0<a title=\"Sainte \u00c9ponge\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sainte_%C3%89ponge\">Sainte \u00c9ponge<\/a>\u00a0et le fer de la\u00a0<a title=\"Sainte Lance\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sainte_Lance\">Sainte Lance<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff172_157-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff172-157\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 97<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading5\" style=\"text-align: justify;\">\n<h5 id=\"Construction_de_la_Sainte-Chapelle\">Construction de la Sainte-Chapelle<\/h5>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"Sainte-Chapelle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sainte-Chapelle\">Sainte-Chapelle<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Sainte-Chapelle_gnosne.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/7f\/Sainte-Chapelle_gnosne.jpg\/250px-Sainte-Chapelle_gnosne.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/7f\/Sainte-Chapelle_gnosne.jpg\/500px-Sainte-Chapelle_gnosne.jpg 2x\" alt=\"Photographie contemporaine des vitraux est de la Sainte-Chapelle, \u00e0 dominante bleue.\" width=\"250\" height=\"167\" data-file-width=\"3888\" data-file-height=\"2592\" \/><\/a><figcaption>Int\u00e9rieur de la\u00a0<a title=\"Sainte-Chapelle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sainte-Chapelle\">Sainte-Chapelle<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-right\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:SaintLouisSainteChapelle.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element mw-file-upright\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/72\/SaintLouisSainteChapelle.jpg\/250px-SaintLouisSainteChapelle.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/72\/SaintLouisSainteChapelle.jpg\/500px-SaintLouisSainteChapelle.jpg 2x\" alt=\"Statue de pierre peinte au milieu d'un d\u00e9cor gothique.\" width=\"190\" height=\"245\" data-file-width=\"2088\" data-file-height=\"2689\" \/><\/a><figcaption>Statue de Saint Louis dans la\u00a0<a title=\"Sainte-Chapelle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sainte-Chapelle\">Sainte-Chapelle<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0consid\u00e8re que la chapelle palatine Saint-Nicolas est beaucoup trop modeste pour les tr\u00e9sors qu&rsquo;il vient de se procurer. Le roi fait alors construire une nouvelle chapelle qui lui sert, selon\u00a0<a title=\"Louis Grodecki\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_Grodecki\">Louis Grodecki<\/a>, de\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0monumental reliquaire\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0et de\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0sanctuaire royal\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Le_Goff173_158-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff173-158\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 98<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. D&rsquo;apr\u00e8s\u00a0<a title=\"Jean-Michel Leniaud\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Michel_Leniaud\">Jean-Michel Leniaud<\/a>, le choix de l&rsquo;implantation de la Sainte-Chapelle dans le palais royal n&rsquo;est pas anodin\u00a0: il affirme le lien entre le roi et le sacr\u00e9, comme le faisaient les\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Empereurs byzantins\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Empereurs_byzantins\">empereurs byzantins<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Saint-Empire romain germanique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint-Empire_romain_germanique\">germaniques<\/a>. Cette proximit\u00e9 a \u00e9galement un r\u00f4le judiciaire\u00a0: c&rsquo;est sur les reliques que l&rsquo;on pr\u00eate dor\u00e9navant serment dans les proc\u00e9dures entre seigneurs et vassaux<sup id=\"cite_ref-LeniaudPerrot15_159-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-LeniaudPerrot15-159\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>LP 1<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. En effet, selon\u00a0<a title=\"Jacques Le Goff\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Le_Goff\">Jacques Le Goff<\/a>, Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0ne perd jamais une occasion pour associer la gloire du roi \u00e0 celle de Dieu<sup id=\"cite_ref-Le_Goff173_158-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff173-158\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 98<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La forme de la\u00a0<a title=\"Sainte-Chapelle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sainte-Chapelle\">Sainte-Chapelle<\/a>\u00a0est alors inspir\u00e9e par celle des chapelles \u00e9piscopales de\u00a0<a title=\"Laon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Laon\">Laon<\/a>, de\u00a0<a title=\"Paris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paris\">Paris<\/a>, de\u00a0<a title=\"Noyon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Noyon\">Noyon<\/a>\u00a0et surtout de l&rsquo;archev\u00each\u00e9 de\u00a0<a title=\"Reims\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Reims\">Reims<\/a><sup id=\"cite_ref-LeniaudPerrot86_160-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-LeniaudPerrot86-160\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>LP 2<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0voulant disposer d&rsquo;un lieu de pri\u00e8re calme, la chapelle n&rsquo;est pas adapt\u00e9e pour accueillir des foules de p\u00e8lerins\u00a0: elle ne dispose ni de\u00a0<a title=\"D\u00e9ambulatoire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/D%C3%A9ambulatoire\">d\u00e9ambulatoire<\/a>\u00a0ni de tribune royale car les jours ordinaires, seuls le clerg\u00e9, la famille royale et ses invit\u00e9s ont acc\u00e8s \u00e0 la chapelle<sup id=\"cite_ref-LeniaudPerrot91_161-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-LeniaudPerrot91-161\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>LP 3<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<figure class=\"mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Chapelle_Haute_de_la_Sainte-Chapelle.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b5\/Chapelle_Haute_de_la_Sainte-Chapelle.jpg\/250px-Chapelle_Haute_de_la_Sainte-Chapelle.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b5\/Chapelle_Haute_de_la_Sainte-Chapelle.jpg\/500px-Chapelle_Haute_de_la_Sainte-Chapelle.jpg 2x\" width=\"200\" height=\"150\" data-file-width=\"5184\" data-file-height=\"3888\" \/><\/a><figcaption>La chapelle Haute de la Sainte-Chapelle.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">En\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1243-05\" data-sort-value=\"1243-05\">mai 1243<\/time>, le pape\u00a0<a title=\"Innocent IV\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Innocent_IV\">Innocent\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\"><span class=\"romain\">IV<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0accorde des privil\u00e8ges \u00e0 la future chapelle. En\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1246-01\" data-sort-value=\"1246-01\">janvier 1246<\/time>, le roi fonde un coll\u00e8ge de\u00a0<a title=\"Chanoine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chanoine\">chanoines<\/a>\u00a0afin d&rsquo;assurer la garde des\u00a0<a title=\"Reliques de la Sainte-Chapelle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Reliques_de_la_Sainte-Chapelle\">reliques<\/a>\u00a0et la c\u00e9l\u00e9bration du culte<sup id=\"cite_ref-Le_Goff173_158-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff173-158\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 98<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1248-05-03\" data-sort-value=\"1248-05-03\">26 avril 1248<\/time>, soit deux mois avant le d\u00e9part du roi pour la croisade, celui-ci inaugure la Sainte-Chapelle, qui est dans le m\u00eame temps consacr\u00e9e par\u00a0<a title=\"Eudes de Ch\u00e2teauroux\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Eudes_de_Ch%C3%A2teauroux\">Eudes de Ch\u00e2teauroux<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Philippe Berruyer\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_Berruyer\">Philippe Berruyer<\/a><sup id=\"cite_ref-de_Finance7_162-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-de_Finance7-162\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>H 4<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La construction de la Sainte-Chapelle a donc \u00e9t\u00e9 r\u00e9alis\u00e9e en un temps record et aurait co\u00fbt\u00e9, d&rsquo;apr\u00e8s l&rsquo;enqu\u00eate du proc\u00e8s de canonisation de Saint Louis, 40\u00a0000\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"livres tournois\"><a class=\"mw-redirect\" title=\"Livres tournois\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Livres_tournois\">livres tournois<\/a><\/abbr>\u00a0et la ch\u00e2sse des reliques 100\u00a0000. Le roi aurait \u00e9t\u00e9 tr\u00e8s pr\u00e9sent sur le chantier et aurait travaill\u00e9 en \u00e9troite collaboration avec son architecte<sup id=\"cite_ref-LeniaudPerrot82-86_163-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-LeniaudPerrot82-86-163\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>LP 4<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Cependant, selon\u00a0<a title=\"Jacques Le Goff\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Le_Goff\">Jacques Le Goff<\/a>, les noms de l&rsquo;architecte principal et de ses aides sont inconnus<sup id=\"cite_ref-Le_Goff173_158-3\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff173-158\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 98<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, bien que\u00a0<a title=\"Jean-Michel Leniaud\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Michel_Leniaud\">Jean-Michel Leniaud<\/a>\u00a0et Fran\u00e7oise Perrot pr\u00e9cisent que la tradition orale ainsi qu&rsquo;un manuscrit de la\u00a0<a title=\"Biblioth\u00e8que nationale de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Biblioth%C3%A8que_nationale_de_France\">Biblioth\u00e8que nationale de France<\/a>, remontant au\u00a0<a title=\"XVIe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/XVIe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"16\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVI<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>, \u00e9voquent\u00a0<a title=\"Pierre de Montreuil\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_de_Montreuil\">Pierre de Montreuil<\/a><sup id=\"cite_ref-LeniaudPerrot82-86_163-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-LeniaudPerrot82-86-163\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>LP 4<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le programme architectural s&rsquo;accompagne de nombreux symboles qui se manifestent \u00e0 la fois dans le contenu du\u00a0<a title=\"Reliquaire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Reliquaire\">reliquaire<\/a>\u00a0et dans la d\u00e9coration de la chapelle haute\u00a0: on peut noter les reliques provenant de l&rsquo;<a title=\"Empire byzantin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Empire_byzantin\">Empire byzantin<\/a>, qui permettent \u00e0 la monarchie\u00a0<a title=\"Cap\u00e9tiens\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cap%C3%A9tiens\">cap\u00e9tienne<\/a>\u00a0de s&rsquo;afficher comme v\u00e9ritable h\u00e9riti\u00e8re de l&rsquo;id\u00e9e imp\u00e9riale ou encore le culte particulier de Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0pour la\u00a0<a title=\"Passion du Christ\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Passion_du_Christ\">Passion<\/a>, v\u00e9hiculant une image de lui marchant dans les pas du\u00a0<a title=\"J\u00e9sus-Christ\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ\">Christ<\/a><sup id=\"cite_ref-LeniaudPerrot92-103_164-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-LeniaudPerrot92-103-164\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>LP 5<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Monts\u00e9gur_et_les_cathares\"><span id=\"Monts.C3.A9gur_et_les_cathares\"><\/span>Monts\u00e9gur et les cathares<\/h4>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Ch%C3%A2teau_de_Monts%C3%A9gur_-_vue_a%C3%A9rienne_2.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4c\/Ch%C3%A2teau_de_Monts%C3%A9gur_-_vue_a%C3%A9rienne_2.jpg\/250px-Ch%C3%A2teau_de_Monts%C3%A9gur_-_vue_a%C3%A9rienne_2.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4c\/Ch%C3%A2teau_de_Monts%C3%A9gur_-_vue_a%C3%A9rienne_2.jpg\/500px-Ch%C3%A2teau_de_Monts%C3%A9gur_-_vue_a%C3%A9rienne_2.jpg 2x\" alt=\"Photographie a\u00e9rienne contemporaine de ruines d'un ch\u00e2teau b\u00e2ti sur une \u00e9minence.\" width=\"250\" height=\"188\" data-file-width=\"2272\" data-file-height=\"1704\" \/><\/a><figcaption>Les ruines de Monts\u00e9gur.<\/figcaption><\/figure>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article connexe\u00a0:\u00a0<a title=\"Croisade des albigeois\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Croisade_des_albigeois\">Croisade des albigeois<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">La conception qu&rsquo;a Louis de sa fonction royale comme bras s\u00e9culier de l&rsquo;\u00c9glise et protecteur de la foi l&rsquo;am\u00e8ne, comme ses ascendants l&rsquo;ont fait avant lui, \u00e0 intervenir contre les ennemis de cette foi. Et si, apr\u00e8s le d\u00e9c\u00e8s de Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"8\"><span class=\"romain\">VIII<\/span><\/abbr>\u00a0en 1226, le\u00a0<a title=\"Trait\u00e9 de Paris (1229)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Trait%C3%A9_de_Paris_(1229)\">trait\u00e9 de Paris du\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1229-04-19\" data-sort-value=\"1229-04-19\">12 avril 1229<\/time><\/a>\u00a0semble mettre fin \u00e0 la\u00a0<a title=\"Croisade des albigeois\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Croisade_des_albigeois\">croisade contre les albigeois<\/a>, ces derniers sont encore tr\u00e8s pr\u00e9sents, plus particuli\u00e8rement en Languedoc, en Provence et en Lombardie. Ils sont toutefois moins visibles et moins nombreux apr\u00e8s 1230, sous les effets de l&rsquo;<a title=\"Inquisition\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Inquisition\">Inquisition<\/a>, du d\u00e9sint\u00e9r\u00eat dont ils font l&rsquo;objet de la part des nobles et des bourgeois et de l&rsquo;essoufflement g\u00e9n\u00e9ral de leur doctrine, de leur pratique et de leur organisation<sup id=\"cite_ref-Le_Goff902_165-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff902-165\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 99<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour d\u00e9cider des mesures \u00e0 prendre \u00e0 leur \u00e9gard, le roi s&rsquo;entoure d&rsquo;un conseil compos\u00e9 d&rsquo;inquisiteurs, appartenant majoritairement aux fr\u00e8res mendiants, et d&rsquo;h\u00e9r\u00e9tiques convertis<sup id=\"cite_ref-Le_Goff904_166-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff904-166\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 100<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. La volont\u00e9 de Louis est alors de purifier le royaume non par le feu, bien qu&rsquo;il accepte les d\u00e9cisions de condamnation au b\u00fbcher, mais par la conversion et l&rsquo;expulsion<sup id=\"cite_ref-Le_Goff905_167-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff905-167\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 101<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Cependant, \u00e0 la suite de l\u2019assassinat d\u2019inquisiteurs \u00e0\u00a0<a title=\"Avignonet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Avignonet\">Avignonet<\/a>\u00a0le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1242-05-27\" data-sort-value=\"1242-05-27\">20 mai 1242<\/time>\u00a0par des hommes de la garnison de\u00a0<a title=\"Ch\u00e2teau de Monts\u00e9gur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ch%C3%A2teau_de_Monts%C3%A9gur\">Monts\u00e9gur<\/a>, Blanche de Castille et Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0chargent le s\u00e9n\u00e9chal de Carcassonne et\u00a0<a title=\"Pierre Amiel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Amiel\">Pierre Amiel<\/a>,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Archev\u00eaque de Narbonne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Archev%C3%AAque_de_Narbonne\">archev\u00eaque de Narbonne<\/a>, d&rsquo;assi\u00e9ger le ch\u00e2teau. Apr\u00e8s plusieurs tentatives avort\u00e9es, \u00e0 partir de\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1243-05\" data-sort-value=\"1243-05\">mai 1243<\/time>, 6\u00a0000\u00a0hommes entourent Monts\u00e9gur qui r\u00e9siste jusqu&rsquo;au\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1244-03-08\" data-sort-value=\"1244-03-08\"><abbr class=\"abbr\" title=\"premier\">1<sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0mars 1244<\/time>, date \u00e0 laquelle\u00a0<a title=\"Pierre-Roger de Mirepoix\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre-Roger_de_Mirepoix\">Pierre-Roger de Mirepoix<\/a>\u00a0obtient une tr\u00eave de\u00a0<span class=\"nowrap\">15 jours<\/span>. Enfin, le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1244-03-23\" data-sort-value=\"1244-03-23\">16 mars<\/time>, la forteresse se rend. Deux cent vingt hommes et femmes qui refusent de renier leur foi sont condamn\u00e9s au b\u00fbcher. Les derniers ch\u00e2teaux cathares,\u00a0<a title=\"Ch\u00e2teau de Qu\u00e9ribus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ch%C3%A2teau_de_Qu%C3%A9ribus\">Qu\u00e9ribus<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Ch\u00e2teau de Niort-de-Sault\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ch%C3%A2teau_de_Niort-de-Sault\">Niort-de-Sault<\/a>, sont finalement pris \u00e0 leur tour en 1255<sup id=\"cite_ref-Vallaud_168-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Vallaud-168\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>28<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Mesures_prises_contre_les_Juifs\">Mesures prises contre les Juifs<\/h4>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0fait la diff\u00e9rence entre le\u00a0<a title=\"Juda\u00efsme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Juda%C3%AFsme\">juda\u00efsme<\/a>, qu&rsquo;il consid\u00e8re comme une vraie religion, et l&rsquo;<a title=\"H\u00e9r\u00e9sie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/H%C3%A9r%C3%A9sie\">h\u00e9r\u00e9sie<\/a>\u00a0ou l&rsquo;<a title=\"Islam\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Islam\">islam<\/a>, qu&rsquo;il consid\u00e8re comme un semblant de religion. Mais les Juifs embarrassent le roi. Premi\u00e8rement, ils se trouvent \u00e0 la fois \u00e0 l&rsquo;int\u00e9rieur et \u00e0 l&rsquo;ext\u00e9rieur de la\u00a0<a title=\"Christianisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Christianisme\">religion chr\u00e9tienne<\/a>\u00a0: ils ne reconnaissent pas le\u00a0<a title=\"J\u00e9sus-Christ\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ\">Christ<\/a>, ont un calendrier liturgique et des rites diff\u00e9rents, mais ob\u00e9issent \u00e0 l&rsquo;<a title=\"Ancien Testament\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ancien_Testament\">Ancien Testament<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff913_169-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff913-169\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 102<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Enfin, il a un double devoir contradictoire\u00a0: il doit r\u00e9primer leurs conduites consid\u00e9r\u00e9es comme \u00ab\u00a0perverses\u00a0\u00bb, cons\u00e9quences de leur religion \u00ab\u00a0erron\u00e9e\u00a0\u00bb et \u00ab\u00a0antichr\u00e9tienne\u00a0\u00bb \u2014\u00a0car les juifs sont consid\u00e9r\u00e9s \u00e0 l&rsquo;\u00e9poque comme un peuple\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"D\u00e9icide\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/D%C3%A9icide\">d\u00e9icide<\/a>\u00a0\u2014, et les prot\u00e9ger, en tant que communaut\u00e9 minoritaire<sup id=\"cite_ref-Le_Goff914_170-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff914-170\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 103<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading5\" style=\"text-align: justify;\">\n<h5 id=\"Lutte_contre_l'usure\"><span id=\"Lutte_contre_l.27usure\"><\/span>Lutte contre l&rsquo;usure<\/h5>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Tandis que les usuriers chr\u00e9tiens rel\u00e8vent des\u00a0<a title=\"Tribunal eccl\u00e9siastique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tribunal_eccl%C3%A9siastique\">tribunaux eccl\u00e9siastiques<\/a>, les usuriers juifs et \u00e9trangers d\u00e9pendent du pouvoir monarchique. Le roi fait d&rsquo;eux l&rsquo;objet d&rsquo;une l\u00e9gislation particuli\u00e8rement r\u00e9pressive<sup id=\"cite_ref-Le_Goff764_171-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff764-171\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 104<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. En\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1230-12\" data-sort-value=\"1230-12\">d\u00e9cembre 1230<\/time>,\u00a0<a title=\"Blanche de Castille\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Blanche_de_Castille\">Blanche de Castille<\/a>\u00a0et ses conseillers, au nom de Louis, \u00e9dictent l&rsquo;ordonnance de Melun, qui reprend les mesures \u00e9dict\u00e9es par\u00a0<a title=\"Philippe II Auguste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_II_Auguste\">Philippe Auguste<\/a>\u00a0contre les Juifs et leur usure<sup id=\"cite_ref-Le_Goff785_172-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff785-172\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 105<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Chaque seigneur peut ainsi, s&rsquo;il le souhaite, prendre comme\u00a0<a title=\"Servage\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Servage\">serfs<\/a>\u00a0les Juifs de ses terres<sup id=\"cite_ref-Le_Goff919_173-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff919-173\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 106<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. De plus, il leur est dor\u00e9navant interdit d&#8217;emprunter et de percevoir des\u00a0<a title=\"Usure (finance)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Usure_(finance)\">usures<\/a>\u00a0sur les pr\u00eats qu&rsquo;ils auraient consentis<sup id=\"cite_ref-Le_Goff922_174-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff922-174\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 107<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Richard1983215_175-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Richard1983215-175\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>R 1<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Wigoder_176-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Wigoder-176\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>29<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En\u00a0<a title=\"1234\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1234\">1234<\/a>, une nouvelle\u00a0<a title=\"Ordonnance royale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ordonnance_royale\">ordonnance<\/a>\u00a0remet aux d\u00e9biteurs chr\u00e9tiens le tiers de leur dette envers les Juifs, interdit qu&rsquo;ils puissent \u00eatre saisis en cas de non-paiement et que les Juifs ne re\u00e7oivent des gages qui n&rsquo;auraient pas \u00e9t\u00e9 d\u00e9clar\u00e9s devant des t\u00e9moins dignes de foi. La \u00ab\u00a0grande ordonnance\u00a0\u00bb de\u00a0<a title=\"1254\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1254\">1254<\/a>\u00a0comporte \u00e9galement deux passages sur les Juifs\u00a0: l&rsquo;<span class=\"nowrap\">article 32<\/span>\u00a0leur impose de cesser\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0leurs usures, sortil\u00e8ges et caract\u00e8res<sup id=\"cite_ref-Lelievre_177-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Lelievre-177\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>30<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0et l&rsquo;<span class=\"nowrap\">article 33<\/span>\u00a0interdit aux barons et aux agents royaux de les aider \u00e0 recouvrer leurs cr\u00e9ances puis leur r\u00e9p\u00e8te l&rsquo;obligation de condamner l&rsquo;<a title=\"Usure (finance)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Usure_(finance)\">usure<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff765_178-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff765-178\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 108<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-179\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-179\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>s<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Enfin, il est interdit d&#8217;emprisonner des chr\u00e9tiens ou de vendre leur propri\u00e9t\u00e9 pour rembourser leurs dettes envers les Juifs<sup id=\"cite_ref-Jacobs_L\u00e9vi_St._Louis_180-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Jacobs_L%C3%A9vi_St._Louis-180\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>31<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En\u00a0<a title=\"1247\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1247\">1247<\/a>, l&rsquo;entourage de Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0lui conseille de confisquer les usures des Juifs pour contribuer au financement de la\u00a0<a title=\"Septi\u00e8me croisade\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Septi%C3%A8me_croisade\">septi\u00e8me croisade<\/a>. Mais celui-ci refuse d&rsquo;utiliser des biens honteusement acquis pour financer une action aussi sainte<sup id=\"cite_ref-Le_Goff765_178-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff765-178\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 108<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Une ordonnance de\u00a0<a title=\"1257\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1257\">1257<\/a>\u00a0ou\u00a0<a title=\"1258\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1258\">1258<\/a>\u00a0nomme une commission charg\u00e9e de corriger l&rsquo;application excessive des mesures prises plus t\u00f4t contre les Juifs<sup id=\"cite_ref-Le_Goff283_118-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff283-118\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 77<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Par ailleurs, la justice ne s&rsquo;en prend plus seulement aux usuriers juifs, d&rsquo;abord consid\u00e9r\u00e9s comme les sp\u00e9cialistes de ces pratiques, mais \u00e0 tous les usuriers. Une ordonnance de\u00a0<a title=\"1268\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1268\">1268<\/a>\u00a0expulse les\u00a0<a title=\"Banquiers lombards\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Banquiers_lombards\">banquiers lombards<\/a>, florentins, cahorsins et tous les autres usuriers \u00e9trangers<sup id=\"cite_ref-Le_Goff285_119-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff285-119\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 78<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading5\" style=\"text-align: justify;\">\n<h5 id=\"Disputation_de_Paris_et_le_br\u00fblement_du_Talmud\"><span id=\"Disputation_de_Paris_et_le_br.C3.BBlement_du_Talmud\"><\/span>Disputation de Paris et le br\u00fblement du Talmud<\/h5>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"Proc\u00e8s du Talmud\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Proc%C3%A8s_du_Talmud\">Proc\u00e8s du Talmud<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;abb\u00e9\u00a0<a title=\"Nicolas Donin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_Donin\">Nicolas Donin<\/a>, juif converti au catholicisme, invite le pape\u00a0<a title=\"Gr\u00e9goire IX\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gr%C3%A9goire_IX\">Gr\u00e9goire\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0\u00e0 ne montrer aucune tol\u00e9rance \u00e0 propos du\u00a0<a title=\"Talmud\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Talmud\">Talmud<\/a>, qui pour lui, aurait, aupr\u00e8s des Juifs, remplac\u00e9 l&rsquo;Ancien Testament et contiendrait des propos insultants pour\u00a0<a title=\"J\u00e9sus-Christ\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ\">J\u00e9sus-Christ<\/a>\u00a0et la\u00a0<a title=\"Marie (m\u00e8re de J\u00e9sus)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marie_(m%C3%A8re_de_J%C3%A9sus)\">Sainte Vierge<\/a><sup id=\"cite_ref-Nachet129_108-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Nachet129-108\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>Na 1<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. En\u00a0<a title=\"1239\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1239\">1239<\/a>, le pape adresse alors une lettre circulaire demandant \u00e0 tous les princes chr\u00e9tiens de saisir tous les exemplaires du\u00a0<a title=\"Talmud\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Talmud\">Talmud<\/a><sup id=\"cite_ref-Wigoder_176-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Wigoder-176\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>29<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Contrairement aux autres souverains europ\u00e9ens<sup id=\"cite_ref-Salmona31_181-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Salmona31-181\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>SS 1<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, Louis et sa m\u00e8re ob\u00e9issent imm\u00e9diatement et font confisquer les livres le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1240-03-10\" data-sort-value=\"1240-03-10\">3 mars 1240<\/time><sup id=\"cite_ref-Le_Goff924_182-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff924-182\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 109<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Richard1983108_183-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Richard1983108-183\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>R 2<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Mais en revanche Louis, soucieux d&rsquo;objectivit\u00e9, veut qu&rsquo;un grand d\u00e9bat ait lieu afin de juger si le livre contient ou non des injures contre le christianisme. En\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1240-03\" data-sort-value=\"1240-03\">mars 1240<\/time>, le \u00ab\u00a0<a title=\"Proc\u00e8s du Talmud\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Proc%C3%A8s_du_Talmud\">proc\u00e8s du Talmud<\/a>\u00a0\u00bb est alors organis\u00e9<sup id=\"cite_ref-Wigoder_176-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Wigoder-176\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>29<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Sous l&rsquo;\u0153il de\u00a0<a title=\"Blanche de Castille\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Blanche_de_Castille\">Blanche de Castille<\/a>\u00a0et de toute la cour, des eccl\u00e9siastiques, dont l&rsquo;\u00e9v\u00eaque de Paris, d\u00e9battent avec quatre\u00a0<a title=\"Rabbin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rabbin\">rabbins<\/a>, choisis parmi les plus \u00e9rudits du royaume et dont le plus c\u00e9l\u00e8bre est\u00a0<a title=\"Yehiel de Paris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Yehiel_de_Paris\">Yehiel de Paris<\/a>. \u00c0 la fin de la controverse, bien que l&rsquo;archev\u00eaque\u00a0<a title=\"Gauthier Cornu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gauthier_Cornu\">Gauthier Cornu<\/a>(t) conteste la sentence, il est d\u00e9cid\u00e9 que le Talmud est un livre inf\u00e2me et qu&rsquo;il doit donc \u00eatre br\u00fbl\u00e9<sup id=\"cite_ref-Archives_107-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Archives-107\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>17<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le roi fait alors proc\u00e9der \u00e0 la cr\u00e9mation publique de vingt-deux charrettes de manuscrits du Talmud<sup id=\"cite_ref-Le_Goff925_184-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff925-184\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 110<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-La_Marche1900214_185-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-La_Marche1900214-185\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>LM 2<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Richard1983108_183-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Richard1983108-183\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>R 2<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Boureau_131-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Boureau-131\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>23<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. L&rsquo;ex\u00e9cution de la sentence a lieu \u00e0\u00a0<a title=\"Paris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paris\">Paris<\/a>, sur la\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Place de Gr\u00e8ve\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Place_de_Gr%C3%A8ve\">place de Gr\u00e8ve<\/a>, en pr\u00e9sence des \u00e9coles, de l&rsquo;universit\u00e9, du clerg\u00e9, du pr\u00e9v\u00f4t et du peuple, attir\u00e9s par le spectacle in\u00e9dit. Les allers et retours continuels, entre les couvents o\u00f9 avaient \u00e9t\u00e9 d\u00e9pos\u00e9s les livres et le lieu d&rsquo;ex\u00e9cution, durent deux jours<sup id=\"cite_ref-Philippe49_186-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Philippe49-186\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>P 1<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1244-05-16\" data-sort-value=\"1244-05-16\">9 mai 1244<\/time>, le nouveau pape,\u00a0<a title=\"Innocent IV\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Innocent_IV\">Innocent\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\"><span class=\"romain\">IV<\/span><\/abbr><\/a>, f\u00e9licite le roi pour son action et l&rsquo;encourage \u00e0 faire br\u00fbler les exemplaires subsistants. C&rsquo;est ainsi qu&rsquo;en 1244 une deuxi\u00e8me cr\u00e9mation publique a lieu, puis d&rsquo;autres les ann\u00e9es suivantes<sup id=\"cite_ref-Le_Goff925_184-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff925-184\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 110<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading5\" style=\"text-align: justify;\">\n<h5 id=\"Rouelle\">Rouelle<\/h5>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Jewish_man_-_worms_-_16th_century.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element mw-file-upright\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/2e\/Jewish_man_-_worms_-_16th_century.jpg\/250px-Jewish_man_-_worms_-_16th_century.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/2\/2e\/Jewish_man_-_worms_-_16th_century.jpg 2x\" alt=\"Dessin en couleur repr\u00e9sentant un homme barbu portant la rouelle sur son manteau.\" width=\"190\" height=\"266\" data-file-width=\"300\" data-file-height=\"420\" \/><\/a><figcaption>Juif portant la rouelle, dessin allemand du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"16\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVI<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle.<\/figcaption><\/figure>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article connexe\u00a0:\u00a0<a title=\"Rouelle (Moyen \u00c2ge)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rouelle_(Moyen_%C3%82ge)\">Rouelle (Moyen \u00c2ge)<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Alors qu&rsquo;<a title=\"Henri III (roi d'Angleterre)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Henri_III_(roi_d%27Angleterre)\">Henri\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0applique cette mesure en Angleterre depuis 1218 et que\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Fr\u00e9d\u00e9ric II (empereur des Romains)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fr%C3%A9d%C3%A9ric_II_(empereur_des_Romains)\">Fr\u00e9d\u00e9ric\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\"><span class=\"romain\">II<\/span><\/abbr><\/a>, empereur des Romains, fait de m\u00eame depuis 1221<sup id=\"cite_ref-Salmona187_187-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Salmona187-187\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>SS 2<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0ce n&rsquo;est qu&rsquo;en\u00a0<a title=\"1269\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1269\">1269<\/a>\u00a0que, conform\u00e9ment au\u00a0<a title=\"Quatri\u00e8me concile du Latran\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Quatri%C3%A8me_concile_du_Latran\">quatri\u00e8me concile du Latran<\/a>\u00a0de 1215<sup id=\"cite_ref-Boureau_131-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Boureau-131\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>23<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Archives_107-3\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Archives-107\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>17<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0et au\u00a0<a title=\"Concile de Narbonne (1227)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Concile_de_Narbonne_(1227)\">concile de Narbonne<\/a>\u00a0de\u00a0<a title=\"1227\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1227\">1227<\/a><sup id=\"cite_ref-Archives_107-4\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Archives-107\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>17<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, et sous l&rsquo;influence du dominicain\u00a0<a title=\"Pablo Christiani\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pablo_Christiani\">Pablo Christiani<\/a>, juif converti<sup id=\"cite_ref-Jacobs_L\u00e9vi_restrictions_188-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Jacobs_L%C3%A9vi_restrictions-188\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>32<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, le roi impose aux juifs de porter la\u00a0<a title=\"Rouelle (Moyen \u00c2ge)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rouelle_(Moyen_%C3%82ge)\">rouelle<\/a><sup id=\"cite_ref-La_Marche1900336_112-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-La_Marche1900336-112\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>LM 1<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-ordonnances_105-3\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-ordonnances-105\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>16<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Wigoder_176-3\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Wigoder-176\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>29<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Vallaud_168-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Vallaud-168\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>28<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Sansy_189-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Sansy-189\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>33<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-B\u00e9riot_190-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-B%C3%A9riot-190\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>34<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Schwarzfuchs_192-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Schwarzfuchs-192\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>36<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Archives_107-5\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Archives-107\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>17<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Nachet129-130_193-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Nachet129-130-193\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>Na 2<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0afin d&rsquo;\u00eatre distingu\u00e9s imm\u00e9diatement<sup id=\"cite_ref-Philippe47_194-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Philippe47-194\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>P 2<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0: une rouelle doit \u00eatre cousue au milieu de la poitrine et une autre dans le dos<sup id=\"cite_ref-Philippe48_195-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Philippe48-195\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>P 3<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il leur interdit \u00e9galement de sortir pendant les jours anniversaires de la\u00a0<a title=\"Passion du Christ\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Passion_du_Christ\">Passion du Christ<\/a>\u00a0et d&rsquo;exercer un emploi public<sup id=\"cite_ref-Le_Goff915_196-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff915-196\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 111<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">De plus, dans l&rsquo;espoir d&rsquo;obtenir leur conversion, le roi oblige les Juifs \u00e0 aller \u00e9couter les sermons du converti Pablo Christiani et \u00e0 r\u00e9pondre \u00e0 toute question qu&rsquo;il pourrait avoir sur leur religion, mais cela n&rsquo;a aucun succ\u00e8s<sup id=\"cite_ref-Jacobs_L\u00e9vi_Talmud_197-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Jacobs_L%C3%A9vi_Talmud-197\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>37<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading5\" style=\"text-align: justify;\">\n<h5 id=\"Conclusion\">Conclusion<\/h5>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dans l&rsquo;historiographie juive, Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0laisse l&rsquo;image d&rsquo;un roi profond\u00e9ment antijuif\u00a0; pourtant sa politique est plus ambivalente qu&rsquo;il n&rsquo;y para\u00eet<sup id=\"cite_ref-Salmona9_198-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Salmona9-198\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>SS 3<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Les historiens se sont alors pench\u00e9s sur la question<sup id=\"cite_ref-La_Marche1900336_112-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-La_Marche1900336-112\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>LM 1<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Delacampagne_129-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Delacampagne-129\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>21<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Boureau_131-3\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Boureau-131\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>23<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Amalvi_130-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Amalvi-130\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>22<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Le Goff envisage d&rsquo;abord le terme d&rsquo;<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0antijuda\u00efsme\u00a0\u00bb<\/span>, qui\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0concerne exclusivement la religion\u00a0\u00bb<\/span>, mais il ajoute aussit\u00f4t\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Quelle que soit l&rsquo;importance de la religion dans la soci\u00e9t\u00e9 juive et dans la conduite de Saint Louis \u00e0 son \u00e9gard, il est insuffisant. L&rsquo;ensemble des probl\u00e8mes concern\u00e9s par cette conduite d\u00e9passe le cadre strictement religieux et il met en jeu des sentiments de d\u00e9testation et une volont\u00e9 d&rsquo;exclusion qui vont au-del\u00e0 de l&rsquo;hostilit\u00e9 \u00e0 la religion juive\u00a0\u00bb<\/span>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Reste alors le mot\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0antis\u00e9mitisme\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Delacampagne_129-3\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Delacampagne-129\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>21<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Boureau_131-4\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Boureau-131\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>23<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Amalvi_130-3\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Amalvi-130\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>22<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, mais celui-ci serait\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0inad\u00e9quat et anachronique\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0car\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0il n&rsquo;y a rien de racial dans l&rsquo;attitude et les id\u00e9es de Saint Louis\u00a0\u00bb<\/span>. Il conclut\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Je ne vois que le terme d&rsquo;\u00ab\u00a0antijuif\u00a0\u00bb pour caract\u00e9riser la conduite de Saint Louis. Mais ces conceptions et cette pratique ont fait le lit de l&rsquo;antis\u00e9mitisme ult\u00e9rieur. Saint Louis est un jalon sur la route de l&rsquo;antis\u00e9mitisme chr\u00e9tien, occidental et fran\u00e7ais\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Le_Goff935_199-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff935-199\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 112<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-201\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-201\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>t<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Selon Le Goff, Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>, ayant longtemps refus\u00e9 de faire appliquer les\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Antijuda\u00efsme chr\u00e9tien dans l'histoire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antijuda%C3%AFsme_chr%C3%A9tien_dans_l%27histoire\">mesures antijuives<\/a>\u00a0d\u00e9cid\u00e9es par\u00a0<a title=\"Rome\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rome\">Rome<\/a>, notamment par souci d&rsquo;int\u00e9gration des Juifs \u00e0 la communaut\u00e9 fran\u00e7aise, c\u00e8de \u00e0 la fin de sa vie, \u00e0 la pression des juifs convertis de son entourage<sup id=\"cite_ref-Le_Goff921,928_202-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff921,928-202\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 113<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Cependant, Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0garde l&rsquo;espoir de les convertir et leur rend justice quand ils sont injustement attaqu\u00e9s\u00a0: il leur restitue les\u00a0<a title=\"Synagogue\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Synagogue\">synagogues<\/a>\u00a0dont ils ont \u00e9t\u00e9 spoli\u00e9s \u00e0 la suite de ses mesures et inflige des amendes \u00e0 ceux qui ont particip\u00e9 \u00e0 la \u00ab\u00a0tuerie de juifs\u00a0\u00bb, le seul\u00a0<a title=\"Pogrom\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pogrom\">pogrom<\/a>\u00a0ayant eu lieu sous son r\u00e8gne<sup id=\"cite_ref-Le_Goff813_203-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff813-203\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 114<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">On ne conna\u00eet pas sous son r\u00e8gne d&rsquo;<a class=\"mw-redirect\" title=\"Accusation de meurtre rituel contre les Juifs\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Accusation_de_meurtre_rituel_contre_les_Juifs\">accusation de meurtre rituel contre les Juifs<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff813_203-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff813-203\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 114<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Enfin, il accepte d&rsquo;\u00eatre le\u00a0<a title=\"Parrain (religion)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Parrain_(religion)\">parrain<\/a>\u00a0de nombreux juifs\u00a0<a title=\"Conversion au christianisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Conversion_au_christianisme\">convertis au christianisme<\/a>, auxquels il assure une pension<sup id=\"cite_ref-Le_Goff808_204-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff808-204\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 115<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. En outre, \u00ab\u00a0contrairement \u00e0 son grand-p\u00e8re Philippe Auguste \u2013 qui les expulse en 1182 \u2013 et \u00e0 son petit-fils Philippe le Bel \u2013 qui en fait autant en 1306 \u2013, et m\u00eame \u00e0 ses fr\u00e8res Charles d\u2019Anjou et Alphonse de Poitiers, Saint Louis n\u2019a finalement jamais banni les juifs de son royaume\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-205\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-205\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>39<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En 2014, en conclusion d&rsquo;un colloque organis\u00e9 par le\u00a0<a title=\"Centre des monuments nationaux\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Centre_des_monuments_nationaux\">Centre des monuments nationaux<\/a>\u00a0et destin\u00e9 \u00e0 \u00e9claircir ce d\u00e9bat,\u00a0<a title=\"Claude Gauvard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Claude_Gauvard\">Claude Gauvard<\/a>\u00a0estime qu&rsquo;avec le r\u00e8gne de Saint Louis, si tous les \u00e9l\u00e9ments sont bien en place pour d\u00e9velopper l&rsquo;image de juifs pers\u00e9cuteurs qui peuvent devenir des\u00a0<a title=\"Bouc \u00e9missaire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bouc_%C3%A9missaire\">boucs \u00e9missaires<\/a>, un certain \u00e9quilibre subsiste<sup id=\"cite_ref-Salmona181_206-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Salmona181-206\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>SS 4<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Cependant, ces actions l\u00e9nifiantes ne r\u00e9sisteront pas aux flamb\u00e9es de lynchage d\u00e8s que les conditions de vie des chr\u00e9tiens se d\u00e9graderont<sup id=\"cite_ref-Salmona182_207-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Salmona182-207\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>SS 5<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Croisades\">Croisades<\/h4>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading5\" style=\"text-align: justify;\">\n<h5 id=\"V\u0153u_du_roi\"><span id=\"V.C5.93u_du_roi\"><\/span>V\u0153u du roi<\/h5>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Louis9_malade.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/83\/Louis9_malade.jpg\/250px-Louis9_malade.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/83\/Louis9_malade.jpg\/500px-Louis9_malade.jpg 2x\" alt=\"Miniature repr\u00e9sentant Louis IX alit\u00e9, entour\u00e9 d'un \u00e9v\u00eaque et de trois personnages.\" width=\"250\" height=\"265\" data-file-width=\"1563\" data-file-height=\"1657\" \/><\/a><figcaption>Le roi saint Louis, malade, pronon\u00e7ant le v\u0153u de partir en croisade. Miniature du\u00a0<a title=\"Ma\u00eetre de Fauvel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ma%C3%AEtre_de_Fauvel\">Ma\u00eetre de Fauvel<\/a>\u00a0tir\u00e9e d&rsquo;une\u00a0<i>Histoire d&rsquo;Outremer<\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Guillaume de Tyr\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guillaume_de_Tyr\">Guillaume de Tyr<\/a>, BnF, Fr.9083,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"folio\">f<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a0320\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"verso\">v<sup>o<\/sup><\/abbr>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Revenu s\u00e9rieusement malade de sa\u00a0<a title=\"Guerre de Saintonge\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guerre_de_Saintonge\">campagne de Saintonge<\/a>, le roi reste depuis de sant\u00e9 fragile. Le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1244-12-17\" data-sort-value=\"1244-12-17\">10 d\u00e9cembre 1244<\/time>, il tombe gravement malade, probablement de\u00a0<a title=\"Dysenterie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dysenterie\">dysenterie<\/a>, \u00e0\u00a0<a title=\"Pontoise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pontoise\">Pontoise<\/a>, et semble aux portes de la mort<sup id=\"cite_ref-Richard1983227_208-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Richard1983227-208\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>R 3<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1244-12-21\" data-sort-value=\"1244-12-21\">14 d\u00e9cembre<\/time>, afin d&rsquo;\u00eatre en accord total avec Dieu, l&rsquo;\u00c9glise et sa conscience, il nomme deux arbitres pour r\u00e9gler les diff\u00e9rends qu&rsquo;il a avec le chapitre de\u00a0<a title=\"Cath\u00e9drale Notre-Dame de Paris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cath%C3%A9drale_Notre-Dame_de_Paris\">Notre-Dame<\/a>. Dans tout le royaume, des campagnes de qu\u00eates, de pri\u00e8res et de processions solennelles sont organis\u00e9es et\u00a0<a title=\"Blanche de Castille\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Blanche_de_Castille\">Blanche de Castille<\/a>\u00a0fait apporter les\u00a0<a title=\"Reliques de la Sainte-Chapelle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Reliques_de_la_Sainte-Chapelle\">reliques de la chapelle royale<\/a>\u00a0aupr\u00e8s de lui<sup id=\"cite_ref-Le_Goff186_209-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff186-209\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 116<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Sa gu\u00e9rison, quelques semaines plus tard, est per\u00e7ue comme un miracle. Selon\u00a0<a title=\"Jean de Joinville\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_de_Joinville\">Jean de Joinville<\/a>, alors que ses dames de compagnie le croient mort, le roi retrouve miraculeusement la sant\u00e9 ainsi que l&rsquo;usage de la parole et, sit\u00f4t, s&rsquo;en sert pour faire le v\u0153u de partir en\u00a0<a title=\"Croisade\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Croisade\">croisade<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff186_209-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff186-209\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 116<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. La reine\u00a0<a title=\"Blanche de Castille\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Blanche_de_Castille\">Blanche de Castille<\/a>\u00a0et la majorit\u00e9 de l&rsquo;entourage du roi, tant la\u00efques qu&rsquo;eccl\u00e9siastiques, essaient de le convaincre de renoncer \u00e0 son v\u0153u. Selon\u00a0<a title=\"Matthieu Paris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Matthieu_Paris\">Matthieu Paris<\/a>, Blanche et l&rsquo;\u00e9v\u00eaque de Paris,\u00a0<a title=\"Guillaume d'Auvergne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guillaume_d%27Auvergne\">Guillaume d&rsquo;Auvergne<\/a>, dans une ultime tentative, lui font remarquer que le v\u0153u n&rsquo;est pas valable, car il l&rsquo;a prononc\u00e9 \u00e9tant malade et sans la possession de tous ses moyens mentaux. Louis d\u00e9cide alors de refaire le v\u0153u de croisade puisqu&rsquo;il est d\u00e9sormais sain de corps et d&rsquo;esprit<sup id=\"cite_ref-Le_Goff190_210-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff190-210\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 117<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-211\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-211\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>u<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading5\" style=\"text-align: justify;\">\n<h5 id=\"Septi\u00e8me_croisade\"><span id=\"Septi.C3.A8me_croisade\"><\/span>Septi\u00e8me croisade<\/h5>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"Septi\u00e8me croisade\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Septi%C3%A8me_croisade\">Septi\u00e8me croisade<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading6\" style=\"text-align: justify;\">\n<h6 id=\"D\u00e9part\"><span id=\"D.C3.A9part\"><\/span>D\u00e9part<\/h6>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:LudwigKreuzzug.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f3\/LudwigKreuzzug.jpg\/250px-LudwigKreuzzug.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f3\/LudwigKreuzzug.jpg\/500px-LudwigKreuzzug.jpg 2x\" alt=\"Miniature repr\u00e9sentant Louis IX chevauchant parmi ses chevaliers, en train d'\u00eatre b\u00e9nis par des religieux.\" width=\"250\" height=\"126\" data-file-width=\"736\" data-file-height=\"371\" \/><\/a><figcaption>Le d\u00e9part de Saint Louis pour la croisade.\u00a0<i>Chroniques de Saint-Denis<\/i>, vers 1332-1350,\u00a0<a title=\"British Library\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/British_Library\">BL<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"folio\">f<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a004\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"verso\">v<sup>o<\/sup><\/abbr>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1248-06-19\" data-sort-value=\"1248-06-19\">12 juin 1248<\/time>, Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0se rend \u00e0\u00a0<a title=\"Saint-Denis (Seine-Saint-Denis)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint-Denis_(Seine-Saint-Denis)\">Saint-Denis<\/a>\u00a0pour se saisir de l&rsquo;<a title=\"Oriflamme de Saint-Denis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Oriflamme_de_Saint-Denis\">oriflamme<\/a>, mais \u00e9galement du b\u00e2ton et de l&rsquo;\u00e9charpe qui lui sont alors remis par le cardinal\u00a0<a title=\"Eudes de Ch\u00e2teauroux\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Eudes_de_Ch%C3%A2teauroux\">Eudes de Ch\u00e2teauroux<\/a>\u00a0: l&rsquo;insigne royal est ainsi associ\u00e9 aux symboles du p\u00e8lerin<sup id=\"cite_ref-Le_Goff215_212-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff215-212\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 118<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Puis il retourne \u00e0\u00a0<a title=\"Paris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paris\">Paris<\/a>\u00a0et se rend, pieds nus, accompagn\u00e9 d&rsquo;une \u00e9norme\u00a0<a title=\"Procession religieuse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Procession_religieuse\">procession<\/a>\u00a0populaire, \u00e0 l&rsquo;<a class=\"mw-redirect\" title=\"Abbaye de Saint-Antoine-des-Champs\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Abbaye_de_Saint-Antoine-des-Champs\">abbaye royale de Saint-Antoine-des-Champs<\/a>. L\u00e0, il demande aux\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Nonne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nonne\">religieuses<\/a>\u00a0de prier pour lui et quitte les lieux pour aller passer la nuit au palais royal de\u00a0<a title=\"Corbeil-Essonnes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Corbeil-Essonnes\">Corbeil<\/a>. Il \u00e9tablit alors officiellement sa m\u00e8re comme r\u00e9gente du royaume en son absence et laisse aupr\u00e8s d&rsquo;elle ses conseillers<sup id=\"cite_ref-Le_Goff215_212-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff215-212\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 118<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Apr\u00e8s quelques jours pass\u00e9s \u00e0 Corbeil, Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0fait ses adieux \u00e0\u00a0<a title=\"Blanche de Castille\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Blanche_de_Castille\">Blanche<\/a>\u00a0et s&rsquo;avance vers le\u00a0<a title=\"Midi de la France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Midi_de_la_France\">Midi<\/a>, en faisant une longue halte \u00e0\u00a0<a title=\"Sens (Yonne)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sens_(Yonne)\">Sens<\/a>\u00a0o\u00f9 se tient le chapitre g\u00e9n\u00e9ral de l&rsquo;<a class=\"mw-redirect\" title=\"Ordre franciscain\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ordre_franciscain\">ordre franciscain<\/a>. Il fait ensuite \u00e9tape \u00e0\u00a0<a title=\"Lyon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lyon\">Lyon<\/a>\u00a0pour s&rsquo;entretenir avec le pape\u00a0<a title=\"Innocent IV\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Innocent_IV\">Innocent\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\"><span class=\"romain\">IV<\/span><\/abbr><\/a>, qui lui promet de prot\u00e9ger la France contre les \u00e9ventuelles attaques du roi d&rsquo;Angleterre<sup id=\"cite_ref-Le_Goff218_213-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff218-213\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 119<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">De\u00a0<a title=\"Lyon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lyon\">Lyon<\/a>, Louis descend le\u00a0<a title=\"Rh\u00f4ne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rh%C3%B4ne\">Rh\u00f4ne<\/a>\u00a0et, \u00e0\u00a0<a title=\"La Roche-de-Glun\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Roche-de-Glun\">La Roche-de-Glun<\/a>, rencontre un ch\u00e2telain,\u00a0<a title=\"Famille de Cl\u00e9rieu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Famille_de_Cl%C3%A9rieu#Roger_Ier_de_Cl%C3%A9rieu\">Roger de Cl\u00e9rieu<\/a>, qui exige un droit de p\u00e9age \u00e0 tous les passants. Le roi refusant de payer, Roger prend des otages mais Louis fait le si\u00e8ge du ch\u00e2teau, le prend en quelques jours et le fait d\u00e9molir<sup id=\"cite_ref-Le_Goff218_213-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff218-213\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 119<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Au milieu du mois d&rsquo;<time class=\"nowrap\" datetime=\"1248-08\" data-sort-value=\"1248-08\">ao\u00fbt 1248<\/time>, le roi arrive enfin \u00e0\u00a0<a title=\"Aigues-Mortes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aigues-Mortes\">Aigues-Mortes<\/a>, puis le\u00a0<time datetime=\"1248-09-01\" data-sort-value=\"1248-09-01\">25<\/time>, s&#8217;embarque avec sa suite qui comporte quasiment tous les membres de sa famille proche<sup id=\"cite_ref-215\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-215\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>v<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. En effet, son \u00e9pouse\u00a0<a title=\"Marguerite de Provence\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marguerite_de_Provence\">Marguerite de Provence<\/a>, ses fr\u00e8res\u00a0<a title=\"Robert Ier d'Artois\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Robert_Ier_d%27Artois\">Robert d&rsquo;Artois<\/a>,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Charles Ier de Sicile\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles_Ier_de_Sicile\">Charles d&rsquo;Anjou<\/a>\u00a0avec sa femme\u00a0<a title=\"B\u00e9atrice de Provence\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/B%C3%A9atrice_de_Provence\">B\u00e9atrice<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Alphonse de Poitiers\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alphonse_de_Poitiers\">Alphonse de Poitiers<\/a>\u00a0ainsi que le beau-p\u00e8re de ce dernier,\u00a0<a title=\"Raymond VII de Toulouse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Raymond_VII_de_Toulouse\">Raymond\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"7\"><span class=\"romain\">VII<\/span><\/abbr>\u00a0de Toulouse<\/a>, le suivent en croisade. Bien que les chiffres soient contest\u00e9s, on estime que l&rsquo;arm\u00e9e de la croisade rassemble environ 2\u00a0500\u00a0chevaliers, 2\u00a0500\u00a0\u00e9cuyers et valets d&rsquo;armes, 10\u00a0000\u00a0fantassins et 5\u00a0000\u00a0arbal\u00e9triers, soit environ 25\u00a0000\u00a0hommes et 8\u00a0000\u00a0chevaux, chiffres consid\u00e9rables pour l&rsquo;\u00e9poque. Selon\u00a0<a title=\"Louis-S\u00e9bastien Le Nain de Tillemont\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis-S%C3%A9bastien_Le_Nain_de_Tillemont\">Le Nain de Tillemont<\/a>, la flotte royale comprend trente-huit grands vaisseaux et des centaines d&#8217;embarcations plus modestes<sup id=\"cite_ref-216\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-216\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>w<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Le_Goff219_214-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff219-214\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 120<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading6\" style=\"text-align: justify;\">\n<h6 id=\"Victoires_affaiblissantes\">Victoires affaiblissantes<\/h6>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Articles d\u00e9taill\u00e9s\u00a0:\u00a0<a title=\"Prise de Damiette (1249)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Prise_de_Damiette_(1249)\">Prise de Damiette (1249)<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Bataille de Mansourah\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bataille_de_Mansourah\">Bataille de Mansourah<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le d\u00e9part de la flotte royale est retard\u00e9 par l&rsquo;absence de vent, et l&rsquo;arm\u00e9e finit par quitter\u00a0<a title=\"Aigues-Mortes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aigues-Mortes\">Aigues-Mortes<\/a>\u00a0le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1248-09-04\" data-sort-value=\"1248-09-04\">28 ao\u00fbt<\/time><sup id=\"cite_ref-Le_Goff220_217-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff220-217\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 121<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1248-09-24\" data-sort-value=\"1248-09-24\">17 septembre 1248<\/time>, Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>, sa famille et son arm\u00e9e d\u00e9barquent \u00e0\u00a0<a title=\"Chypre (\u00eele)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chypre_(%C3%AEle)\">Chypre<\/a>, o\u00f9 r\u00e8gne\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Henri Ier de Chypre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Henri_Ier_de_Chypre\">Henri de Lusignan<\/a>. Du ravitaillement y a \u00e9t\u00e9 accumul\u00e9 depuis\u00a0<a title=\"1246\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1246\">1246<\/a>. Les crois\u00e9s hivernent dans l&rsquo;\u00eele jusqu&rsquo;au\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1249-06-06\" data-sort-value=\"1249-06-06\">30 mai 1249<\/time>. Louis d\u00e9barque pr\u00e8s de\u00a0<a title=\"Damiette\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Damiette\">Damiette<\/a>\u00a0et prend la ville le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1249-06-12\" data-sort-value=\"1249-06-12\">5 juin 1249<\/time><sup id=\"cite_ref-Le_Goff221_218-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff221-218\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 122<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. L&rsquo;arm\u00e9e se dirige alors vers\u00a0<a title=\"Le Caire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Le_Caire\">Le Caire<\/a>\u00a0et subit les attaques incessantes de l&rsquo;\u00e9mir Fakhr-ad-Din Yusuf. Les crois\u00e9s r\u00e9ussissent, au prix de durs combats, \u00e0 passer sur la rive est du\u00a0<a title=\"Nil\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nil\">Nil<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">A ensuite lieu la\u00a0<a title=\"Bataille de Mansourah\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bataille_de_Mansourah\">bataille de Mansourah<\/a>, lors de laquelle les crois\u00e9s doivent faire face au g\u00e9nie militaire des musulmans qui parviennent notamment \u00e0 d\u00e9truire leurs trois\u00a0<a title=\"Chat (machine de guerre)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chat_(machine_de_guerre)\">chats<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff222_219-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff222-219\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 123<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1250-02-16\" data-sort-value=\"1250-02-16\">9 f\u00e9vrier 1250<\/time>, malgr\u00e9 leur victoire, ils ressortent tr\u00e8s affaiblis de la bataille. En effet,\u00a0<a title=\"Robert Ier d'Artois\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Robert_Ier_d%27Artois\">Robert\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"premier\"><span class=\"romain\">I<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0d&rsquo;Artois<\/a>\u00a0est mort et les crois\u00e9s connaissent plusieurs \u00e9pid\u00e9mies de\u00a0<a title=\"Dysenterie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dysenterie\">dysenterie<\/a>, de\u00a0<a title=\"Typhus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Typhus\">typhus<\/a>\u00a0et de\u00a0<a title=\"Scorbut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Scorbut\">scorbut<\/a>, aggrav\u00e9es par la s\u00e9cheresse. Le roi est \u00e9galement atteint de la\u00a0<a title=\"Dysenterie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dysenterie\">dysenterie<\/a>, mais refuse de repartir en y laissant ses troupes<sup id=\"cite_ref-Le_Goff223_220-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff223-220\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 124<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il sera captur\u00e9 pendant la bataille et retenu prisonnier pendant un mois<sup id=\"cite_ref-221\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-221\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>40<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading6\" style=\"text-align: justify;\">\n<h6 id=\"\u00c9chec_final\"><span id=\".C3.89chec_final\"><\/span>\u00c9chec final<\/h6>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Enfin, l&rsquo;arm\u00e9e, affaiblie et manquant de ravitaillements, doit battre en retraite, mais les musulmans lui coupent la route au niveau du Nil et les crois\u00e9s sont \u00e9cras\u00e9s le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1250-04-13\" data-sort-value=\"1250-04-13\">6 avril 1250<\/time>, lors de la\u00a0<a title=\"Bataille de Fariskur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bataille_de_Fariskur\">bataille de Fariskur<\/a>. Le roi et une grande partie de son arm\u00e9e sont alors fait prisonniers tandis que les malades et les bless\u00e9s sont massacr\u00e9s par les musulmans<sup id=\"cite_ref-Le_Goff224_222-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff224-222\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 125<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. En Occident, la nouvelle provoque la\u00a0<a title=\"Croisade des pastoureaux de 1251\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Croisade_des_pastoureaux_de_1251\">croisade des pastoureaux<\/a><sup id=\"cite_ref-apo_223-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-apo-223\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>41<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Durant la d\u00e9tention de son \u00e9poux, la reine\u00a0<a title=\"Marguerite de Provence\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marguerite_de_Provence\">Marguerite de Provence<\/a>\u00a0exerce le r\u00f4le de chef de l&rsquo;arm\u00e9e\u00a0; elle r\u00e9unit en un temps record les 400\u00a0000\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"besants\"><a title=\"Besant\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Besant\">besants<\/a><\/abbr>\u00a0constituant le premier versement de la ran\u00e7on et, le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1250-05-13\" data-sort-value=\"1250-05-13\">6 mai 1250<\/time>, Louis est lib\u00e9r\u00e9<sup id=\"cite_ref-Le_Goff225_224-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff225-224\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 126<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-225\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-225\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>x<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Quelque temps apr\u00e8s sa lib\u00e9ration, en\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1250-05\" data-sort-value=\"1250-05\">mai 1250<\/time>, Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0commence un p\u00e8lerinage en\u00a0<a title=\"Terre sainte\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Terre_sainte\">Terre sainte<\/a>. Il appelle alors ses sujets \u00e0 le rejoindre, mais renvoie ses fr\u00e8res\u00a0<a title=\"Alphonse de Poitiers\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alphonse_de_Poitiers\">Alphonse de Poitiers<\/a>\u00a0et\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Charles Ier de Sicile\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles_Ier_de_Sicile\">Charles d&rsquo;Anjou<\/a>\u00a0en France afin qu&rsquo;ils puissent \u00e9pauler leur m\u00e8re, qui exerce la r\u00e9gence<sup id=\"cite_ref-Le_Goff225_224-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff225-224\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 126<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Mais, au\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1253\" data-sort-value=\"1253\">printemps 1253<\/time>, alors qu&rsquo;il est \u00e0\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Sidon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sidon\">Sidon<\/a>, il apprend la mort de sa m\u00e8re, survenue le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1252-12-04\" data-sort-value=\"1252-12-04\">27 novembre 1252<\/time>. Apr\u00e8s plusieurs jours d&rsquo;un grand deuil, Louis conclut qu&rsquo;il doit rentrer et, le\u00a0<time datetime=\"1254-05-01\" data-sort-value=\"1254-05-01\">24<\/time>\u00a0ou\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1254-05-02\" data-sort-value=\"1254-05-02\">25 avril 1254<\/time>, rembarque d&rsquo;<a title=\"Acre (Isra\u00ebl)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Acre_(Isra%C3%ABl)\">Acre<\/a>\u00a0pour la\u00a0<a title=\"France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/France\">France<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff243_226-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff243-226\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 127<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Le_Goff244_227-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff244-227\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 128<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1254-07-17\" data-sort-value=\"1254-07-17\">10 juillet<\/time>, il d\u00e9barque aux\u00a0<a title=\"Salins d'Hy\u00e8res\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Salins_d%27Hy%C3%A8res\">Salins d&rsquo;Hy\u00e8res<\/a>\u00a0o\u00f9 il demande \u00e0 rencontrer le fr\u00e8re\u00a0<a title=\"Hugues de Digne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hugues_de_Digne\">Hugues de Digne<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff246_228-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff246-228\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 129<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Partant de Hy\u00e8res, le roi se rend ensuite \u00e0\u00a0<a title=\"Aix-en-Provence\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aix-en-Provence\">Aix-en-Provence<\/a>\u00a0pour un p\u00e8lerinage \u00e0 la\u00a0<a title=\"Grotte de la Sainte-Baume\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Grotte_de_la_Sainte-Baume\">grotte de la Sainte-Baume<\/a>\u00a0(sur les pas de\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Marie de Magdala\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marie_de_Magdala\">Marie Madeleine<\/a>)<sup id=\"cite_ref-229\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-229\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>42<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, puis entre en France par\u00a0<a title=\"Beaucaire (Gard)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Beaucaire_(Gard)\">Beaucaire<\/a>\u00a0et, apr\u00e8s plusieurs arr\u00eats dans diff\u00e9rentes villes de France, d\u00e9pose l&rsquo;<a title=\"Oriflamme de Saint-Denis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Oriflamme_de_Saint-Denis\">oriflamme<\/a>\u00a0et la croix \u00e0\u00a0<a title=\"Basilique Saint-Denis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Basilique_Saint-Denis\">Saint-Denis<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff249_230-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff249-230\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 130<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Enfin, il fait son entr\u00e9e \u00e0\u00a0<a title=\"Paris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paris\">Paris<\/a>\u00a0le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1254-09-14\" data-sort-value=\"1254-09-14\">7 septembre 1254<\/time>, o\u00f9 il est particuli\u00e8rement bien accueilli par le peuple<sup id=\"cite_ref-Le_Goff250_231-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff250-231\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 131<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. La septi\u00e8me croisade est cependant v\u00e9cue comme un \u00e9chec total, ce qui suscite un certain scepticisme vis-\u00e0-vis de la guerre sainte et une amertume envers le clerg\u00e9, accus\u00e9 de ne pas s&rsquo;\u00eatre assez impliqu\u00e9<sup id=\"cite_ref-apo_223-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-apo-223\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>41<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<ul class=\"gallery mw-gallery-packed\" style=\"text-align: justify;\">\n<li class=\"gallerycaption\">Batailles et p\u00e8lerinage<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"La bataille de Damiette, Matthieu Paris, Chronica Majora, Corpus Christi College, Cambridge, Parker 16.\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Battle-Damietta.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f0\/Battle-Damietta.jpg\/500px-Battle-Damietta.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/f\/f0\/Battle-Damietta.jpg 2x\" alt=\"Miniature repr\u00e9sentant des chevaliers et fantassins se battant au-dessus de morceaux de corps ensanglant\u00e9e.\" width=\"226\" height=\"140\" data-file-width=\"650\" data-file-height=\"404\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\">La bataille de Damiette,\u00a0<a title=\"Matthieu Paris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Matthieu_Paris\">Matthieu Paris<\/a>,\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\"><a class=\"mw-redirect\" title=\"Chronica Majora\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chronica_Majora\">Chronica Majora<\/a><\/span><\/i>,\u00a0<i><a title=\"Corpus Christi College (Cambridge)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Corpus_Christi_College_(Cambridge)\">Corpus Christi College<\/a><\/i>,\u00a0<a title=\"Cambridge\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cambridge\">Cambridge<\/a>, Parker 16.<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"La bataille de Mansourah, Guillaume de Saint-Pathus, Vie et miracles de saint Louis, BnF, Fr. 5716.\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Mansura.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/af\/Mansura.jpg\/330px-Mansura.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/af\/Mansura.jpg\/960px-Mansura.jpg 2x\" alt=\"Miniature repr\u00e9sentant Louis IX soutenu par un personnage tandis qu'en arri\u00e8re plan des chevaliers aux armes de France affrontent des ennemis.\" width=\"201\" height=\"140\" data-file-width=\"1984\" data-file-height=\"1385\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\">La\u00a0<a title=\"Bataille de Mansourah\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bataille_de_Mansourah\">bataille de Mansourah<\/a>,\u00a0<a title=\"Guillaume de Saint-Pathus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guillaume_de_Saint-Pathus\">Guillaume de Saint-Pathus<\/a>,\u00a0<i>Vie et miracles de saint Louis<\/i>, BnF, Fr. 5716.<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Louis\u00a0IX fait prisonnier, Roman de Godefroy de Bouillon, 1337, BnF, Fr. 22495.\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Louis9_pris.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/ab\/Louis9_pris.jpg\/330px-Louis9_pris.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/ab\/Louis9_pris.jpg\/960px-Louis9_pris.jpg 2x\" alt=\"Miniature repr\u00e9sentant Louis IX men\u00e9 captif vers une tour.\" width=\"192\" height=\"140\" data-file-width=\"2439\" data-file-height=\"1780\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\">Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0fait prisonnier,\u00a0<i>Roman de Godefroy de Bouillon<\/i>, 1337, BnF, Fr. 22495.<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Louis\u00a0IX en p\u00e8lerinage \u00e0 Nazareth, Chroniques de Saint-Denis, 1332-1350, BL, Royal 16 G VI.\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Louis9%2BNazareth.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/14\/Louis9%2BNazareth.jpg\/500px-Louis9%2BNazareth.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/14\/Louis9%2BNazareth.jpg\/960px-Louis9%2BNazareth.jpg 2x\" alt=\"Miniature repr\u00e9sentant Louis IX \u00e0 cheval, puis agenouill\u00e9 devant un b\u00e2timent.\" width=\"292\" height=\"140\" data-file-width=\"1253\" data-file-height=\"602\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\">Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0en p\u00e8lerinage \u00e0\u00a0<a title=\"Nazareth\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nazareth\">Nazareth<\/a>,\u00a0<i><a title=\"Chroniques de Saint-Denis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chroniques_de_Saint-Denis\">Chroniques de Saint-Denis<\/a><\/i>, 1332-1350, BL, Royal 16 G\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"6\"><span class=\"romain\">VI<\/span><\/abbr>.<\/div>\n<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading5\" style=\"text-align: justify;\">\n<h5 id=\"Huiti\u00e8me_croisade\"><span id=\"Huiti.C3.A8me_croisade\"><\/span>Huiti\u00e8me croisade<\/h5>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"Huiti\u00e8me croisade\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Huiti%C3%A8me_croisade\">Huiti\u00e8me croisade<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<figure style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Louis9%2BDeath1270.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/64\/Louis9%2BDeath1270.jpg\/250px-Louis9%2BDeath1270.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/64\/Louis9%2BDeath1270.jpg\/500px-Louis9%2BDeath1270.jpg 2x\" alt=\"Miniature repr\u00e9sentant Louis IX, alit\u00e9 et mourant, entour\u00e9 de personnages diversement afflig\u00e9s.\" width=\"220\" height=\"107\" data-file-width=\"1277\" data-file-height=\"619\" \/><\/a><figcaption>La mort de Saint Louis,\u00a0<i><a title=\"Chroniques de Saint-Denis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chroniques_de_Saint-Denis\">Chroniques de Saint-Denis<\/a><\/i>, BL, Royal 16 G VI,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"folio\">f<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a0444\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"verso\">v<sup>o<\/sup><\/abbr>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;\u00e9chec de la\u00a0<a title=\"Septi\u00e8me croisade\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Septi%C3%A8me_croisade\">septi\u00e8me croisade<\/a>, que Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0interpr\u00e8te comme une punition divine, l&rsquo;affecte \u00e9norm\u00e9ment<sup id=\"cite_ref-Le_Goff250_231-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff250-231\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 131<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. \u00c0 l&rsquo;<span class=\"nowrap\">\u00e9t\u00e9\u00a0<a title=\"1266\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1266\">1266<\/a><\/span>, il annonce secr\u00e8tement au pape\u00a0<a title=\"Cl\u00e9ment IV\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cl%C3%A9ment_IV\">Cl\u00e9ment\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\"><span class=\"romain\">IV<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0qu&rsquo;il d\u00e9cide de se croiser pour une seconde fois. Il fait conna\u00eetre sa d\u00e9cision \u00e0 une assembl\u00e9e de pr\u00e9lats et de barons, au cours de la f\u00eate de l&rsquo;<a title=\"Annonciation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Annonciation\">Annonciation<\/a>, le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1267-04-01\" data-sort-value=\"1267-04-01\">25 mars 1267<\/time>. Puis lors d&rsquo;une autre assembl\u00e9e, le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1268-02-16\" data-sort-value=\"1268-02-16\">9 f\u00e9vrier 1268<\/time>, il pr\u00e9cise qu&rsquo;il partira au mois de\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1270-05\" data-sort-value=\"1270-05\">mai 1270<\/time><sup id=\"cite_ref-Le_Goff339_232-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff339-232\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 132<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Sa d\u00e9cision appara\u00eet alors d\u00e9j\u00e0\u00a0<a title=\"Anachronisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Anachronisme\">anachronique<\/a>\u00a0\u00e0 de nombreux contemporains, tel\u00a0<a title=\"Jean de Joinville\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_de_Joinville\">Joinville<\/a><sup id=\"cite_ref-MORT_233-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-MORT-233\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>43<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;\u00e9volution de la situation militaire et politique en M\u00e9diterran\u00e9e orientale explique cette d\u00e9cision. Le fr\u00e8re du roi,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Charles Ier de Sicile\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles_Ier_de_Sicile\">Charles d&rsquo;Anjou<\/a>, est devenu roi de Sicile\u00a0; celle-ci peut donc devenir une base d&rsquo;op\u00e9rations plus s\u00fbre et plus proche de Chypre<sup id=\"cite_ref-Le_Goff339_232-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff339-232\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 132<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. De plus, Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0esp\u00e8re convertir l&rsquo;\u00e9mir\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Hafside\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hafside\">hafside<\/a>\u00a0<a title=\"Ab\u00fb &#96;Abd Allah Muhammad al-Mustansir\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ab%C3%BB_%60Abd_Allah_Muhammad_al-Mustansir\">Muhammad al-Mustansir<\/a>\u00a0et faire de l&rsquo;<a title=\"Ifriqiya\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ifriqiya\">Ifriqiya<\/a>\u00a0(<a title=\"Tunisie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tunisie\">Tunisie<\/a>) une base terrestre pour attaquer ult\u00e9rieurement l&rsquo;\u00c9gypte mamelouk<sup id=\"cite_ref-Le_Goff340_234-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff340-234\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 133<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-MORT_233-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-MORT-233\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>43<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. La pr\u00e9paration de la croisade est alors aussi minutieuse que pour la pr\u00e9c\u00e9dente.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Son financement est pris en charge par les villes et la lev\u00e9e de d\u00e9cimes eccl\u00e9siastiques. Cependant, la pr\u00e9paration diplomatique conna\u00eet moins de succ\u00e8s que pour la croisade d&rsquo;\u00c9gypte\u00a0:\u00a0<a title=\"Cl\u00e9ment IV\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cl%C3%A9ment_IV\">Cl\u00e9ment\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\"><span class=\"romain\">IV<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0est mort, la vacance se prolonge et la chr\u00e9tient\u00e9 n&rsquo;a donc pas de pape au moment de la croisade. C&rsquo;est ainsi que les seuls personnages importants souhaitant participer \u00e0 la croisade sont Louis, le prince\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"\u00c9douard Ier d'Angleterre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89douard_Ier_d%27Angleterre\">\u00c9douard d&rsquo;Angleterre<\/a>\u00a0et le roi\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Jacques Ier d'Aragon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Ier_d%27Aragon\">Jacques d&rsquo;Aragon<\/a>, mais ce dernier y renonce apr\u00e8s que sa flotte a \u00e9t\u00e9 prise dans une temp\u00eate<sup id=\"cite_ref-Le_Goff342_235-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff342-235\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 134<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1270-03-21\" data-sort-value=\"1270-03-21\">14 mars 1270<\/time>, Saint Louis s&rsquo;en va chercher le b\u00e2ton de p\u00e8lerin et l&rsquo;oriflamme \u00e0 Saint-Denis. Le lendemain, il se rend \u00e0 pieds nus de son palais \u00e0 Notre-Dame et fait ses adieux \u00e0 son \u00e9pouse au ch\u00e2teau de Vincennes d&rsquo;o\u00f9 il part<sup id=\"cite_ref-Le_Goff344_236-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff344-236\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 135<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Enfin, apr\u00e8s plusieurs \u00e9tapes jalonn\u00e9es de sanctuaires, le roi et ses fils arrivent \u00e0 Aigues-Mortes, o\u00f9 ils sont rejoints par\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Thibaut II de Navarre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thibaut_II_de_Navarre\">Thibaut de Navarre<\/a>\u00a0et d&rsquo;autres crois\u00e9s. En attendant l&rsquo;arriv\u00e9e des navires, une bataille \u00e9clate entre les Fran\u00e7ais et les\u00a0<a title=\"Catalans\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Catalans\">Catalans<\/a>\u00a0: la bataille fait une centaine de morts, Louis fait pendre les responsables et, enfin, s&#8217;embarque le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1270-07-08\" data-sort-value=\"1270-07-08\"><abbr class=\"abbr\" title=\"premier\">1<sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0juillet 1270<\/time>\u00a0sur la nef\u00a0<i>La Montjoie<\/i><sup id=\"cite_ref-Le_Goff345_237-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff345-237\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 136<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Apr\u00e8s une br\u00e8ve escale en Sardaigne, les crois\u00e9s d\u00e9barquent \u00e0 La Goulette, pr\u00e8s de Tunis.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Maladie_et_mort_du_roi\">Maladie et mort du roi<\/h4>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le sultan, qui n&rsquo;a en fait aucune intention de se convertir, a pr\u00e9par\u00e9 sa ville \u00e0 subir un si\u00e8ge et ses hommes attaquent les crois\u00e9s. Le roi d\u00e9cide ainsi de prendre d\u2019assaut la ville de Carthage pour y mettre en s\u00e9curit\u00e9 ses hommes, en attendant les renforts de son fr\u00e8re Charles d\u2019Anjou<sup id=\"cite_ref-238\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-238\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>44<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-239\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-239\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>45<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Les crois\u00e9s s&#8217;emparent facilement de la ville, mais de nouveau, l&rsquo;arm\u00e9e subit des \u00e9pid\u00e9mies, qui furent fatales au prince\u00a0<a title=\"Jean Tristan de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Tristan_de_France\">Jean Tristan<\/a>\u00a0le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1270-08-10\" data-sort-value=\"1270-08-10\">3 ao\u00fbt<\/time>. Apr\u00e8s plus de\u00a0<span class=\"nowrap\">43 ann\u00e9es<\/span>\u00a0de r\u00e8gne, le roi Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0s&rsquo;\u00e9teint le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1270-09-01\" data-sort-value=\"1270-09-01\">25 ao\u00fbt 1270<\/time>\u00a0\u00e0 Carthage, victime \u00e0 son tour de l&rsquo;\u00e9pid\u00e9mie qui frappe son arm\u00e9e, \u00e0 l&rsquo;\u00e2ge de\u00a0<span class=\"nowrap\">56 ans<\/span><sup id=\"cite_ref-Le_Goff345_237-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff345-237\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 136<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-240\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-240\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>46<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-241\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-241\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>47<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. La peste, la dysenterie ou le typhus sont longtemps avanc\u00e9s comme causes possibles de sa mort. Une \u00e9tude men\u00e9e en 2015 par\u00a0<a title=\"Philippe Charlier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_Charlier\">Philippe Charlier<\/a>\u00a0sur les reliques attribu\u00e9es au roi et dispers\u00e9es lors de sa canonisation, en 1297, suppose qu&rsquo;il souffrait de\u00a0<a title=\"Scorbut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Scorbut\">scorbut<\/a>\u00a0et serait mort de\u00a0<a title=\"Bilharziose\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bilharziose\">bilharziose<\/a><sup id=\"cite_ref-242\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-242\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>48<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-243\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-243\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>49<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Une \u00e9tude de 2019 confirme une atteinte grave du roi par le scorbut<sup id=\"cite_ref-244\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-244\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>50<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Sa mort est rigoureusement mise en sc\u00e8ne et ach\u00e8ve le programme d&rsquo;identification messianique du souverain fran\u00e7ais, amorc\u00e9 en 1238 par l&rsquo;acquisition de la couronne\u00a0: le roi re\u00e7oit l&rsquo;<a title=\"Onction des malades\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Onction_des_malades\">extr\u00eame-onction<\/a>, demande, en signe d&rsquo;humilit\u00e9, \u00e0 \u00eatre \u00e9tendu sur un lit de cendres et prononce des paroles d&rsquo;imitation christique<sup id=\"cite_ref-245\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-245\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>51<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Le fils du d\u00e9funt roi, le prince Philippe, lui succ\u00e8de sous le nom de\u00a0<a title=\"Philippe III le Hardi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_III_le_Hardi\">Philippe\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr><\/a>.<\/p>\n<ul class=\"gallery mw-gallery-traditional\" style=\"text-align: justify;\">\n<li class=\"gallerycaption\">Huiti\u00e8me croisade et si\u00e8ge de Tunis<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Le d\u00e9part pour la Huiti\u00e8me croisade, Grandes Chroniques de France de Charles\u00a0V, BnF, Fr.2813.\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Ludva9_lod.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/16\/Ludva9_lod.jpg\/120px-Ludva9_lod.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/16\/Ludva9_lod.jpg\/250px-Ludva9_lod.jpg 2x\" alt=\"Miniature repr\u00e9sentant Louis IX \u00e0 bord d'un navire, s'entretenant avec des soldats.\" width=\"120\" height=\"121\" data-file-width=\"1001\" data-file-height=\"1011\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\">Le d\u00e9part pour la Huiti\u00e8me croisade,\u00a0<i><a title=\"Grandes Chroniques de France de Charles V\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Grandes_Chroniques_de_France_de_Charles_V\">Grandes Chroniques de France de Charles\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"5\"><span class=\"romain\">V<\/span><\/abbr><\/a><\/i>, BnF, Fr.2813.<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Le si\u00e8ge de Tunis, Grandes Chroniques de France de Charles\u00a0V.\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Siege_of_Tunis_1270.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f0\/Siege_of_Tunis_1270.jpg\/120px-Siege_of_Tunis_1270.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f0\/Siege_of_Tunis_1270.jpg\/250px-Siege_of_Tunis_1270.jpg 2x\" alt=\"Miniature repr\u00e9sentant Louis IX \u00e0 bord d'un navire charg\u00e9 de soldats tandis que d'autres soldats \u00e0 terre attaquent une tour bien d\u00e9fendue.\" width=\"120\" height=\"114\" data-file-width=\"903\" data-file-height=\"861\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\">Le si\u00e8ge de Tunis,\u00a0<i>Grandes Chroniques de France<\/i>\u00a0de Charles\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"5\"><span class=\"romain\">V<\/span><\/abbr>.<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"La conqu\u00eate de Carthage, Chroniques de Saint-Denis, BL.\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Eighth_Crusade_Carthage_1270.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b5\/Eighth_Crusade_Carthage_1270.jpg\/120px-Eighth_Crusade_Carthage_1270.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b5\/Eighth_Crusade_Carthage_1270.jpg\/250px-Eighth_Crusade_Carthage_1270.jpg 2x\" alt=\"Miniature repr\u00e9sentant des hommes d'arme au sommet d'une tour, et brandissant une banni\u00e8re fleurdelis\u00e9e.\" width=\"120\" height=\"135\" data-file-width=\"320\" data-file-height=\"359\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\">La conqu\u00eate de Carthage,\u00a0<i><a title=\"Chroniques de Saint-Denis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chroniques_de_Saint-Denis\">Chroniques de Saint-Denis<\/a><\/i>, BL.<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Premier codicille ajout\u00e9 par le roi \u00e0 son testament, au large de la Sardaigne \u00e0 bord du bateau royal, juillet 1270 (Archives nationales).\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Premier_codicille_ajout%C3%A9_par_le_roi_de_France_Louis_IX_%C3%A0_son_testament._Au_large_de_la_Sardaigne,_%C3%A0_bord_du_b%C3%A2teau_royal,_-_Archives_Nationales_-_AE-II-271.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/10\/Premier_codicille_ajout%C3%A9_par_le_roi_de_France_Louis_IX_%C3%A0_son_testament._Au_large_de_la_Sardaigne%2C_%C3%A0_bord_du_b%C3%A2teau_royal%2C_-_Archives_Nationales_-_AE-II-271.jpg\/120px-thumbnail.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/10\/Premier_codicille_ajout%C3%A9_par_le_roi_de_France_Louis_IX_%C3%A0_son_testament._Au_large_de_la_Sardaigne%2C_%C3%A0_bord_du_b%C3%A2teau_royal%2C_-_Archives_Nationales_-_AE-II-271.jpg\/250px-thumbnail.jpg 2x\" alt=\"Manuscrit portant le sceau de Louis IX.\" width=\"76\" height=\"150\" data-file-width=\"1040\" data-file-height=\"2049\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\">Premier codicille ajout\u00e9 par le roi \u00e0 son testament, au large de la Sardaigne \u00e0 bord du bateau royal,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1270-07\" data-sort-value=\"1270-07\">juillet 1270<\/time>\u00a0(<a title=\"Archives nationales de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Archives_nationales_de_France\">Archives nationales<\/a>).<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Dernier codicille au testament du roi, au camp devant Carthage, ao\u00fbt 1270 (Archives nationales).\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Dernier_codicille_au_testament_du_roi_de_France_Louis_IX_-_Archives_Nationales_-_AE-II-272.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d4\/Dernier_codicille_au_testament_du_roi_de_France_Louis_IX_-_Archives_Nationales_-_AE-II-272.jpg\/120px-Dernier_codicille_au_testament_du_roi_de_France_Louis_IX_-_Archives_Nationales_-_AE-II-272.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d4\/Dernier_codicille_au_testament_du_roi_de_France_Louis_IX_-_Archives_Nationales_-_AE-II-272.jpg\/250px-Dernier_codicille_au_testament_du_roi_de_France_Louis_IX_-_Archives_Nationales_-_AE-II-272.jpg 2x\" alt=\"Manuscrit portant le sceau de Louis IX.\" width=\"120\" height=\"114\" data-file-width=\"1146\" data-file-height=\"1086\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\">Dernier codicille au testament du roi, au camp devant Carthage,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1270-08\" data-sort-value=\"1270-08\">ao\u00fbt 1270<\/time>\u00a0(Archives nationales).<\/div>\n<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"\u00c9pilogue_des_croisades_de_Louis_IX\"><span id=\".C3.89pilogue_des_croisades_de_Louis_IX\"><\/span>\u00c9pilogue des croisades de Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr><\/h4>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les croisades de Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0sont \u2014 comme\u00a0<i>La Mort le roi Artu<\/i>\u00a0(\u00ab\u00a0La mort du roi Arthur\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-246\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-246\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>52<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>) marque l&rsquo;apoth\u00e9ose fun\u00e8bre de la\u00a0<a title=\"Chevalerie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chevalerie\">chevalerie<\/a>\u00a0\u2014 le point d&rsquo;orgue mortel de la croisade. Mais dans un monde m\u00e9di\u00e9val o\u00f9 les id\u00e9aux de la croisade continuent, m\u00eame chez ceux qui n&rsquo;y croient plus (un\u00a0<a title=\"Rutebeuf\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rutebeuf\">Rutebeuf<\/a><sup id=\"cite_ref-247\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-247\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>53<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-248\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-248\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>54<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, un\u00a0<a title=\"Jean de Joinville\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_de_Joinville\">Jean de Joinville<\/a><sup id=\"cite_ref-249\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-249\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>55<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0en t\u00e9moignent), \u00e0 susciter une admiration profonde, l&rsquo;image de Saint Louis sort magnifi\u00e9e de ces croisades catastrophiques. Elle est illumin\u00e9e par \u00ab\u00a0la beaut\u00e9 du mort\u00a0\u00bb et entame un processus de \u00ab\u00a0Mort et transfiguration\u00a0\u00bb. Dans cette perspective, la\u00a0<a title=\"Huiti\u00e8me croisade\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Huiti%C3%A8me_croisade#Si%C3%A8ge_de_Tunis\">croisade de Tunis<\/a>\u00a0sera, dans sa fulgurante et mortelle bri\u00e8vet\u00e9, une mani\u00e8re de couronnement<sup id=\"cite_ref-250\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-250\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>56<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Apr\u00e8s_la_mort_du_roi\"><span id=\"Apr.C3.A8s_la_mort_du_roi\"><\/span>Apr\u00e8s la mort du roi<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"D\u00e9pouille_royale\"><span id=\"D.C3.A9pouille_royale\"><\/span>D\u00e9pouille royale<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Obseques_saint_louis.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element mw-file-upright\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/7\/7e\/Obseques_saint_louis.jpg\" alt=\"Tableau de style n\u00e9o-classique repr\u00e9sentant Philippe III marchant devant le cercueil de Louis IX dans la basilique Saint-Denis.\" width=\"190\" height=\"299\" data-file-width=\"250\" data-file-height=\"394\" \/><\/a><figcaption><i>Philippe\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr>\u00a0apportant \u00e0 Saint-Denis les reliques de Saint Louis<\/i>,\u00a0<a title=\"XIXe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/XIXe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"19\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIX<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Basilique de Saint-Denis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Basilique_de_Saint-Denis\">Basilique de Saint-Denis<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c0 la mort du roi, on ne peut laisser son corps en terre infid\u00e8le, loin du\u00a0<a title=\"Royaume de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Royaume_de_France\">royaume de France<\/a>\u00a0et de la\u00a0<a title=\"Chr\u00e9tient\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chr%C3%A9tient%C3%A9\">chr\u00e9tient\u00e9<\/a>.\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Charles Ier de Sicile\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles_Ier_de_Sicile\">Charles d&rsquo;Anjou<\/a>\u00a0tente de prendre le contr\u00f4le de l&rsquo;arm\u00e9e face \u00e0 son neveu, devenu le roi\u00a0<a title=\"Philippe III le Hardi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_III_le_Hardi\">Philippe\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr><\/a>, qu&rsquo;il consid\u00e8re comme trop inexp\u00e9riment\u00e9. Mais ce dernier affirme imm\u00e9diatement son autorit\u00e9<sup id=\"cite_ref-Le_Goff347_251-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff347-251\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 137<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. D\u00e8s lors, le sort de la d\u00e9pouille du feu roi devient un enjeu politique entre le jeune roi et son oncle\u00a0: Philippe souhaite que les restes de son p\u00e8re soient rapatri\u00e9s en France tandis que Charles, pr\u00e9textant la proximit\u00e9, propose que les restes de son fr\u00e8re aillent reposer en son\u00a0<a title=\"Royaume de Sicile\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Royaume_de_Sicile\">royaume de Sicile<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff298_252-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff298-252\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 138<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Finalement, les deux parents s&rsquo;accordent sur la\u00a0<a title=\"Tripartition du corps\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tripartition_du_corps\">tripartition du corps<\/a>\u00a0: les entrailles et les chairs seront donn\u00e9es \u00e0 Charles, qui les d\u00e9posera \u00e0 l&rsquo;abbaye de\u00a0<a title=\"Monreale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Monreale\">Monreale<\/a>, et les ossements iront reposer dans la\u00a0<a title=\"N\u00e9cropole royale de la basilique de Saint-Denis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/N%C3%A9cropole_royale_de_la_basilique_de_Saint-Denis\">n\u00e9cropole royale de Saint-Denis<\/a><sup id=\"cite_ref-254\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-254\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>y<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Philippe refuse d&rsquo;exposer le corps \u00e0 tous les dangers en l&rsquo;envoyant en avance. Il souhaite attendre de pouvoir l&rsquo;accompagner en convoi, aupr\u00e8s de l&rsquo;arm\u00e9e. On proc\u00e8de alors au\u00a0<i><a title=\"Mos Teutonicus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mos_Teutonicus\">mos Teutonicus<\/a><\/i>\u00a0: le corps est d\u00e9coup\u00e9 et cuit dans un m\u00e9lange d&rsquo;eau et de vin jusqu&rsquo;\u00e0 ce que la chair se d\u00e9tache<sup id=\"cite_ref-Le_Goff350_255-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff350-255\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 140<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;arm\u00e9e signe un accord avec l&rsquo;\u00e9mir de Tunis le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1270-11-06\" data-sort-value=\"1270-11-06\">30 octobre<\/time>\u00a0et rembarque le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1270-11-18\" data-sort-value=\"1270-11-18\">11 novembre<\/time>\u00a0pour un voyage plac\u00e9 sous la protection de Louis et\u00a0<a title=\"Jean Tristan de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Tristan_de_France\">Jean Tristan<\/a>. Au terme de leur long p\u00e9riple, qui voit mourir\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Thibaut II de Navarre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thibaut_II_de_Navarre\">Thibaut\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\"><span class=\"romain\">II<\/span><\/abbr>\u00a0de Navarre<\/a>, la reine\u00a0<a title=\"Isabelle d'Aragon (1247-1271)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Isabelle_d%27Aragon_(1247-1271)\">Isabelle d&rsquo;Aragon<\/a>, Philippe\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr>\u00a0et l&rsquo;arm\u00e9e arrivent \u00e0\u00a0<a title=\"Paris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paris\">Paris<\/a>, le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1271-05-28\" data-sort-value=\"1271-05-28\">21 mai 1271<\/time>. Le cercueil de Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0est expos\u00e9 \u00e0\u00a0<a title=\"Cath\u00e9drale Notre-Dame de Paris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cath%C3%A9drale_Notre-Dame_de_Paris\">Notre-Dame<\/a>\u00a0et les fun\u00e9railles ont lieu \u00e0\u00a0<a title=\"Basilique Saint-Denis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Basilique_Saint-Denis\">Saint-Denis<\/a>\u00a0le lendemain\u00a0: le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1271-05-29\" data-sort-value=\"1271-05-29\">22 mai<\/time><sup id=\"cite_ref-Le_Goff351_256-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff351-256\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 141<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1271-05-30\" data-sort-value=\"1271-05-30\">23 mai 1271<\/time>, son fils\u00a0<a title=\"Philippe III le Hardi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_III_le_Hardi\">Philippe\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr>\u00a0le Hardi<\/a>\u00a0<a title=\"Rue du Bailly\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rue_du_Bailly\">transporte<\/a>\u00a0ses cendres, sur son dos, de\u00a0<a title=\"Cath\u00e9drale Notre-Dame de Paris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cath%C3%A9drale_Notre-Dame_de_Paris\">Notre-Dame de Paris<\/a>\u00a0\u00e0 la\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Basilique de Saint-Denis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Basilique_de_Saint-Denis\">basilique de Saint-Denis<\/a>.<\/p>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Tombeau_de_Saint-Louis.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element mw-file-upright\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/c\/ce\/Tombeau_de_Saint-Louis.jpg\" alt=\"Miniature repr\u00e9sentant un tombeau gard\u00e9 par plusieurs figures.\" width=\"200\" height=\"208\" data-file-width=\"240\" data-file-height=\"250\" \/><\/a><figcaption>Le tombeau de saint Louis.\u00a0<a title=\"Jean Pucelle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Pucelle\">Jean Pucelle<\/a>,\u00a0<i><a title=\"Livre d'heures de Jeanne d'\u00c9vreux\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Livre_d%27heures_de_Jeanne_d%27%C3%89vreux\">heures de Jeanne d&rsquo;\u00c9vreux<\/a><\/i>,\u00a0<a title=\"Metropolitan Museum of Art\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Metropolitan_Museum_of_Art\">Metropolitan Museum of Art<\/a>,\u00a0<a title=\"The Cloisters\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/The_Cloisters\">The Cloisters<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Tombeau_royal\">Tombeau royal<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0a demand\u00e9 une tombe tr\u00e8s simple. Mais d\u00e8s 1274, la s\u00e9pulture est d\u00e9j\u00e0 plus \u00e9labor\u00e9e que la dalle d\u2019origine avec sa structure de bois. Ce second tombeau fait place en 1282 \u00e0 un troisi\u00e8me, largement orn\u00e9 d\u2019or et d\u2019argent, sans doute comparable \u00e0 ceux de\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Philippe Auguste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_Auguste\">Philippe Auguste<\/a>\u00a0et de\u00a0<a title=\"Louis VIII le Lion\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_VIII_le_Lion\">Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"8\"><span class=\"romain\">VIII<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0qui le c\u00f4toient. Il dispara\u00eet vers 1420, sans doute d\u00e9truit et fondu par les arm\u00e9es anglaises d\u2019<a title=\"Henri V (roi d'Angleterre)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Henri_V_(roi_d%27Angleterre)\">Henri\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"5\"><span class=\"romain\">V<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0ou du\u00a0<a title=\"Duc de Bedford\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Duc_de_Bedford\">duc de Bedford<\/a><sup id=\"cite_ref-257\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-257\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>57<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Son aspect reste donc tr\u00e8s incertain. L&rsquo;inventaire de 1505-1634 et une enluminure conserv\u00e9e au\u00a0<a title=\"Walters Art Museum\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Walters_Art_Museum\">Walters Art Museum<\/a>\u00a0de\u00a0<a title=\"Baltimore\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Baltimore\">Baltimore<\/a>\u00a0montrent un gisant tandis que celles du manuscrit de\u00a0<a title=\"Guillaume de Saint-Pathus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guillaume_de_Saint-Pathus\">Guillaume de Saint-Pathus<\/a><sup id=\"cite_ref-258\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-258\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>58<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0et du\u00a0<i><a title=\"Livre d'heures de Jeanne d'\u00c9vreux\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Livre_d%27heures_de_Jeanne_d%27%C3%89vreux\">Livre d&rsquo;heures de Jeanne d&rsquo;\u00c9vreux<\/a><\/i>\u00a0conserv\u00e9 au\u00a0<i><a title=\"Metropolitan Museum of Art\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Metropolitan_Museum_of_Art\">Metropolitan Museum of Art<\/a><\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"New York\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/New_York\">New York<\/a>\u00a0montrent une figure debout<sup id=\"cite_ref-259\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-259\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>59<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Canonisation_et_m\u00e9moire\"><span id=\"Canonisation_et_m.C3.A9moire\"><\/span>Canonisation et m\u00e9moire<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Un_long_proc\u00e8s_en_canonisation\"><span id=\"Un_long_proc.C3.A8s_en_canonisation\"><\/span>Un long proc\u00e8s en canonisation<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Parfois consid\u00e9r\u00e9 comme un\u00a0<a title=\"Saint\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint\">saint<\/a>\u00a0de son vivant, Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0fait l&rsquo;objet, imm\u00e9diatement apr\u00e8s sa mort, d&rsquo;une v\u00e9n\u00e9ration de la part de son entourage et de ses sujets. D\u00e9j\u00e0 connu pour gu\u00e9rir les\u00a0<a title=\"\u00c9crouelles\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89crouelles\">\u00e9crouelles<\/a>\u00a0de son vivant, plusieurs\u00a0<a title=\"Miracle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Miracle\">miracles<\/a>\u00a0sont r\u00e9put\u00e9s avoir lieu sur le passage de sa d\u00e9pouille en\u00a0<a title=\"Royaume de Sicile\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Royaume_de_Sicile\">Sicile<\/a>. L&rsquo;\u00c9glise en reconna\u00eet rapidement deux, puis deux autres survenus lors du passage du cercueil en\u00a0<a title=\"Italie du Nord\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Italie_du_Nord\">Italie du Nord<\/a>\u00a0et un autre survenu \u00e0 l&rsquo;entr\u00e9e de\u00a0<a title=\"Paris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paris\">Paris<\/a>, \u00e0\u00a0<a title=\"Bonneuil-sur-Marne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bonneuil-sur-Marne\">Bonneuil-sur-Marne<\/a>. Enfin, les miracles se multiplient \u00e0\u00a0<a title=\"Basilique Saint-Denis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Basilique_Saint-Denis\">Saint-Denis<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff352_260-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff352-260\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 142<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, au point qu&rsquo;un service d&rsquo;ordre doit \u00eatre mis en place pr\u00e8s de son tombeau pour canaliser les foules qui viennent implorer son\u00a0<a title=\"Intercession\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Intercession\">intercession<\/a><sup id=\"cite_ref-Carolus-Barr\u00e919-29_261-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Carolus-Barr%C3%A919-29-261\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>H 5<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c0 la mort de Saint Louis, le si\u00e8ge pontifical est\u00a0<a title=\"Sede vacante\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sede_vacante\">vacant<\/a>\u00a0depuis un long moment, mais le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1271-09-08\" data-sort-value=\"1271-09-08\"><abbr class=\"abbr\" title=\"premier\">1<sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0septembre 1271<\/time>, Thebaldo Visconti de Plaisance devient pape sous le nom de\u00a0<a title=\"Gr\u00e9goire X\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gr%C3%A9goire_X\">Gr\u00e9goire\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"10\"><span class=\"romain\">X<\/span><\/abbr><\/a>. Son premier acte pontifical, \u00e0 son retour de\u00a0<a title=\"Terre sainte\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Terre_sainte\">Terre sainte<\/a>\u00a0le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1272-03-11\" data-sort-value=\"1272-03-11\">4 mars 1272<\/time>, est de demander \u00e0\u00a0<a title=\"Geoffroy de Beaulieu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Geoffroy_de_Beaulieu\">Geoffroy de Beaulieu<\/a>, confesseur de Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>, de lui fournir le plus d&rsquo;informations possible sur le roi qu&rsquo;il consid\u00e8re comme un\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0v\u00e9ritable mod\u00e8le pour tous les princes chr\u00e9tiens\u00a0\u00bb<\/span>. Geoffroy \u00e9crit alors, en quelques mois, un\u00a0<a title=\"Libelle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Libelle\">libelle<\/a>\u00a0d&rsquo;une cinquantaine de chapitres \u00e0 la fin de laquelle il conclut que Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0est digne d&rsquo;\u00eatre\u00a0<a title=\"Canonisation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Canonisation\">canonis\u00e9<\/a>. En\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1274-03\" data-sort-value=\"1274-03\">mars 1274<\/time>,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Philippe III de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_III_de_France\">Philippe\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0va saluer le pape \u00e0\u00a0<a title=\"Lyon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lyon\">Lyon<\/a>, mais celui-ci se montre plus int\u00e9ress\u00e9 par le\u00a0<a title=\"Deuxi\u00e8me concile de Lyon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Deuxi%C3%A8me_concile_de_Lyon\">deuxi\u00e8me concile de Lyon<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff353_262-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff353-262\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 143<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Louis9_Canonization.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/97\/Louis9_Canonization.jpg\/250px-Louis9_Canonization.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/97\/Louis9_Canonization.jpg\/500px-Louis9_Canonization.jpg 2x\" alt=\"Miniature repr\u00e9sentant le pape \u00e9coutant les demandes de deux rois et plusieurs \u00e9v\u00eaques.\" width=\"250\" height=\"162\" data-file-width=\"1567\" data-file-height=\"1016\" \/><\/a><figcaption>La canonisation de Saint Louis par le pape\u00a0<a title=\"Boniface VIII\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Boniface_VIII\">Boniface\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"8\"><span class=\"romain\">VIII<\/span><\/abbr><\/a>,\u00a0<a title=\"Guillaume de Saint-Pathus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guillaume_de_Saint-Pathus\">Guillaume de Saint-Pathus<\/a>,\u00a0<i>Vie et miracles<\/i>, 1330-1340, BnF, Fr.5716.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;ann\u00e9e suivante, les groupes de pression, dont les plus importants sont la\u00a0<i><a title=\"Vox populi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vox_populi\">vox populi<\/a><\/i>, la famille royale et l&rsquo;<a title=\"\u00c9glise catholique en France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89glise_catholique_en_France\">\u00c9glise de France<\/a>\u00a0\u2014\u00a0et plus particuli\u00e8rement les\u00a0<a title=\"Ordre cistercien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ordre_cistercien\">cisterciens<\/a>, les\u00a0<a title=\"Ordre des Pr\u00eacheurs\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ordre_des_Pr%C3%AAcheurs\">dominicains<\/a>\u00a0et les\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Ordre des fr\u00e8res mineurs\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ordre_des_fr%C3%A8res_mineurs\">franciscains<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff352_260-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff352-260\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 142<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0\u2014 s&rsquo;activent. En\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1275-06\" data-sort-value=\"1275-06\">juin 1275<\/time>, l&rsquo;archev\u00eaque de Reims et ses\u00a0<a title=\"Suffragant\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Suffragant\">suffragants<\/a>\u00a0envoient une lettre au pape pour lui demander l&rsquo;ouverture du proc\u00e8s de canonisation\u00a0; le mois suivant, l&rsquo;archev\u00eaque de Sens fait de m\u00eame et, enfin, en\u00a0<time datetime=\"1275-09\" data-sort-value=\"1275-09\">septembre<\/time>, ils sont suivis par le prieur des dominicains de France. Le pape charge alors\u00a0<a title=\"Martin IV\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Martin_IV\">Simon de Brie<\/a>, cardinal\u00a0<a title=\"L\u00e9gat\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/L%C3%A9gat\">l\u00e9gat<\/a>\u00a0en France et ancien conseiller de Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>, d&rsquo;enqu\u00eater secr\u00e8tement sur le roi. Mais son enqu\u00eate est consid\u00e9r\u00e9e comme b\u00e2cl\u00e9e par le pape, qui meurt le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1276-01-17\" data-sort-value=\"1276-01-17\">10 janvier 1276<\/time><sup id=\"cite_ref-Le_Goff353_262-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff353-262\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 143<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.\u00a0<a title=\"Innocent V\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Innocent_V\">Innocent\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"5\"><span class=\"romain\">V<\/span><\/abbr><\/a>,\u00a0<a title=\"Adrien V\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Adrien_V\">Adrien\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"5\"><span class=\"romain\">V<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Jean XXI\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_XXI\">Jean\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"21\"><span class=\"romain\">XXI<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0se succ\u00e8dent alors sur le tr\u00f4ne en moins d&rsquo;un an et demi<sup id=\"cite_ref-Le_Goff354_263-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff354-263\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 144<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c0 la fin de\u00a0<a title=\"1277\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1277\">1277<\/a>, le nouveau pape\u00a0<a title=\"Nicolas III\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_III\">Nicolas\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0r\u00e9clame \u00e0 Philippe, qui lui a envoy\u00e9 une ambassade afin de le h\u00e2ter, une documentation approfondie sur les miracles de son p\u00e8re. Il charge \u00e0 nouveau\u00a0<a title=\"Martin IV\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Martin_IV\">Simon de Brie<\/a>\u00a0d&rsquo;un compl\u00e9ment d&rsquo;enqu\u00eate\u00a0: les r\u00e9sultats sont envoy\u00e9s au pape, mais celui-ci meurt \u00e0 son tour le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1280-08-29\" data-sort-value=\"1280-08-29\">22 ao\u00fbt 1280<\/time>. Simon de Brie lui-m\u00eame lui succ\u00e8de alors en tant que pape, sous le nom de Martin\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\"><span class=\"romain\">IV<\/span><\/abbr>, et donne une impulsion d\u00e9cisive au proc\u00e8s. Une nouvelle assembl\u00e9e de l&rsquo;<a title=\"\u00c9glise catholique en France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89glise_catholique_en_France\">\u00c9glise de France<\/a>\u00a0lui remet une supplique pressante. Le pape assure les pr\u00e9lats de sa bonne volont\u00e9, mais souhaite mener le proc\u00e8s dans les formes.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1281-12-30\" data-sort-value=\"1281-12-30\">23 d\u00e9cembre 1281<\/time>, il confie \u00e0\u00a0<a title=\"Guillaume de Flavacourt\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guillaume_de_Flavacourt\">Guillaume de Flavacourt<\/a>, archev\u00eaque de Rouen, et aux \u00e9v\u00eaques d&rsquo;Auxerre et de Spol\u00e8te, l&rsquo;enqu\u00eate finale sur la vie, les m\u0153urs et les miracles de Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>, puis leur demande d&rsquo;enqu\u00eater sur les\u00a0<a title=\"Miracle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Miracle\">miracles<\/a>\u00a0se produisant sur le tombeau du roi. L&rsquo;enqu\u00eate, durant laquelle ils questionnent trois cent trente t\u00e9moins pour les miracles et trente-cinq pour la vie, commence en\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1282-05\" data-sort-value=\"1282-05\">mai 1282<\/time>\u00a0et se termine en\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1283-03\" data-sort-value=\"1283-03\">mars 1283<\/time><sup id=\"cite_ref-Le_Goff354_263-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff354-263\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 144<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-264\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-264\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>z<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Les r\u00e9sultats de l&rsquo;enqu\u00eate sont envoy\u00e9s \u00e0\u00a0<a title=\"Rome\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rome\">Rome<\/a>, mais\u00a0<a title=\"Martin IV\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Martin_IV\">Martin\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\"><span class=\"romain\">IV<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0meurt le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1285-04-04\" data-sort-value=\"1285-04-04\">28 mars 1285<\/time><sup id=\"cite_ref-Le_Goff355_265-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff355-265\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 145<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Son successeur,\u00a0<a title=\"Honorius IV\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Honorius_IV\">Honorius\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\"><span class=\"romain\">IV<\/span><\/abbr><\/a>, s&rsquo;int\u00e9resse \u00e9galement \u00e0 la canonisation de Louis, mais meurt le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1287-04-10\" data-sort-value=\"1287-04-10\">3 avril 1287<\/time>. La\u00a0<a title=\"Sede vacante\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sede_vacante\">vacance<\/a>\u00a0dure pr\u00e8s d&rsquo;un an. Apr\u00e8s son \u00e9lection,\u00a0<a title=\"Nicolas IV\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_IV\">Nicolas\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\"><span class=\"romain\">IV<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0d\u00e9signe une nouvelle commission de trois cardinaux pour poursuivre l&rsquo;examen des miracles, mais meurt en\u00a0<a title=\"1292\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1292\">1292<\/a>, avant la fin de l&rsquo;enqu\u00eate. Le tr\u00f4ne pontifical demeure encore vide pendant plus d&rsquo;un an et demi et, quelques mois apr\u00e8s avoir \u00e9t\u00e9 \u00e9lu,\u00a0<a title=\"C\u00e9lestin V\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/C%C3%A9lestin_V\">C\u00e9lestin\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"5\"><span class=\"romain\">V<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0<a title=\"Renonciation du pape\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Renonciation_du_pape\">renonce \u00e0 sa charge<\/a>\u00a0pour retourner \u00e0 son\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"\u00c9r\u00e9mitisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89r%C3%A9mitisme\">\u00e9r\u00e9mitisme<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff355_265-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff355-265\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 145<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Enfin, le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1294-12-31\" data-sort-value=\"1294-12-31\">24 d\u00e9cembre 1294<\/time>, le cardinal Beno\u00eet Caetani, qui a fait partie de la commission ayant examin\u00e9 les miracles, devient pape sous le nom de\u00a0<a title=\"Boniface VIII\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Boniface_VIII\">Boniface\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"8\"><span class=\"romain\">VIII<\/span><\/abbr><\/a>. Il est sinc\u00e8rement convaincu de la saintet\u00e9 de Louis, mais souhaite aussi et surtout \u00e9tablir de bonnes relations avec le nouveau roi de France,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Philippe IV de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_IV_de_France\">Philippe le Bel<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff355_265-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff355-265\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 145<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-H\u00e9lary_266-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-H%C3%A9lary-266\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>60<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. C&rsquo;est ainsi que, le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1297-08-11\" data-sort-value=\"1297-08-11\">4 ao\u00fbt 1297<\/time>, \u00e0\u00a0<a title=\"Orvieto\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Orvieto\">Orvieto<\/a>, il annonce sa\u00a0<a title=\"Canonisation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Canonisation\">canonisation<\/a>\u00a0sous le nom de\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0saint Louis de France\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Minois151_267-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Minois151-267\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>H 6<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1297-08-18\" data-sort-value=\"1297-08-18\">11 ao\u00fbt<\/time>, il lui consacre un nouveau sermon, officialise la canonisation par la bulle\u00a0<i>Gloria laus<\/i>\u00a0et fixe sa f\u00eate au jour anniversaire de sa mort, le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"08-25\" data-sort-value=\"08-25\">25 ao\u00fbt<\/time><sup id=\"cite_ref-Le_Goff356_268-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff356-268\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 146<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Saint Louis est l&rsquo;unique roi de France \u00e0 avoir \u00e9t\u00e9 canonis\u00e9<sup id=\"cite_ref-269\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-269\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>61<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-270\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-270\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>62<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Fragmentation_des_reliques\">Fragmentation des reliques<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Basilique_Saint-Denis_chapelle_de_la_Vierge.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element mw-file-upright\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a5\/Basilique_Saint-Denis_chapelle_de_la_Vierge.jpg\/250px-Basilique_Saint-Denis_chapelle_de_la_Vierge.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a5\/Basilique_Saint-Denis_chapelle_de_la_Vierge.jpg\/500px-Basilique_Saint-Denis_chapelle_de_la_Vierge.jpg 2x\" alt=\"Photographie contemporaine d'un reliquaire de pierre situ\u00e9 entre les vitraux color\u00e9s d'une petite chapelle.\" width=\"200\" height=\"262\" data-file-width=\"2458\" data-file-height=\"3220\" \/><\/a><figcaption>\n<div class=\"center\"><a title=\"Reliquaire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Reliquaire\">Reliquaire<\/a>\u00a0contenant le fragment d&rsquo;un poignet de Louis, en la\u00a0<a title=\"Basilique Saint-Denis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Basilique_Saint-Denis\">basilique Saint-Denis<\/a>.<\/div>\n<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1298-09-01\" data-sort-value=\"1298-09-01\">25 ao\u00fbt 1298<\/time>, lors d&rsquo;une c\u00e9r\u00e9monie \u00e0 Saint-Denis, en pr\u00e9sence de nombreux t\u00e9moins du proc\u00e8s de canonisation, de pr\u00e9lats, de barons, de clercs, de chevaliers, de bourgeois et de gens du peuple,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Philippe IV de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_IV_de_France\">Philippe \u00ab\u00a0le Bel\u00a0\u00bb<\/a>\u00a0fait proc\u00e9der \u00e0 la lev\u00e9e du corps de son grand-p\u00e8re\u00a0: les ossements sont alors solennellement d\u00e9pos\u00e9s dans une ch\u00e2sse en or, derri\u00e8re le ma\u00eetre-autel de la\u00a0<a title=\"Basilique Saint-Denis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Basilique_Saint-Denis\">basilique Saint-Denis<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff356_268-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff356-268\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 146<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Mais les reliques de saint Louis sont destin\u00e9es \u00e0 subir un curieux et dramatique destin. En effet, quelque temps apr\u00e8s, le roi\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Philippe IV de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_IV_de_France\">Philippe\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\"><span class=\"romain\">IV<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0d\u00e9sire transf\u00e9rer les reliques vers la\u00a0<a title=\"Sainte-Chapelle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sainte-Chapelle\">Sainte-Chapelle<\/a>\u00a0afin qu&rsquo;elles soient plus proches du palais royal. Le pape\u00a0<a title=\"Boniface VIII\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Boniface_VIII\">Boniface\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"8\"><span class=\"romain\">VIII<\/span><\/abbr><\/a>, qui souhaite toujours entretenir de bonnes relations avec Philippe, l&rsquo;autorise \u00e0 proc\u00e9der au transfert, \u00e0 la condition qu&rsquo;il laisse un bras ou un tibia aux moines de Saint-Denis. Cependant, apr\u00e8s le refus de ces derniers, Philippe abandonne le projet jusqu&rsquo;\u00e0 la mort de Boniface<sup id=\"cite_ref-Le_Goff357_271-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff357-271\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 147<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Mais, apr\u00e8s l&rsquo;\u00e9lection de\u00a0<a title=\"Cl\u00e9ment V\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cl%C3%A9ment_V\">Cl\u00e9ment\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"5\"><span class=\"romain\">V<\/span><\/abbr><\/a>, celui-ci autorise le transfert \u00e0 la Sainte-Chapelle de la t\u00eate de Saint Louis. Le roi laisse alors aux moines le menton, les dents et la m\u00e2choire inf\u00e9rieure du saint. Il offre \u00e9galement une c\u00f4te \u00e0\u00a0<a title=\"Cath\u00e9drale Notre-Dame de Paris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cath%C3%A9drale_Notre-Dame_de_Paris\">Notre-Dame de Paris<\/a>. La\u00a0<a title=\"Translation (reliques)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Translation_(reliques)\">translation<\/a>\u00a0solennelle a lieu le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1306-05-25\" data-sort-value=\"1306-05-25\">17 mai 1306<\/time>. Le cr\u00e2ne est alors d\u00e9pos\u00e9 dans un magnifique reliquaire en or, orn\u00e9 de pierres pr\u00e9cieuses, command\u00e9 en\u00a0<a title=\"1299\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1299\">1299<\/a>\u00a0\u00e0 l&rsquo;orf\u00e8vre\u00a0<a title=\"Guillaume Julien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guillaume_Julien\">Guillaume Julien<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff358_272-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff358-272\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 148<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Puis les moines font, eux aussi, confectionner un superbe reliquaire pour ce qu&rsquo;il leur reste de la t\u00eate de Louis et l&rsquo;inaugurent le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1307-09-02\" data-sort-value=\"1307-09-02\">25 ao\u00fbt 1307<\/time>\u00a0en pr\u00e9sence du roi et d&rsquo;une foule de seigneurs et de pr\u00e9lats<sup id=\"cite_ref-Le_Goff359_273-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff359-273\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 149<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Philippe le Bel offre ensuite des phalanges de doigts au roi\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"H\u00e5kon V de Norv\u00e8ge\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/H%C3%A5kon_V_de_Norv%C3%A8ge\">H\u00e5kon\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"5\"><span class=\"romain\">V<\/span><\/abbr>\u00a0de Norv\u00e8ge<\/a>\u00a0qui vient de faire construire une \u00e9glise d\u00e9di\u00e9e \u00e0 Saint Louis pr\u00e8s de\u00a0<a title=\"Bergen (Norv\u00e8ge)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bergen_(Norv%C3%A8ge)\">Bergen<\/a>. Il donne \u00e9galement quelques reliques aux chanoines de Notre-Dame de Paris, aux dominicains de Paris et de Reims et aux\u00a0<a title=\"Abbaye de Royaumont\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Abbaye_de_Royaumont\">abbayes de Royaumont<\/a>\u00a0et de\u00a0<a title=\"Pontoise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pontoise\">Pontoise<\/a>. Entre\u00a0<a title=\"1330\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1330\">1330<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"1340\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1340\">1340<\/a>,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Philippe VI de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_VI_de_France\">Philippe de Valois<\/a>\u00a0donne quelques fragments d&rsquo;os \u00e0\u00a0<a title=\"Blanche de Namur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Blanche_de_Namur\">Blanche de Namur<\/a>, de voyage \u00e0 Paris, pour le monast\u00e8re de\u00a0<a title=\"Vadstena\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vadstena\">Vadstena<\/a>. L&#8217;empereur\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Charles IV du Saint-Empire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles_IV_du_Saint-Empire\">Charles\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\"><span class=\"romain\">IV<\/span><\/abbr>\u00a0du Saint-Empire<\/a>\u00a0se voit lui aussi c\u00e9der quelques fragments, qu&rsquo;il fait envoyer \u00e0 la\u00a0<a title=\"Cath\u00e9drale Saint-Guy de Prague\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cath%C3%A9drale_Saint-Guy_de_Prague\">cath\u00e9drale de Prague<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff359_273-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff359-273\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 149<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Cathedrale_saint_louis_versailles_reliquaire.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element mw-file-upright\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/ba\/Cathedrale_saint_louis_versailles_reliquaire.jpg\/250px-Cathedrale_saint_louis_versailles_reliquaire.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/ba\/Cathedrale_saint_louis_versailles_reliquaire.jpg\/500px-Cathedrale_saint_louis_versailles_reliquaire.jpg 2x\" alt=\"Reliquaire dor\u00e9 dot\u00e9 d'une vitre et pos\u00e9 sur une console de bois dor\u00e9.\" width=\"200\" height=\"267\" data-file-width=\"1704\" data-file-height=\"2272\" \/><\/a><figcaption>\n<div class=\"center\">Reliquaire des entrailles de saint Louis dans la cath\u00e9drale de Versailles.<\/div>\n<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">En\u00a0<a title=\"1392\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1392\">1392<\/a>, le reste des os de Saint Louis est plac\u00e9 dans une nouvelle ch\u00e2sse et, \u00e0 cette occasion,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Charles VI de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles_VI_de_France\">Charles\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"6\"><span class=\"romain\">VI<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0offre une c\u00f4te au pape par l&rsquo;interm\u00e9diaire de\u00a0<a title=\"Pierre d'Ailly\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_d%27Ailly\">Pierre d&rsquo;Ailly<\/a>, deux c\u00f4tes aux ducs de Berry et de Bourgogne et un os aux pr\u00e9lats pr\u00e9sents lors de la c\u00e9r\u00e9monie, afin qu&rsquo;ils se le partagent. Vers\u00a0<a title=\"1430\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1430\">1430<\/a>,\u00a0<a title=\"Louis VII de Bavi\u00e8re\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_VII_de_Bavi%C3%A8re\">Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"7\"><span class=\"romain\">VII<\/span><\/abbr>\u00a0de Bavi\u00e8re<\/a>\u00a0s&rsquo;en voit offrir d&rsquo;autres pour l&rsquo;\u00e9glise d&rsquo;<a title=\"Ingolstadt\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ingolstadt\">Ingolstadt<\/a>. Puis en\u00a0<a title=\"1568\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1568\">1568<\/a>, l&rsquo;ensemble des os est rassembl\u00e9 \u00e0 Paris pour c\u00e9l\u00e9brer une\u00a0<a title=\"Procession religieuse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Procession_religieuse\">procession<\/a>\u00a0contre le\u00a0<a title=\"Protestantisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Protestantisme\">protestantisme<\/a>. En\u00a0<a title=\"1610\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1610\">1610<\/a>,\u00a0<a title=\"Marie de M\u00e9dicis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marie_de_M%C3%A9dicis\">Marie de M\u00e9dicis<\/a>\u00a0re\u00e7oit un os, mais prise de remords, elle le rend lors du sacre de\u00a0<a title=\"Louis XIII\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_XIII\">Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"13\"><span class=\"romain\">XIII<\/span><\/abbr><\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff359_273-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff359-273\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 149<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En\u00a0<a title=\"1616\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1616\">1616<\/a>,\u00a0<a title=\"Anne d'Autriche (1585-1618)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Anne_d%27Autriche_(1585-1618)\">Anne d&rsquo;Autriche<\/a>\u00a0re\u00e7oit un petit morceau de c\u00f4te, mais insatisfaite, elle obtient une c\u00f4te enti\u00e8re l&rsquo;ann\u00e9e d&rsquo;apr\u00e8s et, un peu plus tard, elle s&rsquo;entretient avec le\u00a0<a title=\"Louis de Lorraine (1575-1621)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_de_Lorraine_(1575-1621)\">cardinal de Guise<\/a>\u00a0pour obtenir une autre c\u00f4te et un os dans le but de les offrir aux j\u00e9suites de Paris et de Rome. Selon\u00a0<a title=\"Jacques Le Goff\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Le_Goff\">Jacques Le Goff<\/a>, la ch\u00e2sse de 1298 est probablement d\u00e9truite et les ossements dispers\u00e9s lors de la\u00a0<a title=\"R\u00e9volution fran\u00e7aise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9volution_fran%C3%A7aise\">R\u00e9volution fran\u00e7aise<\/a>. Durant cette p\u00e9riode, le chef reliquaire de la Sainte-Chapelle est \u00e9galement refondu\u00a0: un seul fragment en est conserv\u00e9 et d\u00e9pos\u00e9 au cabinet des M\u00e9dailles de la Biblioth\u00e8que nationale. Les reliques conserv\u00e9es \u00e0 Saint-Denis n&rsquo;\u00e9chappent pas non plus \u00e0 la distribution et, en\u00a0<a title=\"1926\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1926\">1926<\/a>, le cardinal\u00a0<a title=\"Louis-Ernest Dubois\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis-Ernest_Dubois\">Louis-Ernest Dubois<\/a>\u00a0offre un morceau de c\u00f4te \u00e0 l&rsquo;\u00e9glise Saint-Louis-de-France de Montr\u00e9al<sup id=\"cite_ref-Le_Goff360_274-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff360-274\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 150<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En\u00a0<a title=\"1941\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1941\">1941<\/a>, la\u00a0<a title=\"M\u00e9morial de France \u00e0 Saint-Denys\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/M%C3%A9morial_de_France_%C3%A0_Saint-Denys\">soci\u00e9t\u00e9 du m\u00e9morial de Saint-Denis<\/a>\u00a0commande un reliquaire pour abriter un os de Saint Louis dont la date et les conditions d&rsquo;acquisition sont inconnues. La relique est alors expos\u00e9e dans la chapelle absidiale de la basilique<sup id=\"cite_ref-Le_Goff360_274-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff360-274\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 150<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Enfin, certaines des entrailles, demeur\u00e9es \u00e0\u00a0<a title=\"Monreale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Monreale\">Monreale<\/a>\u00a0jusqu&rsquo;en\u00a0<a title=\"1860\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1860\">1860<\/a>, sont emport\u00e9es par le roi\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Fran\u00e7ois II des Deux-Siciles\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fran%C3%A7ois_II_des_Deux-Siciles\">Fran\u00e7ois\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\"><span class=\"romain\">II<\/span><\/abbr>\u00a0des Deux-Siciles<\/a>\u00a0lors de son exil \u00e0\u00a0<a title=\"Ga\u00e8te\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ga%C3%A8te\">Ga\u00e8te<\/a>, puis \u00e0\u00a0<a title=\"Rome\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rome\">Rome<\/a>. Elles sont ensuite d\u00e9pos\u00e9es dans la chapelle d&rsquo;un ch\u00e2teau en\u00a0<a title=\"Autriche\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Autriche\">Autriche<\/a>\u00a0que l&#8217;empereur\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Fran\u00e7ois-Joseph Ier d'Autriche\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fran%C3%A7ois-Joseph_Ier_d%27Autriche\">Fran\u00e7ois-Joseph<\/a>\u00a0lui a mis \u00e0 disposition. Dans son testament, r\u00e9dig\u00e9 en\u00a0<a title=\"1894\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1894\">1894<\/a>, il l\u00e8gue le reliquaire des entrailles au cardinal\u00a0<a title=\"Charles Lavigerie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles_Lavigerie\">Charles Lavigerie<\/a>\u00a0(?), qui le d\u00e9pose dans la cath\u00e9drale de Carthage<sup id=\"cite_ref-Le_Goff361_275-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff361-275\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 151<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Puis en 1985, l&rsquo;\u00e9v\u00eaque de Tunis fait transf\u00e9rer les entrailles dans un oratoire de l&rsquo;\u00e9v\u00each\u00e9 de Saint-Denis. Elles n&rsquo;en sortent qu&rsquo;en\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1999-08\" data-sort-value=\"1999-08\">ao\u00fbt 1999<\/time>, lorsque le prince\u00a0<a title=\"Louis de Bourbon (1974)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_de_Bourbon_(1974)\">Louis de Bourbon<\/a>, duc d&rsquo;Anjou et a\u00een\u00e9 des Cap\u00e9tiens, les emporte \u00e0\u00a0<a title=\"Saint-Louis (Missouri)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint-Louis_(Missouri)\">Saint-Louis<\/a>, dans le Missouri, pour les proposer \u00e0 la v\u00e9n\u00e9ration des catholiques am\u00e9ricains. Enfin, en 2011,\u00a0<a title=\"Pascal Delannoy\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pascal_Delannoy\">Pascal Delannoy<\/a>, \u00e9v\u00eaque de Saint-Denis, offre ces reliques au\u00a0<a title=\"Dioc\u00e8se de Versailles\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dioc%C3%A8se_de_Versailles\">dioc\u00e8se de Versailles<\/a>. La c\u00e9r\u00e9monie de\u00a0<a title=\"Translation (reliques)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Translation_(reliques)\">translation<\/a>\u00a0en la\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Cath\u00e9drale de Versailles\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cath%C3%A9drale_de_Versailles\">cath\u00e9drale du lieu<\/a>\u00a0se d\u00e9roule le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2011-10-16\" data-sort-value=\"2011-10-16\">16 octobre 2011<\/time><sup id=\"cite_ref-276\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-276\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>63<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-277\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-277\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>64<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"V\u00e9n\u00e9ration\"><span id=\"V.C3.A9n.C3.A9ration\"><\/span>V\u00e9n\u00e9ration<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:St._Charlemagne_and_St._Louis_MET_DP836256.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/45\/St._Charlemagne_and_St._Louis_MET_DP836256.jpg\/250px-St._Charlemagne_and_St._Louis_MET_DP836256.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/45\/St._Charlemagne_and_St._Louis_MET_DP836256.jpg\/500px-St._Charlemagne_and_St._Louis_MET_DP836256.jpg 2x\" width=\"250\" height=\"412\" data-file-width=\"2430\" data-file-height=\"4000\" \/><\/a><figcaption><i>Saint Charlemagne et saint Louis<\/i>, gravure de\u00a0<a title=\"Gr\u00e9goire Huret\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gr%C3%A9goire_Huret\">Gr\u00e9goire Huret<\/a>\u00a0(<a title=\"XVIIe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/XVIIe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"17\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>,\u00a0<a title=\"Metropolitan Museum of Art\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Metropolitan_Museum_of_Art\">Metropolitan Museum<\/a>).<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Saint Louis est d\u00e9j\u00e0 l\u00e9gendaire de son vivant, et il est pr\u00e9cocement canonis\u00e9, mais sa\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Culte des saints\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Culte_des_saints\">v\u00e9n\u00e9ration<\/a>\u00a0tarde \u00e0 se r\u00e9pandre. C&rsquo;est seulement \u00e0 partir du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"17\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle qu&rsquo;il devient v\u00e9ritablement un saint\u00a0<a title=\"Dynastie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dynastie\">dynastique<\/a>, d&rsquo;ampleur nationale.\u00a0<a title=\"Marc-Antoine Charpentier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marc-Antoine_Charpentier\">Marc-Antoine Charpentier<\/a>\u00a0compose en son honneur\u00a0<span class=\"nowrap\">4 motets<\/span>, respectivement H.320, H.323, H.332, H.365 et\u00a0<a title=\"Louis-Nicolas Cl\u00e9rambault\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis-Nicolas_Cl%C3%A9rambault\">Louis-Nicolas Cl\u00e9rambault<\/a>\u00a0un\u00a0<i>himne de Saint Louis<\/i>. Il devient le protecteur de la France et de la\u00a0<a title=\"Monarchie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Monarchie\">monarchie<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"J\u00e9suites\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9suites\">j\u00e9suites<\/a>, en particulier, lui portent un r\u00e9el attachement. C&rsquo;est par eux, gr\u00e2ce \u00e0 leur large zone d&rsquo;influence, qu&rsquo;il devient un saint international<sup id=\"cite_ref-Duchet-SuchauxPastoureau1990206_278-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Duchet-SuchauxPastoureau1990206-278\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>65<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0est\u00a0<a title=\"Saint patron\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint_patron\">saint patron<\/a>\u00a0de la\u00a0<a title=\"France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/France\">France<\/a>, des\u00a0<a title=\"Tiers-Ordre franciscain\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tiers-Ordre_franciscain\">tertiaires franciscains<\/a>, du\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Dioc\u00e8se aux arm\u00e9es fran\u00e7aises\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dioc%C3%A8se_aux_arm%C3%A9es_fran%C3%A7aises\">dioc\u00e8se aux arm\u00e9es fran\u00e7aises<\/a>, de\u00a0<a title=\"Dioc\u00e8se de Versailles\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dioc%C3%A8se_de_Versailles\">celui de Versailles<\/a>\u00a0et de\u00a0<a title=\"Dioc\u00e8se de Blois\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dioc%C3%A8se_de_Blois\">celui de Blois<\/a>, mais aussi des\u00a0<a title=\"Coiffeur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Coiffeur\">coiffeurs<\/a>\u00a0et des\u00a0<a title=\"Passementerie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Passementerie\">passementiers<\/a><sup id=\"cite_ref-279\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-279\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>66<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Repr\u00e9sentations\"><span id=\"Repr.C3.A9sentations\"><\/span>Repr\u00e9sentations<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Claudius_Lavergne_-_Saint_Louis_-_Senlis.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/9b\/Claudius_Lavergne_-_Saint_Louis_-_Senlis.jpg\/250px-Claudius_Lavergne_-_Saint_Louis_-_Senlis.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/9b\/Claudius_Lavergne_-_Saint_Louis_-_Senlis.jpg\/500px-Claudius_Lavergne_-_Saint_Louis_-_Senlis.jpg 2x\" width=\"250\" height=\"131\" data-file-width=\"3770\" data-file-height=\"1980\" \/><\/a><figcaption><i>Saint Louis \u00e0 Taillebourg<\/i>\u00a0(1863), vitrail de\u00a0<a title=\"Claudius Lavergne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Claudius_Lavergne\">Claudius Lavergne<\/a>\u00a0(<a title=\"Cath\u00e9drale Notre-Dame de Senlis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cath%C3%A9drale_Notre-Dame_de_Senlis\">cath\u00e9drale Notre-Dame de Senlis<\/a>).<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les repr\u00e9sentations de saint Louis le figurent en roi, avec les attributs du\u00a0<a title=\"Absolutisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Absolutisme\">monarque absolu<\/a>. Il est presque toujours en saint, comme sur la statue du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"14\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle conserv\u00e9e dans la chapelle Saint-Louis de l&rsquo;\u00e9glise de\u00a0<a title=\"Mainneville\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mainneville\">Mainneville<\/a>\u00a0dans l&rsquo;<a title=\"Eure (d\u00e9partement)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Eure_(d%C3%A9partement)\">Eure<\/a>, ou sur l&rsquo;<i>Apoth\u00e9ose de Saint Louis<\/i>, par\u00a0<a title=\"Simon Vouet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Simon_Vouet\">Vouet<\/a>, dans la\u00a0<a title=\"Gem\u00e4ldegalerie Alte Meister\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gem%C3%A4ldegalerie_Alte_Meister\">Gem\u00e4ldegalerie<\/a>, \u00e0\u00a0<a title=\"Dresde\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dresde\">Dresde<\/a><sup id=\"cite_ref-Duchet-SuchauxPastoureau1990207_280-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Duchet-SuchauxPastoureau1990207-280\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>67<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Un\u00a0<a title=\"Vitrail\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vitrail\">vitrail<\/a>\u00a0du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"13\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, dans la\u00a0<a title=\"Sainte-Chapelle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sainte-Chapelle\">Sainte-Chapelle<\/a>, repr\u00e9sente plusieurs \u00e9pisodes de sa vie, notamment ceux concernant la\u00a0<a title=\"Sainte Couronne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sainte_Couronne\">couronne d&rsquo;\u00e9pines<\/a>. Les sc\u00e8nes de sa vie souvent repr\u00e9sent\u00e9es sont quand il visite les malades, apporte de la nourriture aux pauvres, lave les pieds des\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"L\u00e9preux\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/L%C3%A9preux\">l\u00e9preux<\/a>, accomplit des\u00a0<a title=\"Miracle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Miracle\">miracles<\/a>, se donne ou se fait donner la discipline<sup id=\"cite_ref-Duchet-SuchauxPastoureau1990207_280-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Duchet-SuchauxPastoureau1990207-280\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>67<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. D&rsquo;autres sc\u00e8nes sont inspir\u00e9es de la vie de saint\u00a0<a title=\"Fran\u00e7ois d'Assise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fran%C3%A7ois_d%27Assise\">Fran\u00e7ois d&rsquo;Assise<\/a>, Saint Louis \u00e9tant lui-m\u00eame\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Tertiaire franciscain\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tertiaire_franciscain\">tertiaire franciscain<\/a>. Selon l&rsquo;\u00e9poque, le visage de Saint Louis prend parfois les traits du souverain fran\u00e7ais r\u00e9gnant<sup id=\"cite_ref-Duchet-SuchauxPastoureau1990207_280-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Duchet-SuchauxPastoureau1990207-280\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>67<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Ses attributs royaux sont toujours la\u00a0<a title=\"Couronne (attribut)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Couronne_(attribut)\">couronne<\/a>, quelquefois la\u00a0<a title=\"Main de justice\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Main_de_justice\">main de justice<\/a>\u00a0ou le\u00a0<a title=\"Sceptre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sceptre\">sceptre<\/a>. D&rsquo;autres attributs sont les clous de la\u00a0<a title=\"Passion du Christ\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Passion_du_Christ\">Passion<\/a>, les\u00a0<a title=\"Fleur de lys\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fleur_de_lys\">lys de France<\/a>, le manteau royal ou un autre v\u00eatement fleurdelys\u00e9<sup id=\"cite_ref-Duchet-SuchauxPastoureau1990207_280-3\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Duchet-SuchauxPastoureau1990207-280\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>67<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Les\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Fleurs de lys\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fleurs_de_lys\">fleurs de lys<\/a>\u00a0comme attribut sont la principale raison de la destruction de nombreuses repr\u00e9sentations de Saint Louis sous la\u00a0<a title=\"R\u00e9volution fran\u00e7aise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9volution_fran%C3%A7aise\">R\u00e9volution<\/a>\u00a0: les r\u00e9volutionnaires s&rsquo;attachent \u00e0 faire dispara\u00eetre ce symbole de l&rsquo;absolutisme<sup id=\"cite_ref-Duchet-SuchauxPastoureau1990207_280-4\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Duchet-SuchauxPastoureau1990207-280\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>67<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"G\u00e9n\u00e9alogie\"><span id=\"G.C3.A9n.C3.A9alogie\"><\/span>G\u00e9n\u00e9alogie<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Ascendance\">Ascendance<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"NavFrame\" style=\"text-align: justify;\" title=\"\" data-boite-deroulante-derouler=\"[afficher]\" data-boite-deroulante-enrouler=\"[masquer]\">\n<p><a class=\"NavToggle\">[afficher]<\/a><\/p>\n<div class=\"NavHead\">Ascendance de Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0de France<\/div>\n<div class=\"NavEnd\">\u00a0<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Descendance\">Descendance<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"Descendance de Louis IX\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Descendance_de_Louis_IX\">Descendance de Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr><\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Saint_Louis,_roi_de_France,_sur_son_lit_de_mort,_donnant_ses_derniers_conseils_a_son_fils_Philippe,_par_Jacques-Antoine_Beaufort.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element mw-file-upright\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/74\/Saint_Louis%2C_roi_de_France%2C_sur_son_lit_de_mort%2C_donnant_ses_derniers_conseils_a_son_fils_Philippe%2C_par_Jacques-Antoine_Beaufort.jpg\/250px-Saint_Louis%2C_roi_de_France%2C_sur_son_lit_de_mort%2C_donnant_ses_derniers_conseils_a_son_fils_Philippe%2C_par_Jacques-Antoine_Beaufort.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/74\/Saint_Louis%2C_roi_de_France%2C_sur_son_lit_de_mort%2C_donnant_ses_derniers_conseils_a_son_fils_Philippe%2C_par_Jacques-Antoine_Beaufort.jpg\/500px-Saint_Louis%2C_roi_de_France%2C_sur_son_lit_de_mort%2C_donnant_ses_derniers_conseils_a_son_fils_Philippe%2C_par_Jacques-Antoine_Beaufort.jpg 2x\" alt=\"Tableau n\u00e9oclassique repr\u00e9sentant Louis IX alit\u00e9, entour\u00e9 de son fils, de son \u00e9pouse et plusieurs assistants.\" width=\"190\" height=\"226\" data-file-width=\"1000\" data-file-height=\"1189\" \/><\/a><figcaption><i>Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>, sur son lit de mort, remet \u00e0 son fils le plan de sa conduite<\/i>,\u00a0<a title=\"Jacques-Antoine Beaufort\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques-Antoine_Beaufort\">Jacques-Antoine Beaufort<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"18\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, chapelle Saint-Louis de l&rsquo;<a title=\"\u00c9cole militaire (France)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89cole_militaire_(France)\">\u00c9cole militaire<\/a>, Paris.<\/figcaption><\/figure>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Lignee_royale_1270_1610.pdf?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/da\/Lignee_royale_1270_1610.pdf\/page1-250px-Lignee_royale_1270_1610.pdf.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/da\/Lignee_royale_1270_1610.pdf\/page1-500px-Lignee_royale_1270_1610.pdf.jpg 2x\" width=\"250\" height=\"352\" data-file-width=\"1277\" data-file-height=\"1797\" \/><\/a><figcaption>Chronologie des lign\u00e9es royales de France entre 1270 et 1610, montrant l&rsquo;av\u00e8nement des branches Valois puis Bourbon apr\u00e8s l&rsquo;extinction des cap\u00e9tiens directs \u00e0 partir de Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1234-06-03\" data-sort-value=\"1234-06-03\">27 mai 1234<\/time>, en la\u00a0<a title=\"Cath\u00e9drale Saint-\u00c9tienne de Sens\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cath%C3%A9drale_Saint-%C3%89tienne_de_Sens\">cath\u00e9drale de Sens<\/a>, Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0de France \u00e9pouse\u00a0<a title=\"Marguerite de Provence\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marguerite_de_Provence\">Marguerite de Provence<\/a>\u00a0(1221-1295), fille de\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Raimond-B\u00e9renger IV de Provence\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Raimond-B%C3%A9renger_IV_de_Provence\">Raimond-B\u00e9renger\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\"><span class=\"romain\">IV<\/span><\/abbr><\/a>,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Liste des rois, comtes et marquis de Provence\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Liste_des_rois,_comtes_et_marquis_de_Provence\">comte de Provence<\/a>, et de\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"B\u00e9atrice de Savoie (1198-1266)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/B%C3%A9atrice_de_Savoie_(1198-1266)\">B\u00e9atrice de Savoie<\/a>. De leur mariage naissent onze enfants<sup id=\"cite_ref-282\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-282\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>aa<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0:<\/p>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><a class=\"mw-disambig\" title=\"Blanche de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Blanche_de_France#Blanche_de_France_(1240-1243),_fille_de_Saint_Louis\">Blanche<\/a>, premier enfant de saint Louis. N\u00e9e le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1240-07-18\" data-sort-value=\"1240-07-18\">11 juillet 1240<\/time>, soit apr\u00e8s six ans de mariage, elle meurt \u00e0 l&rsquo;\u00e2ge de trois ans<sup id=\"cite_ref-Le_Goff164_281-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff164-281\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 152<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0;<\/li>\n<li><a title=\"Isabelle de France (1242-1271)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Isabelle_de_France_(1242-1271)\">Isabelle<\/a>, n\u00e9e le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1242-03-25\" data-sort-value=\"1242-03-25\">18 mars 1242<\/time><sup id=\"cite_ref-Le_Goff164_281-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff164-281\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 152<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Elle \u00e9pouse\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Thibaud II de Navarre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thibaud_II_de_Navarre\">Thibaud\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\"><span class=\"romain\">II<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0vers\u00a0<a title=\"1258\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1258\">1258<\/a>\u00a0et devient ainsi reine consort de Navarre. Son \u00e9poux meurt lors de la\u00a0<a title=\"Huiti\u00e8me croisade\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Huiti%C3%A8me_croisade\">Huiti\u00e8me croisade<\/a>, sans descendance\u00a0;<\/li>\n<li><a title=\"Louis de France (1244-1260)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_de_France_(1244-1260)\">Louis<\/a>, n\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1244-03-03\" data-sort-value=\"1244-03-03\">25 f\u00e9vrier 1244<\/time>. Prince h\u00e9ritier, il est fianc\u00e9, en 1258, \u00e0\u00a0<a title=\"Isabelle d'Aragon (1247-1271)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Isabelle_d%27Aragon_(1247-1271)\">Isabelle d&rsquo;Aragon<\/a>, conform\u00e9ment au\u00a0<a title=\"Trait\u00e9 de Corbeil (1258)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Trait%C3%A9_de_Corbeil_(1258)\">trait\u00e9 de Corbeil<\/a>. Il meurt pr\u00e9matur\u00e9ment \u00e0 l&rsquo;\u00e2ge de\u00a0<span class=\"nowrap\">15 ans<\/span>, probablement emport\u00e9 par une\u00a0<a title=\"Appendicite\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Appendicite\">appendicite<\/a><sup id=\"cite_ref-Siv\u00e9ry200216_283-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Siv%C3%A9ry200216-283\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>S 4<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0;<\/li>\n<li><a title=\"Philippe III le Hardi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_III_le_Hardi\">Philippe<\/a>, n\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1245-05-08\" data-sort-value=\"1245-05-08\"><abbr class=\"abbr\" title=\"premier\">1<sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0mai 1245<\/time>. Il devient h\u00e9ritier \u00e0 la mort de son fr\u00e8re a\u00een\u00e9, en\u00a0<a title=\"1260\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1260\">1260<\/a>, et est ainsi fianc\u00e9, \u00e0 son tour, \u00e0\u00a0<a title=\"Isabelle d'Aragon (1247-1271)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Isabelle_d%27Aragon_(1247-1271)\">Isabelle d&rsquo;Aragon<\/a>, qu&rsquo;il n&rsquo;\u00e9pousera qu&rsquo;\u00e0 la\u00a0<a title=\"Pentec\u00f4te\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pentec%C3%B4te\">Pentec\u00f4te<\/a>\u00a0de\u00a0<a title=\"1262\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1262\">1262<\/a>, \u00e0\u00a0<a title=\"Clermont-Ferrand\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Clermont-Ferrand\">Clermont-en-Auvergne<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff848_284-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff848-284\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 153<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il devient roi de France \u00e0 la mort de son p\u00e8re, le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1270-09-01\" data-sort-value=\"1270-09-01\">25 ao\u00fbt 1270<\/time>, sous le nom de Philippe\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr>, dit \u00ab\u00a0le Hardi\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-Le_Goff164_281-3\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff164-281\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 152<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. \u00c0 la mort de son \u00e9pouse, il se marie avec\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Marie de Brabant (1254-1321)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marie_de_Brabant_(1254-1321)\">Marie de Brabant<\/a>. D&rsquo;o\u00f9 descendance des deux \u00e9pouses\u00a0;<\/li>\n<li>Jean, n\u00e9 en\u00a0<a title=\"1248\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1248\">1248<\/a>\u00a0et mort presque aussit\u00f4t<sup id=\"cite_ref-Le_Goff314_285-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff314-285\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 154<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0;<\/li>\n<li><a title=\"Jean Tristan de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Tristan_de_France\">Jean Tristan<\/a>, n\u00e9 en\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1250-04\" data-sort-value=\"1250-04\">avril 1250<\/time>\u00a0pendant la captivit\u00e9 de son p\u00e8re, encore prisonnier des musulmans. Son second pr\u00e9nom lui est donn\u00e9 en r\u00e9f\u00e9rence \u00e0 la tristesse des circonstances<sup id=\"cite_ref-Le_Goff315_286-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff315-286\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 155<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il \u00e9pouse\u00a0<a title=\"Yolande de Bourgogne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Yolande_de_Bourgogne\">Yolande de Bourgogne<\/a>\u00a0vers 1266 et devient\u00a0<a title=\"Liste des comtes puis ducs de Nevers\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Liste_des_comtes_puis_ducs_de_Nevers\">comte de Nevers<\/a>\u00a0apr\u00e8s la mort d&rsquo;<a class=\"mw-redirect\" title=\"Eudes de Bourgogne (1231-1266)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Eudes_de_Bourgogne_(1231-1266)\">Eudes de Bourgogne<\/a>. Il meurt le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1270-08-10\" data-sort-value=\"1270-08-10\">3 ao\u00fbt 1270<\/time>, lors de la\u00a0<a title=\"Huiti\u00e8me croisade\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Huiti%C3%A8me_croisade\">Huiti\u00e8me croisade<\/a>, sans descendance\u00a0;<\/li>\n<li><a title=\"Pierre Ier d'Alen\u00e7on\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Ier_d%27Alen%C3%A7on\">Pierre<\/a>, n\u00e9 en\u00a0<a title=\"1251\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1251\">1251<\/a>\u00a0en\u00a0<a title=\"Terre sainte\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Terre_sainte\">Terre sainte<\/a>\u00a0o\u00f9 ses parents effectuent un\u00a0<a title=\"P\u00e8lerinage\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A8lerinage\">p\u00e8lerinage<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Goff315_286-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff315-286\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 155<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. En\u00a0<a title=\"1271\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1271\">1271<\/a>\u00a0ou\u00a0<a title=\"1273\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1273\">1273<\/a>, il \u00e9pouse\u00a0<a title=\"Jeanne de Blois-Ch\u00e2tillon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jeanne_de_Blois-Ch%C3%A2tillon\">Jeanne de Ch\u00e2tillon<\/a>, avec qui il est fianc\u00e9 depuis\u00a0<a title=\"1263\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1263\">1263<\/a>. Le couple a deux fils, Louis et Philippe, qui meurent en bas \u00e2ge\u00a0;<\/li>\n<li><a title=\"Blanche de France (1253-1320)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Blanche_de_France_(1253-1320)\">Blanche<\/a>, n\u00e9e en\u00a0<a title=\"1253\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1253\">1253<\/a>\u00a0en Terre sainte \u00e9galement<sup id=\"cite_ref-Le_Goff315_286-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff315-286\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 155<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Son p\u00e8re souhaite qu&rsquo;elle devienne\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Nonne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nonne\">nonne<\/a>\u00a0pour l&rsquo;<a title=\"Abbaye de Maubuisson\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Abbaye_de_Maubuisson\">abbaye de Maubuisson<\/a>, mais celle-ci refuse et ose m\u00eame faire promettre au pape\u00a0<a title=\"Urbain IV\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Urbain_IV\">Urbain\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\"><span class=\"romain\">IV<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0de la relever de ses\u00a0<a title=\"V\u0153ux religieux\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/V%C5%93ux_religieux\">v\u0153ux<\/a>\u00a0si elle devait ob\u00e9ir \u00e0 son p\u00e8re<sup id=\"cite_ref-Le_Goff316_287-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff316-287\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 156<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-288\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-288\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>ab<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Elle \u00e9pouse\u00a0<a title=\"Ferdinand de la Cerda\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ferdinand_de_la_Cerda\">Ferdinand de la Cerda<\/a>, infant de Castille, vers\u00a0<a title=\"1268\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1268\">1268<\/a>. D&rsquo;o\u00f9 descendance\u00a0;<\/li>\n<li><a title=\"Marguerite de France (1254-1272)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marguerite_de_France_(1254-1272)\">Marguerite<\/a>, n\u00e9e en\u00a0<a title=\"1254\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1254\">1254<\/a>. Elle \u00e9pouse par contrat, en\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1271-02\" data-sort-value=\"1271-02\">f\u00e9vrier 1271<\/time>,\u00a0<a title=\"Jean Ier de Brabant\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Ier_de_Brabant\">Jean\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"premier\"><span class=\"romain\">I<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr><\/a>,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Liste des ducs de Brabant\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Liste_des_ducs_de_Brabant\">duc de Brabant<\/a>, dit \u00ab\u00a0le Victorieux\u00a0\u00bb. En\u00a0<a title=\"1272\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1272\">1272<\/a>, elle meurt en couches, donnant naissance \u00e0 leur unique enfant, un fils qui ne survit pas\u00a0;<\/li>\n<li><a title=\"Robert de Clermont\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Robert_de_Clermont\">Robert<\/a>, n\u00e9 en\u00a0<a title=\"1257\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1257\">1257<\/a>. En 1272, il \u00e9pouse\u00a0<a title=\"B\u00e9atrice de Bourgogne (1257-1310)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/B%C3%A9atrice_de_Bourgogne_(1257-1310)\">B\u00e9atrice de Bourgogne<\/a>, dame de Bourbon. Il est ainsi le fondateur de la\u00a0<a title=\"Maison cap\u00e9tienne de Bourbon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Maison_cap%C3%A9tienne_de_Bourbon\">maison cap\u00e9tienne de Bourbon<\/a>, et l&rsquo;anc\u00eatre \u00e0 la\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"Neuvi\u00e8me\">9<sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0g\u00e9n\u00e9ration en ligne masculine d&rsquo;<a class=\"mw-redirect\" title=\"Henri IV de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Henri_IV_de_France\">Henri\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\"><span class=\"romain\">IV<\/span><\/abbr><\/a>, roi de France\u00a0;<\/li>\n<li><a title=\"Agn\u00e8s de France (1260-1325)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Agn%C3%A8s_de_France_(1260-1325)\">Agn\u00e8s<\/a>, n\u00e9e en 1260. Elle \u00e9pouse par contrat, en\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1273-07\" data-sort-value=\"1273-07\">juillet 1273<\/time>,\u00a0<a title=\"Robert II de Bourgogne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Robert_II_de_Bourgogne\">Robert\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\"><span class=\"romain\">II<\/span><\/abbr><\/a>,\u00a0<a title=\"Liste des ducs de Bourgogne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Liste_des_ducs_de_Bourgogne\">duc de Bourgogne<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Liste des rois de Thessalonique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Liste_des_rois_de_Thessalonique\">roi titulaire de Thessalonique<\/a>. D&rsquo;o\u00f9 descendance.\n<div class=\"clear\">\u00a0<\/div>\n<\/li>\n<\/ul>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-center\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:DetiLudvika_Poissy.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element mw-file-upright\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c0\/DetiLudvika_Poissy.jpg\/500px-DetiLudvika_Poissy.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/c\/c0\/DetiLudvika_Poissy.jpg 2x\" alt=\"Gravure en couleurs du XVIIIe si\u00e8cle repr\u00e9sentant les tombeaux de la famille de Louis IX.\" width=\"500\" height=\"227\" data-file-width=\"984\" data-file-height=\"447\" \/><\/a><figcaption><i>Louis, Philippe, Jean, Isabelle, Pierre et Robert, enfants de Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr><\/i>, collection de\u00a0<a title=\"Fran\u00e7ois Roger de Gaigni\u00e8res\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fran%C3%A7ois_Roger_de_Gaigni%C3%A8res\">Fran\u00e7ois Roger de Gaigni\u00e8res<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"18\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Tous les rois de France qui se succ\u00e8deront jusqu&rsquo;au dernier,\u00a0<a title=\"Louis-Philippe Ier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis-Philippe_Ier\">Louis-Philippe\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"premier\"><span class=\"romain\">I<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr><\/a>\u00a0en 1848, sont en lign\u00e9e\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Agnatique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Agnatique\">agnatique<\/a>\u00a0de Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>. La branche des\u00a0<a title=\"Cap\u00e9tiens directs\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cap%C3%A9tiens_directs\">cap\u00e9tiens directs<\/a>\u00a0se poursuit avec son fils\u00a0<a title=\"Philippe III le Hardi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_III_le_Hardi\">Philippe\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0jusqu&rsquo;\u00e0\u00a0<a title=\"Charles IV le Bel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles_IV_le_Bel\">Charles\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\"><span class=\"romain\">IV<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0en 1322, les dynasties des\u00a0<a title=\"Maison de Valois\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Maison_de_Valois\">Valois<\/a>,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Valois-Orl\u00e9ans\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Valois-Orl%C3%A9ans\">Valois-Orl\u00e9ans<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Maison d'Angoul\u00eame\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Maison_d%27Angoul%C3%AAme\">Valois-Angoul\u00eame<\/a>\u00a0\u00e0 partir de son petit-fils\u00a0<a title=\"Charles de Valois\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles_de_Valois\">Charles de Valois<\/a>\u00a0jusqu&rsquo;\u00e0\u00a0<a title=\"Henri III (roi de France)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Henri_III_(roi_de_France)\">Henri\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0en 1589, et les dynasties des\u00a0<a title=\"Maison cap\u00e9tienne de Bourbon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Maison_cap%C3%A9tienne_de_Bourbon\">Bourbon<\/a>\u00a0et d&rsquo;<a title=\"Quatri\u00e8me maison d'Orl\u00e9ans\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Quatri%C3%A8me_maison_d%27Orl%C3%A9ans\">Orl\u00e9ans<\/a>\u00a0\u00e0 partir de son fils\u00a0<a title=\"Robert de Clermont\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Robert_de_Clermont\">Robert de Clermont<\/a>\u00a0jusqu&rsquo;\u00e0\u00a0<a title=\"Charles X\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles_X\">Charles\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"10\"><span class=\"romain\">X<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0en 1830 puis Louis-Philippe en 1848. Il en est de m\u00eame de la dynastie de\u00a0<a title=\"Maison de Bourbon (Espagne)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Maison_de_Bourbon_(Espagne)\">Bourbon-Anjou<\/a>, r\u00e9gnante en Espagne \u00e0 partir de 1700, jusqu&rsquo;\u00e0 l&rsquo;actuel\u00a0<a title=\"Felipe VI\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Felipe_VI\">Felipe\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"6\"><span class=\"romain\">VI<\/span><\/abbr><\/a>, et de la dynastie de\u00a0<a title=\"Maison de Bourbon-Parme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Maison_de_Bourbon-Parme\">Bourbon-Parme<\/a>\u00a0(<a title=\"Seconde maison de Nassau\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Seconde_maison_de_Nassau\">Nassau<\/a>) incluant l&rsquo;actuel\u00a0<a title=\"Henri (grand-duc de Luxembourg)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Henri_(grand-duc_de_Luxembourg)\">Henri, grand-duc de Luxembourg<\/a>. Au\u00a0<a title=\"XVe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/XVe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>, l&rsquo;expression \u00ab\u00a0<a title=\"Prince du sang\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Prince_du_sang\">prince du sang<\/a>\u00a0\u00bb apparut pour qualifier les membres des lignages descendants de saint Louis qui appartiennent donc au lignage royal fran\u00e7ais et sont aptes \u00e0 succ\u00e9der \u00e0 la Couronne en cas d&rsquo;extinction de la famille royale, c&rsquo;est-\u00e0-dire du roi, de ses fils, et des fils de ses fils. Elle succ\u00e9da aux expressions \u00ab\u00a0princes des fleurs de lys\u00a0\u00bb et \u00ab\u00a0princes du sang de France\u00a0\u00bb.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Post\u00e9rit\u00e9\"><span id=\"Post.C3.A9rit.C3.A9\"><\/span>Post\u00e9rit\u00e9<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Musique\">Musique<\/h3>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><i><a title=\"Le Roi Louis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Le_Roi_Louis\">Le Roi Louis<\/a><\/i>, chant m\u00e9di\u00e9val.<\/li>\n<li><i>Motet de St Louis<\/i>\u00a0H.320, de\u00a0<a title=\"Marc-Antoine Charpentier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marc-Antoine_Charpentier\">Marc-Antoine Charpentier<\/a><sup id=\"cite_ref-289\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-289\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>68<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/li>\n<li><i>Cantate pour le jour de la f\u00eate de Saint Louis, pour soprano, cordes et continuo<\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Jean-Philippe Rameau\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Philippe_Rameau\">Jean-Philippe Rameau<\/a>.<\/li>\n<li><i>Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0en \u00c9gypte<\/i>, op\u00e9ra de\u00a0<a title=\"Jean-Baptiste Moyne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Baptiste_Moyne\">Jean-Baptiste Moyne<\/a>, livret de Nicolas-Fran\u00e7ois Guillard et Andrieux, le\u00a0<time class=\"nowrap date-lien\" datetime=\"1790-06-15\" data-sort-value=\"1790-06-15\"><a title=\"15 juin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/15_juin\">15<\/a>\u00a0<a title=\"Juin 1790\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Juin_1790\">juin<\/a>\u00a0<a title=\"1790 en musique classique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1790_en_musique_classique\">1790<\/a><\/time>.<\/li>\n<li><i>Saint Louis Roi de France<\/i>, op\u00e9ra\u00a0<a title=\"Oratorio\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Oratorio\">oratorio<\/a>\u00a0de\u00a0<a title=\"Darius Milhaud\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Darius_Milhaud\">Darius Milhaud<\/a>\u00a0sur un po\u00e8me de\u00a0<a title=\"Paul Claudel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paul_Claudel\">Paul Claudel<\/a>\u00a0(1970)<sup id=\"cite_ref-290\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-290\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>69<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Filmographie\">Filmographie<\/h3>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li>1912\u00a0:\u00a0<i>La Vie et la Mort de Saint Louis<\/i>\u00a0produit par l&rsquo;Union des Nouvelles Marques Cin\u00e9matographiques, acteur non inconnu.<\/li>\n<li>1929\u00a0:\u00a0<i>Le Crois\u00e9<\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Dimitri Kirsanoff\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dimitri_Kirsanoff\">Dimitri Kirsanoff<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Raymond Bernard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Raymond_Bernard\">Raymond Bernard<\/a>\u00a0avec\u00a0<a title=\"Philippe Rolla\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_Rolla\">Philippe Rolla<\/a>.<\/li>\n<li>1950\u00a0:\u00a0<i>Saint Louis, Ange de la Paix<\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Robert Dar\u00e8ne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Robert_Dar%C3%A8ne\">Robert Dar\u00e8ne<\/a>, documentaire.<\/li>\n<li>1970\u00a0:\u00a0<i>La Complainte de J\u00e9rusalem<\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Jean-Paul Carr\u00e8re\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Paul_Carr%C3%A8re\">Jean-Paul Carr\u00e8re<\/a>\u00a0avec\u00a0<a title=\"Marc Cassot\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marc_Cassot\">Marc Cassot<\/a>.<\/li>\n<li>1978\u00a0:\u00a0<span id=\"Duby\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Roger St\u00e9phane\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Roger_St%C3%A9phane\">Roger St\u00e9phane<\/a>\u00a0et Roland Darbois,\u00a0<cite class=\"italique\">Le temps des cath\u00e9drales<\/cite>, d&rsquo;apr\u00e8s l\u2019\u0153uvre de\u00a0<a title=\"Georges Duby\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Georges_Duby\">Georges Duby<\/a>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=SEXi6_tKFeg\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3DSEXi6_tKFeg\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0<abbr class=\"abbr indicateur-format format-vid\u00e9o\" title=\"Vid\u00e9o au format MPEG, AVI...\">[vid\u00e9o]<\/abbr>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"chapitre(s)\">chap.<\/abbr>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"5\"><span class=\"romain\">V<\/span><\/abbr>\u00a0(\u00ab\u00a0Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0: roi, chevalier et saint\u00a0\u00bb)<\/span>, dur\u00e9e\u00a0:\u00a0<span class=\"nowrap\">50\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"minutes\">min<\/abbr>\u00a027\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"secondes\">s<\/abbr><\/span>.<\/li>\n<li>1982\u00a0:\u00a0<i>Saint Louis ou la Royaut\u00e9 bienfaisante<\/i>\u00a0de Jean-Claude Lubtchansky avec\u00a0<a title=\"Didier Sandre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Didier_Sandre\">Didier Sandre<\/a>.<\/li>\n<li>1983\u00a0:\u00a0<i><a title=\"La Chambre des dames (s\u00e9rie t\u00e9l\u00e9vis\u00e9e)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Chambre_des_dames_(s%C3%A9rie_t%C3%A9l%C3%A9vis%C3%A9e)\">La Chambre des dames<\/a><\/i>\u00a0de Yannick Andr\u00e9i ave Raymond Didier.<\/li>\n<li>2001\u00a0:\u00a0<i>Knights of the Quest<\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Pupi Avati\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pupi_Avati\">Pupi Avati<\/a>\u00a0avec Marcus J. Cotterell.<\/li>\n<li>2012\u00a0:\u00a0<i>Paris, la ville \u00e0 remonter le temps<\/i>\u00a0de Xavier Lefebvre et Alexis Barbier-Bouvet avec Vladimir Perrin.<\/li>\n<li>2014\u00a0:\u00a0<i>Saint Louis, sur la Terre comme au Ciel<\/i>\u00a0de Xavier Lefevre avec Vladimir Perrin.<\/li>\n<li>2018\u00a0:\n<ul>\n<li><i>Blanche de Castille: la reine m\u00e8re a du caract\u00e8re<\/i>\u00a0de David Jankowski et Benjamin Lehrer avec Julien Delano\u00eb.<\/li>\n<li>Dominique Adt, co production France T\u00e9l\u00e9vision (replay), direction scientifique dr pr Philippe Charlier (l\u00e9giste et anthropologue)\u00a0:\u00a0<i>Saint Louis, le roi Dispers\u00e9<\/i>\u00a0; documentaire sur la recherche de la raison \u00e9ventuelle de la mort de Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>.<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"T\u00e9l\u00e9vision\"><span id=\"T.C3.A9l.C3.A9vision\"><\/span>T\u00e9l\u00e9vision<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;\u00e9mission\u00a0<i><a title=\"Secrets d'Histoire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Secrets_d%27Histoire\">Secrets d&rsquo;Histoire<\/a><\/i>, intitul\u00e9e\u00a0<i><a class=\"mw-redirect\" title=\"Saison 8 (2014) de Secrets d'Histoire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saison_8_(2014)_de_Secrets_d%27Histoire#Saint_Louis,_sur_la_terre_comme_au_ciel\">Saint Louis, sur la terre comme au ciel<\/a><\/i>, lui est consacr\u00e9e. Le documentaire revient notamment sur sa participation \u00e0 deux croisades successives, la fondation de la ville fortifi\u00e9e d&rsquo;<a title=\"Aigues-Mortes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aigues-Mortes\">Aigues-Mortes<\/a>, mais \u00e9galement sur les r\u00e9formes qu\u2019il mena afin de modifier en profondeur les institutions judiciaires du royaume<sup id=\"cite_ref-291\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-291\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>70<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-292\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-292\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>71<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;\u00e9mission\u00a0<i><a title=\"Quand l'histoire fait dates\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Quand_l%27histoire_fait_dates\">Quand l&rsquo;histoire fait dates<\/a><\/i>\u00a0intitul\u00e9e La mort de Saint Louis lui est consacr\u00e9e<sup id=\"cite_ref-293\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-293\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>72<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Bande_dessin\u00e9e\"><span id=\"Bande_dessin.C3.A9e\"><\/span>Bande dessin\u00e9e<\/h3>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span id=\"Goux_(dessinateur)Koch2010\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Christian_Goux_(dessinateur)Louis-Bernard_Koch2010\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Christian Goux (dessinateur)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Christian_Goux_(dessinateur)\">Christian Goux (dessinateur)<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Louis-Bernard Koch\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis-Bernard_Koch\">Louis-Bernard Koch<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Avec Saint Louis<\/cite>, Paris, Triomphe,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Le vent de l&rsquo;histoire\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2010<\/time>, 40\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2843783838\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2843783838\"><span class=\"nowrap\">978-2843783838<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"MariolleNikolavitch2015\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Mathieu_MariolleAlex_Nikolavitch2015\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Mathieu Mariolle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mathieu_Mariolle\">Mathieu Mariolle<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Alex Nikolavitch\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alex_Nikolavitch\">Alex Nikolavitch<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Saint Louis<\/cite>, Grenoble\/Paris, Gl\u00e9nat BD,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Ils ont fait l&rsquo;Histoire\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2015<\/time>, 56\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2723496254\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2723496254\"><span class=\"nowrap\">978-2723496254<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Annexes\">Annexes<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"autres-projets boite-grise boite-a-droite noprint js-interprojets\" style=\"text-align: justify;\">\n<p class=\"titre\">Sur les autres projets Wikimedia\u00a0:<\/p>\n<ul class=\"noarchive plainlinks\">\n<li class=\"commons\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/Category:Louis_IX_of_France?uselang=fr\">Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr><\/a>, sur\u00a0<span class=\"project\">Wikimedia Commons<\/span><\/li>\n<li class=\"wikiquote\"><a class=\"extiw\" title=\"q:Saint Louis\" href=\"https:\/\/fr.wikiquote.org\/wiki\/Saint_Louis\">Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr><\/a>,\u00a0<span class=\"nowrap\">sur\u00a0<span class=\"project\">Wikiquote<\/span><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span title=\"Document utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l\u2019article\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/20px-Icon_flat_design_plume.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/40px-Icon_flat_design_plume.svg.png 2x\" alt=\"Document utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l\u2019article\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"330\" data-file-height=\"158\" \/><\/span>\u00a0: document utilis\u00e9 comme source pour la r\u00e9daction de cet article.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Sources_primaires\">Sources primaires<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Saint-Louis_(d%27apr%C3%A8s_une_vignette_de_1316).jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element mw-file-upright\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d5\/Saint-Louis_%28d%27apr%C3%A8s_une_vignette_de_1316%29.jpg\/250px-Saint-Louis_%28d%27apr%C3%A8s_une_vignette_de_1316%29.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/d\/d5\/Saint-Louis_%28d%27apr%C3%A8s_une_vignette_de_1316%29.jpg 2x\" alt=\"Gravure repr\u00e9sentant Louis IX portant le sceptre et les attributs royaux, ainsi qu'une aur\u00e9ole.\" width=\"190\" height=\"289\" data-file-width=\"386\" data-file-height=\"587\" \/><\/a><figcaption>Saint Louis, d&rsquo;apr\u00e8s une vignette de 1316. Gravure tir\u00e9e d&rsquo;H. Duclos,\u00a0<i>L&rsquo;Abbaye de Royaumont<\/i>, 1867.<\/figcaption><\/figure>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span id=\"Mouskes1836\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Philippe_Mouskes1836\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Philippe Mouskes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_Mouskes\">Philippe Mouskes<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Chronique rim\u00e9e de Philippe Mousk\u00e8s<\/cite>, Bruxelles, Reiffenber,\u00a0<time>1836<\/time><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Paris1872\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Matthieu_Paris1872\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Matthieu Paris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Matthieu_Paris\">Matthieu Paris<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Chronica majora<\/cite>, Londres, Henry Luard,\u00a0<time>1872<\/time><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"de_Adam1966\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Salimbene_de_Adam1966\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Salimbene de Adam\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Salimbene_de_Adam\">Salimbene de Adam<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Cronica<\/cite>, Bari, Scalia,\u00a0<time>1966<\/time><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Primat_de_Saint-Denis1920\" class=\"ouvrage\"><span class=\"nom_auteur\"><a title=\"Primat de Saint-Denis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primat_de_Saint-Denis\">Primat de Saint-Denis<\/a><\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">Les grandes chroniques de France<\/cite>, Paris, J. Viard,\u00a0<time>1920<\/time><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"de_Nangis1843\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Guillaume_de_Nangis1843\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Guillaume de Nangis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guillaume_de_Nangis\">Guillaume de Nangis<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Chronicon<\/cite>, Paris, G\u00e9raud,\u00a0<time>1843<\/time><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Le_M\u00e9nestrel_de_Reims1876\" class=\"ouvrage\"><span class=\"nom_auteur\">Le M\u00e9nestrel de Reims<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">R\u00e9cit d&rsquo;un m\u00e9nestrel de Reims au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"13\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/cite>, Natalis de Wally,\u00a0<time>1876<\/time><\/span>.<\/li>\n<li><i>Enseignements de saint Louis<\/i>\u00a0:\n<ul>\n<li><span id=\"Fran\u00e7ois_Delaborde1912\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Henri_Fran\u00e7ois_Delaborde1912\" class=\"ouvrage\"><a class=\"mw-redirect\" title=\"Henri Fran\u00e7ois Delaborde (historien)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Henri_Fran%C3%A7ois_Delaborde_(historien)\">Henri Fran\u00e7ois Delaborde<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Le texte primitif des enseignements de Saint Louis \u00e0 son fils<\/cite>,\u00a0<time>1912<\/time><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"O'Connell1974\" class=\"ouvrage\"><span id=\"David_O'Connell1974\" class=\"ouvrage\"><a class=\"mw-redirect\" title=\"David O'Connell\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/David_O%27Connell\">David O&rsquo;Connell<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Les Propos de Saint Louis<\/cite>, Paris, Gallimard-Julliard,\u00a0<time>1974<\/time><\/span><\/span>.<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><i>Gloria laus<\/i>,\u00a0<a title=\"Bulle pontificale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bulle_pontificale\">bulle pontificale<\/a>\u00a0de canonisation de saint Louis.<\/li>\n<li><a title=\"Jean de Joinville\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_de_Joinville\">Jean de Joinville<\/a>\u00a0:\n<ul>\n<li><a title=\"Natalis de Wailly\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Natalis_de_Wailly\">Natalis de Wailly<\/a>,\u00a0<i>Histoire de Saint Louis, suivie du Credo et de la lettre \u00e0 Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"10\"><span class=\"romain\">X<\/span><\/abbr><\/i>, Paris, \u00c9ditions\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"Madame\">M<sup>me<\/sup><\/abbr>\u00a0veuve de Jules Renouard, 1868,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"44\"><span class=\"romain\">XLIV<\/span><\/abbr>-411\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>[<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k2003200.r\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k2003200.r\">archive<\/a>]<\/small>]<\/small>.<\/li>\n<li><a title=\"Jacques Monfrin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Monfrin\">Jacques Monfrin<\/a>\u00a0(\u00e9d.),\u00a0<i>Vie de Saint Louis<\/i>, Paris, Le Livre de poche,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Lettres gothiques\u00a0\u00bb, 2002, 639\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0\u00c9dition bilingue ancien fran\u00e7ais-fran\u00e7ais contemporain.<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><span id=\"Viard1932\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jules_Viard1932\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Jules Viard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jules_Viard\">Jules Viard<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\"><a title=\"Grandes Chroniques de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Grandes_Chroniques_de_France\">Les Grandes Chroniques de France<\/a>\u00a0: publi\u00e9es pour la Soci\u00e9t\u00e9 de l&rsquo;Histoire de France par Jules Viard<\/cite>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"tome\">t.<\/abbr>\u00a07\u00a0:\u00a0<span class=\"italique\">Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"8\"><span class=\"romain\">VIII<\/span><\/abbr>\u00a0et Saint Louis<\/span>, Paris,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions Honor\u00e9 Champion\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_Honor%C3%A9_Champion\">Librairie ancienne Honor\u00e9 Champion<\/a>,\u00a0<time>1932<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"19\"><span class=\"romain\">XIX<\/span><\/abbr>-296\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k6548730j.r=.langFR\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k6548730j.r%3D.langFR\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><a title=\"Jacques Le Goff\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Le_Goff\">Jacques Le Goff<\/a>,\u00a0<a title=\"\u00c9ric Palazzo\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ric_Palazzo\">\u00c9ric Palazzo<\/a>, Jean-Claude Bonne,\u00a0<a title=\"Marie-No\u00ebl Colette\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marie-No%C3%ABl_Colette\">Marie-No\u00ebl Colette<\/a>,\u00a0<i>Le Sacre royal \u00e0 l&rsquo;\u00e9poque de saint Louis d&rsquo;apr\u00e8s le manuscrit latin 1246 de la BnF<\/i>\u00a0(avec la collaboration de\u00a0<a title=\"Monique Goullet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Monique_Goullet\">Monique Goullet<\/a>), Paris, Gallimard,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Le temps des images\u00a0\u00bb, 2001, 338\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>[<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.persee.fr\/articleAsPDF\/medi_0751-2708_2002_num_21_43_1565_t1_0170_0000_1\/article_medi_0751-2708_2002_num_21_43_1565_t1_0170_0000_1.pdf\" rel=\"nofollow\">compte rendu en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2FarticleAsPDF%2Fmedi_0751-2708_2002_num_21_43_1565_t1_0170_0000_1%2Farticle_medi_0751-2708_2002_num_21_43_1565_t1_0170_0000_1.pdf\">archive<\/a>]<\/small>]<\/small>.<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Bibliographie\">Bibliographie<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Head_of_statue_of_the_king_Saint-Louis_(Louis_IX)_(exhibition_Saint-Louis_2014-2015).jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element mw-file-upright\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/2e\/Head_of_statue_of_the_king_Saint-Louis_%28Louis_IX%29_%28exhibition_Saint-Louis_2014-2015%29.jpg\/250px-Head_of_statue_of_the_king_Saint-Louis_%28Louis_IX%29_%28exhibition_Saint-Louis_2014-2015%29.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/2e\/Head_of_statue_of_the_king_Saint-Louis_%28Louis_IX%29_%28exhibition_Saint-Louis_2014-2015%29.jpg\/500px-Head_of_statue_of_the_king_Saint-Louis_%28Louis_IX%29_%28exhibition_Saint-Louis_2014-2015%29.jpg 2x\" alt=\"T\u00eate d'une statue repr\u00e9sentant Louis\u00a0IX.\" width=\"190\" height=\"253\" data-file-width=\"2112\" data-file-height=\"2816\" \/><\/a><figcaption>\n<div class=\"center\">Saint Louis,<br \/>\nstatue\u00a0<a title=\"Polychromie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Polychromie\">polychrome<\/a>,<br \/>\nd\u00e9but du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"14\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle.<\/div>\n<\/figcaption><\/figure>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Biographies\">Biographies<\/h4>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading5\" style=\"text-align: justify;\">\n<h5 id=\"Moyen_\u00c2ge\"><span id=\"Moyen_.C3.82ge\"><\/span>Moyen \u00c2ge<\/h5>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span id=\"de_Nangis2010\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Guillaume_de_Nangis2010\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Guillaume de Nangis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guillaume_de_Nangis\">Guillaume de Nangis<\/a>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"traduction\">trad.<\/abbr>\u00a0du latin),\u00a0<cite class=\"italique\">Chronique du r\u00e8gne de Saint Louis, 1226-1270<\/cite>, Clermont-Ferrand, Paleo \u00e9d.,\u00a0<time>2010<\/time>, 110\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2849095720\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2849095720\"><span class=\"nowrap\">978-2849095720<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"de_Saint-Pathus2009\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Guillaume_de_Saint-Pathus2009\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Guillaume de Saint-Pathus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guillaume_de_Saint-Pathus\">Guillaume de Saint-Pathus<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Vie et vertus de Saint-Louis<\/cite>, Brive-la-Gaillarde, Paraclet,\u00a0<time>2009<\/time>, 192\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782357360136\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782357360136\"><span class=\"nowrap\">9782357360136<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading5\" style=\"text-align: justify;\">\n<h5 id=\"XVIIe_si\u00e8cle\"><span id=\"XVIIe_si.C3.A8cle\"><\/span><abbr class=\"abbr\" title=\"17\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/h5>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><a title=\"Louis-S\u00e9bastien Le Nain de Tillemont\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis-S%C3%A9bastien_Le_Nain_de_Tillemont\">Louis-S\u00e9bastien Le Nain de Tillemont<\/a>,\u00a0<i>Vie de Saint Louis roi de France<\/i>, Julien de Gaulle (\u00e9d.), Paris, Jules Renouard et Cie, 1847-1851,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k1181969.r=.langFR\" rel=\"nofollow\"><abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a01<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k1181969.r%3D.langFR\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/archive.org\/stream\/viedesaintlouis04goog#page\/n11\/mode\/2up\" rel=\"nofollow\"><abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a02<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Farchive.org%2Fstream%2Fviedesaintlouis04goog%23page%2Fn11%2Fmode%2F2up\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k118197p.r=.langFR\" rel=\"nofollow\"><abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a03<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k118197p.r%3D.langFR\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/archive.org\/stream\/viedesaintlouisr04lenauoft#page\/n7\/mode\/2up\" rel=\"nofollow\"><abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a04<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Farchive.org%2Fstream%2Fviedesaintlouisr04lenauoft%23page%2Fn7%2Fmode%2F2up\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k118199f.r=.langFR\" rel=\"nofollow\"><abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a05<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k118199f.r%3D.langFR\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/archive.org\/stream\/viedesaintlouisr06lenauoft#page\/n7\/mode\/2up\" rel=\"nofollow\"><abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a06<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Farchive.org%2Fstream%2Fviedesaintlouisr06lenauoft%23page%2Fn7%2Fmode%2F2up\">archive<\/a>]<\/small>.<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading5\" style=\"text-align: justify;\">\n<h5 id=\"XIXe_si\u00e8cle_\u00e0_nos_jours\"><span id=\"XIXe_si.C3.A8cle_.C3.A0_nos_jours\"><\/span><abbr class=\"abbr\" title=\"19\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIX<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle \u00e0 nos jours<\/h5>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span id=\"Villeneuve\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Louis-Fran\u00e7ois de Villeneuve-Bargemont\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis-Fran%C3%A7ois_de_Villeneuve-Bargemont\">Louis-Fran\u00e7ois de Villeneuve-Bargemont<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Histoire de Saint-Louis, roi de France<\/cite>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a03,\u00a0<time>1839<\/time>, 686\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.fr\/books?id=6YAEAAAAQAAJ&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fid%3D6YAEAAAAQAAJ%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span>.<span class=\"nowrap\" title=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\">\u00a0<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/20px-Icon_flat_design_plume.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/40px-Icon_flat_design_plume.svg.png 2x\" alt=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"330\" data-file-height=\"158\" \/><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Victor_Langlois1978\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Charles_Victor_Langlois1978\" class=\"ouvrage\"><a class=\"mw-redirect\" title=\"Charles Victor Langlois\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles_Victor_Langlois\">Charles Victor Langlois<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Histoire de la France au Moyen \u00c2ge\u00a0:\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">III<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle-1492\u00a0: Saint Louis, Philippe le Bel\u00a0: les derniers Cap\u00e9tiens directs, 1226-1328<\/cite>, Paris, Jules Tallandier,\u00a0<time>1978<\/time>, 448\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k97975\/f8\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k97975%2Ff8\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>. R\u00e9impression de la\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"Deuxi\u00e8me\">2<sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0partie du\u00a0<span class=\"nowrap\">tome\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr><\/span>\u00a0de\u00a0<i>L&rsquo;Histoire de France depuis les origines jusqu&rsquo;\u00e0 la R\u00e9volution<\/i>,\u00a0<a title=\"Ernest Lavisse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ernest_Lavisse\">Ernest Lavisse<\/a>\u00a0(dir.), Paris, Hachette, 1901.<\/li>\n<li><span id=\"Richard1983\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean_Richard1983\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Jean Richard (historien)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Richard_(historien)\">Jean Richard<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Saint Louis\u00a0: roi d&rsquo;une France f\u00e9odale, soutien de la Terre sainte<\/cite>, Paris,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Fayard (maison d'\u00e9dition)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fayard_(maison_d%27%C3%A9dition)\">Fayard<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Biographies historiques\u00a0\u00bb,\u00a0<time>1983<\/time>, 638\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-213-01168-0\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-213-01168-0\"><span class=\"nowrap\">2-213-01168-0<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Biblioth\u00e8que nationale de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Biblioth%C3%A8que_nationale_de_France\">BNF<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/catalogue.bnf.fr\/ark:\/12148\/cb347413319.public\" rel=\"nofollow\">34741331<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.persee.fr\/doc\/rbph_0035-0818_1987_num_65_2_5625_t1_0459_0000_2\" rel=\"nofollow\">pr\u00e9sentation en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Frbph_0035-0818_1987_num_65_2_5625_t1_0459_0000_2\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0108, 215, 227<\/span><\/span>.\n<div><small>[<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.fr\/books?id=eTk4gIoYej8C&amp;pg=PT108#v=onepage&amp;q&amp;f=false\" rel=\"nofollow\"><abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0108<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fid%3DeTk4gIoYej8C%26pg%3DPT108%23v%3Donepage%26q%26f%3Dfalse\">archive<\/a>]<\/small>]<\/small>\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Il en est de m\u00eame dans une autre affaire\u00a0: la\u00a0<a title=\"Proc\u00e8s du Talmud\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Proc%C3%A8s_du_Talmud\">destruction par le feu des exemplaires du Talmud<\/a>. Un Juif rochelais, converti au christianisme, s\u2019\u00e9tait persuad\u00e9 que ce livre, qui r\u00e9gissait la vie de ses coreligionnaires, \u00e9tait le principal obstacle \u00e0 leur conversion. \u00c0 son instigation, le pape\u00a0<a title=\"Gr\u00e9goire IX\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gr%C3%A9goire_IX\">Gr\u00e9goire\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0d\u00e9non\u00e7a les docteurs juifs comme coupables de s\u2019\u00eatre d\u00e9tourn\u00e9s de la\u00a0<a title=\"Loi mosa\u00efque\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Loi_mosa%C3%AFque\">loi de Mo\u00efse<\/a>\u00a0et de l\u2019<a title=\"Saintes \u00c9critures\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saintes_%C3%89critures\">\u00c9criture sainte<\/a>, tr\u00e9sor commun des Juifs et des Chr\u00e9tiens, pour suivre ces traditions qui les d\u00e9naturaient, et il invita Saint Louis \u00e0 faire d\u00e9truire ces livres. Le roi convoqua \u00e0 une conf\u00e9rence qui se tint au Palais devant\u00a0<a title=\"Blanche de Castille\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Blanche_de_Castille\">Blanche de Castille<\/a>, le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1240-07-01\" data-sort-value=\"1240-07-01\">24 juin 1240<\/time>, quatre rabbins c\u00e9l\u00e8bres et leurs accusateurs. Les premiers furent confondus et, en\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1242-06\" data-sort-value=\"1242-06\">juin 1242<\/time>, une vingtaine de charret\u00e9es d\u2019exemplaires du Talmud furent livr\u00e9s au feu. Le z\u00e8le du roi pour la conversion des Juifs, dont nous avons d\u2019autres t\u00e9moignages, sans aller jusqu\u2019\u00e0 la conversion forc\u00e9e, ne reculait pas devant l\u2019emploi de moyens de coercition.\u00a0\u00bb<\/span><br \/>\n<small>[<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.fr\/books?id=eTk4gIoYej8C&amp;pg=PT215#v=onepage&amp;q&amp;f=false\" rel=\"nofollow\"><abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0215<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fid%3DeTk4gIoYej8C%26pg%3DPT215%23v%3Donepage%26q%26f%3Dfalse\">archive<\/a>]<\/small>]<\/small>\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Mais confiscations et expulsions ne visaient sans doute que les usuriers juifs, car la pr\u00e9sence de nombreux Juifs reste certaine, et l\u2019ordonnance elle-m\u00eame prescrit la restitution aux\u00a0<a title=\"Juifs\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Juifs\">communaut\u00e9s juives<\/a>\u00a0de leurs\u00a0<a title=\"Synagogue\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Synagogue\">synagogues<\/a>\u00a0et de leurs\u00a0<a title=\"Cimeti\u00e8re juif\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cimeti%C3%A8re_juif\">cimeti\u00e8res<\/a>. Quant \u00e0 l\u2019ordonnance de 1254<sup id=\"cite_ref-Archives_107-6\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Archives-107\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>17<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, elle reprenait les termes de celle de 1230, rappelait la condamnation du Talmud, consid\u00e9r\u00e9 comme blasph\u00e9matoire \u00e0 l\u2019\u00e9gard de la foi chr\u00e9tienne, et interdisait aux Juifs de pr\u00eater \u00e0 int\u00e9r\u00eat dans l\u2019avenir, en les incitant \u00e0 vivre du travail de leurs mains ou du m\u00e9tier de marchand<sup id=\"cite_ref-La_Marche1900336_112-3\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-La_Marche1900336-112\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>LM 1<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.\u00a0\u00bb<\/span><\/div>\n<\/li>\n<li><span id=\"Le_Goff\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Jacques Le Goff\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Le_Goff\">Jacques\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Le Goff<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\"><a title=\"Saint Louis (Le Goff)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint_Louis_(Le_Goff)\">Saint Louis<\/a><\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions Gallimard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_Gallimard\">\u00c9ditions Gallimard<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Biblioth\u00e8que des histoires\u00a0\u00bb,\u00a0<time>1996<\/time>, 976\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-07-073369-6\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-07-073369-6\"><span class=\"nowrap\">2-07-073369-6<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Biblioth\u00e8que nationale de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Biblioth%C3%A8que_nationale_de_France\">BNF<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/catalogue.bnf.fr\/ark:\/12148\/cb35801658n.public\" rel=\"nofollow\">35801658<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k5620138s\/f276\" rel=\"nofollow\">pr\u00e9sentation en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k5620138s%2Ff276\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span>,\u00a0<small>[<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.persee.fr\/doc\/rbph_0035-0818_1997_num_75_4_4222_t1_1179_0000_2\" rel=\"nofollow\">pr\u00e9sentation en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Frbph_0035-0818_1997_num_75_4_4222_t1_1179_0000_2\">archive<\/a>]<\/small>]<\/small>,\u00a0<span title=\"Document utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l\u2019article\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/20px-Icon_flat_design_plume.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/40px-Icon_flat_design_plume.svg.png 2x\" alt=\"Document utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l\u2019article\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"330\" data-file-height=\"158\" \/><\/span>\n<div>R\u00e9\u00e9dition\u00a0:\u00a0<span id=\"Le_Goff2013\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jacques_Le_Goff2013\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Jacques Le Goff\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Le_Goff\">Jacques\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Le Goff<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\"><a title=\"Saint Louis (Le Goff)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint_Louis_(Le_Goff)\">Saint Louis<\/a><\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions Gallimard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_Gallimard\">\u00c9ditions Gallimard<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Folio. Histoire\u00a0\u00bb (<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a0205),\u00a0<time>2013<\/time>, 1264\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>, poche\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-07-041830-5\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-07-041830-5\"><span class=\"nowrap\">978-2-07-041830-5<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/div>\n<\/li>\n<li><span id=\"Siv\u00e9ry1983\" class=\"ouvrage\"><span id=\"G\u00e9rard_Siv\u00e9ry1983\" class=\"ouvrage\"><a title=\"G\u00e9rard Siv\u00e9ry\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%A9rard_Siv%C3%A9ry\">G\u00e9rard\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Siv\u00e9ry<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Saint Louis et son si\u00e8cle<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions Tallandier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_Tallandier\">\u00c9ditions Tallandier<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Figures de proue\u00a0\u00bb,\u00a0<time>1983<\/time>, 672\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-235-01398-8\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-235-01398-8\"><span class=\"nowrap\">2-235-01398-8<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Siv\u00e9ry2002\" class=\"ouvrage\"><span id=\"G\u00e9rard_Siv\u00e9ry2002\" class=\"ouvrage\"><a title=\"G\u00e9rard Siv\u00e9ry\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%A9rard_Siv%C3%A9ry\">G\u00e9rard\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Siv\u00e9ry<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0: le roi saint<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"Historia (revue)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Historia_(revue)\">Historia<\/a>\u00a0\/ s\u00e9lection du\u00a0<i><a title=\"Reader's Digest\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Reader%27s_Digest\">Reader&rsquo;s Digest<\/a><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0La France au fil de ses rois\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2002<\/time>, 159\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2847343861\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2847343861\"><span class=\"nowrap\">978-2847343861<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Prosper_Gu\u00e9ranger2008\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Dom_Prosper_Gu\u00e9ranger2008\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Prosper Gu\u00e9ranger\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Prosper_Gu%C3%A9ranger\">Dom Prosper Gu\u00e9ranger<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Saint Louis et la papaut\u00e9\u00a0: bulle de canonisation du 11 ao\u00fbt 1297<\/cite>, Saint-Macaire, Association Saint-J\u00e9r\u00f4me,\u00a0<time>2008<\/time>, 192\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2951784543\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2951784543\"><span class=\"nowrap\">978-2951784543<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=OWJ9GLr3xggC&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DOWJ9GLr3xggC%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Blanchard2017\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jo\u00ebl_Blanchard2017\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Jo\u00ebl Blanchard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jo%C3%ABl_Blanchard\">Jo\u00ebl Blanchard<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Saint Louis<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"Presses de la Renaissance\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Presses_de_la_Renaissance\">Presses de la Renaissance<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Les grandes figures de la spiritualit\u00e9 chr\u00e9tienne\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2017<\/time>, 140\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2750913076\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2750913076\"><span class=\"nowrap\">978-2750913076<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Aspects_particuliers\">Aspects particuliers<\/h4>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span id=\"Branner1965\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Robert_Branner1965\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a title=\"Robert Branner\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Robert_Branner\">Robert Branner<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">St. Louis and the court style in Gothic architecture<\/cite>, A. Zwemmer,\u00a0<time>1965<\/time><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Branner1975\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Robert_Branner1975\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Robert Branner,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Manuscript Painting in Paris during the reign of Saint Louis. A Study of Styles<\/cite>,\u00a0<a title=\"University of California Press\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/University_of_California_Press\">University of California Press<\/a>,\u00a0<time>1975<\/time><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Carolus-Barr\u00e9Platelle1994\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Louis_Carolus-Barr\u00e9Henri_Platelle1994\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Louis Carolus-Barr\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_Carolus-Barr%C3%A9\">Louis Carolus-Barr\u00e9<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Henri Platelle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Henri_Platelle\">Henri Platelle<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Le proc\u00e8s de canonisation de Saint Louis (1272-1297). Essai de reconstitution<\/cite>, Rome\/Paris, \u00c9cole fran\u00e7aise de Rome \/ diff. de Boccard,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Publications de l&rsquo;\u00c9cole fran\u00e7aise de Rome\u00a0\u00bb,\u00a0<time>1994<\/time>, 325\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-7283-0300-2\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-7283-0300-2\"><span class=\"nowrap\">2-7283-0300-2<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Carolus-Barr\u00e9\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Louis Carolus-Barr\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_Carolus-Barr%C3%A9\">Louis Carolus-Barr\u00e9<\/a>, \u00ab\u00a0<cite>Les enqu\u00eates pour la canonisation de saint Louis et la bulle\u00a0<i>Gloria laus<\/i>, du\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1297-08-18\" data-sort-value=\"1297-08-18\">11 ao\u00fbt 1297<\/time><\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Revue d&rsquo;histoire de l&rsquo;\u00c9glise de France<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a057,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a0158,\u200e\u00a0<time>1971<\/time><\/span>.<\/li>\n<li>Marie Dejoux, Pierre-Anne Forcadet, Vincent Martin et Li\u00eam Tuttle,\u00a0<i>La Justice de Saint-Louis<\/i>, PUF, 2024.<\/li>\n<li><span id=\"Dejoux2025\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Marie_Dejoux2025\" class=\"ouvrage\">Marie Dejoux (<abbr class=\"abbr\" title=\"directeur de publication\">dir.<\/abbr>),\u00a0<cite class=\"italique\">Saint Louis apr\u00e8s Jacques Le Goff. Nouveaux regards sur le roi et son gouvernement<\/cite>, Presses universitaires de Rennes,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Histoire\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2025<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7535-9676-4\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7535-9676-4\"><span class=\"nowrap\">978-2-7535-9676-4<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.openedition.org\/pur\/258846?lang=fr\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.openedition.org%2Fpur%2F258846%3Flang%3Dfr\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Duby2003\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Georges_Duby2003\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Georges Duby\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Georges_Duby\">Georges Duby<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Histoire de la France des origines \u00e0 nos jours<\/cite>, Paris, Larousse,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0In Extenso\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2003<\/time>, 1258\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-03-575200-0\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-03-575200-0\"><span class=\"nowrap\">2-03-575200-0<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Duchet-SuchauxPastoureau1990\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Gaston_Duchet-SuchauxMichel_Pastoureau1990\" class=\"ouvrage\">Gaston Duchet-Suchaux et\u00a0<a title=\"Michel Pastoureau\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michel_Pastoureau\">Michel Pastoureau<\/a>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0Louis\u00a0\u00bb<\/cite>, dans\u00a0<cite class=\"italique\">La Bible et les saints\u00a0: Guide iconographique<\/cite>, Paris, Flammarion,\u00a0<time>1990<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-08-011725-4\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-08-011725-4\"><span class=\"nowrap\">2-08-011725-4<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">206-207<\/span><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Grousset1936\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Ren\u00e9_Grousset1936\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Ren\u00e9 Grousset\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ren%C3%A9_Grousset\">Ren\u00e9\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Grousset<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\"><a title=\"R\u00e9f\u00e9rence:Histoire des croisades (Ren\u00e9 Grousset)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9f%C3%A9rence:Histoire_des_croisades_(Ren%C3%A9_Grousset)\">Histoire des croisades et du royaume franc de J\u00e9rusalem<\/a>\u00a0<i>, vol.\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr>\u00a0:<\/i>\u00a01188-1291 L&rsquo;anarchie franque<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions Perrin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_Perrin\">\u00c9ditions Perrin<\/a>,\u00a0<time>1936<\/time>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"r\u00e9impression\">r\u00e9impr.<\/abbr>\u00a02006), 902\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0488<\/span><\/span>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-262-02569-X\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-262-02569-X\"><span class=\"nowrap\">2-262-02569-X<\/span><\/a>)<\/small>.<\/li>\n<li>Xavier H\u00e9lary,\u00a0<i>La derni\u00e8re croisade<\/i>, Paris, Perrin, 2016,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.him-mag.com\/helary-xavier-la-derniere-croisade\/\" rel=\"nofollow\">compte rendu<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.him-mag.com%2Fhelary-xavier-la-derniere-croisade%2F\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0en ligne sur le site d\u2019<i><a title=\"Histoire et Images m\u00e9di\u00e9vales\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Histoire_et_Images_m%C3%A9di%C3%A9vales\">Histoire et Images m\u00e9di\u00e9vales<\/a><\/i>.<\/li>\n<li><span id=\"Chester_Jordan2020\" class=\"ouvrage\"><span id=\"William_Chester_Jordan2020\" class=\"ouvrage\"><a title=\"William Chester Jordan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/William_Chester_Jordan\">William Chester Jordan<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">La prunelle de ses yeux\u00a0: Convertis de l\u2019islam sous le r\u00e8gne de Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr><\/cite>, Paris\/14-Cond\u00e9-en-Normandie, Editions de l\u2019EHESS,\u00a0<time>2020<\/time>, 174\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-14-027451-0\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-14-027451-0\"><span class=\"nowrap\">978-2-14-027451-0<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/editions.ehess.fr\/ouvrages\/ouvrage\/la-prunelle-de-ses-yeux\/\" rel=\"nofollow\">pr\u00e9sentation en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Feditions.ehess.fr%2Fouvrages%2Fouvrage%2Fla-prunelle-de-ses-yeux%2F\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><a title=\"Edmond-Ren\u00e9 Labande\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Edmond-Ren%C3%A9_Labande\">Edmond-Ren\u00e9 Labande<\/a>, \u00ab\u00a0Saint Louis p\u00e8lerin\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Revue d&rsquo;histoire de l&rsquo;\u00c9glise de France<\/i>,\u00a0<span class=\"nowrap\"><abbr class=\"abbr\" title=\"tome\">t.<\/abbr>\u00a057<\/span>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a0158, 1971.\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">5-18<\/span>\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.persee.fr\/doc\/rhef_0300-9505_1971_num_57_158_1856\" rel=\"nofollow\">(lire en ligne)<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Frhef_0300-9505_1971_num_57_158_1856\">archive<\/a>]<\/small>.<\/li>\n<li><span id=\"Lecoy_de_La_Marche1886\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Albert_Lecoy_de_La_Marche1886\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Albert Lecoy de La Marche\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Albert_Lecoy_de_La_Marche\">Albert Lecoy de La Marche<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">La France sous Saint Louis et sous Philippe le Hardi<\/cite>, Paris, Ancienne maison Quantin,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Biblioth\u00e8que d&rsquo;histoire illustr\u00e9e\u00a0\u00bb,\u00a0<time>1886<\/time>, 205\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/archive.org\/stream\/lafrancesoussain00byuleco#page\/n1\/mode\/2up\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Farchive.org%2Fstream%2Flafrancesoussain00byuleco%23page%2Fn1%2Fmode%2F2up\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"La_Marche1900\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Albert Lecoy de La Marche\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Albert_Lecoy_de_La_Marche\">Albert Lecoy de La Marche<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Saint Louis\u00a0: son gouvernement et sa politique<\/cite>, Tours,\u00a0<a title=\"Alfred Mame\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alfred_Mame\">Mame &amp; fils<\/a>,\u00a0<time>1900<\/time>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"r\u00e9impression\">r\u00e9impr.<\/abbr>\u00a01888, 1889, 1891, 1894, 1900, 1905, 1924) (<abbr class=\"abbr\" title=\"premi\u00e8re\">1<sup>re<\/sup><\/abbr>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"\u00e9dition\">\u00e9d.<\/abbr>\u00a01887)\u00a0<small>(<a title=\"Biblioth\u00e8que nationale de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Biblioth%C3%A8que_nationale_de_France\">BNF<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/catalogue.bnf.fr\/ark:\/12148\/cb34021559m.public\" rel=\"nofollow\">34021559<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/archive.org\/stream\/saintlouissongou00leco#page\/336\/mode\/2up\/search\/rouelle\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Farchive.org%2Fstream%2Fsaintlouissongou00leco%23page%2F336%2Fmode%2F2up%2Fsearch%2Frouelle\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"chapitre(s)\">chap.<\/abbr>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"17\"><span class=\"romain\">XVII<\/span><\/abbr>\u00a0(\u00ab\u00a0L\u2019industrie et le commerce sous Saint Louis\u00a0\u00bb),\u00a0<small>pp.<\/small>\u00a0<small>[<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/archive.org\/stream\/saintlouissongou00leco#page\/214\" rel=\"nofollow\">214<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Farchive.org%2Fstream%2Fsaintlouissongou00leco%23page%2F214\">archive<\/a>]<\/small>]<\/small>,\u00a0<small>[<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/archive.org\/stream\/saintlouissongou00leco#page\/336\" rel=\"nofollow\"><abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0336<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Farchive.org%2Fstream%2Fsaintlouissongou00leco%23page%2F336\">archive<\/a>]<\/small>]<\/small><\/span>.\n<div><small>[<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/archive.org\/stream\/saintlouissongou00leco#page\/214\" rel=\"nofollow\"><abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0214<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Farchive.org%2Fstream%2Fsaintlouissongou00leco%23page%2F214\">archive<\/a>]<\/small>]<\/small>\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Il prit part \u00e9galement \u00e0 la\u00a0<a title=\"Proc\u00e8s du Talmud\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Proc%C3%A8s_du_Talmud\">condamnation du Talmud<\/a>, dont les livres furent br\u00fbl\u00e9s par ordre du pape, avec le concours du roi.\u00a0\u00bb<\/span><br \/>\n<small>[<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/archive.org\/stream\/saintlouissongou00leco#page\/336\" rel=\"nofollow\"><abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0336<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Farchive.org%2Fstream%2Fsaintlouissongou00leco%23page%2F336\">archive<\/a>]<\/small>]<\/small>\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0On ne peut entendre autrement cette anecdote, si l\u2019on a quelque bonne foi\u00a0; car sans cela elle serait en contradiction flagrante avec le caract\u00e8re de saint Louis et avec ses proc\u00e9d\u00e9s r\u00e9els \u00e0 l\u2019\u00e9gard des juifs [\u2026] les contraignant de payer le double du cens d\u00fb par les \u00e9trangers ordinaires ou les aubaines, et \u00e0 porter sur leurs habits un signe distinctif\u00a0: une\u00a0<a title=\"Rouelle (Moyen \u00c2ge)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rouelle_(Moyen_%C3%82ge)\">rouelle<\/a>\u00a0d\u2019\u00e9toile de couleur diff\u00e9rente.\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0[\u2026]\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0L\u2019ordonnance de 1254, pour la r\u00e9formation g\u00e9n\u00e9rale du royaume, renouvelle l\u2019interdiction des trafics illicites, familiers aux disciples de Mo\u00efse, de leurs blasph\u00e8mes, de leurs sortil\u00e8ges, de leurs livres h\u00e9t\u00e9rodoxes, comme le\u00a0<a title=\"Talmud\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Talmud\">Talmud<\/a>, leur enjoint, sous peine de bannissement, de vivre du travail de leurs mains ou d\u2019un commerce ordinaire (<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">de laboribus manuum suarum vel de negociationibus sine terminis vel usuris<\/span><\/i>)\u00a0\u00bb<\/span><\/div>\n<\/li>\n<li><span id=\"Le_Goff2001\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jacques_Le_Goff2001\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Jacques Le Goff\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Le_Goff\">Jacques Le Goff<\/a>, \u00ab\u00a0<cite>Mon ami le saint roi\u00a0: Joinville et Saint Louis (r\u00e9ponse)<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i><a class=\"mw-redirect\" title=\"Annales. Histoire, Sciences Sociales\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Annales._Histoire,_Sciences_Sociales\">Annales. Histoire, Sciences Sociales<\/a><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a02,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"Cinquante-sixi\u00e8me\">56<sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0ann\u00e9e,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2001\" data-sort-value=\"2001\">mars-avril 2001<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">469-477<\/span>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.persee.fr\/doc\/ahess_0395-2649_2001_num_56_2_279957\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Fahess_0395-2649_2001_num_56_2_279957\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Legrier2026\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Fran\u00e7ois-R\u00e9gis_Legrier2026\" class=\"ouvrage\">Fran\u00e7ois-R\u00e9gis Legrier,\u00a0<cite class=\"italique\">Saint Louis, mod\u00e8le des chefs d&rsquo;\u00c9tat<\/cite>, Via Romana,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2026-02\" data-sort-value=\"2026-02\">f\u00e9vrier 2026<\/time>, 144\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-37271-295-8\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-37271-295-8\"><span class=\"nowrap\">978-2-37271-295-8<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Minois\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Georges Minois\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Georges_Minois\">Georges Minois<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Le culte des grands hommes\u00a0: des h\u00e9ros hom\u00e9riques au star system<\/cite>, \u00c9ditions Louis Audibert,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2005-10-14\" data-sort-value=\"2005-10-14\">14 octobre 2005<\/time>, 569\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-84749-061-9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-84749-061-9\"><span class=\"nowrap\">978-2-84749-061-9<\/span><\/a>)<\/small><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Mousnier1982\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Roland_Mousnier1982\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Roland Mousnier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Roland_Mousnier\">Roland Mousnier<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">La monarchie absolue en Europe\u00a0: du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"5\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">V<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle \u00e0 nos jours<\/cite>, Paris, Presses universitaires de France (PUF),\u00a0<time>1982<\/time>, 245\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-13-037331-3\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-13-037331-3\"><span class=\"nowrap\">2-13-037331-3<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.fr\/books?id=Kx6DAAAAMAAJ&amp;q=%22Dit+d%27Amiens%22+24-janvier-1264&amp;dq=%22Dit+d%27Amiens%22+24-janvier-1264&amp;lr=&amp;pgis=1\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fid%3DKx6DAAAAMAAJ%26q%3D%2522Dit%2Bd%2527Amiens%2522%2B24-janvier-1264%26dq%3D%2522Dit%2Bd%2527Amiens%2522%2B24-janvier-1264%26lr%3D%26pgis%3D1\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Paris1844\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Paulin_Paris1844\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Paulin Paris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paulin_Paris\">Paulin Paris<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\"><a class=\"extiw\" title=\"s:M\u00e9moire sur le c\u0153ur de saint Louis et sur la d\u00e9couverte faite dans la Sainte-Chapelle\" href=\"https:\/\/fr.wikisource.org\/wiki\/M%C3%A9moire_sur_le_c%C5%93ur_de_saint_Louis_et_sur_la_d%C3%A9couverte_faite_dans_la_Sainte-Chapelle\">M\u00e9moire sur le c\u0153ur de saint Louis et sur la d\u00e9couverte faite dans la Sainte-Chapelle<\/a><\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"Joseph Techener\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Joseph_Techener\">\u00c9ditions Techener<\/a>,\u00a0<time>1844<\/time>, 48\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr><\/span><\/span>\u00a0<a title=\"T\u00e9l\u00e9charger cette \u00e9dition au format ePub\" href=\"https:\/\/tools.wmflabs.org\/wsexport\/tool\/book.php?lang=fr&amp;format=epub&amp;page=M%C3%A9moire+sur+le+c%C5%93ur+de+saint+Louis+et+sur+la+d%C3%A9couverte+faite+dans+la+Sainte-Chapelle\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/91\/Epub_logo.svg\/20px-Epub_logo.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/91\/Epub_logo.svg\/40px-Epub_logo.svg.png 2x\" alt=\"T\u00e9l\u00e9charger cette \u00e9dition au format ePub\" width=\"15\" height=\"15\" data-file-width=\"600\" data-file-height=\"600\" \/><\/a>\u00a0<a class=\"mw-file-description\" title=\"T\u00e9l\u00e9charger cette \u00e9dition au format PDF\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Icon_pdf_file.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/3\/38\/Icon_pdf_file.svg\/20px-Icon_pdf_file.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/3\/38\/Icon_pdf_file.svg\/40px-Icon_pdf_file.svg.png 2x\" alt=\"T\u00e9l\u00e9charger cette \u00e9dition au format PDF\" width=\"15\" height=\"17\" data-file-width=\"335\" data-file-height=\"380\" \/><\/a>\u00a0<small>(<a title=\"Wikisource\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Wikisource\">Wikisource<\/a>)<\/small>. \u2014 Ce m\u00e9moire a d&rsquo;abord paru dans\u00a0<i>L\u2019Institut\u00a0: journal des sciences et des soci\u00e9t\u00e9s savantes<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a096 (<time class=\"nowrap\" datetime=\"1843-12\" data-sort-value=\"1843-12\">d\u00e9cembre 1843<\/time>).<\/li>\n<li><span id=\"Pinoteau2005\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Herv\u00e9_Pinoteau2005\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Herv\u00e9 Pinoteau\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Herv%C3%A9_Pinoteau\">Herv\u00e9 Pinoteau<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Saint Louis\u00a0: son entourage et la symbolique chr\u00e9tienne<\/cite>, Lathuile, \u00c9ditions du Gui,\u00a0<time>2005<\/time>, 240\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-9517417-4-X\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-9517417-4-X\"><span class=\"nowrap\">2-9517417-4-X<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Richard1988\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean_Richard1988\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Jean Richard (historien)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Richard_(historien)\">Jean Richard<\/a>, \u00ab\u00a0<cite>L&rsquo;adoubement de Saint Louis<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Journal des savants<\/i>, Paris, De Boccard,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ros\">n<sup>os<\/sup><\/abbr>\u00a03-4,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1988\" data-sort-value=\"1988\">juillet-d\u00e9cembre 1988<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">207-217<\/span>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.persee.fr\/doc\/jds_0021-8103_1988_num_3_1_1516\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Fjds_0021-8103_1988_num_3_1_1516\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Salmona\" class=\"ouvrage\">Paul Salmona (<abbr class=\"abbr\" title=\"directeur de publication\">dir.<\/abbr>) et Juliette Sibon (<abbr class=\"abbr\" title=\"directeur de publication\">dir.<\/abbr>),\u00a0<cite class=\"italique\">Saint Louis et les juifs\u00a0: politique et id\u00e9ologie sous le r\u00e8gne de Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr><\/cite>, Paris\/Paris, \u00c9ditions du patrimoine (<a title=\"Centre des monuments nationaux\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Centre_des_monuments_nationaux\">Centre des monuments nationaux<\/a>),\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Id\u00e9es et d\u00e9bats\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2015<\/time>, 213\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7577-0446-2\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7577-0446-2\"><span class=\"nowrap\">978-2-7577-0446-2<\/span><\/a>)<\/small><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"de_Wailly1886\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Natalis_de_Wailly1886\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Natalis de Wailly\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Natalis_de_Wailly\">Natalis de Wailly<\/a>, \u00ab\u00a0<cite>M\u00e9moire sur la date et le lieu de naissance de Saint Louis<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i><a title=\"Biblioth\u00e8que de l'\u00c9cole des chartes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Biblioth%C3%A8que_de_l%27%C3%89cole_des_chartes\">Biblioth\u00e8que de l&rsquo;\u00c9cole des chartes<\/a><\/i>, Paris, Librairie A. Franck, 6,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"Vingt-septi\u00e8me\">27<sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0ann\u00e9e,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"tome\">t.<\/abbr>\u00a02,\u200e\u00a0<time>1886<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">105-127<\/span>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.persee.fr\/doc\/bec_0373-6237_1866_num_27_1_446057\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Fbec_0373-6237_1866_num_27_1_446057\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Sources_additionnelles\">Sources additionnelles<\/h3>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span id=\"Erlande\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Alain Erlande-Brandenburg\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alain_Erlande-Brandenburg\">Alain Erlande-Brandenburg<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Royaumont\u00a0: abbaye royale<\/cite>, Paris, Les \u00c9ditions du Huiti\u00e8me Jour,\u00a0<time>2004<\/time>, 114\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-914119-35-1\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-914119-35-1\"><span class=\"nowrap\">978-2-914119-35-1<\/span><\/a>)<\/small><\/span>.<\/li>\n<li>Pierre-Anne Forcadet,\u00a0<i>Conquestus fuit domino regi\u00a0: le recours au roi d\u2019apr\u00e8s les arr\u00eats du Parlement de Paris (1223-1285)<\/i>, De Boccard, Paris, 2018\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7018-0445-3\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7018-0445-3\"><span class=\"nowrap\">978-2-7018-0445-3<\/span><\/a>)<\/small>.<\/li>\n<li><span id=\"de_Finance\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : italien\">(it)<\/abbr>\u00a0Laurence de Finance,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"it\">La Sainte Chapelle\u00a0: Palais de la Cit\u00e9<\/cite>, Paris, \u00c9ditions du Patrimoine,\u00a0<a title=\"Centre des monuments nationaux\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Centre_des_monuments_nationaux\">Centre des monuments nationaux<\/a>,\u00a0<time>1999<\/time>, 64\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-85822-317-3\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-85822-317-3\"><span class=\"nowrap\">2-85822-317-3<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"International Standard Serial Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Serial_Number\">ISSN<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/portal.issn.org\/resource\/ISSN\/1159-1722\" rel=\"nofollow\">1159-1722<\/a><\/span>,\u00a0<a title=\"Biblioth\u00e8que nationale de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Biblioth%C3%A8que_nationale_de_France\">BNF<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/catalogue.bnf.fr\/ark:\/12148\/cb37049439g.public\" rel=\"nofollow\">37049439<\/a><\/span>)<\/small><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Glorieux\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Pal\u00e9mon Glorieux\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pal%C3%A9mon_Glorieux\">Pal\u00e9mon Glorieux<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Aux origines de la Sorbonne\u00a0: Robert de Sorbon, l\u2019homme, le Coll\u00e8ge, les documents<\/cite>, Paris,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"J. Vrin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J._Vrin\">J. Vrin<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0\u00c9tudes de philosophie m\u00e9di\u00e9vale\u00a0\u00bb,\u00a0<time>1966<\/time>, 348\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7116-0303-9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7116-0303-9\"><span class=\"nowrap\">978-2-7116-0303-9<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=dR0Fe_jy0cAC&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DdR0Fe_jy0cAC%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"LeniaudPerrot\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Jean-Michel Leniaud\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Michel_Leniaud\">Jean-Michel Leniaud<\/a>\u00a0et Fran\u00e7oise Perrot,\u00a0<cite class=\"italique\">La Sainte-Chapelle<\/cite>, Paris, \u00c9ditions du Patrimoine,\u00a0<a title=\"Centre des monuments nationaux\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Centre_des_monuments_nationaux\">Centre des monuments nationaux<\/a>,\u00a0<time>2007<\/time>, 213\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-85822-920-8\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-85822-920-8\"><span class=\"nowrap\">978-2-85822-920-8<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Biblioth\u00e8que nationale de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Biblioth%C3%A8que_nationale_de_France\">BNF<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/catalogue.bnf.fr\/ark:\/12148\/cb41108769m.public\" rel=\"nofollow\">41108769<\/a><\/span>)<\/small><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Philippe\" class=\"ouvrage\"><a title=\"B\u00e9atrice Philippe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/B%C3%A9atrice_Philippe\">B\u00e9atrice Philippe<\/a>\u00a0(auteur),\u00a0<a title=\"Annie Kriegel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Annie_Kriegel\">Annie Kriegel<\/a>\u00a0(collaboratrice) et\u00a0<a title=\"Daniel Roche\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Daniel_Roche\">Daniel Roche<\/a>\u00a0(postface) (<abbr class=\"abbr\" title=\"pr\u00e9face\">pr\u00e9f.<\/abbr>\u00a0<a title=\"Pierre Emmanuel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Emmanuel\">Pierre Emmanuel<\/a>),\u00a0<cite class=\"italique\">\u00catre juif dans la soci\u00e9t\u00e9 fran\u00e7aise du Moyen \u00c2ge \u00e0 nos jours<\/cite>, Bruxelles, Paris,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions Complexe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_Complexe\">\u00e9ditions Complexe<\/a>\u00a0<small>(<a title=\"Online Computer Library Center\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Online_Computer_Library_Center\">OCLC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.worldcat.org\/fr\/title\/38242827\" rel=\"nofollow\">38242827<\/a><\/span>)<\/small>, puis\u00a0<a title=\"Hachette Livre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hachette_Livre\">Hachette<\/a>\u00a0<small>(<a title=\"Online Computer Library Center\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Online_Computer_Library_Center\">OCLC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.worldcat.org\/fr\/title\/610336465\" rel=\"nofollow\">610336465<\/a><\/span>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Biblioth\u00e8que complexe\u00a0\u00bb,\u00a0<time>1997<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"troisi\u00e8me\">3<sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"\u00e9dition\">\u00e9d.<\/abbr>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"premi\u00e8re\">1<sup>re<\/sup><\/abbr>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"\u00e9dition\">\u00e9d.<\/abbr>\u00a01979 c\/o \u00e9ditions Montalba\u00a0<small>(<a title=\"Online Computer Library Center\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Online_Computer_Library_Center\">OCLC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.worldcat.org\/fr\/title\/6303565\" rel=\"nofollow\">6303565<\/a><\/span>)<\/small>, 1981\u00a0<small>(<a title=\"Biblioth\u00e8que nationale de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Biblioth%C3%A8que_nationale_de_France\">BNF<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/catalogue.bnf.fr\/ark:\/12148\/cb34670216b.public\" rel=\"nofollow\">34670216<\/a><\/span>)<\/small>), 471\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>, \u00e9dition revue et augment\u00e9e\u00a0<small>(<a title=\"Biblioth\u00e8que nationale de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Biblioth%C3%A8que_nationale_de_France\">BNF<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/catalogue.bnf.fr\/ark:\/12148\/cb37173124z.public\" rel=\"nofollow\">37173124<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.fr\/books?id=ydBKS4Dg3REC&amp;q=%22rouelle%22\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fid%3DydBKS4Dg3REC%26q%3D%2522rouelle%2522\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>, De l&rsquo;an mille \u00e0 l&rsquo;expulsion de 1394, \u00ab\u00a0L&rsquo;\u00e9tau juridique\u00a0\u00bb,\u00a0<small>pp.<\/small>\u00a0<small>[<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.fr\/books?id=ydBKS4Dg3REC&amp;pg=PA47#v=onepage&amp;q&amp;f=false\" rel=\"nofollow\">47<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fid%3DydBKS4Dg3REC%26pg%3DPA47%23v%3Donepage%26q%26f%3Dfalse\">archive<\/a>]<\/small>]<\/small>,\u00a0<small>[<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.fr\/books?id=ydBKS4Dg3REC&amp;pg=PA48#v=onepage&amp;q&amp;f=false\" rel=\"nofollow\">48<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fid%3DydBKS4Dg3REC%26pg%3DPA48%23v%3Donepage%26q%26f%3Dfalse\">archive<\/a>]<\/small>]<\/small>,\u00a0<small>[<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.fr\/books?id=ydBKS4Dg3REC&amp;pg=PA49#v=onepage&amp;q&amp;f=false\" rel=\"nofollow\">49<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fid%3DydBKS4Dg3REC%26pg%3DPA49%23v%3Donepage%26q%26f%3Dfalse\">archive<\/a>]<\/small>]<\/small>\u00a0<small>[<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Le proc\u00e8s du Talmud\u00a0\u00bb<\/span>]<\/small>,\u00a0<small>[<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.fr\/books?id=ydBKS4Dg3REC&amp;pg=PA431#v=onepage&amp;q&amp;f=false\" rel=\"nofollow\">431<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fid%3DydBKS4Dg3REC%26pg%3DPA431%23v%3Donepage%26q%26f%3Dfalse\">archive<\/a>]<\/small>]<\/small>\u00a0<small>[<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Chronologie\u00a0\u00bb<\/span>]<\/small><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Siv\u00e9ry1987\" class=\"ouvrage\"><span id=\"G\u00e9rard_Siv\u00e9ry1987\" class=\"ouvrage\"><a title=\"G\u00e9rard Siv\u00e9ry\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%A9rard_Siv%C3%A9ry\">G\u00e9rard Siv\u00e9ry<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Marguerite de Provence\u00a0: Une reine au temps des cath\u00e9drales<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"Librairie Arth\u00e8me Fayard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Librairie_Arth%C3%A8me_Fayard\">Fayard<\/a>,\u00a0<time>1987<\/time>, 301\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-213-02017-5\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-213-02017-5\"><span class=\"nowrap\">2-213-02017-5<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.persee.fr\/doc\/rnord_0035-2624_1988_num_70_278_4400_t3_0639_0000_1\" rel=\"nofollow\">pr\u00e9sentation en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Frnord_0035-2624_1988_num_70_278_4400_t3_0639_0000_1\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.\n<ul>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Blanche de Castille<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"Librairie Arth\u00e8me Fayard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Librairie_Arth%C3%A8me_Fayard\">Fayard<\/a>,\u00a0<time>1990<\/time>, 293\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-213-02508-8\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-213-02508-8\"><span class=\"nowrap\">2-213-02508-8<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/journals.cambridge.org\/action\/displayAbstract?fromPage=online&amp;aid=7167696&amp;fileId=S0038713400024131\" rel=\"nofollow\">pr\u00e9sentation en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fjournals.cambridge.org%2Faction%2FdisplayAbstract%3FfromPage%3Donline%26aid%3D7167696%26fileId%3DS0038713400024131\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span>.<\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Philippe\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr>\u00a0le Hardi<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"Librairie Arth\u00e8me Fayard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Librairie_Arth%C3%A8me_Fayard\">Fayard<\/a>,\u00a0<time datetime=\"0200\" data-sort-value=\"0200\">200<\/time>, 358\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-213-61486-5\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-213-61486-5\"><span class=\"nowrap\">2-213-61486-5<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.fayard.fr\/philippe-iii-le-hardi-9782213614861\" rel=\"nofollow\">pr\u00e9sentation en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.fayard.fr%2Fphilippe-iii-le-hardi-9782213614861\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span>.<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><span id=\"Weygand\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Zina Weygand\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Zina_Weygand\">Zina Weygand<\/a>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"pr\u00e9face\">pr\u00e9f.<\/abbr>\u00a0<a title=\"Alain Corbin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alain_Corbin\">Alain Corbin<\/a>),\u00a0<cite class=\"italique\">Vivre sans voir\u00a0: les aveugles dans la soci\u00e9t\u00e9 fran\u00e7aise, du Moyen \u00c2ge au si\u00e8cle de Louis Braille<\/cite>,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions Cr\u00e9aphis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_Cr%C3%A9aphis\">\u00e9ditions Cr\u00e9aphis<\/a>,\u00a0<time>2003<\/time>, 374\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>, texte remani\u00e9 \u00e0 partir d&rsquo;une th\u00e8se de doctorat en histoire \u00e0 l&rsquo;<a title=\"Universit\u00e9 Paris-Sorbonne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Universit%C3%A9_Paris-Sorbonne\">universit\u00e9 Paris-Sorbonne<\/a>\u00a0en 1998\u00a0; titre original de soutenance\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0La c\u00e9cit\u00e9 et les aveugles dans la soci\u00e9t\u00e9 fran\u00e7aise\u00a0: repr\u00e9sentations et institutions du Moyen \u00c2ge aux premi\u00e8res ann\u00e9es du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"19\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIX<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782913610255\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782913610255\"><span class=\"nowrap\">9782913610255<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Biblioth\u00e8que nationale de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Biblioth%C3%A8que_nationale_de_France\">BNF<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/catalogue.bnf.fr\/ark:\/12148\/cb39031803q.public\" rel=\"nofollow\">39031803<\/a><\/span>)<\/small><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Davis2010\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jennifer_R._Davis2010\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Jennifer R. Davis, \u00ab\u00a0<cite lang=\"en\">The Problem of King Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0of France\u00a0: Biography, Sanctity and Kingship<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\"><a class=\"new\" title=\"Journal of Interdisciplinary History (page inexistante)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Journal_of_Interdisciplinary_History&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Journal of Interdisciplinary History<\/a>\u00a0<a class=\"extiw\" title=\"en:Journal of Interdisciplinary History\" href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Journal_of_Interdisciplinary_History\"><span class=\"indicateur-langue\" title=\"Article en anglais\u00a0: \u00ab\u00a0Journal of Interdisciplinary History\u00a0\u00bb\">(en)<\/span><\/a><\/span><\/i>, The Massachusetts Institute of Technology,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a041,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a02,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2010\" data-sort-value=\"2010\">automne 2010<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">209-225<\/span>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Serial Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Serial_Number\">ISSN<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/portal.issn.org\/resource\/ISSN\/0022-1953\" rel=\"nofollow\">0022-1953<\/a><\/span>,\u00a0<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.1162\/JINH_a_00050\" rel=\"nofollow\">10.1162\/JINH_a_00050<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Nachet\" class=\"ouvrage\">Louis Isidore\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Nachet<\/span>\u00a0(avocat),\u00a0<cite class=\"italique\">De la libert\u00e9 religieuse en France, ou essai sur la l\u00e9gislation relative \u00e0 l&rsquo;exercice de cette libert\u00e9<\/cite>, Paris, Landois et Bigot,\u00a0<time>1830<\/time>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"r\u00e9impression\">r\u00e9impr.<\/abbr>\u00a01833, 1838, 1846), ouvrage couronn\u00e9 par la\u00a0<a title=\"Soci\u00e9t\u00e9 de la morale chr\u00e9tienne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Soci%C3%A9t%C3%A9_de_la_morale_chr%C3%A9tienne\">Soci\u00e9t\u00e9 de la morale chr\u00e9tienne<\/a>\u00a0<small>(<a title=\"Online Computer Library Center\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Online_Computer_Library_Center\">OCLC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/worldcat.org\/fr\/title\/555763669\" rel=\"nofollow\">555763669<\/a><\/span>,\u00a0<a title=\"Biblioth\u00e8que nationale de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Biblioth%C3%A8que_nationale_de_France\">BNF<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/catalogue.bnf.fr\/ark:\/12148\/cb36341901m.public\" rel=\"nofollow\">36341901<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.fr\/books?id=j-qyYw0A4CkC&amp;q=%22Louis+IX%22\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fid%3Dj-qyYw0A4CkC%26q%3D%2522Louis%2BIX%2522\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>, En France,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"chapitre(s)\">chap.<\/abbr>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"11\"><span class=\"romain\">XI<\/span><\/abbr>\u00a0(\u00ab\u00a0Des Juifs\u00a0\u00bb),\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a012, 19, 127-131, 209<\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"L\u00e9opold_Bruckberger1962\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Raymond_L\u00e9opold_Bruckberger1962\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Raymond L\u00e9opold Bruckberger\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Raymond_L%C3%A9opold_Bruckberger\">Raymond L\u00e9opold Bruckberger<\/a>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0Joinville\u00a0\u00bb<\/cite>, dans\u00a0<cite class=\"italique\">Tableau de la litt\u00e9rature fran\u00e7aise<\/cite>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"tome\">t.<\/abbr>\u00a01\u00a0:\u00a0<span class=\"italique\">De Rutebeuf \u00e0 Descartes<\/span>, Paris, Gallimard,\u00a0<time>1962<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">110-130<\/span><\/span><\/span>.<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Articles_connexes\">Articles connexes<\/h3>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><a title=\"Bible de Maciejowski\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bible_de_Maciejowski\">Bible de Maciejowski<\/a>,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Bible moralis\u00e9e de Tol\u00e8de\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bible_moralis%C3%A9e_de_Tol%C3%A8de\">Bible de saint Louis<\/a>,\u00a0<a title=\"Psautier de saint Louis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Psautier_de_saint_Louis\">Psautier de saint Louis<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Boniface VIII\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Boniface_VIII\">Boniface\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"8\"><span class=\"romain\">VIII<\/span><\/abbr><\/a>, pape ayant canonis\u00e9 Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr><\/li>\n<li><a title=\"Cahiers de Saint Louis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cahiers_de_Saint_Louis\">Cahiers de Saint Louis<\/a>,\u00a0<a title=\"Descendance de Louis IX\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Descendance_de_Louis_IX\">descendance sur\u00a0<span class=\"nowrap\">5 g\u00e9n\u00e9rations<\/span><\/a><\/li>\n<li><a title=\"\u00c9tablissements de Saint Louis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tablissements_de_Saint_Louis\">\u00c9tablissements de Saint Louis<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Isabelle de France (1225-1270)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Isabelle_de_France_(1225-1270)\">Isabelle de France<\/a>, s\u0153ur de Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>, b\u00e9atifi\u00e9e<\/li>\n<li><a title=\"Jean de Joinville\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_de_Joinville\">Jean de Joinville<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Louis d'Anjou\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_d%27Anjou\">Louis d&rsquo;Anjou<\/a>, petit-neveu de Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>, \u00e9galement canonis\u00e9<\/li>\n<li><a title=\"Louis de Bourbon (1974)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_de_Bourbon_(1974)\">Louis de Bourbon<\/a>, a\u00een\u00e9 des descendants de Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr><\/li>\n<li><a title=\"Abbaye de Royaumont\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Abbaye_de_Royaumont\">Abbaye de Royaumont<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Coffret de Saint Louis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Coffret_de_Saint_Louis\">Coffret de Saint Louis<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Liens_externes\">Liens externes<\/h3>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span class=\"liste-horizontale noarchive\"><span class=\"wd_identifiers\">Ressources relatives aux beaux-arts<\/span>\u00a0:\u00a0<\/span>\n<ul>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/data.biblissima.fr\/entity\/Q10633\" rel=\"nofollow\">Biblissima<\/a><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.britishmuseum.org\/collection\/term\/BIOG79175\" rel=\"nofollow\"><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">British Museum<\/span><\/a><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/ta.sandrart.net\/en\/person\/view\/2668\" rel=\"nofollow\"><span class=\"lang-de\" lang=\"de\">Sandrart.net<\/span><\/a><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.getty.edu\/vow\/ULANFullDisplay?find=&amp;role=&amp;nation=&amp;subjectid=500245812\" rel=\"nofollow\"><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">Union List of Artist Names<\/span><\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><span class=\"liste-horizontale noarchive\"><span class=\"wd_identifiers\">Ressources relatives \u00e0 la religion<\/span>\u00a0:\u00a0<\/span>\n<ul>\n<li><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/beauchesne.immanens.com\/appli\/article.php?id=13063\" rel=\"nofollow\"><i>Dictionnaire de spiritualit\u00e9<\/i><\/a><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.gcatholic.org\/p\/68713\" rel=\"nofollow\"><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">GCatholic.org<\/span><\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><span class=\"liste-horizontale noarchive\"><span class=\"wd_identifiers\">Ressource relative \u00e0 la musique<\/span>\u00a0:\u00a0<\/span>\n<ul>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/rism.online\/people\/30099037\" rel=\"nofollow\">R\u00e9pertoire international des sources musicales<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><span class=\"liste-horizontale noarchive\"><span class=\"wd_identifiers\">Ressource relative \u00e0 la litt\u00e9rature<\/span>\u00a0:\u00a0<\/span>\n<ul>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/arlima.net\/no\/3688\" rel=\"nofollow\">Archives de litt\u00e9rature du Moyen \u00c2ge<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><span class=\"liste-horizontale noarchive\"><span class=\"wd_identifiers\">Ressource relative \u00e0 la sant\u00e9<\/span>\u00a0:\u00a0<\/span>\n<ul>\n<li><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biusante.parisdescartes.fr\/histoire\/biographies\/index.php?cle=10251\" rel=\"nofollow\">Biblioth\u00e8que interuniversitaire de sant\u00e9<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li>\n<div class=\"liste-horizontale\">\n<p><span class=\"wd_identifiers\">Notices dans des dictionnaires ou encyclop\u00e9dies g\u00e9n\u00e9ralistes<\/span>\u00a0:\u00a0<\/p>\n<ul>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.britannica.com\/biography\/Louis-IX\" rel=\"nofollow\"><i>Britannica<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.britannica.com%2Fbiography%2FLouis-IX\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/brockhaus.de\/ecs\/enzy\/article\/ludwig-ludwig-ix-der-heilige\" rel=\"nofollow\"><i>Brockhaus<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbrockhaus.de%2Fecs%2Fenzy%2Farticle%2Fludwig-ludwig-ix-der-heilige\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/denstoredanske.lex.dk\/\/Ludvig_9._den_Hellige\/\" rel=\"nofollow\"><i>Den Store Danske Encyklop\u00e6di<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fdenstoredanske.lex.dk%2F%2FLudvig_9._den_Hellige%2F\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.deutsche-biographie.de\/118729411.html\" rel=\"nofollow\"><i>Deutsche Biographie<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.deutsche-biographie.de%2F118729411.html\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.treccani.it\/enciclopedia\/santo-luigi-ix_(Dizionario-di-Storia)\/\" rel=\"nofollow\"><i>Dizionario di Storia<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.treccani.it%2Fenciclopedia%2Fsanto-luigi-ix_(Dizionario-di-Storia)%2F\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.treccani.it\/enciclopedia\/luigi-ix-re-di-francia-santo_(Enciclopedia-Italiana)\/\" rel=\"nofollow\"><i>Enciclopedia italiana<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.treccani.it%2Fenciclopedia%2Fluigi-ix-re-di-francia-santo_(Enciclopedia-Italiana)%2F\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.enciclopedia.cat\/EC-GEC-0038200.xml\" rel=\"nofollow\"><i>Gran Enciclop\u00e8dia Catalana<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.enciclopedia.cat%2FEC-GEC-0038200.xml\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.enciklopedija.hr\/Natuknica.aspx?ID=37454\" rel=\"nofollow\"><i>Hrvatska Enciklopedija<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.enciklopedija.hr%2FNatuknica.aspx%3FID%3D37454\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/encyklopedia.pwn.pl\/haslo\/;3934324\" rel=\"nofollow\"><i>Internetowa encyklopedia PWN<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fencyklopedia.pwn.pl%2Fhaslo%2F%3B3934324\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.larousse.fr\/encyclopedie\/personnage\/wd\/130421\" rel=\"nofollow\"><i>Larousse<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.larousse.fr%2Fencyclopedie%2Fpersonnage%2Fwd%2F130421\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.ne.se\/uppslagsverk\/encyklopedi\/l%C3%A5ng\/ludvig-ix\" rel=\"nofollow\"><i>Nationalencyklopedin<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.ne.se%2Fuppslagsverk%2Fencyklopedi%2Fl%25C3%25A5ng%2Fludvig-ix\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/proleksis.lzmk.hr\/35230\" rel=\"nofollow\"><i>Proleksis enciklopedija<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fproleksis.lzmk.hr%2F35230\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/snl.no\/Saint_Louis_-_fransk_konge\" rel=\"nofollow\"><i>Store norske leksikon<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fsnl.no%2FSaint_Louis_-_fransk_konge\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.treccani.it\/enciclopedia\/luigi-ix-re-di-francia-santo\" rel=\"nofollow\"><i>Treccani<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.treccani.it%2Fenciclopedia%2Fluigi-ix-re-di-francia-santo\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.universalis.fr\/encyclopedie\/saint-louis\/\" rel=\"nofollow\"><i>Universalis<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.universalis.fr%2Fencyclopedie%2Fsaint-louis%2F\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.vle.lt\/Straipsnis\/liudvikas-ix\" rel=\"nofollow\"><i>Visuotin\u0117 lietuvi\u0173 enciklopedija<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.vle.lt%2FStraipsnis%2Fliudvikas-ix\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n<\/li>\n<li>\n<div class=\"liste-horizontale\">\n<p><span class=\"wd_identifiers\"><a title=\"Autorit\u00e9 (sciences de l'information)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Autorit%C3%A9_(sciences_de_l%27information)\">Notices d&rsquo;autorit\u00e9<\/a><\/span>\u00a0:\u00a0<\/p>\n<ul>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/viaf.org\/viaf\/89182909\" rel=\"nofollow\">VIAF<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/isni.org\/isni\/0000000121429736\" rel=\"nofollow\">ISNI<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/catalogue.bnf.fr\/ark:\/12148\/cb120344600\" rel=\"nofollow\">BnF<\/a><\/span>\u00a0(<span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/data.bnf.fr\/ark:\/12148\/cb120344600\" rel=\"nofollow\">donn\u00e9es<\/a><\/span>)<\/li>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.idref.fr\/028525949\" rel=\"nofollow\">IdRef<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/id.loc.gov\/authorities\/n79055295\" rel=\"nofollow\">LCCN<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/d-nb.info\/gnd\/118729411\" rel=\"nofollow\">GND<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/opac.sbn.it\/nome\/SBLV298280\" rel=\"nofollow\">Italie<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/id.ndl.go.jp\/auth\/ndlna\/00865799\" rel=\"nofollow\">Japon<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/ci.nii.ac.jp\/author\/DA16109905?l=en\" rel=\"nofollow\">CiNii<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/datos.bne.es\/resource\/XX1326396\" rel=\"nofollow\">Espagne<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/data.bibliotheken.nl\/id\/thes\/p069202346\" rel=\"nofollow\">Pays-Bas<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.nli.org.il\/en\/authorities\/987007264733905171\" rel=\"nofollow\">Isra\u00ebl<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/nukat.edu.pl\/aut\/n%20%2098003905\" rel=\"nofollow\">NUKAT<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/cantic.bnc.cat\/registre\/981058512067606706\" rel=\"nofollow\">Catalogne<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/libris.kb.se\/auth\/208757\" rel=\"nofollow\">Su\u00e8de<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/opac.vatlib.it\/auth\/detail\/495_78661\" rel=\"nofollow\">Vatican<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/authority.bibsys.no\/authority\/rest\/authorities\/html\/90940133\" rel=\"nofollow\">Norv\u00e8ge<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/aleph.nkp.cz\/F\/?func=find-c&amp;local_base=aut&amp;ccl_term=ica=mzk2002111627\" rel=\"nofollow\">Tch\u00e9quie<\/a><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n<\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.siv.archives-nationales.culture.gouv.fr\/siv\/rechercheconsultation\/recherche\/pog\/recherchePogResultat.action\" rel=\"nofollow\">Archives relatives \u00e0 Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.siv.archives-nationales.culture.gouv.fr%2Fsiv%2Frechercheconsultation%2Frecherche%2Fpog%2FrecherchePogResultat.action\">archive<\/a>]<\/small>, des\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Archives nationales (France)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Archives_nationales_(France)\">Archives nationales<\/a>.<\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/rd.uqam.ca\/Heer\/StLouis.html\" rel=\"nofollow\">L&rsquo;iconographie de saint Louis<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Frd.uqam.ca%2FHeer%2FStLouis.html\">archive<\/a>]<\/small>, Robert Derome\u00a0<i>uqam.ca\/<\/i><\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Notes_et_r\u00e9f\u00e9rences\"><span id=\"Notes_et_r.C3.A9f.C3.A9rences\"><\/span>Notes et r\u00e9f\u00e9rences<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Notes\">Notes<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"reference-cadre\" style=\"text-align: justify;\" tabindex=\"0\">\n<div class=\"references-small lower-alpha\">\n<ol class=\"references\" data-mw-group=\"alpha\">\n<li id=\"cite_note-4\"><span class=\"reference-text\">Le roi Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0peut \u00eatre d\u00e9sign\u00e9 par saint Louis ou Saint Louis<sup id=\"cite_ref-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-2\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>1<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0: la minuscule signale alors la saintet\u00e9 tandis que la majuscule fait r\u00e9f\u00e9rence au surnom<sup id=\"cite_ref-Doppagne_3-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Doppagne-3\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>2<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0(comme on aurait \u00ab\u00a0Louis le Saint\u00a0\u00bb).<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-8\"><span class=\"reference-text\">La\u00a0<a title=\"Mortalit\u00e9 p\u00e9rinatale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mortalit%C3%A9_p%C3%A9rinatale\">mortalit\u00e9 p\u00e9rinatale<\/a>\u00a0est estim\u00e9e aux alentours de 25 \u00e0 30\u00a0% \u00e0 cette \u00e9poque, si bien que les chroniques royales ne recensent pas tous les enfants mort-n\u00e9s<sup id=\"cite_ref-7\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-7\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>4<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-10\"><span class=\"reference-text\">Selon\u00a0<a title=\"Jacques Le Goff\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Le_Goff\">Jacques Le Goff<\/a>, Blanche de Castille aurait accouch\u00e9\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0de deux ou trois premiers enfants morts en bas \u00e2ge dont nous ne connaissons ni le nombre exact, ni le sexe, ni les dates de naissance et de mort<sup id=\"cite_ref-Le_Goff38_9-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff38-9\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 3<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.\u00a0\u00bb<\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-15\"><span class=\"reference-text\">Selon\u00a0<a title=\"Jacques Le Goff\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Le_Goff\">Jacques Le Goff<\/a>, Philippe Auguste aimait beaucoup la pr\u00e9sence de son petit-fils qui gardera de lui un vif souvenir<sup id=\"cite_ref-Le_Goff43,_810_14-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff43,_810-14\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 7<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-18\"><span class=\"reference-text\">Vingt-six personnes sont ici pr\u00e9sentes aupr\u00e8s du roi mourant\u00a0: parmi lesquelles les archev\u00eaques de\u00a0<a title=\"Gauthier Cornu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gauthier_Cornu\">Sens<\/a>\u00a0et de\u00a0<a title=\"Simon de Sully\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Simon_de_Sully\">Bourges<\/a>, les \u00e9v\u00eaques de\u00a0<a title=\"Pierre de Dammartin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_de_Dammartin\">Beauvais<\/a>, de\u00a0<a title=\"G\u00e9rard de Bazoches\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%A9rard_de_Bazoches\">Noyon<\/a>\u00a0et de\u00a0<a title=\"Gautier (\u00e9v\u00eaque de Chartres)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gautier_(%C3%A9v%C3%AAque_de_Chartres)\">Chartres<\/a>, son demi-fr\u00e8re\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Philippe Hurepel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_Hurepel\">Philippe Hurepel<\/a>, comte de Boulogne, les comtes de Blois, de Montfort, de Soissons et de Sancerre, les sires de Bourbon et de Coucy et certains hauts dignitaires de son h\u00f4tel<sup id=\"cite_ref-Le_Goff96_17-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff96-17\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 9<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-19\"><span class=\"reference-text\">Selon Fran\u00e7ois Olivier-Martin, il ne s&rsquo;agit pas d&rsquo;une mission officielle\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Le roi a simplement voulu confier la personne et la vie de ses enfants \u00e0 des amis tr\u00e8s chers et \u00e0 des compagnons tr\u00e8s s\u00fbrs<sup id=\"cite_ref-Le_Goff96_17-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff96-17\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 9<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0\u00bb<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-26\"><span class=\"reference-text\">Cependant, les chroniqueurs se contredisent \u00e0 propos de la liste des pr\u00e9sents et des absents. Par exemple,\u00a0<a title=\"Philippe Mouskes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_Mouskes\">Philippe Mouskes<\/a>\u00a0liste le comte de Bar et le duc de Bourgogne comme pr\u00e9sents au sacre, tandis que\u00a0<a title=\"Matthieu Paris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Matthieu_Paris\">Matthieu Paris<\/a>\u00a0les en exclut<sup id=\"cite_ref-Le_Goff111_25-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff111-25\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 15<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-30\"><span class=\"reference-text\">En \u00e9change,\u00a0<a title=\"Philippe Hurepel de Clermont\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_Hurepel_de_Clermont\">Philippe Hurepel<\/a>\u00a0s&rsquo;engage, pour lui et ses \u00e9ventuels h\u00e9ritiers, \u00e0 ne pas r\u00e9clamer la part de son h\u00e9ritage. De plus, ses terres, lui ayant \u00e9t\u00e9 donn\u00e9es par son p\u00e8re\u00a0<a title=\"Philippe II Auguste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_II_Auguste\">Philippe Auguste<\/a>\u00a0et son fr\u00e8re\u00a0<a title=\"Louis VIII le Lion\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_VIII_le_Lion\">Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"8\"><span class=\"romain\">VIII<\/span><\/abbr><\/a>, doivent revenir au royaume de France s&rsquo;il meurt sans descendance<sup id=\"cite_ref-Le_Goff116_29-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff116-29\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 18<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0(ce qui arrivera en 1236).<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-33\"><span class=\"reference-text\">Selon\u00a0<a title=\"Jacques Le Goff\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Le_Goff\">Jacques Le Goff<\/a>, Philippe Hurepel n&rsquo;a\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0ni malice ni cervelle\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0et se laisse faire mollement par les autres barons, qui ne veulent de lui \u00e0 leur t\u00eate que pour avoir un semblant de l\u00e9gitimit\u00e9 dynastique<sup id=\"cite_ref-Le_Goff118_32-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff118-32\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 20<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-43\"><span class=\"reference-text\">Selon\u00a0<a title=\"Jacques Le Goff\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Le_Goff\">Jacques Le Goff<\/a>, Blanche de Castille, ayant pris go\u00fbt au pouvoir, aurait tard\u00e9 \u00e0 faire reconna\u00eetre la majorit\u00e9 de son fils afin de prolonger la tutelle qu&rsquo;elle exer\u00e7ait<sup id=\"cite_ref-Le_Goff150_42-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff150-42\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 29<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-49\"><span class=\"reference-text\">Louis et Marguerite ont pour anc\u00eatre commun\u00a0<a title=\"Raimond-B\u00e9renger Ier de Barcelone\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Raimond-B%C3%A9renger_Ier_de_Barcelone\">Raimond-B\u00e9renger\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"premier\"><span class=\"romain\">I<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0de Barcelone<\/a>, leur arri\u00e8re-arri\u00e8re-arri\u00e8re-grand-p\u00e8re<sup id=\"cite_ref-Siv\u00e9ry198719_48-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Siv%C3%A9ry198719-48\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>S 3<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-57\"><span class=\"reference-text\">Parmi les ligu\u00e9s, on peut noter le s\u00e9n\u00e9chal de Guyenne, les villes de\u00a0<a title=\"Bordeaux\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bordeaux\">Bordeaux<\/a>,\u00a0<a title=\"Bayonne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bayonne\">Bayonne<\/a>,\u00a0<a title=\"La R\u00e9ole\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_R%C3%A9ole\">La R\u00e9ole<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Saint-\u00c9milion\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint-%C3%89milion\">Saint-\u00c9milion<\/a>,\u00a0<a title=\"Raymond VII de Toulouse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Raymond_VII_de_Toulouse\">Raymond\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"7\"><span class=\"romain\">VII<\/span><\/abbr>\u00a0de Toulouse<\/a>\u00a0et la plupart des barons du Languedoc<sup id=\"cite_ref-Le_Goff178-179_56-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff178-179-56\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 38<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-63\"><span class=\"reference-text\">Selon\u00a0<a title=\"Jacques Le Goff\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Le_Goff\">Jacques Le Goff<\/a>, la soumission de Hugues\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"10\"><span class=\"romain\">X<\/span><\/abbr>\u00a0est spectaculaire. Il vient avec sa femme et ses trois fils, en pleurant, pour s&rsquo;agenouiller devant Louis et lui r\u00e9clamer publiquement le pardon. Le roi le fait alors se lever et lui pardonne \u00e0 la condition qu&rsquo;il remette \u00e0 Alphonse tous les ch\u00e2teaux qu&rsquo;il lui a pris et qu&rsquo;il donne trois ch\u00e2teaux en gage, \u00e0 lui-m\u00eame<sup id=\"cite_ref-Le_Goff182_62-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff182-62\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 43<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-70\"><span class=\"reference-text\">Louis donne \u00e0 Henri ses domaines des\u00a0<a title=\"Dioc\u00e8se de Limoges\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dioc%C3%A8se_de_Limoges\">dioc\u00e8ses de Limoges<\/a>,\u00a0<a title=\"Dioc\u00e8se de Cahors\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dioc%C3%A8se_de_Cahors\">Cahors<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Dioc\u00e8se de P\u00e9rigueux et Sarlat\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dioc%C3%A8se_de_P%C3%A9rigueux_et_Sarlat\">P\u00e9rigueux<\/a>\u00a0\u00e0 l&rsquo;exception des terres tenues par les \u00e9v\u00eaques de ces dioc\u00e8ses, et les fiefs tenus de lui par ses fr\u00e8res. Il promet \u00e9galement \u00e0 Henri de lui donner une partie de la Saintonge \u00e0 la mort d&rsquo;Alphonse de Poitiers. De plus, Richard de Cornouailles et Ali\u00e9nor doivent renoncer \u00e0 leurs droits en France, au profit de leur fr\u00e8re<sup id=\"cite_ref-Le_Goff302-303_68-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff302-303-68\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 48<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-77\"><span class=\"reference-text\">La couronne d&rsquo;Aragon renonce \u00e0 ses pr\u00e9tentions sur le Languedoc, \u00e0 l&rsquo;exception de\u00a0<a title=\"Montpellier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Montpellier\">Montpellier<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-86\"><span class=\"reference-text\">L&rsquo;affaire est d&rsquo;autant plus complexe que l&rsquo;h\u00e9ritage est partag\u00e9 entre le\u00a0<a title=\"Royaume de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Royaume_de_France\">royaume de France<\/a>\u00a0(Flandre royale) et l&rsquo;<a title=\"Saint-Empire romain germanique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint-Empire_romain_germanique\">Empire<\/a>\u00a0(<a title=\"Flandre imp\u00e9riale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Flandre_imp%C3%A9riale\">Flandre imp\u00e9riale<\/a>). Mais la mort de\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Fr\u00e9d\u00e9ric II du Saint-Empire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fr%C3%A9d%C3%A9ric_II_du_Saint-Empire\">Fr\u00e9d\u00e9ric\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\"><span class=\"romain\">II<\/span><\/abbr><\/a>, en\u00a0<a title=\"1250\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1250\">1250<\/a>, laissera plus de libert\u00e9 \u00e0 Saint Louis<sup id=\"cite_ref-Le_Goff294_85-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff294-85\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 55<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-106\"><span class=\"reference-text\">Les\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Bailliage\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bailliage\">bailliages<\/a>, les\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"S\u00e9n\u00e9chauss\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/S%C3%A9n%C3%A9chauss%C3%A9e\">s\u00e9n\u00e9chauss\u00e9es<\/a>\u00a0dans le Centre-Ouest et le Languedoc, et le\u00a0<a title=\"Pr\u00e9v\u00f4t de Paris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pr%C3%A9v%C3%B4t_de_Paris\">pr\u00e9v\u00f4t\u00e9<\/a>\u00a0\u00e0\u00a0<a title=\"Paris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paris\">Paris<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-149\"><span class=\"reference-text\"><a title=\"Yolande de Hainaut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Yolande_de_Hainaut\">Yolande<\/a>, m\u00e8re de\u00a0<a title=\"Baudouin II de Courtenay\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Baudouin_II_de_Courtenay\">Baudouin\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\"><span class=\"romain\">II<\/span><\/abbr>\u00a0de Courtenay<\/a>, \u00e9tait la s\u0153ur d&rsquo;<a title=\"Isabelle de Hainaut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Isabelle_de_Hainaut\">Isabelle<\/a>, grand-m\u00e8re paternelle de Saint Louis<sup id=\"cite_ref-Le_Goff1088_148-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff1088-148\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 89<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-179\"><span class=\"reference-text\">Consultation en ligne en\u00a0<span class=\"nowrap\">page 90<\/span>\u00a0du livre\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Les rois de France\u00a0: enfants ch\u00e9ris de la R\u00e9publique de l&rsquo;historien Claude Leli\u00e8vre<sup id=\"cite_ref-Lelievre_177-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Lelievre-177\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>30<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0\u00bb<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-201\"><span class=\"reference-text\">Cette citation de Le Goff peut en outre \u00eatre consult\u00e9e en ligne dans son enti\u00e8ret\u00e9 avec un commentaire d&rsquo;appoint en\u00a0<span class=\"nowrap\">page 1882<\/span>\u00a0du livre\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Retour sur la question juive<sup id=\"cite_ref-Roudinesco_200-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Roudinesco-200\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>38<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0d&rsquo;<a title=\"\u00c9lisabeth Roudinesco\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89lisabeth_Roudinesco\">\u00c9lisabeth Roudinesco<\/a>.\u00a0\u00bb<\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-211\"><span class=\"reference-text\">Louis renouvelle son v\u0153u de mani\u00e8re brusque, th\u00e9\u00e2trale et non sans humour, comme il a, selon Jacques Le Goff, souvent aim\u00e9 le faire. Il arrache alors violemment la croix cousue sur son v\u00eatement et ordonne \u00e0\u00a0<a title=\"Guillaume d'Auvergne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guillaume_d%27Auvergne\">Guillaume d&rsquo;Auvergne<\/a>\u00a0de la lui rendre\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0pour que l&rsquo;on ne puisse plus dire qu&rsquo;il l&rsquo;a prise sans savoir ce qu&rsquo;il faisait<sup id=\"cite_ref-Le_Goff190_210-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff190-210\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 117<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.\u00a0\u00bb<\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-215\"><span class=\"reference-text\">Saint Louis ordonne \u00e0 la plupart des membres de sa famille proche de le suivre. Seuls sa m\u00e8re, ses jeunes enfants et sa belle-s\u0153ur, la\u00a0<a title=\"Mathilde de Brabant (1224-1288)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mathilde_de_Brabant_(1224-1288)\">comtesse d&rsquo;Artois<\/a>, dont la grossesse arrive \u00e0 son terme, ne le suivent pas<sup id=\"cite_ref-Le_Goff219_214-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff219-214\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 120<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-216\"><span class=\"reference-text\">Selon\u00a0<a title=\"Matthieu Paris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Matthieu_Paris\">Matthieu Paris<\/a>, il y a trop peu de bateaux pour embarquer tous les soldats et le roi est contraint de laisser un millier de mercenaires \u00e0 Aigues-Mortes, en majorit\u00e9 des Italiens en qui, selon\u00a0<a title=\"Jacques Le Goff\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Le_Goff\">Jacques Le Goff<\/a>, Saint Louis n&rsquo;a pas enti\u00e8rement confiance<sup id=\"cite_ref-Le_Goff219_214-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff219-214\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 120<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-225\"><span class=\"reference-text\">Selon\u00a0<a title=\"Guillaume de Chartres (dominicain)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guillaume_de_Chartres_(dominicain)\">Guillaume de Chartres<\/a>, lorsque Louis apprend que ses hommes ont vol\u00e9 les musulmans de 40\u00a0000\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"besants\"><a title=\"Besant\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Besant\">besants<\/a><\/abbr>\u00a0lors du paiement de la ran\u00e7on, il se met en col\u00e8re, estimant que sa parole doit \u00eatre respect\u00e9e m\u00eame si c&rsquo;est \u00e0 des m\u00e9cr\u00e9ants qu&rsquo;elle a \u00e9t\u00e9 donn\u00e9e. Lors de son proc\u00e8s de canonisation, cet \u00e9v\u00e9nement sera consid\u00e9r\u00e9 comme l&rsquo;un des actes les plus vertueux de Saint Louis<sup id=\"cite_ref-Le_Goff225_224-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff225-224\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 126<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-254\"><span class=\"reference-text\">La destination du c\u0153ur n&rsquo;est pas connue. D&rsquo;apr\u00e8s\u00a0<a title=\"Geoffroy de Beaulieu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Geoffroy_de_Beaulieu\">Geoffroy de Beaulieu<\/a>, Philippe laissa son oncle l&#8217;emporter tandis que d&rsquo;autres t\u00e9moins affirm\u00e8rent que le jeune roi de France le fit d\u00e9poser aupr\u00e8s des ossements, comme le conseillaient les moines de Saint-Denis. D&rsquo;autres rumeurs pr\u00e9tendirent que l&rsquo;arm\u00e9e exigea que le c\u0153ur rest\u00e2t en Afrique, aupr\u00e8s des combattants morts ou encore qu&rsquo;il fut d\u00e9pos\u00e9 dans la Sainte-Chapelle<sup id=\"cite_ref-Le_Goff349_253-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff349-253\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 139<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-264\"><span class=\"reference-text\">Parmi les personnes auditionn\u00e9es pour t\u00e9moigner de la vie de Saint Louis figurent son fr\u00e8re, le roi\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Charles Ier de Sicile\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles_Ier_de_Sicile\">Charles\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"premier\"><span class=\"romain\">I<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0de Sicile<\/a>, ses fils, le roi\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Philippe III de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_III_de_France\">Philippe\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0et le comte\u00a0<a title=\"Pierre Ier d'Alen\u00e7on\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Ier_d%27Alen%C3%A7on\">Pierre d&rsquo;Alen\u00e7on<\/a>, les r\u00e9gents\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Matthieu de Vend\u00f4me\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Matthieu_de_Vend%C3%B4me\">Matthieu de Vend\u00f4me<\/a>\u00a0et Simon de Nesles, son ami\u00a0<a title=\"Jean de Joinville\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_de_Joinville\">Jean de Joinville<\/a>, des chevaliers, des religieux et trois religieuses hospitali\u00e8res<sup id=\"cite_ref-Le_Goff354_263-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff354-263\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 144<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-282\"><span class=\"reference-text\">Le couple a son premier enfant en 1240, soit\u00a0<span class=\"nowrap\">6 ans<\/span>\u00a0apr\u00e8s leur mariage. Selon\u00a0<a title=\"Jacques Le Goff\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Le_Goff\">Jacques Le Goff<\/a>,\u00a0<a title=\"Marguerite de Provence\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marguerite_de_Provence\">Marguerite de Provence<\/a>\u00a0serait devenue f\u00e9conde tardivement et aurait subi plusieurs fausses couches. Il est \u00e9galement possible, mais peu probable, qu&rsquo;elle ait accouch\u00e9 d&rsquo;enfants morts en bas \u00e2ge dont les documents et les chroniqueurs de l&rsquo;\u00e9poque ne parlent pas<sup id=\"cite_ref-Le_Goff164_281-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff164-281\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 152<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-288\"><span class=\"reference-text\">Saint Louis souhaite que\u00a0<a title=\"Jean Tristan de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Tristan_de_France\">Jean Tristan<\/a>\u00a0devienne\u00a0<a title=\"Ordre des Pr\u00eacheurs\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ordre_des_Pr%C3%AAcheurs\">dominicain<\/a>,\u00a0<a title=\"Pierre Ier d'Alen\u00e7on\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Ier_d%27Alen%C3%A7on\">Pierre<\/a>\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Ordre des fr\u00e8res mineurs\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ordre_des_fr%C3%A8res_mineurs\">franciscain<\/a>\u00a0et que\u00a0<a title=\"Blanche de France (1253-1320)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Blanche_de_France_(1253-1320)\">Blanche<\/a>\u00a0se fasse\u00a0<a title=\"Ordre cistercien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ordre_cistercien\">cistercienne<\/a>\u00a0\u00e0\u00a0<a title=\"Abbaye de Maubuisson\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Abbaye_de_Maubuisson\">Maubuisson<\/a>, abbaye fond\u00e9e par sa grand-m\u00e8re. Mais les trois refusent et Louis, bien que d&rsquo;habitude autoritaire, ne leur impose pas ses d\u00e9sirs<sup id=\"cite_ref-Le_Goff316_287-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Le_Goff316-287\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>L 156<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"R\u00e9f\u00e9rences\"><span id=\"R.C3.A9f.C3.A9rences\"><\/span>R\u00e9f\u00e9rences<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Ouvrages\">Ouvrages<\/h4>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Jacques Le Goff 1996<\/a>\u00a0:<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"references-small decimal\" style=\"text-align: justify;\">\n<ol class=\"references\" data-mw-group=\"L\">\n<li id=\"cite_note-Le_Goff621-622-1\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0621-622.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff42-6\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a042.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff38-9\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a038.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff40-11\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a040.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff37-12\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a037.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff43-13\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a043.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff43,_810-14\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a043, 810.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff47-16\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a047.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff96-17\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a096.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff102-20\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0102.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff103-21\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0103.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff97-22\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a097.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff98-23\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a098.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff110-24\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0110.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff111-25\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0111.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff114-27\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0114.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff129-28\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0129.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff116-29\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0116.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff117-31\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0117.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff118-32\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0118.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff119-34\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0119.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff120-35\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0120.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff121-36\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0121.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff122-37\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0122.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff123-38\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0123.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff124-39\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0124.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff127-40\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0127.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff177-41\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0177.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff150-42\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0150.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff151-44\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0151.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff154-47\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0154.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff155-50\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0155.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff156-51\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0156.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff157-52\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0157.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff158-53\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0158.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff159-54\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0159.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff176-55\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0176.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff178-179-56\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0178-179.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff179-58\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0179.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff180-59\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0180.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff181-60\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0181.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff181-182-61\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0181-182.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff182-62\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0182.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff183-64\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0183.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff184-65\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0184.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff185-66\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0185.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff301-67\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0301.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff302-303-68\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0302-303.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff302-69\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0302.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff303-71\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0303.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff825-73\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0825.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff293-81\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0293.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff308-83\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0308.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff309-84\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0309.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff294-85\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0294.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff295-87\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0295.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff296-88\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0296.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff192-89\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0192.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff193-90\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0193.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff194-91\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0194.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff195-92\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0195.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff196-93\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0196.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff197-94\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0197.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff198-95\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0198.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff637-96\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0637.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff638-97\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0638.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff639-100\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0639.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff640-102\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0640.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff786-104\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0786.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff252-110\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0252.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff253-111\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0253.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff254-113\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0254.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff255-114\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0255.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff260-115\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0260.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff261-116\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0261.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff264-117\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0264.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff283-118\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0283.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff285-119\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0285.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff286-120\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0286.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff288-121\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0288.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff662-124\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0662.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff663-125\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0663.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff664-126\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0664.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff143-127\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0143.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff145-128\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0145.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff144-132\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0144.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff677-134\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0677.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff206-144\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0206.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff1088-148\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a01088.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff165-150\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0165.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff166-151\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0166.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff167-152\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0167.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff168-153\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0168.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff169-154\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0169.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff170-155\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0170.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff171-156\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0171.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff172-157\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0172.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff173-158\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0173.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff902-165\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0902.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff904-166\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0904.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff905-167\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0905.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff913-169\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0913.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff914-170\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0914.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff764-171\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0764.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff785-172\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0785.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff919-173\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0919.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff922-174\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0922.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff765-178\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0765.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff924-182\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0924.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff925-184\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0925.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff915-196\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0915.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff935-199\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0935.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff921,928-202\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0921,928.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff813-203\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0813.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff808-204\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0808.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff186-209\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0186.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff190-210\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0190.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff215-212\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0215.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff218-213\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0218.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff219-214\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0219.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff220-217\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0220.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff221-218\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0221.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff222-219\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0222.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff223-220\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0223.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff224-222\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0224.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff225-224\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0225.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff243-226\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0243.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff244-227\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0244.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff246-228\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0246.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff249-230\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0249.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff250-231\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0250.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff339-232\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0339.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff340-234\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0340.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff342-235\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0342.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff344-236\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0344.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff345-237\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0345.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff347-251\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0347.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff298-252\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0298.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff349-253\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0349.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff350-255\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0350.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff351-256\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0351.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff352-260\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0352.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff353-262\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0353.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff354-263\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0354.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff355-265\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0355.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff356-268\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0356.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff357-271\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0357.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff358-272\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0358.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff359-273\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0359.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff360-274\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0360.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff361-275\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0361.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff164-281\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0164.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff848-284\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0848.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff314-285\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0314.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff315-286\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0315.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Goff316-287\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Le_Goff\">Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0316.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#LeniaudPerrot\">Jean-Michel Leniaud et Fran\u00e7oise Perrot 2007<\/a>\u00a0:<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"references-small decimal\" style=\"text-align: justify;\">\n<ol class=\"references\" data-mw-group=\"LP\">\n<li id=\"cite_note-LeniaudPerrot15-159\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#LeniaudPerrot\">Leniaud Perrot<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a015.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-LeniaudPerrot86-160\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#LeniaudPerrot\">Leniaud Perrot<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a086.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-LeniaudPerrot91-161\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#LeniaudPerrot\">Leniaud Perrot<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a091.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-LeniaudPerrot82-86-163\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#LeniaudPerrot\">Leniaud Perrot<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a082-86.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-LeniaudPerrot92-103-164\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#LeniaudPerrot\">Leniaud Perrot<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a092-103.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Weygand\">Zina Weygand 2003<\/a>\u00a0:<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"references-small decimal\" style=\"text-align: justify;\">\n<ol class=\"references\" data-mw-group=\"W\">\n<li id=\"cite_note-Weygand29-136\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Weygand\">Weygand<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a029.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Weygand30-137\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Weygand\">Weygand<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a030.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Weygand31-138\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Weygand\">Weygand<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a031.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Weygand33-139\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Weygand\">Weygand<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a033.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Salmona\">Paul Salmona et Juliette Sibon 2015<\/a>\u00a0:<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"references-small decimal\" style=\"text-align: justify;\">\n<ol class=\"references\" data-mw-group=\"SS\">\n<li id=\"cite_note-Salmona31-181\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Salmona\">Salmona<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a031.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Salmona187-187\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Salmona\">Salmona<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0187.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Salmona9-198\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Salmona\">Salmona<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a09.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Salmona181-206\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Salmona\">Salmona<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0181.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Salmona182-207\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Salmona\">Salmona<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0182.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Siv%C3%A9ry1987\">G\u00e9rard Siv\u00e9ry 1987<\/a>\u00a0:<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"references-small decimal\" style=\"text-align: justify;\">\n<ol class=\"references\" data-mw-group=\"S\">\n<li id=\"cite_note-Siv\u00e9ry198727-45\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Siv%C3%A9ry1987\">Siv\u00e9ry 1987<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a027.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Siv\u00e9ry198733-46\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Siv%C3%A9ry1987\">Siv\u00e9ry 1987<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a033.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Siv\u00e9ry198719-48\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Siv%C3%A9ry1987\">Siv\u00e9ry 1987<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a019.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Siv\u00e9ry200216-283\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Siv%C3%A9ry2002\">Siv\u00e9ry 2002<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a016.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Villeneuve\">Louis-Fran\u00e7ois de Villeneuve-Bargemont 1839<\/a>\u00a0:<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"references-small decimal\" style=\"text-align: justify;\">\n<ol class=\"references\" data-mw-group=\"V\">\n<li id=\"cite_note-Villeneuve156-140\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Villeneuve\">Villeneuve<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0156.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Villeneuve164-141\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Villeneuve\">Villeneuve<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0164.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Villeneuve166-142\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Villeneuve\">Villeneuve<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0166.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Philippe\">B\u00e9atrice Philippe 1997<\/a>\u00a0:<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"references-small decimal\" style=\"text-align: justify;\">\n<ol class=\"references\" data-mw-group=\"P\">\n<li id=\"cite_note-Philippe49-186\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Philippe\">Philippe<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a049.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Philippe47-194\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Philippe\">Philippe<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a047.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Philippe48-195\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Philippe\">Philippe<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a048.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#La_Marche1900\">Albert Lecoy de La Marche 1900<\/a>\u00a0:<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"references-small decimal\" style=\"text-align: justify;\">\n<ol class=\"references\" data-mw-group=\"LM\">\n<li id=\"cite_note-La_Marche1900336-112\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#La_Marche1900\">La Marche 1900<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0336.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-La_Marche1900214-185\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#La_Marche1900\">La Marche 1900<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0214.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Jean_Richard_1983\">Jean Richard 1983<\/a>\u00a0:<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"references-small decimal\" style=\"text-align: justify;\">\n<ol class=\"references\" data-mw-group=\"R\">\n<li id=\"cite_note-Richard1983215-175\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Richard1983\">Richard 1983<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0215.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Richard1983108-183\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Richard1983\">Richard 1983<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0108.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Richard1983227-208\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Richard1983\">Richard 1983<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0227.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Nachet\">Louis Isidore Nachet 1830<\/a>\u00a0:<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"references-small decimal\" style=\"text-align: justify;\">\n<ol class=\"references\" data-mw-group=\"Na\">\n<li id=\"cite_note-Nachet129-108\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Nachet\">Nachet<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0129.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Nachet129-130-193\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Nachet\">Nachet<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0129-130.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li>Divers\u00a0:<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"references-small decimal\" style=\"text-align: justify;\">\n<ol class=\"references\" data-mw-group=\"H\">\n<li id=\"cite_note-Mousnier1982102-82\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Mousnier1982\">Mousnier 1982<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0102.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Erlande30_et_33-133\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Erlande\">Erlande<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a030 et 33.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Glorieux35&amp;nbsp;''&lt;abbr_class=&quot;abbr_&quot;_title=&quot;sequunturque_(\u00ab_et_suivant(e)s_\u00bb)&quot;_lang=&quot;la&quot;&gt;sqq.&lt;\/abbr&gt;''-135\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Glorieux\">Glorieux<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a035\u00a0<i><abbr class=\"abbr\" lang=\"la\" title=\"sequunturque (\u00ab et suivant(e)s \u00bb)\">sqq.<\/abbr><\/i>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-de_Finance7-162\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#de_Finance\">de Finance<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a07.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Carolus-Barr\u00e919-29-261\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Carolus-Barr%C3%A9\">Carolus-Barr\u00e9<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a019-29.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Minois151-267\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Minois\">Minois<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0151.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Autres_sources\">Autres sources<\/h4>\n<\/div>\n<div class=\"reference-cadre\" tabindex=\"0\">\n<div class=\"references-small decimal\">\n<ol class=\"references\">\n<li id=\"cite_note-2\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Girodet2008\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean_Girodet2008\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Jean Girodet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Girodet\">Jean\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Girodet<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Pi\u00e8ges et difficult\u00e9s de la langue fran\u00e7aise<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions Bordas\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_Bordas\">\u00c9ditions Bordas<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Dictionnaire Bordas\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2008<\/time>, 1087\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-04-731287-2\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-04-731287-2\"><span class=\"nowrap\">978-2-04-731287-2<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0840<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Doppagne-3\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Doppagne2007\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Albert_Doppagne2007\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Albert Doppagne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Albert_Doppagne\">Albert Doppagne<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Majuscules, abr\u00e9viations, symboles et sigles\u00a0: pour une toilette parfaite du texte<\/cite>, Bruxelles, De Boeck-Duculot,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Entre guillemets\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Serial Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Serial_Number\">ISSN<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/portal.issn.org\/resource\/ISSN\/1374-0881\" rel=\"nofollow\">1374-0881<\/a><\/span>)<\/small>\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2007<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"quatri\u00e8me\">4<sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"\u00e9dition\">\u00e9d.<\/abbr>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"premi\u00e8re\">1<sup>re<\/sup><\/abbr>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"\u00e9dition\">\u00e9d.<\/abbr>\u00a01991\u00a0<small>(<a title=\"Biblioth\u00e8que nationale de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Biblioth%C3%A8que_nationale_de_France\">BNF<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/catalogue.bnf.fr\/ark:\/12148\/cb354665584.public\" rel=\"nofollow\">35466558<\/a><\/span>)<\/small>\u00a0c\/o Duculot)\u00a0<small>(<a title=\"Biblioth\u00e8que nationale de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Biblioth%C3%A8que_nationale_de_France\">BNF<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/catalogue.bnf.fr\/ark:\/12148\/cb41161367c.public\" rel=\"nofollow\">41161367<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-5\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\">David Nirenberg\u00a0:\u00a0<i>Antijuda\u00efsme\u00a0: Un pilier de la pens\u00e9e occidentale<\/i>, chap. 5, 2023, \u00c9d.\u00a0<a title=\"Labor et Fides\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Labor_et_Fides\">Labor et Fides<\/a>,\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2830917994\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2830917994\"><span class=\"nowrap\">978-2830917994<\/span><\/a>)<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-7\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Gouguenheim2009\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Sylvain_Gouguenheim2009\" class=\"ouvrage\">Sylvain Gouguenheim,\u00a0<cite class=\"italique\">Regards sur le Moyen \u00c2ge<\/cite>,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions Tallandier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_Tallandier\">\u00c9ditions Tallandier<\/a>,\u00a0<time>2009<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0244<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-72\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Le_Goff\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jacques_Le_Goff\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Jacques Le Goff\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Le_Goff\">Jacques Le Goff<\/a>, \u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.universalis-edu.com\/encyclopedie\/apanage\/\" rel=\"nofollow\"><cite>Apanage<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.universalis-edu.com%2Fencyclopedie%2Fapanage%2F\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\"><a title=\"Encyclop\u00e6dia Universalis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Encyclop%C3%A6dia_Universalis\">Encyclop\u00e6dia Universalis<\/a><\/span>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2016-05-14\" data-sort-value=\"2016-05-14\">14 mai 2016<\/time>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-74\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Cassard2015\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean-Christophe_Cassard2015\" class=\"ouvrage\">Jean-Christophe\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Cassard<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">L&rsquo;\u00e2ge d&rsquo;or cap\u00e9tien (1180-1328)\u00a0: Version compacte<\/cite>,\u00a0<a title=\"Humensis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Humensis\">Humensis<\/a>,\u00a0<time>2015<\/time>, 953\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7011-8888-1\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7011-8888-1\"><span class=\"nowrap\">978-2-7011-8888-1<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.be\/books?id=dh6WDgAAQBAJ&amp;pg=PT20\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.be%2Fbooks%3Fid%3Ddh6WDgAAQBAJ%26pg%3DPT20\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">191-192<\/span><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-:0-75\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Gauvard2008\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Claude_Gauvard2008\" class=\"ouvrage\">Claude\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Gauvard<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">L&rsquo;enqu\u00eate au Moyen \u00c2ge<\/cite>, Rome\/Paris, \u00c9cole fran\u00e7aise de Rome,\u00a0<time>2008<\/time>, 512\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7283-0826-2\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7283-0826-2\"><span class=\"nowrap\">978-2-7283-0826-2<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.be\/books?id=Hs4LAQAAMAAJ\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.be%2Fbooks%3Fid%3DHs4LAQAAMAAJ\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0262<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-76\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Mac\u00e92000\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Laurent_Mac\u00e92000\" class=\"ouvrage\">Laurent Mac\u00e9,\u00a0<cite class=\"italique\">Les comtes de Toulouse et leur entourage\u00a0:\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"12\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u2009\u2013\u2009<abbr class=\"abbr\" title=\"13\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cles<\/cite>, Toulouse,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions Privat\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_Privat\">\u00c9ditions Privat<\/a>,\u00a0<time>2000<\/time>, 445\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2708956000\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2708956000\"><span class=\"nowrap\">2708956000<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.fr\/books?id=ufNnAAAAMAAJ\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fid%3DufNnAAAAMAAJ\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-78\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Pland\u00e91938\" class=\"ouvrage\"><span id=\"R._Pland\u00e91938\" class=\"ouvrage\">R. Pland\u00e9, \u00ab\u00a0<cite>La formation politique de la fronti\u00e8re des Pyr\u00e9n\u00e9es<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Revue g\u00e9ographique des Pyr\u00e9n\u00e9es et du Sud-Ouest<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a09,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a03,\u200e\u00a0<time>1938<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">221-242<\/span><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-79\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Favier\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean_Favier\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Jean Favier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Favier\">Jean Favier<\/a>, \u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.universalis-edu.com\/encyclopedie\/saint-louis\/\" rel=\"nofollow\"><cite>Saint Louis (1214-1270)<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.universalis-edu.com%2Fencyclopedie%2Fsaint-louis%2F\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\"><a title=\"Encyclop\u00e6dia Universalis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Encyclop%C3%A6dia_Universalis\">Encyclop\u00e6dia Universalis<\/a><\/span>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2016-05-14\" data-sort-value=\"2016-05-14\">14 mai 2016<\/time>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-80\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"ParmaQueyssiJulaud\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Gabriele_ParmaLaurent_QueyssiJean-Joseph_Julaud\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Gabriele Parma\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gabriele_Parma\">Gabriele Parma<\/a>,\u00a0<a title=\"Laurent Queyssi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Laurent_Queyssi\">Laurent Queyssi<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Jean-Joseph Julaud\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Joseph_Julaud\">Jean-Joseph Julaud<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">L&rsquo;histoire de France pour les nuls<\/cite>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"tome\">t.<\/abbr>\u00a03\u00a0: des croisades aux Templiers<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-98\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Jackson1980\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Peter_Jackson1980\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Peter Jackson, \u00ab\u00a0<cite lang=\"en\">The Crisis in the Holy Land in 1260<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">The English Historical Review<\/span><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a095,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a0376,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1980-07\" data-sort-value=\"1980-07\">juillet 1980<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">481\u2013513<\/span>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Serial Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Serial_Number\">ISSN<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/portal.issn.org\/resource\/ISSN\/0013-8266\" rel=\"nofollow\">0013-8266<\/a><\/span>,\u00a0<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.1093\/ehr\/XCV.CCCLXXVI.481\" rel=\"nofollow\">10.1093\/ehr\/XCV.CCCLXXVI.481<\/a><\/span>,\u00a0<a title=\"JSTOR\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/JSTOR\">JSTOR<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/jstor.org\/stable\/568054\" rel=\"nofollow\">568054<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-EoS-99\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.mn\/books?id=CHzGvqRbV_IC&amp;pg=PA273\" rel=\"nofollow\"><i>The Empire of the Steppes: A History of Central Asia<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.mn%2Fbooks%3Fid%3DCHzGvqRbV_IC%26pg%3DPA273\">archive<\/a>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-101\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/hal.archives-ouvertes.fr\/docs\/00\/38\/19\/67\/PDF\/InnerAsia.pdf\" rel=\"nofollow\">The Letters of Eljigidei, H\u00fcleg\u00fc, and Abaqa\u00a0: Mongol Overtures or Christian Ventriloquism\u00a0?<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fhal.archives-ouvertes.fr%2Fdocs%2F00%2F38%2F19%2F67%2FPDF%2FInnerAsia.pdf\">archive<\/a>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-103\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Lecomte1996\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Bernard_Lecomte1996\" class=\"ouvrage\"><a class=\"mw-redirect\" title=\"Bernard Lecomte (\u00e9crivain)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bernard_Lecomte_(%C3%A9crivain)\">Bernard Lecomte<\/a>, \u00ab\u00a0<cite>Saint Louis, le roi chr\u00e9tien\u00a0: entrevue avec Jacques Le Goff<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i><a title=\"L'Express\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/L%27Express\">L&rsquo;Express<\/a><\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1996-01-11\" data-sort-value=\"1996-01-11\">11 janvier 1996<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.lexpress.fr\/informations\/saint-louis-le-roi-chretien_611735.html\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.lexpress.fr%2Finformations%2Fsaint-louis-le-roi-chretien_611735.html\">archive<\/a>]<\/small>, consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2016-05-03\" data-sort-value=\"2016-05-03\">3 mai 2016<\/time>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-ordonnances-105\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Ordonnances\" class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\"><i>\u00c9d.<\/i>\u00a0Ordonnances des rois de France de la troisi\u00e8me race (<i>d\u00e9sormais abr\u00e9g\u00e9<\/i>\u00a0Ordonnances)<\/cite>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"tome\">t.<\/abbr>\u00a01, Paris,\u00a0<time>1723<\/time>, traduction partielle de l\u2019ordonnance dans M. Pastoureau,\u00a0<i>J\u00e9sus chez le teinturier. Couleurs et teintures dans l\u2019Occident m\u00e9di\u00e9val<\/i>, Paris, 1997,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">137-138<\/span>\u00a0et autre traduction, compl\u00e8te, par G. Nahon, \u00ab\u00a0Les ordonnances de saint Louis sur les Juifs\u00a0\u00bb,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Nouveaux cahiers\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nouveaux_cahiers\">Les Nouveaux cahiers<\/a>, 23, 1970,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">23-42<\/span>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0294<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Archives-107\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Archives\" class=\"ouvrage\">Henri Fran\u00e7ois\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Juillerat<\/span>\u00a0(directeur de publication de 1818 \u00e0 1820) et Th\u00e9odore\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Monod<\/span>\u00a0(directeur de publication de 1863 \u00e0 1868),\u00a0<cite class=\"italique\">Archives du christianisme au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"19\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIX<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle\u00a0: journal religieux<\/cite>, Paris, Juillerat-Chasseur,\u00a0<time>1831<\/time>,\u00a0<span class=\"nowrap\"><abbr class=\"abbr\" title=\"tome\">t.<\/abbr>\u00a01<\/span>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a01 (<time class=\"nowrap\" datetime=\"1818-01\" data-sort-value=\"1818-01\">janvier 1818<\/time>)-<span class=\"nowrap\"><abbr class=\"abbr\" title=\"tome\">t.<\/abbr>\u00a015<\/span>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a012 (<time class=\"nowrap\" datetime=\"1832-12\" data-sort-value=\"1832-12\">d\u00e9cembre 1832<\/time>)\u00a0;\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"Deuxi\u00e8me\">2<sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0s\u00e9rie,\u00a0<span class=\"nowrap\"><abbr class=\"abbr\" title=\"tome\">t.<\/abbr>\u00a01<\/span>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a01 (<time class=\"nowrap\" datetime=\"1833-01-12\" data-sort-value=\"1833-01-12\">12 janvier 1833<\/time>)-<span class=\"nowrap\"><abbr class=\"abbr\" title=\"tome\">t.<\/abbr>\u00a026<\/span>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a023 (<time class=\"nowrap\" datetime=\"1858-12-11\" data-sort-value=\"1858-12-11\">11 d\u00e9cembre 1858<\/time>)\u00a0;\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"Troisi\u00e8me\">3<sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0s\u00e9rie,\u00a0<span class=\"nowrap\"><abbr class=\"abbr\" title=\"tome\">t.<\/abbr>\u00a01<\/span>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a01 (<time class=\"nowrap\" datetime=\"1859-01-10\" data-sort-value=\"1859-01-10\">10 janvier 1859<\/time>)-<span class=\"nowrap\"><abbr class=\"abbr\" title=\"tome\">t.<\/abbr>\u00a06<\/span>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a036 (<time class=\"nowrap\" datetime=\"1864-12-30\" data-sort-value=\"1864-12-30\">30 d\u00e9cembre 1864<\/time>)\u00a0;\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"Quatri\u00e8me\">4<sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0s\u00e9rie,\u00a0<span class=\"nowrap\"><abbr class=\"abbr\" title=\"tome\">t.<\/abbr>\u00a01<\/span>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a01 (<time class=\"nowrap\" datetime=\"1865-01-07\" data-sort-value=\"1865-01-07\">7 janvier 1865<\/time>)-<span class=\"nowrap\"><abbr class=\"abbr\" title=\"tome\">t.<\/abbr>\u00a03<\/span>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a052 (<time class=\"nowrap\" datetime=\"1867-12-27\" data-sort-value=\"1867-12-27\">27 d\u00e9cembre 1867<\/time>)\u00a0;\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"Cinqui\u00e8me\">5<sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0s\u00e9rie,\u00a0<span class=\"nowrap\"><abbr class=\"abbr\" title=\"tome\">t.<\/abbr>\u00a01<\/span>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a01 (<time class=\"nowrap\" datetime=\"1868-01-03\" data-sort-value=\"1868-01-03\">3 janvier 1868<\/time>)-<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a026 (<time class=\"nowrap\" datetime=\"1868-06-26\" data-sort-value=\"1868-06-26\">26 juin 1868<\/time>)\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Serial Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Serial_Number\">ISSN<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/portal.issn.org\/resource\/ISSN\/1245-706X\" rel=\"nofollow\">1245-706X<\/a><\/span>,\u00a0<a title=\"Online Computer Library Center\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Online_Computer_Library_Center\">OCLC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/worldcat.org\/fr\/title\/716199906\" rel=\"nofollow\">716199906<\/a><\/span>,\u00a0<a title=\"Biblioth\u00e8que nationale de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Biblioth%C3%A8que_nationale_de_France\">BNF<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/catalogue.bnf.fr\/ark:\/12148\/cb32701372s.public\" rel=\"nofollow\">32701372<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.fr\/books?id=9z4EAAAAQAAJ&amp;pg=PA66#v=onepage&amp;q&amp;f=false\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fid%3D9z4EAAAAQAAJ%26pg%3DPA66%23v%3Donepage%26q%26f%3Dfalse\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a066, 67<\/span><\/span>\n<div><span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Tant\u00f4t on leur commandait de br\u00fbler leur\u00a0<a title=\"Talmud\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Talmud\">Talmud<\/a>\u00a0et tous leurs autres livres, o\u00f9 se trouvait ce que l\u2019on appelait des blasph\u00e8mes\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0[<abbr class=\"abbr\" title=\"confer (reportez-vous \u00e0\/comparez avec)\">cf.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">note 2<\/span>\u00a0\u2192\u00a0<i><span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Voyez ordonnance de Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0de 1254\u00a0\u00bb<\/span>]<\/i>.\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Tant\u00f4t on leur ordonnait, pour satisfaire aux\u00a0<a title=\"Conciles d'Arles\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Conciles_d%27Arles\">conciles d\u2019Arles<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Quatri\u00e8me concile du Latran\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Quatri%C3%A8me_concile_du_Latran\">de Latran<\/a>, de faire coudre sur leurs robes de dessus, devant et derri\u00e8re, une pi\u00e8ce de feutre ou de drap jaune de quatre palmes de circonf\u00e9rences\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0<i>(<abbr class=\"abbr\" title=\"confer (reportez-vous \u00e0\/comparez avec)\">cf.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">note 3<\/span>\u00a0\u2192\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0R\u00e8glement de Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0de 1269\u00a0\u00bb<\/span>)<\/i>\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0et m\u00eame de porter, outre cette\u00a0<i><a title=\"Rouelle (Moyen \u00c2ge)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rouelle_(Moyen_%C3%82ge)\">rouelle<\/a><\/i>, comme on nommait cette pi\u00e8ce, une corne attach\u00e9e \u00e0 leur bonnet. D\u2019autres fois on leur d\u00e9fendait d\u2019avoir des habits de couleur, de se baigner dans les rivi\u00e8res o\u00f9 se baignaient les chr\u00e9tiens, de pr\u00e9parer des m\u00e9dicaments et de toucher aux vivres dans les march\u00e9s \u00e0 moins qu\u2019ils ne les achetassent\u2026\u00a0\u00bb<\/span><\/div>\n<\/li>\n<li id=\"cite_note-Larousse-109\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0ou Saint Louis<\/cite>,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Encyclop\u00e9die Larousse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Encyclop%C3%A9die_Larousse\">encyclop\u00e9die Larousse<\/a>,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions Larousse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_Larousse\">\u00e9ditions Larousse<\/a>,\u00a0<time>2014<\/time>, dossier\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Moyen \u00c2ge\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.larousse.fr\/encyclopedie\/personnage\/Louis_IX\/130421\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.larousse.fr%2Fencyclopedie%2Fpersonnage%2FLouis_IX%2F130421\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>, Le r\u00e8gne personnel de Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>, \u00ab\u00a0La r\u00e9forme administrative du royaume\u00a0\u00bb<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Otis-122\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Otis2009\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Leah_Lydia_Otis2009\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Leah Lydia\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Otis<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Prostitution in Medieval Society\u00a0: The History of an Urban Institution in Languedoc<\/cite>,\u00a0<a title=\"University of Chicago Press\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/University_of_Chicago_Press\">University of Chicago Press<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Women in culture and society\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2009<\/time>, 258\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>, ce livre est issu d&rsquo;une adaptation \u00e0 partir d&rsquo;une th\u00e8se de l&rsquo;auteur \u2013 Leah Lydia Otis, Ph. D. \u2013 parue \u00e0 l&rsquo;origine en 1980 sous les auspices de l&rsquo;<a title=\"Universit\u00e9 Columbia\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Universit%C3%A9_Columbia\">universit\u00e9 Columbia<\/a>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9780226640341\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9780226640341\"><span class=\"nowrap\">9780226640341<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Num\u00e9ro de contr\u00f4le de la Biblioth\u00e8que du Congr\u00e8s\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Num%C3%A9ro_de_contr%C3%B4le_de_la_Biblioth%C3%A8que_du_Congr%C3%A8s\">LCCN<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/lccn.loc.gov\/84016184\" rel=\"nofollow\">84016184<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/catdir.loc.gov\/catdir\/enhancements\/fy1004\/84016184-t.html\" rel=\"nofollow\">pr\u00e9sentation en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fcatdir.loc.gov%2Fcatdir%2Fenhancements%2Ffy1004%2F84016184-t.html\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.fr\/books?id=ifeboECcFvcC&amp;pg=PA15\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fid%3DifeboECcFvcC%26pg%3DPA15\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"chapitre(s)\">chap.<\/abbr>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"Premier\">1<sup>er<\/sup><\/abbr><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">\u00a0(\u00ab\u00a0The Twelfth and Thirteenth centuries: Prostitution Accepted\u00a0\u00bb)<\/span>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a019-24, 36-37, 70, 72, 107, 163, 175, 236<\/span><\/span><\/span>\n<div><small>[<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.fr\/books?id=ifeboECcFvcC&amp;pg=PA20#v=onepage&amp;q&amp;f=false\" rel=\"nofollow\"><abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a020<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fid%3DifeboECcFvcC%26pg%3DPA20%23v%3Donepage%26q%26f%3Dfalse\">archive<\/a>]<\/small>]<\/small>\u00a0<span class=\"citation not_fr_quote\" lang=\"en\">\u00ab\u00a0<span class=\"italique\">Such reversals of traditional law were imposed by the king of France, especially Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>, in an effort to suppress what they considered to be bad customs and to replace them with a legislation esteemed to be more rational and just. Just as Saint Louis prohibited traditional trial by battle and opposed many other \u00ab\u00a0irrational\u00a0\u00bb aspects of criminal procedure, so he attempted to extirpate the \u00ab\u00a0bad custom\u00a0\u00bb of tolerance of prostitution.<\/span>\u00a0\u00bb<\/span><\/div>\n<\/li>\n<li id=\"cite_note-pro-123\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Parent_du_Ch\u00e2telet1837\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Alexandre_Jean-Baptiste_Parent_du_Ch\u00e2telet1837\" class=\"ouvrage\"><a class=\"mw-redirect\" title=\"Alexandre Jean-Baptiste Parent du Ch\u00e2telet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alexandre_Jean-Baptiste_Parent_du_Ch%C3%A2telet\">Alexandre Jean-Baptiste\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Parent du Ch\u00e2telet<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">De la prostitution dans la ville de Paris<\/cite>, Paris, \u00c9tablissement encyclographique,\u00a0<time>1837<\/time>, 392\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.fr\/books?id=XP5AAAAAcAAJ&amp;pg=\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fid%3DXP5AAAAAcAAJ%26pg%3D\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0346<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Delacampagne-129\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Delacampagne1998\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Christian_Delacampagne1998\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Christian Delacampagne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Christian_Delacampagne\">Christian Delacampagne<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">De l\u2019indiff\u00e9rence\u00a0: essai sur la banalisation du mal<\/cite>,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions Odile Jacob\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_Odile_Jacob\">\u00e9ditions Odile Jacob<\/a>,\u00a0<time>1998<\/time>, 252\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782738106292\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782738106292\"><span class=\"nowrap\">9782738106292<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Biblioth\u00e8que nationale de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Biblioth%C3%A8que_nationale_de_France\">BNF<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/catalogue.bnf.fr\/ark:\/12148\/cb369948401.public\" rel=\"nofollow\">36994840<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.fr\/books?id=7g_lAAAAIAAJ&amp;q=%22saint+Louis%22\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fid%3D7g_lAAAAIAAJ%26q%3D%2522saint%2BLouis%2522\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0142<\/span><\/span><\/span>\n<div><span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Et parce que l\u2019antis\u00e9mitisme m\u00e9di\u00e9val est un \u00ab\u00a0vieil antis\u00e9mitisme de type religieux\u00a0\u00bb, qui ne s\u2019est pas r\u00e9ellement investi dans la \u00ab\u00a0guerre sociale\u00a0\u00bb, ni transform\u00e9 en racisme d\u2019\u00c9tat, avant le\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"19\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIX<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle. [\u2026] La seconde, inspir\u00e9e des conclusions de\u00a0<a title=\"Hannah Arendt\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hannah_Arendt\">Hannah Arendt<\/a>, est contestable sur le plan historique (l\u2019<a title=\"Antijuda\u00efsme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antijuda%C3%AFsme\">antijuda\u00efsme<\/a>\u00a0de la\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Monarchie fran\u00e7aise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Monarchie_fran%C3%A7aise\">monarchie fran\u00e7aise<\/a>\u00a0sous le bon roi saint Louis n\u2019avait-il vraiment rien \u00e0 voir avec un\u00a0<a title=\"Antis\u00e9mitisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antis%C3%A9mitisme\">antis\u00e9mitisme d\u2019\u00c9tat<\/a>\u00a0?)\u00a0\u00bb<\/span><\/div>\n<\/li>\n<li id=\"cite_note-Amalvi-130\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"AmalviBarral2011\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Christian_AmalviPierre_Barral2011\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Christian Amalvi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Christian_Amalvi\">Christian Amalvi<\/a>\u00a0(professeur d\u2019histoire contemporaine \u00e0 l\u2019<a class=\"mw-redirect\" title=\"Universit\u00e9 Paul-Val\u00e9ry Montpellier 3\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Universit%C3%A9_Paul-Val%C3%A9ry_Montpellier_3\">universit\u00e9 Paul-Val\u00e9ry\u00a0<span class=\"nowrap\">Montpellier 3<\/span><\/a>) et\u00a0<a title=\"Pierre Barral (historien)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Barral_(historien)\">Pierre Barral<\/a>\u00a0(historien),\u00a0<cite class=\"italique\">Les h\u00e9ros des Fran\u00e7ais\u00a0: controverses autour de la m\u00e9moire nationale<\/cite>,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions Larousse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_Larousse\">\u00e9ditions Larousse<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Biblioth\u00e8que historique Larousse\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2011<\/time>, 448\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782035860903\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782035860903\"><span class=\"nowrap\">9782035860903<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Biblioth\u00e8que nationale de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Biblioth%C3%A8que_nationale_de_France\">BNF<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/catalogue.bnf.fr\/ark:\/12148\/cb42498170p.public\" rel=\"nofollow\">42498170<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.fr\/books?id=_BB9R6wXWgoC&amp;pg=PT187\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fid%3D_BB9R6wXWgoC%26pg%3DPT187\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>, \u00ab\u00a0Un souverain antis\u00e9mite\u00a0?\u00a0\u00bb,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0187<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Boureau-131\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Boureau\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Alain Boureau\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alain_Boureau\">Alain Boureau<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">L\u2019\u00e9v\u00e9nement sans fin\u00a0: r\u00e9cit et christianisme au Moyen \u00c2ge<\/cite>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a022,\u00a0<a title=\"Les Belles Lettres\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Les_Belles_Lettres\">Les Belles Lettres<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Histoire\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Serial Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Serial_Number\">ISSN<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/portal.issn.org\/resource\/ISSN\/1140-2539\" rel=\"nofollow\">1140-2539<\/a><\/span>)<\/small>\u00a0\u00bb,\u00a0<time>1993<\/time>, 298\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>, texte remani\u00e9 d\u2019articles extraits de diverses revues et publications, 1982-1989\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782251380216\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782251380216\"><span class=\"nowrap\">9782251380216<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Biblioth\u00e8que nationale de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Biblioth%C3%A8que_nationale_de_France\">BNF<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/catalogue.bnf.fr\/ark:\/12148\/cb35608834j.public\" rel=\"nofollow\">35608834<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.fr\/books?id=Om8ZAAAAIAAJ\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fid%3DOm8ZAAAAIAAJ\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0232<\/span><\/span>\n<div><span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Mais entre-temps saint Louis avait ordonn\u00e9 la\u00a0<a title=\"Proc\u00e8s du Talmud\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Proc%C3%A8s_du_Talmud\">cr\u00e9mation<\/a>\u00a0de 1242. En 1244, puis 1248,\u00a0<a title=\"Innocent IV\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Innocent_IV\">Innocent\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\"><span class=\"romain\">IV<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0confirma cette volont\u00e9 de destruction. Le r\u00f4le central jou\u00e9 par Donin a conduit certains historiens \u00e0 privil\u00e9gier l\u2019importance des contradictions. [\u2026] Un historien am\u00e9ricain a propos\u00e9 r\u00e9cemment de lier la\u00a0<a title=\"Proc\u00e8s du Talmud\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Proc%C3%A8s_du_Talmud\">cr\u00e9mation de 1242<\/a>\u00a0et, plus g\u00e9n\u00e9ralement, la recrudescence de l\u2019antis\u00e9mitisme m\u00e9di\u00e9val<sup id=\"cite_ref-Delacampagne_129-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Delacampagne-129\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>21<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Amalvi_130-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Amalvi-130\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>22<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0aux\u00a0<a title=\"Ordre mendiant\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ordre_mendiant\">ordres mendiants<\/a>. [\u2026] \u00c0 une autre \u00e9chelle, l\u2019\u00e9v\u00e9nement de 1242 se banalise quand on l\u2019int\u00e8gre dans la longue cha\u00eene de l\u2019<a title=\"Antijuda\u00efsme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antijuda%C3%AFsme\">antijuda\u00efsme<\/a>\u00a0et de l\u2019<a title=\"Antis\u00e9mitisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antis%C3%A9mitisme\">antis\u00e9mitisme<\/a><sup id=\"cite_ref-Delacampagne_129-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Delacampagne-129\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>21<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Amalvi_130-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Amalvi-130\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>22<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Les sp\u00e9cialistes d\u2019<a title=\"Histoire du peuple juif\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Histoire_du_peuple_juif\">histoire juive<\/a>\u00a0ont tendance \u00e0 d\u00e9rouler un processus continu depuis\u00a0<a title=\"Augustin d'Hippone\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone\">saint Augustin<\/a>. Le b\u00fbcher de 1242 ne serait que le sommet de l&rsquo;apog\u00e9e antis\u00e9mite, marqu\u00e9 par les\u00a0<a title=\"Pogrom\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pogrom\">pogroms<\/a>\u00a0du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"12\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle et par les canons du\u00a0<a title=\"Quatri\u00e8me concile du Latran\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Quatri%C3%A8me_concile_du_Latran\">concile du Latran\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\"><span class=\"romain\">IV<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0(1215) qui impos\u00e8rent aux juifs le port d&rsquo;un signe distinctif\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"note de la r\u00e9daction\">N.D.L.R.<\/abbr>\u00a0: la\u00a0<a title=\"Rouelle (Moyen \u00c2ge)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rouelle_(Moyen_%C3%82ge)\">rouelle<\/a>).<\/div>\n<\/li>\n<li id=\"cite_note-143\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Letellier-d'EspinoseBiguet2006\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Dominique_Letellier-d'EspinoseOlivier_Biguet2006\" class=\"ouvrage\">Dominique Letellier-d&rsquo;Espinose et Olivier Biguet, \u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.patrimoine.paysdelaloire.fr\/patrimoine\/detail-notices\/IA49007091\/\" rel=\"nofollow\"><cite>Fortification d&rsquo;agglom\u00e9ration dite enceinte de Saint Louis<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.patrimoine.paysdelaloire.fr%2Fpatrimoine%2Fdetail-notices%2FIA49007091%2F\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">patrimoine.paysdelaloire.fr<\/span>,\u00a0<time>2006<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2016-05-13\" data-sort-value=\"2016-05-13\">13 mai 2016<\/time>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-145\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Delbos2010\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Claire_Delbos2010\" class=\"ouvrage\">Claire Delbos,\u00a0<cite class=\"italique\">La France fortifi\u00e9e\u00a0: ch\u00e2teaux, citadelles et forteresses<\/cite>, Paris,\u00a0<time>2010<\/time>, 155\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2847681981\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2847681981\"><span class=\"nowrap\">2847681981<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.fr\/books?id=TOu1h5bE3b4C\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fid%3DTOu1h5bE3b4C\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a075<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-146\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"MesquiFaucherre2006\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean_MesquiNicolas_Faucherre2006\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Jean Mesqui\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Mesqui\">Jean Mesqui<\/a>\u00a0et Nicolas Faucherre, \u00ab\u00a0<cite>L&rsquo;enceinte m\u00e9di\u00e9vale de C\u00e9sar\u00e9e<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Bulletin Monumental<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a0164,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a01 \u00ab\u00a0L&rsquo;architecture en Terre Sainte au temps de Saint Louis\u00a0\u00bb,\u200e\u00a0<time>2006<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">83-94<\/span>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.persee.fr\/doc\/bulmo_0007-473x_2006_num_164_1_1321\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Fbulmo_0007-473x_2006_num_164_1_1321\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-147\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"de_Mas_Latrie1879\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Louis_de_Mas_Latrie1879\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Louis de Mas Latrie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_de_Mas_Latrie\">Louis de Mas Latrie<\/a>, \u00ab\u00a0<cite>Les comt\u00e9s de Jaffa et d&rsquo;Ascalon<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i><a title=\"Revue des questions historiques\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Revue_des_questions_historiques\">Revue des questions historiques<\/a><\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1879-07\" data-sort-value=\"1879-07\">juillet 1879<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/bibnum.enc.sorbonne.fr\/omeka\/files\/original\/d556314d9eddc894d9de8a00f4d1170f.pdf\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fbibnum.enc.sorbonne.fr%2Fomeka%2Ffiles%2Foriginal%2Fd556314d9eddc894d9de8a00f4d1170f.pdf\">archive<\/a>]<\/small>, consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2016-05-13\" data-sort-value=\"2016-05-13\">13 mai 2016<\/time>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Vallaud-168\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Vallaud2011\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Pierre_Vallaud2011\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Pierre Vallaud\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Vallaud\">Pierre Vallaud<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Chronologie des rois de France<\/cite>, Archipoche,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0essai, t\u00e9moignage\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2011<\/time>, 160\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782352873884\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782352873884\"><span class=\"nowrap\">9782352873884<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Biblioth\u00e8que nationale de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Biblioth%C3%A8que_nationale_de_France\">BNF<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/catalogue.bnf.fr\/ark:\/12148\/cb42510761z.public\" rel=\"nofollow\">42510761<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.fr\/books?id=8tNd96y8dQcC&amp;pg=PT49\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fid%3D8tNd96y8dQcC%26pg%3DPT49\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>, \u00ab\u00a0Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>\u00a0(ou Saint Louis)\u00a0\u00bb,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">49-50<\/span><\/span><\/span><\/span>\n<div><span class=\"citation\">\u00ab\u00a0De sa g\u00e9n\u00e9rosit\u00e9 l\u00e9gendaire, n\u00e9anmoins, sont exclus les cathares et les juifs. Il soutient l\u2019<a title=\"Inquisition m\u00e9di\u00e9vale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Inquisition_m%C3%A9di%C3%A9vale\">Inquisition<\/a>\u00a0en\u00a0<a title=\"Languedoc\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Languedoc\">Languedoc<\/a>\u00a0(<a title=\"Ch\u00e2teau de Monts\u00e9gur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ch%C3%A2teau_de_Monts%C3%A9gur\">Monts\u00e9gur<\/a>\u00a0tombe en 1244), oblige les juifs \u00e0 porter la\u00a0<a title=\"Rouelle (Moyen \u00c2ge)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rouelle_(Moyen_%C3%82ge)\">rouelle<\/a>\u00a0\u00e9carlate.\u00a0\u00bb<\/span><\/div>\n<\/li>\n<li id=\"cite_note-Wigoder-176\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"WigoderGoldberg1993\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Geoffrey_WigoderSylvie_Anne_Goldberg1993\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Geoffrey Wigoder\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Geoffrey_Wigoder\">Geoffrey\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Wigoder<\/span><\/a>\u00a0(directeur de publication) et Sylvie Anne\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Goldberg<\/span>\u00a0(adaptation) (<abbr class=\"abbr\" title=\"traduction\">trad.<\/abbr>\u00a0de l&rsquo;anglais),\u00a0<cite class=\"italique\">Dictionnaire encyclop\u00e9dique du juda\u00efsme\u00a0; esquisse de l\u2019histoire du peuple juif\u00a0; calendrier [1942-2022]<\/cite>\u00a0[\u00ab\u00a0<span class=\"lang-en\" lang=\"en\">The encyclopedia of judaism<\/span>\u00a0\u00bb], Paris,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions du Cerf\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_du_Cerf\">\u00c9ditions du Cerf<\/a>,\u00a0<time>1993<\/time>, 1771\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-204-04541-1\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-204-04541-1\"><span class=\"nowrap\">2-204-04541-1<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Biblioth\u00e8que nationale de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Biblioth%C3%A8que_nationale_de_France\">BNF<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/catalogue.bnf.fr\/ark:\/12148\/cb366670396.public\" rel=\"nofollow\">36667039<\/a><\/span>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a01276<\/span><\/span><\/span>\n<div><span class=\"citation\">\u00ab\u00a0[\u2026] du\u00a0<a title=\"Proc\u00e8s du Talmud\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Proc%C3%A8s_du_Talmud\">proc\u00e8s contre le Talmud<\/a>\u00a0(1240) et la\u00a0<a title=\"Litt\u00e9rature rabbinique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Litt%C3%A9rature_rabbinique\">litt\u00e9rature rabbinique<\/a>\u00a0\u00e0 l\u2019<a title=\"Rouelle (Moyen \u00c2ge)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rouelle_(Moyen_%C3%82ge)\">obligation de porter la rouelle<\/a>\u00a0(1269), les mesures qu\u2019il prend contre les Juifs ponctuent son r\u00e8gne mais elles partent toutes d\u2019une motivation religieuse\u00a0; leur d\u00e9fendant de se livrer au\u00a0<a title=\"Usure (finance)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Usure_(finance)\">pr\u00eat \u00e0 int\u00e9r\u00eat<\/a>, il tente de proposer une\u00a0<i>r\u00e9insertion sociale<\/i>\u00a0qui leur permette de pratiquer l\u2019artisanat mais les structures de la\u00a0<a title=\"Chr\u00e9tient\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chr%C3%A9tient%C3%A9\">soci\u00e9t\u00e9 chr\u00e9tienne<\/a>\u00a0vouent cette vague tentative \u00e0 l\u2019\u00e9chec.\u00a0\u00bb<\/span><\/div>\n<\/li>\n<li id=\"cite_note-Lelievre-177\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Lelievre\" class=\"ouvrage\">Claude Leli\u00e8vre,\u00a0<cite class=\"italique\">Les rois de France\u00a0: enfants ch\u00e9ris de la R\u00e9publique<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions Bartillat\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_Bartillat\">\u00e9ditions Bartillat<\/a>,\u00a0<time>1999<\/time>, 301\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782841002078\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782841002078\"><span class=\"nowrap\">9782841002078<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.fr\/books?id=QOtJAAAAMAAJ\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fid%3DQOtJAAAAMAAJ\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a090<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Jacobs_L\u00e9vi_St._Louis-180\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"JacobsL\u00e9vi2002-2011\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Joseph_JacobsIsra\u00ebl_L\u00e9vi2002-2011\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a title=\"Joseph Jacobs\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Joseph_Jacobs\">Joseph Jacobs<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Isra\u00ebl L\u00e9vi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Isra%C3%ABl_L%C3%A9vi\">Isra\u00ebl L\u00e9vi<\/a>, \u00ab\u00a0<cite lang=\"en\">Under Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"8\"><span class=\"romain\">VIII<\/span><\/abbr>\u00a0and St. Louis<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\"><a title=\"Jewish Encyclopedia\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jewish_Encyclopedia\">Jewish Encyclopedia<\/a><\/span><\/i>, The Kopelman Foundation,\u200e 2002-2011\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.jewishencyclopedia.com\/articles\/6262-france#anchor33\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.jewishencyclopedia.com%2Farticles%2F6262-france%23anchor33\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Jacobs_L\u00e9vi_restrictions-188\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"JacobsL\u00e9vi2002-2011\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Joseph_JacobsIsra\u00ebl_L\u00e9vi2002-2011\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Joseph Jacobs et Isra\u00ebl L\u00e9vi, \u00ab\u00a0<cite lang=\"en\">Increased Restrictions Under St. Louis<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">Jewish Encyclopedia<\/span><\/i>, The Kopelman Foundation,\u200e 2002-2011\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.jewishencyclopedia.com\/articles\/6262-france#anchor34\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.jewishencyclopedia.com%2Farticles%2F6262-france%23anchor34\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Sansy-189\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Sansy2001\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Dani\u00e8le_Sansy2001\" class=\"ouvrage\">Dani\u00e8le Sansy (ma\u00eetre de conf\u00e9rences \u00e0 l\u2019<a class=\"mw-redirect\" title=\"Universit\u00e9 du Havre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Universit%C3%A9_du_Havre\">universit\u00e9 du Havre<\/a>), \u00ab\u00a0<cite>Marquer la diff\u00e9rence\u00a0: l\u2019imposition de la rouelle aux\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"13\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0et\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"14\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cles<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i><a title=\"M\u00e9di\u00e9vales (revue)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/M%C3%A9di%C3%A9vales_(revue)\">M\u00e9di\u00e9vales<\/a><\/i>, Presses universitaires de Vincennes,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a020,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a041 \u00ab\u00a0La rouelle et la croix. Destins des Juifs d&rsquo;Occident\u00a0\u00bb,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2001\" data-sort-value=\"2001\">automne 2001<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">15-36<\/span>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Serial Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Serial_Number\">ISSN<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/portal.issn.org\/resource\/ISSN\/1777-5892\" rel=\"nofollow\">1777-5892<\/a><\/span>,\u00a0<a title=\"Online Computer Library Center\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Online_Computer_Library_Center\">OCLC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/worldcat.org\/fr\/title\/754127846\" rel=\"nofollow\">754127846<\/a><\/span>,\u00a0<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.3406\/medi.2001.1523\" rel=\"nofollow\">10.3406\/medi.2001.1523<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.persee.fr\/web\/revues\/home\/prescript\/article\/medi_0751-2708_2001_num_20_41_1523\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fweb%2Frevues%2Fhome%2Fprescript%2Farticle%2Fmedi_0751-2708_2001_num_20_41_1523\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>\u00a0<small>[<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.persee.fr\/articleAsPDF\/medi_0751-2708_2001_num_20_41_1523\/article_medi_0751-2708_2001_num_20_41_1523.pdf\" rel=\"nofollow\">version PDF<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2FarticleAsPDF%2Fmedi_0751-2708_2001_num_20_41_1523%2Farticle_medi_0751-2708_2001_num_20_41_1523.pdf\">archive<\/a>]<\/small>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-B\u00e9riot-190\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"B\u00e9riot2014\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Louis_B\u00e9riot2014\" class=\"ouvrage\">Louis B\u00e9riot,\u00a0<cite class=\"italique\">Saint Louis\u00a0: l&rsquo;aigle aux yeux de colombe<\/cite>,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions Robert Laffont\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_Robert_Laffont\">\u00e9ditions Robert Laffont<\/a>,\u00a0<time>2014<\/time>, 661\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782221141328\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782221141328\"><span class=\"nowrap\">9782221141328<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Online Computer Library Center\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Online_Computer_Library_Center\">OCLC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/worldcat.org\/fr\/title\/878362139\" rel=\"nofollow\">878362139<\/a><\/span>,\u00a0<a title=\"Biblioth\u00e8que nationale de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Biblioth%C3%A8que_nationale_de_France\">BNF<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/catalogue.bnf.fr\/ark:\/12148\/cb43876338p.public\" rel=\"nofollow\">43876338<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.fr\/books?id=SZoDAwAAQBAJ&amp;pg=PT631\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fid%3DSZoDAwAAQBAJ%26pg%3DPT631\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"chapitre(s)\">chap.<\/abbr>\u00a083 (\u00ab\u00a0La rouelle pour les Juifs\u00a0\u00bb),\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0631-632\u00a0<i><abbr class=\"abbr\" lang=\"la\" title=\"et alii (\u00ab et d\u2019autres \u00bb)\">et al.<\/abbr><\/i><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Fournial-191\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Fran\u00e7ois2009\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Martine_Fran\u00e7ois2009\" class=\"ouvrage\">Martine Fran\u00e7ois,\u00a0<cite class=\"italique\">Fournial \u00c9tienne<\/cite>, Cths\u00a0: Comit\u00e9 des travaux historiques et scientifiques,\u00a0<time>2009<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/cths.fr\/an\/prosopo.php?id=2643#\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fcths.fr%2Fan%2Fprosopo.php%3Fid%3D2643%23\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>, \u00ab\u00a0Biographie\u00a0\u00bb<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Schwarzfuchs-192\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Schwarzfuchs1971\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Simon_Schwarzfuchs1971\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Simon Schwarzfuchs\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Simon_Schwarzfuchs\">Simon Schwarzfuchs<\/a>, \u00ab\u00a0<cite><a title=\"Revue des \u00e9tudes juives\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Revue_des_%C3%A9tudes_juives\">Revue des \u00e9tudes juives<\/a><\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Historia judaica<\/i>,\u00a0<a title=\"Universit\u00e9 Paris-Sorbonne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Universit%C3%A9_Paris-Sorbonne\">universit\u00e9 Paris-Sorbonne<\/a>,\u00a0<a title=\"Soci\u00e9t\u00e9 des \u00e9tudes juives\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Soci%C3%A9t%C3%A9_des_%C3%A9tudes_juives\">Soci\u00e9t\u00e9 des \u00e9tudes juives<\/a>,\u200e\u00a0<time>1971<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0148\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Serial Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Serial_Number\">ISSN<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/portal.issn.org\/resource\/ISSN\/0484-8616\" rel=\"nofollow\">0484-8616<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.fr\/books?hl=fr&amp;id=SqdCAAAAYAAJ&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=%22rouelle%22+%22S.+Schwarzfuchs%22\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fhl%3Dfr%26id%3DSqdCAAAAYAAJ%26focus%3Dsearchwithinvolume%26q%3D%2522rouelle%2522%2B%2522S.%2BSchwarzfuchs%2522\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span><\/span>\n<div><span class=\"citation\">\u00ab\u00a0La raret\u00e9 des Juifs, pense M. E. Fournial<sup id=\"cite_ref-Fournial_191-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#cite_note-Fournial-191\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>35<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, explique qu\u2019ils n\u2019aient pas \u00e9t\u00e9 pers\u00e9cut\u00e9s. Les mesures dont ils furent l\u2019objet \u2014\u00a0<a title=\"Rouelle (Moyen \u00c2ge)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rouelle_(Moyen_%C3%82ge)\">port de la rouelle<\/a>, interdiction d\u2019avoir des nourrices chr\u00e9tiennes, de vendre leur viande aux chr\u00e9tiens, d\u2019exercer toute fonction publique, etc. \u2014 sont monnaie courante \u00e0 cette \u00e9poque.\u00a0\u00bb<\/span><\/div>\n<\/li>\n<li id=\"cite_note-Jacobs_L\u00e9vi_Talmud-197\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"JacobsL\u00e9vi2002-2011\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Joseph_JacobsIsra\u00ebl_L\u00e9vi2002-2011\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a title=\"Joseph Jacobs\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Joseph_Jacobs\">Joseph Jacobs<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Isra\u00ebl L\u00e9vi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Isra%C3%ABl_L%C3%A9vi\">Isra\u00ebl L\u00e9vi<\/a>, \u00ab\u00a0<cite lang=\"en\">Burning of the Talmud<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\"><a title=\"Jewish Encyclopedia\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jewish_Encyclopedia\">Jewish Encyclopedia<\/a><\/span><\/i>, The Kopelman Foundation,\u200e 2002-2011\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.jewishencyclopedia.com\/articles\/6262-france#anchor36\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.jewishencyclopedia.com%2Farticles%2F6262-france%23anchor36\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Roudinesco-200\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Roudinesco2009\" class=\"ouvrage\"><span id=\"\u00c9lisabeth_Roudinesco2009\" class=\"ouvrage\"><a title=\"\u00c9lisabeth Roudinesco\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89lisabeth_Roudinesco\">\u00c9lisabeth Roudinesco<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Retour sur la question juive<\/cite>,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions Albin Michel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_Albin_Michel\">\u00e9ditions Albin Michel<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Biblioth\u00e8que Albin Michel des id\u00e9es\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2009<\/time>, 336\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782226210173\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782226210173\"><span class=\"nowrap\">9782226210173<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Biblioth\u00e8que nationale de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Biblioth%C3%A8que_nationale_de_France\">BNF<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/catalogue.bnf.fr\/ark:\/12148\/cb420883752.public\" rel=\"nofollow\">42088375<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.fr\/books?id=aWlZxnN9PEMC&amp;pg=PA1882\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fid%3DaWlZxnN9PEMC%26pg%3DPA1882\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a01882<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-205\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.mahj.org\/fr\/programme\/saint-louis-et-les-juifs-45903\" rel=\"nofollow\"><cite>Saint Louis et les juifs<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.mahj.org%2Ffr%2Fprogramme%2Fsaint-louis-et-les-juifs-45903\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">Mus\u00e9e d&rsquo;Art et d&rsquo;Histoire du Juda\u00efsme<\/span>,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2015-12-15\" data-sort-value=\"2015-12-15\">15 d\u00e9cembre 2015<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2020-04-09\" data-sort-value=\"2020-04-09\">9 avril 2020<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-221\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Laran\u00e9\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Andr\u00e9_Laran\u00e9\" class=\"ouvrage\">Andr\u00e9 Laran\u00e9, \u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.herodote.net\/8_fevrier_1250-evenement-12500208.php\" rel=\"nofollow\"><cite>8 f\u00e9vrier 1250\u00a0: Saint Louis captur\u00e9 \u00e0 la Mansourah<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.herodote.net%2F8_fevrier_1250-evenement-12500208.php\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\"><a title=\"Herodote.net\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Herodote.net\">herodote.net<\/a><\/span>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-04-26\" data-sort-value=\"2024-04-26\">26 avril 2024<\/time>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-apo-223\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"MayeurVenardPietriVauchez1993\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean-Marie_MayeurMarc_VenardLuce_PietriAndr\u00e9_Vauchez1993\" class=\"ouvrage\">Jean-Marie Mayeur, Marc Venard, Luce Pietri et Andr\u00e9 Vauchez,\u00a0<cite class=\"italique\">Apog\u00e9e de la papaut\u00e9 et expansion de la chr\u00e9tient\u00e9 (1054-1274)\u00a0: Histoire du christianisme<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"Fleurus (maison d'\u00e9dition)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fleurus_(maison_d%27%C3%A9dition)\">Fleurus<\/a>,\u00a0<time>1993<\/time>, 973\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-7189-0573-5\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-7189-0573-5\"><span class=\"nowrap\">2-7189-0573-5<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0721<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-229\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Joinville1995\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Jean de Joinville\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_de_Joinville\">Joinville<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Vie de saint Louis<\/cite>, Jacques Monfrin,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Classiques Garnier\u00a0\u00bb,\u00a0<time>1995<\/time>, 514\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-10-002601-2\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-10-002601-2\"><span class=\"nowrap\">978-2-10-002601-2<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<span class=\"nowrap\"><abbr class=\"abbr\" title=\"paragraphe(s)\">\u00a7<\/abbr>\u00a0663<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-MORT-233\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Gourdon\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Vincent_Gourdon\" class=\"ouvrage\">Vincent Gourdon, \u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.universalis-edu.com\/encyclopedie\/mort-de-louis-ix\/\" rel=\"nofollow\"><cite>Mort de Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr><\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.universalis-edu.com%2Fencyclopedie%2Fmort-de-louis-ix%2F\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\"><a title=\"Encyclop\u00e6dia Universalis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Encyclop%C3%A6dia_Universalis\">Encyclop\u00e6dia Universalis<\/a><\/span>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2016-05-15\" data-sort-value=\"2016-05-15\">15 mai 2016<\/time>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-238\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Riley-Smith1987\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jonathan_Riley-Smith1987\" class=\"ouvrage\">Jonathan Riley-Smith,\u00a0<cite class=\"italique\">Les croisades<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"Pygmalion (maison d'\u00e9dition)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pygmalion_(maison_d%27%C3%A9dition)\">Pygmalion<\/a>,\u00a0<time>1987<\/time>, 327\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-85704-313-9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-85704-313-9\"><span class=\"nowrap\">2-85704-313-9<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">200-201<\/span><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-239\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Grousset1936\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Ren\u00e9_Grousset1936\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Ren\u00e9 Grousset\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ren%C3%A9_Grousset\">Ren\u00e9 Grousset<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Histoire des croisades et du royaume franc de J\u00e9rusalem (1188-1291)\u00a0: L&rsquo;anarchie franque<\/cite>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"tome\">t.<\/abbr>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr>, Paris,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions Perrin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_Perrin\">\u00c9ditions Perrin<\/a>, 1936 (r\u00e9impr. 2006), 902\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0646<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-240\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\">[L\u00e0 o\u00f9 Saint Louis est venu mourir (l&rsquo;Histoire)\u00a0<a class=\"external free\" href=\"https:\/\/www.lhistoire.fr\/l%C3%A0-o%C3%B9-saint-louis-est-venu-mourir\" rel=\"nofollow\">https:\/\/www.lhistoire.fr\/l%C3%A0-o%C3%B9-saint-louis-est-venu-mourir<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.lhistoire.fr%2Fl%25C3%25A0-o%25C3%25B9-saint-louis-est-venu-mourir\">archive<\/a>]<\/small>].<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-241\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\">R\u00e9gine Pernoud,\u00a0<i>Saint Louis et le cr\u00e9puscule de la f\u00e9odalit\u00e9<\/i>, \u00e9d. A. Michel, Paris, 1985,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a011.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-242\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Arnaud2015\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Bernadette_Arnaud2015\" class=\"ouvrage\">Bernadette Arnaud, \u00ab\u00a0<cite>Saint Louis a-t-il \u00e9t\u00e9 victime d&rsquo;une maladie tropicale\u00a0?<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i><a title=\"Sciences et Avenir\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sciences_et_Avenir\">Sciences et Avenir<\/a><\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2015-10-26\" data-sort-value=\"2015-10-26\">26 octobre 2015<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sciencesetavenir.fr\/archeo-paleo\/archeologie\/20151026.OBS8297\/cold-case-saint-louis-a-t-il-ete-victime-d-une-maladie-tropicale.html\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.sciencesetavenir.fr%2Farcheo-paleo%2Farcheologie%2F20151026.OBS8297%2Fcold-case-saint-louis-a-t-il-ete-victime-d-une-maladie-tropicale.html\">archive<\/a>]<\/small>, consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2016-05-15\" data-sort-value=\"2016-05-15\">15 mai 2016<\/time>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-243\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><a title=\"Dominique Adt\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dominique_Adt\">Dominique Adt<\/a>,\u00a0<i><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.france.tv\/france-5\/saint-louis-le-roi-disperse\/1100913-saint-louis-le-roi-disperse.html\" rel=\"nofollow\">Saint Louis, le roi dispers\u00e9<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.france.tv%2Ffrance-5%2Fsaint-louis-le-roi-disperse%2F1100913-saint-louis-le-roi-disperse.html\">archive<\/a>]<\/small><\/i>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.film-documentaire.fr\/4DACTION\/w_fiche_film\/52332_1\" rel=\"nofollow\">documentaire (<span class=\"nowrap\">53\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"minutes\">min<\/abbr><\/span>) de 2018<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.film-documentaire.fr%2F4DACTION%2Fw_fiche_film%2F52332_1\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur l&rsquo;enqu\u00eate anthropologique de\u00a0<a title=\"Philippe Charlier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_Charlier\">Philippe Charlier<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-244\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Priv\u00e92019\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Marie_Priv\u00e92019\" class=\"ouvrage\">Marie Priv\u00e9, \u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.geo.fr\/histoire\/peste-scorbut-dysenterie-de-quoi-est-vraiment-mort-saint-louis-196299\" rel=\"nofollow\"><cite>Peste, scorbut, dysenterie\u2026 De quoi est vraiment mort Saint Louis\u00a0?<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.geo.fr%2Fhistoire%2Fpeste-scorbut-dysenterie-de-quoi-est-vraiment-mort-saint-louis-196299\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">geo.fr<\/span>,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2019-06-28\" data-sort-value=\"2019-06-28\">28 juin 2019<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2020-02-18\" data-sort-value=\"2020-02-18\">18 f\u00e9vrier 2020<\/time>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-245\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Boucheron2017\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Patrick_Boucheron2017\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Patrick Boucheron\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Patrick_Boucheron\">Patrick Boucheron<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\"><a title=\"Histoire mondiale de la France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Histoire_mondiale_de_la_France\">Histoire mondiale de la France<\/a><\/cite>,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions du Seuil\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_du_Seuil\">\u00c9ditions du Seuil<\/a>,\u00a0<time>2017<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0147<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-246\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><i>La Mort du roi Arthur<\/i>, David F. Hult, Le Livre de Poche, 2009, 928\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2253082378\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2253082378\"><span class=\"nowrap\">978-2253082378<\/span><\/a>)<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-247\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/artsrtlettres.ning.com\/profiles\/blogs\/les-poemes-de-la-croisade-de\" rel=\"nofollow\">Les \u00ab\u00a0Po\u00e8mes de la croisade\u00a0\u00bb de Rutebeuf<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fartsrtlettres.ning.com%2Fprofiles%2Fblogs%2Fles-poemes-de-la-croisade-de\">archive<\/a>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-248\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.persee.fr\/doc\/roma_0035-8029_2013_num_131_523_7419\" rel=\"nofollow\">Rutebeuf marchand de croisades et le syst\u00e8me de la comptabilit\u00e9 spirituelle\u00a0: le dit et le non-dit. Jacques E. Merceron, Romania,\u00a0<span class=\"nowrap\">Ann\u00e9e 2013<\/span>, 523-524,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">381-408<\/span><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Froma_0035-8029_2013_num_131_523_7419\">archive<\/a>]<\/small>.\u00a0<a title=\"Pers\u00e9e (portail)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pers%C3%A9e_(portail)\">Pers\u00e9e (portail)<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-249\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><i>Vie de Saint Louis<\/i>, Joinville, Le Livre de Poche, 2002, 639\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2253066781\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2253066781\"><span class=\"nowrap\">978-2253066781<\/span><\/a>)<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-250\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><i>Saint Louis<\/i>,\u00a0<a title=\"Jacques Le Goff\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Le_Goff\">Jacques Le Goff<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0242.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-257\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/saintdenis-tombeaux.forumculture.net\/t51-d-or-et-d-argent-le-tombeau-de-saint-louis\" rel=\"nofollow\">Le tombeau de Saint-Louis<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fsaintdenis-tombeaux.forumculture.net%2Ft51-d-or-et-d-argent-le-tombeau-de-saint-louis\">archive<\/a>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-258\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k819308\" rel=\"nofollow\">Vie de Saint-Louis<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k819308\">archive<\/a>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-259\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.metmuseum.org\/toah\/works-of-art\/54.1.2\" rel=\"nofollow\">Le livre d&rsquo;heures de Jeanne d&rsquo;\u00c9vreux<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.metmuseum.org%2Ftoah%2Fworks-of-art%2F54.1.2\">archive<\/a>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-H\u00e9lary-266\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"H\u00e9lary2012\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Xavier_H\u00e9lary2012\" class=\"ouvrage\">Xavier H\u00e9lary (<a title=\"Ma\u00eetre de conf\u00e9rences\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ma%C3%AEtre_de_conf%C3%A9rences\">ma\u00eetre de conf\u00e9rences<\/a>\u00a0en\u00a0<a title=\"Moyen \u00c2ge\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Moyen_%C3%82ge\">histoire m\u00e9di\u00e9vale<\/a>\u00a0\u00e0 l\u2019<a title=\"Universit\u00e9 Paris-Sorbonne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Universit%C3%A9_Paris-Sorbonne\">universit\u00e9 Paris-Sorbonne<\/a>),\u00a0<cite class=\"italique\">L\u2019arm\u00e9e du roi de France\u00a0: la guerre de Saint Louis \u00e0 Philippe le Bel<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions Perrin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_Perrin\">\u00e9ditions Perrin<\/a>,\u00a0<time>2012<\/time>, 325\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>, texte remani\u00e9 \u00e0 partir d&rsquo;une th\u00e8se de doctorat en histoire m\u00e9di\u00e9vale publi\u00e9e \u00e0\u00a0<span class=\"nowrap\">Paris\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\"><span class=\"romain\">IV<\/span><\/abbr><\/span>\u00a0en 2004\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-262-04075-8\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-262-04075-8\"><span class=\"nowrap\">978-2-262-04075-8<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"EAN 13\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/EAN_13\">EAN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782262040758\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782262040758\"><span class=\"nowrap\">9782262040758<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Online Computer Library Center\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Online_Computer_Library_Center\">OCLC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/worldcat.org\/fr\/title\/826756405\" rel=\"nofollow\">826756405<\/a><\/span>,\u00a0<a title=\"Biblioth\u00e8que nationale de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Biblioth%C3%A8que_nationale_de_France\">BNF<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/catalogue.bnf.fr\/ark:\/12148\/cb42766905v.public\" rel=\"nofollow\">42766905<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>\u00a0<small>[<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.sudoc.fr\/165812583\" rel=\"nofollow\">Sudoc 165812583<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.sudoc.fr%2F165812583\">archive<\/a>]<\/small>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-269\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Valode2011\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Philippe_Valode2011\" class=\"ouvrage\">Philippe\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Valode<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">L&rsquo;histoire de France en 2 000 dates<\/cite>, edi8,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2011-10-20\" data-sort-value=\"2011-10-20\">20 octobre 2011<\/time>, 678\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7357-0361-6\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7357-0361-6\"><span class=\"nowrap\">978-2-7357-0361-6<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.fr\/books?id=LB58pA4ZFDMC\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fid%3DLB58pA4ZFDMC\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0163<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-270\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Lepeigneux2019\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Cyril_Lepeigneux2019\" class=\"ouvrage\">Cyril\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Lepeigneux<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">L&rsquo;\u00c9crin de Saint Louis<\/cite>,\u00a0<a title=\"Fleurus (maison d'\u00e9dition)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fleurus_(maison_d%27%C3%A9dition)\">Fleurus<\/a>,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2019-10-31\" data-sort-value=\"2019-10-31\">31 octobre 2019<\/time>, 75\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7289-2739-5\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7289-2739-5\"><span class=\"nowrap\">978-2-7289-2739-5<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.fr\/books?id=Aiu7DwAAQBAJ\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fid%3DAiu7DwAAQBAJ\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-276\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/saintdenis-tombeaux.forumculture.net\/t75-les-entrailles-de-saint-louis\" rel=\"nofollow\">Les entrailles de Saint Louis<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fsaintdenis-tombeaux.forumculture.net%2Ft75-les-entrailles-de-saint-louis\">archive<\/a>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-277\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Guerrier2011\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Fran\u00e7ois_Guerrier2011\" class=\"ouvrage\">Fran\u00e7ois Guerrier, \u00ab\u00a0<cite>Saint Louis \u00e0 Saint-Louis<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Monversailles.com<\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2011-10-17\" data-sort-value=\"2011-10-17\">17 octobre 2011<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.monversailles.com\/saint-louis-reliques-versailles\/\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.monversailles.com%2Fsaint-louis-reliques-versailles%2F\">archive<\/a>]<\/small>, consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2016-05-02\" data-sort-value=\"2016-05-02\">2 mai 2016<\/time>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Duchet-SuchauxPastoureau1990206-278\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Duchet-SuchauxPastoureau1990\">Duchet-Suchaux et Pastoureau 1990<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0206.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-279\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/nominis.cef.fr\/contenus\/saint\/1735\/Saint-Louis.html\" rel=\"nofollow\"><cite>Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>, roi de France (\u271d 1270)<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fnominis.cef.fr%2Fcontenus%2Fsaint%2F1735%2FSaint-Louis.html\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">nominis.cef.fr<\/span>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2016-05-01\" data-sort-value=\"2016-05-01\"><abbr class=\"abbr\" title=\"premier\">1<sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0mai 2016<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Duchet-SuchauxPastoureau1990207-280\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_IX#Duchet-SuchauxPastoureau1990\">Duchet-Suchaux et Pastoureau 1990<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0207.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-289\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/data.bnf.fr\/fr\/14787670\/marc_antoine_charpentier_motet_de_saint_louis__h_320\/\" rel=\"nofollow\">\u0152uvres musicales<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fdata.bnf.fr%2Ffr%2F14787670%2Fmarc_antoine_charpentier_motet_de_saint_louis__h_320%2F\">archive<\/a>]<\/small>. Seules les 14 premi\u00e8res mesures sont conserv\u00e9es. &#8211; Date de composition\u00a0: 1677. &#8211;\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"Premi\u00e8re\">1<sup>re<\/sup><\/abbr>\u00a0ex\u00e9cution\u00a0:\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1677-08-25\" data-sort-value=\"1677-08-25\">25 ao\u00fbt 1677<\/time>.\u00a0<a title=\"Data.bnf.fr\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Data.bnf.fr\">data.bnf.fr<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-290\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/brahms.ircam.fr\/works\/work\/45467\/\" rel=\"nofollow\">op\u00e9ra oratorio en deux parties pour deux sopranos, t\u00e9nor, basse, ch\u0153ur mixte et orchestre<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fbrahms.ircam.fr%2Fworks%2Fwork%2F45467%2F\">archive<\/a>]<\/small>.\u00a0<a title=\"Institut de recherche et coordination acoustique\/musique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Institut_de_recherche_et_coordination_acoustique\/musique\">Institut de recherche et coordination acoustique\/musique<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-291\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Morini-Bosc2014\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Isabelle_Morini-Bosc2014\" class=\"ouvrage\">Isabelle Morini-Bosc, \u00ab\u00a0<cite>Saint Louis \u00e0 l&rsquo;honneur dans \u00ab\u00a0Secrets d&rsquo;Histoire\u00a0\u00bb<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>RTL<\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2014-09-09\" data-sort-value=\"2014-09-09\">9 septembre 2014<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.rtl.fr\/culture\/medias-people\/saint-louis-a-l-honneur-dans-secrets-d-histoire-7774197992\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.rtl.fr%2Fculture%2Fmedias-people%2Fsaint-louis-a-l-honneur-dans-secrets-d-histoire-7774197992\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-292\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/tvmag.lefigaro.fr\/programme-tv\/programme\/secrets-d-histoire-f103691184\" rel=\"nofollow\"><cite>Secrets d&rsquo;Histoire\u00a0: Saint Louis, sur la terre comme au ciel<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Ftvmag.lefigaro.fr%2Fprogramme-tv%2Fprogramme%2Fsecrets-d-histoire-f103691184\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">tvmag.lefigaro.fr<\/span>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2020-12-20\" data-sort-value=\"2020-12-20\">20 d\u00e9cembre 2020<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-293\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Arte\" class=\"ouvrage\">Arte, \u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/educ.arte.tv\/program\/quand-l-histoire-fait-dates-saison-2-25-aout-1270-la-mort-de-saint-louis\" rel=\"nofollow\"><cite>La mort de Saint Louis<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Feduc.arte.tv%2Fprogram%2Fquand-l-histoire-fait-dates-saison-2-25-aout-1270-la-mort-de-saint-louis\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb<\/span>.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Image mise en avant : D\u00e9tail d&rsquo;une miniature repr\u00e9sentant le roi Louis\u00a0IX\u00a0dans la\u00a0Bible moralis\u00e9e de Tol\u00e8de, dite Bible de Saint Louis (vers 1230 ou 1240). &nbsp; Saint Louis \u00a0 Louis\u00a0IX Saint catholique D\u00e9tail d&rsquo;une miniature repr\u00e9sentant le roi Louis\u00a0IX\u00a0dans la\u00a0Bible moralis\u00e9e de Tol\u00e8de, dite Bible de Saint Louis (vers 1230 ou 1240). Titre Roi de [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":24728,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-24722","page","type-page","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/24722","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=24722"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/24722\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":24726,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/24722\/revisions\/24726"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/24728"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=24722"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}