{"id":22842,"date":"2026-04-16T14:04:20","date_gmt":"2026-04-16T12:04:20","guid":{"rendered":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/?page_id=22842"},"modified":"2026-04-16T14:10:09","modified_gmt":"2026-04-16T12:10:09","slug":"saint-augustin","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/saint-augustin\/","title":{"rendered":"Saint Augustin"},"content":{"rendered":"<p>Image mise en avant : <a title=\"Saint Augustin dans son cabinet de travail (Botticelli, Ognissanti)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint_Augustin_dans_son_cabinet_de_travail_(Botticelli,_Ognissanti)\"><i>Saint Augustin dans son cabinet de travail<\/i><br \/>\n(Botticelli, Ognissanti)<\/a>\u00a0(vers 1480).<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone\">Saint Augustin<\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00a0<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><b>Augustin d&rsquo;Hippone<\/b>\u00a0ou\u00a0<b>saint Augustin<\/b>, dont le nom latin est\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">Aurelius Augustinus<\/span><\/i>, n\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap bday\" datetime=\"0354-11-14\" data-sort-value=\"0354-11-14\">13 novembre 354<\/time>\u00a0\u00e0\u00a0<a title=\"Thagaste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thagaste\">Thagaste<\/a>\u00a0et mort le\u00a0<time class=\"nowrap dday\" datetime=\"0430-08-29\" data-sort-value=\"0430-08-29\">28 ao\u00fbt 430<\/time>\u00a0\u00e0\u00a0<a title=\"Hippone\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hippone\">Hippone<\/a>, est un\u00a0<a title=\"Philosophe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philosophe\">philosophe<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Th\u00e9ologie chr\u00e9tienne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Th%C3%A9ologie_chr%C3%A9tienne\">th\u00e9ologien chr\u00e9tien<\/a>\u00a0romain originaire d&rsquo;<a title=\"Province d'Afrique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Province_d%27Afrique\">Afrique romaine<\/a>\u00a0qui, apr\u00e8s une carri\u00e8re de\u00a0<a title=\"Rh\u00e9torique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rh%C3%A9torique\">rh\u00e9teur<\/a>, occupe la fonction d&rsquo;<a title=\"\u00c9v\u00eaque\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89v%C3%AAque\">\u00e9v\u00eaque<\/a>\u00a0\u00e0\u00a0<a title=\"Hippone\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hippone\">Hippone<\/a>.\u00a0<a title=\"Canonisation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Canonisation\">Canonis\u00e9<\/a>\u00a0en 1298, il est avec\u00a0<a title=\"Ambroise de Milan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ambroise_de_Milan\">Ambroise de Milan<\/a>,\u00a0<a title=\"J\u00e9r\u00f4me de Stridon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9r%C3%B4me_de_Stridon\">J\u00e9r\u00f4me de Stridon<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Gr\u00e9goire Ier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gr%C3%A9goire_Ier\">Gr\u00e9goire le Grand<\/a>, l&rsquo;un des quatre premiers\u00a0<a title=\"P\u00e8res de l'\u00c9glise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A8res_de_l%27%C3%89glise\">P\u00e8res de l&rsquo;\u00c9glise<\/a>\u00a0<a title=\"\u00c9glise latine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89glise_latine\">latine<\/a>\u00a0\u00e0 se voir conf\u00e9rer le titre honorifique de\u00a0<a title=\"Docteur de l'\u00c9glise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Docteur_de_l%27%C3%89glise\">docteur de l&rsquo;\u00c9glise<\/a>.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"size-medium wp-image-22849 aligncenter\" src=\"http:\/\/oraziopuglisi.art\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/Saint-Augustin-195x300.webp\" alt=\"\" width=\"195\" height=\"300\" srcset=\"https:\/\/oraziopuglisi.art\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/Saint-Augustin-195x300.webp 195w, https:\/\/oraziopuglisi.art\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/Saint-Augustin.webp 250w\" sizes=\"auto, (max-width: 195px) 100vw, 195px\" \/><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><a title=\"Saint Augustin dans son cabinet de travail (Botticelli, Ognissanti)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint_Augustin_dans_son_cabinet_de_travail_(Botticelli,_Ognissanti)\"><i>Saint Augustin dans son cabinet de travail<\/i><br \/>\n(Botticelli, Ognissanti)<\/a>\u00a0(vers 1480).<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La formation qu&rsquo;il re\u00e7oit \u00e0\u00a0<a title=\"Carthage\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Carthage\">Carthage<\/a>\u00a0est celle des lettr\u00e9s romains de l&rsquo;\u00e9poque, m\u00eame si ses \u00e9crits laissent appara\u00eetre une sensibilit\u00e9 et des traits li\u00e9s \u00e0 sa r\u00e9gion de naissance. S&rsquo;il est un ma\u00eetre de la\u00a0<a title=\"Latin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Latin\">langue<\/a>\u00a0et de la\u00a0<a title=\"Culture latine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Culture_latine\">culture latines<\/a>, il ne ma\u00eetrise jamais r\u00e9ellement le\u00a0<a title=\"Grec ancien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Grec_ancien\">grec<\/a>, ce qui a pour effet de\u00a0<a title=\"Romanisation (\u00e9criture)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Romanisation_(%C3%A9criture)\">romaniser<\/a>\u00a0le\u00a0<a title=\"Occident chr\u00e9tien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Occident_chr%C3%A9tien\">christianisme occidental<\/a>\u00a0et de lui donner une tonalit\u00e9 diff\u00e9rente du\u00a0<a title=\"Christianisme oriental\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Christianisme_oriental\">christianisme oriental<\/a>, plus proche des auteurs grecs.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">N\u00e9 d&rsquo;une m\u00e8re profond\u00e9ment\u00a0<a title=\"Pi\u00e9t\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pi%C3%A9t%C3%A9\">pieuse<\/a>\u00a0et d&rsquo;un p\u00e8re\u00a0<a title=\"Paganisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paganisme\">pa\u00efen<\/a>, il se passionne d&rsquo;abord pour la\u00a0<a title=\"Philosophie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philosophie\">philosophie<\/a>, vue alors litt\u00e9ralement comme un \u00ab\u00a0amour de la\u00a0<a title=\"Sagesse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sagesse\">sagesse<\/a>\u00a0\u00bb, avant de devenir\u00a0<a title=\"Manich\u00e9isme (religion)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Manich%C3%A9isme_(religion)\">manich\u00e9en<\/a>. Il abandonne le manich\u00e9isme pour se\u00a0<a title=\"Conversion au christianisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Conversion_au_christianisme\">convertir au christianisme<\/a>\u00a0assez tard, en 386, apr\u00e8s sa rencontre avec\u00a0<a title=\"Ambroise de Milan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ambroise_de_Milan\">Ambroise de Milan<\/a>. Apr\u00e8s sa conversion, il devient\u00a0<a title=\"\u00c9v\u00eaque\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89v%C3%AAque\">\u00e9v\u00eaque<\/a>\u00a0d&rsquo;Hippone et s&rsquo;engage dans une s\u00e9rie de controverses, d&rsquo;abord contre les manich\u00e9ens, puis contre les\u00a0<a title=\"Donatisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Donatisme\">donatistes<\/a>, et enfin contre le\u00a0<a title=\"P\u00e9lagianisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9lagianisme\">p\u00e9lagianisme<\/a>. Ces controverses alimentent une \u0153uvre consid\u00e9rable tant en quantit\u00e9 qu&rsquo;en qualit\u00e9 dans laquelle trois ouvrages particuli\u00e8rement connus se d\u00e9tachent\u00a0:\u00a0<i><a title=\"Les Confessions (Augustin d'Hippone)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Les_Confessions_(Augustin_d%27Hippone)\">Les Confessions<\/a><\/i>,\u00a0<i><a title=\"La Cit\u00e9 de Dieu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Cit%C3%A9_de_Dieu\">La Cit\u00e9 de Dieu<\/a><\/i>\u00a0et\u00a0<i><a title=\"De la Trinit\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/De_la_Trinit%C3%A9\">De la Trinit\u00e9<\/a><\/i>.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><iframe loading=\"lazy\" title=\"SAINT AUGUSTIN (354-430) \u2013 Une vie, une \u0153uvre [1987]\" width=\"600\" height=\"338\" src=\"https:\/\/www.youtube.com\/embed\/gK3R6jLuqWU?feature=oembed\" frameborder=\"0\" allow=\"accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share\" referrerpolicy=\"strict-origin-when-cross-origin\" allowfullscreen><\/iframe><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Augustin est l&rsquo;un des penseurs qui ont permis au christianisme d&rsquo;int\u00e9grer une partie de l&rsquo;h\u00e9ritage grec et romain, en g\u00e9n\u00e9ralisant une lecture\u00a0<a title=\"All\u00e9gorie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/All%C3%A9gorie\">all\u00e9gorique<\/a>\u00a0des\u00a0<a title=\"Saintes \u00c9critures\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saintes_%C3%89critures\">\u00c9critures<\/a>\u00a0suivant le mod\u00e8le pr\u00e9conis\u00e9 par Ambroise de Milan et le\u00a0<a title=\"N\u00e9oplatonisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/N%C3%A9oplatonisme\">n\u00e9oplatonisme<\/a>. Toujours \u00e0 la suite d&rsquo;Ambroise, un ancien haut fonctionnaire romain, il incorpore au christianisme une tendance au recours \u00e0 la force h\u00e9rit\u00e9e de la\u00a0<a title=\"R\u00e9publique romaine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9publique_romaine\">R\u00e9publique romaine<\/a>. Il est le penseur le plus influent du monde occidental jusqu&rsquo;\u00e0\u00a0<a title=\"Thomas d'Aquin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thomas_d%27Aquin\">Thomas d&rsquo;Aquin<\/a>\u00a0qui, huit si\u00e8cles plus tard, donnera un tour plus\u00a0<a title=\"Aristote\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aristote\">aristot\u00e9licien<\/a>\u00a0au christianisme. Malgr\u00e9 tout, sa pens\u00e9e conserve une grande influence au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"17\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, o\u00f9 elle est l&rsquo;une des sources de la\u00a0<a title=\"Litt\u00e9rature fran\u00e7aise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Litt%C3%A9rature_fran%C3%A7aise\">litt\u00e9rature classique fran\u00e7aise<\/a>\u00a0et inspire les\u00a0<a title=\"Th\u00e9odic\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Th%C3%A9odic%C3%A9e\">th\u00e9odic\u00e9es<\/a>\u00a0de\u00a0<a title=\"Nicolas Malebranche\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_Malebranche\">Malebranche<\/a>\u00a0et de\u00a0<a title=\"Gottfried Wilhelm Leibniz\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gottfried_Wilhelm_Leibniz\">Leibniz<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Augustin est un penseur exigeant dans tous les sens du terme. Homme cl\u00e9 de l&rsquo;\u00e9mergence du\u00a0<a title=\"Identit\u00e9 personnelle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Identit%C3%A9_personnelle\">moi<\/a>\u00a0en Occident, il joue \u00e9galement un r\u00f4le de premier plan dans l&rsquo;\u00e9volution de la notion de\u00a0<a title=\"Justice\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Justice\">justice<\/a>. De son pass\u00e9\u00a0<a title=\"Manich\u00e9isme (religion)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Manich%C3%A9isme_(religion)\">manich\u00e9en<\/a>, il garde une forte distinction entre le\u00a0<a title=\"Bien (philosophie)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bien_(philosophie)\">Bien<\/a>\u00a0et le\u00a0<a title=\"Mal\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mal\">Mal<\/a>. Toutefois, le\u00a0<a title=\"N\u00e9oplatonisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/N%C3%A9oplatonisme\">n\u00e9oplatonisme<\/a>\u00a0\u2014\u00a0qui a fortement influenc\u00e9 sa conversion\u00a0\u2014 l&rsquo;a amen\u00e9 \u00e0 une conception d&rsquo;un\u00a0<a title=\"Dieu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dieu\">Dieu<\/a>\u00a0fort qui, \u00e0 l&rsquo;inverse du Dieu faible des manich\u00e9ens, assure qu&rsquo;\u00e0 la fin le Bien l&#8217;emporte. En Occident, il est le th\u00e9ologien qui insiste le plus sur la\u00a0<a title=\"Transcendance\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Transcendance\">transcendance<\/a>\u00a0divine, c&rsquo;est-\u00e0-dire que pour lui, les pens\u00e9es de Dieu ne sont pas, de pr\u00e8s ou de loin, les pens\u00e9es des hommes. Selon lui, la croyance inverse constitue pr\u00e9cis\u00e9ment le\u00a0<a title=\"P\u00e9ch\u00e9 originel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9ch%C3%A9_originel\">p\u00e9ch\u00e9 originel<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour Augustin, Dieu est \u00e0 la fois au-dessus des \u00eatres humains et au plus profond d&rsquo;eux-m\u00eames. Il en r\u00e9sulte un accent mis sur ce qu&rsquo;il nomme la \u00ab\u00a0trinit\u00e9 int\u00e9rieure\u00a0\u00bb\u00a0: la\u00a0<a title=\"M\u00e9moire (psychologie)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/M%C3%A9moire_(psychologie)\">m\u00e9moire<\/a>, l&rsquo;<a title=\"Intelligence\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Intelligence\">intelligence<\/a>\u00a0et la\u00a0<a title=\"Volont\u00e9 (philosophie)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Volont%C3%A9_(philosophie)\">volont\u00e9<\/a>. Si la m\u00e9moire est importante, l&rsquo;id\u00e9e de commencement, de renouveau, est \u00e9galement tr\u00e8s pr\u00e9sente. La volont\u00e9 permet de se diriger vers le Bien, mais n&rsquo;est pas suffisante\u00a0; il faut aussi la\u00a0<a title=\"Gr\u00e2ce (christianisme)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gr%C3%A2ce_(christianisme)\">gr\u00e2ce<\/a>. Augustin met malgr\u00e9 tout l&rsquo;accent sur la capacit\u00e9 que conf\u00e8re la\u00a0<a title=\"Raison\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Raison\">raison<\/a>\u00a0\u00e0 l\u2019homme de s&rsquo;approcher de la v\u00e9rit\u00e9 des choses \u2014\u00a0la v\u00e9rit\u00e9 absolue n&rsquo;\u00e9tant pas de ce monde\u00a0\u2014, dans une perspective qui int\u00e8gre une dimension spirituelle certaine. En r\u00e8gle g\u00e9n\u00e9rale, la pens\u00e9e augustinienne est anim\u00e9e d&rsquo;un double mouvement\u00a0: d&rsquo;une part depuis l&rsquo;ext\u00e9rieur (le monde) vers l&rsquo;int\u00e9rieur, qui est le domaine de Dieu, lumi\u00e8re int\u00e9rieure (\u00ab\u00a0je serai moi-m\u00eame avec toi parce que, si je suis, c\u2019est toi-m\u00eame qui me l\u2019as donn\u00e9\u00a0\u00bb (<i><a title=\"Les Confessions (Augustin d'Hippone)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Les_Confessions_(Augustin_d%27Hippone)\">Confessions<\/a><\/i>\u00a0I, 20, 31))\u00a0; de l&rsquo;inf\u00e9rieur (les plaisirs faciles) au sup\u00e9rieur (la vraie r\u00e9alisation de soi).<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dans sa\u00a0<a title=\"Th\u00e9ologie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Th%C3%A9ologie\">th\u00e9ologie<\/a>, le poids et l&rsquo;habitude du\u00a0<a title=\"P\u00e9ch\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9ch%C3%A9\">p\u00e9ch\u00e9<\/a>\u00a0sont tels que, sans la\u00a0<a title=\"Gr\u00e2ce (christianisme)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gr%C3%A2ce_(christianisme)\">gr\u00e2ce divine<\/a>, l&rsquo;homme ne peut pas se sauver\u00a0: c&rsquo;est le sens de la lutte contre le\u00a0<a title=\"P\u00e9lagianisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9lagianisme\">p\u00e9lagianisme<\/a>, qui soutient l&rsquo;inverse. Aux\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"16\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVI<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0et\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"17\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cles, le\u00a0<a title=\"Protestantisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Protestantisme\">protestantisme<\/a>\u00a0et le\u00a0<a title=\"Jans\u00e9nisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jans%C3%A9nisme\">jans\u00e9nisme<\/a>, qui reprennent ses th\u00e8ses, s&rsquo;adressent, comme Augustin en son temps, plut\u00f4t aux classes moyennes actives qu&rsquo;\u00e0 l&rsquo;<a title=\"Aristocratie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aristocratie\">aristocratie<\/a>\u00a0usuellement plus p\u00e9lagienne. En lien avec sa th\u00e9ologie, Augustin distingue fortement le monde (li\u00e9 \u00e0 l&rsquo;amour de soi), de la\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Cit\u00e9 de Dieu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cit%C3%A9_de_Dieu\">Cit\u00e9 de Dieu<\/a>\u00a0(li\u00e9e \u00e0 l&rsquo;amour de Dieu). Lorsqu\u2019\u00e0 la fin du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"19\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIX<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, apr\u00e8s\u00a0<a title=\"Premier concile \u0153cum\u00e9nique du Vatican\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Premier_concile_%C5%93cum%C3%A9nique_du_Vatican\"><span class=\"nowrap\">Vatican\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"1\"><span class=\"romain\">I<\/span><\/abbr><\/span><\/a>, l\u2019<a title=\"\u00c9glise catholique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89glise_catholique\">\u00c9glise catholique<\/a>\u00a0veut se rapprocher du monde, elle tend \u00e0 privil\u00e9gier la pens\u00e9e de\u00a0<a title=\"Thomas d'Aquin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thomas_d%27Aquin\">Thomas d&rsquo;Aquin<\/a>\u00a0plut\u00f4t que celle d&rsquo;Augustin, estimant que ce dernier est trop pr\u00e9occup\u00e9 par la\u00a0<a title=\"Vie \u00e9ternelle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vie_%C3%A9ternelle\">vie \u00e9ternelle<\/a>. \u00c0 la suite de ce concile, le courant\u00a0<a title=\"N\u00e9othomisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/N%C3%A9othomisme\">n\u00e9othomiste<\/a>\u00a0relativise la port\u00e9e de l\u2019\u0153uvre augustinienne, estimant qu&rsquo;Augustin n&rsquo;a qu\u2019une connaissance partielle des valeurs humaines.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L\u2019approche du politique chez Augustin est marqu\u00e9e par le\u00a0<a title=\"R\u00e9alisme (philosophie)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9alisme_(philosophie)\">r\u00e9alisme<\/a>. S\u2019il reconna\u00eet la n\u00e9cessit\u00e9 du gouvernement, il ne lui accorde qu\u2019une place seconde face \u00e0 la\u00a0<a title=\"Morale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Morale\">morale<\/a>, estimant qu\u2019il faut \u00e9viter de choisir les gouvernants parmi les \u00eatres\u00a0<a title=\"\u00c9gocentrisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89gocentrisme\">\u00e9gocentriques<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Irrationalisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Irrationalisme\">irrationnels<\/a>. Pour l\u2019\u00e9v\u00eaque d\u2019Hippone, les dirigeants restent toujours responsables de leurs actes. Enfin, chez lui, le\u00a0<a title=\"Bonheur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bonheur\">bonheur<\/a>\u00a0ne rel\u00e8ve pas du domaine du politique ou du gouvernement, il est apolitique. Selon lui, ni l\u2019\u00c9glise ni l\u2019\u00c9tat n\u2019ont vocation \u00e0 \u00e9tablir une Cit\u00e9 de Dieu terrestre. L\u2019accusation d\u2019avoir favoris\u00e9 la\u00a0<a title=\"Th\u00e9ocratie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Th%C3%A9ocratie\">th\u00e9ocratie<\/a>\u00a0de l\u2019\u00c9glise sera essentiellement port\u00e9e contre lui au d\u00e9but du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"20\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XX<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle dans le cadre de ce que certains ont appel\u00e9 l\u2019<a title=\"Augustinisme politique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustinisme_politique\">augustinisme politique<\/a>. De nos jours, Augustin est plut\u00f4t consid\u00e9r\u00e9 comme un des p\u00e8res de l\u2019<a title=\"Individualisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Individualisme\">individualisme<\/a>\u00a0moderne, voire du\u00a0<a title=\"Lib\u00e9ralisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lib%C3%A9ralisme\">lib\u00e9ralisme<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">S&rsquo;il a contribu\u00e9 fortement \u00e0 mettre au premier plan le concept d&rsquo;<a title=\"Amour\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Amour\">amour<\/a>\u00a0dans le christianisme, il est aussi accus\u00e9 d&rsquo;avoir transmis \u00e0 l&rsquo;Occident une forte m\u00e9fiance envers la chair. \u00c0 proprement parler, chez lui, la\u00a0<a title=\"Sexualit\u00e9 humaine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sexualit%C3%A9_humaine\">sexualit\u00e9<\/a>\u00a0n\u2019est pas mauvaise puisqu\u2019elle assure la descendance\u00a0; le probl\u00e8me vient selon Augustin du fait que depuis le\u00a0<a title=\"P\u00e9ch\u00e9 originel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9ch%C3%A9_originel\">p\u00e9ch\u00e9 originel<\/a>, les \u00eatres humains ne contr\u00f4lent plus leur sexualit\u00e9. Il aurait, sur la notion de\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"P\u00e9ch\u00e9 de chair\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9ch%C3%A9_de_chair\">p\u00e9ch\u00e9 de chair<\/a>, une position plus mod\u00e9r\u00e9e que\u00a0<a title=\"J\u00e9r\u00f4me de Stridon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9r%C3%B4me_de_Stridon\">J\u00e9r\u00f4me de Stridon<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Gr\u00e9goire de Nysse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gr%C3%A9goire_de_Nysse\">Gr\u00e9goire de Nysse<\/a>, en partie reprise aux platoniciens et aux n\u00e9oplatoniciens.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Biographie\">Biographie<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Enfance_et_jeunesse_(354_\u00e0_371)\"><span id=\"Enfance_et_jeunesse_.28354_.C3.A0_371.29\"><\/span>Enfance et jeunesse (354 \u00e0 371)<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Augustine_at_the_school_of_taghaste.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c7\/Augustine_at_the_school_of_taghaste.jpg\/250px-Augustine_at_the_school_of_taghaste.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/c\/c7\/Augustine_at_the_school_of_taghaste.jpg 2x\" alt=\"Gravure. Un homme \u00e0 l\u2019\u00e9cole.\" width=\"250\" height=\"325\" data-file-width=\"352\" data-file-height=\"457\" \/><\/a><figcaption><i>Augustin \u00e0 l&rsquo;\u00e9cole de\u00a0<a title=\"Thagaste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thagaste\">Thagaste<\/a><\/i>\u00a0par\u00a0<a title=\"Benozzo Gozzoli\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Benozzo_Gozzoli\">Benozzo Gozzoli<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">N\u00e9 \u00e0\u00a0<a title=\"Thagaste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thagaste\">Thagasthe<\/a>\u00a0(actuelle\u00a0<a title=\"Souk Ahras\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Souk_Ahras\">Souk Ahras<\/a>\u00a0en Alg\u00e9rie<sup id=\"cite_ref-\u00c0_la_recherche_de_Thagaste,_patrie_de_saint_Augustin_1-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-%C3%80_la_recherche_de_Thagaste,_patrie_de_saint_Augustin-1\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>1<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>) dans la\u00a0<a title=\"Province d'Afrique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Province_d%27Afrique\">province romaine d&rsquo;Afrique<\/a>,\u00a0<i>Aurelius Augustinus<\/i><sup id=\"cite_ref-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-2\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>n 1<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0est issu d&rsquo;une famille\u00a0<a title=\"Civilisation carthaginoise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Civilisation_carthaginoise\">punique<\/a>\u00a0de la classe ais\u00e9e, mais\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0en voie de prol\u00e9tarisation\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Marrou200316_3-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Marrou200316-3\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>2<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0et qui r\u00eave de voir son enfant devenir avocat ou membre de l&rsquo;administration imp\u00e9riale<sup id=\"cite_ref-Power_4-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Power-4\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>3<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les origines d&rsquo;Augustin \u2014 qui se consid\u00e9rait comme \u00ab\u00a0punique\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-5\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-5\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>n 2<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0avec une \u00ab\u00a0vive conscience de son africanit\u00e9\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-:1_6-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-:1-6\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>4<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0\u2014 sont probablement \u00e0 l&rsquo;image des populations locales, un m\u00e9lange de\u00a0<a title=\"Histoire de la Sicile ph\u00e9nicienne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Histoire_de_la_Sicile_ph%C3%A9nicienne\">ph\u00e9niciens<\/a>,\u00a0<a title=\"Berb\u00e8res\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Berb%C3%A8res\">berb\u00e8res<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Latins\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Latins\">latins<\/a><sup id=\"cite_ref-Power353_7-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Power353-7\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>5<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Mittman476_8-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Mittman476-8\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>6<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, une mixit\u00e9 culturelle \u00ab\u00a0romano-punique\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-:1_6-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-:1-6\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>4<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0commune dans l&rsquo;Afrique antique<sup id=\"cite_ref-9\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-9\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>7<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Le p\u00e8re d&rsquo;Augustin est un\u00a0<a title=\"Religion de la Rome antique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Religion_de_la_Rome_antique\">pa\u00efen<\/a>\u00a0<a title=\"Citoyennet\u00e9 romaine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Citoyennet%C3%A9_romaine\">romanis\u00e9<\/a>\u00a0du nom de\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">Patricius<\/span><\/i>, avec rang de\u00a0<a title=\"D\u00e9curion\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/D%C3%A9curion\">d\u00e9curion<\/a>\u00a0et membre du conseil municipal de la cit\u00e9. D&rsquo;origine modeste, il n&rsquo;a pas fait d&rsquo;\u00e9tudes<sup id=\"cite_ref-Marrou200316_3-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Marrou200316-3\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>2<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.\u00a0<a title=\"Monique d'Hippone\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Monique_d%27Hippone\">Monique<\/a>, la m\u00e8re d\u2019Augustin, femme de t\u00eate obstin\u00e9e et r\u00e9solue<sup id=\"cite_ref-Lepelley330_10-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Lepelley330-10\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>8<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, est une fervente\u00a0<a title=\"Christianisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Christianisme\">chr\u00e9tienne<\/a>\u00a0dont le pr\u00e9nom laisse entrevoir des origines\u00a0<a title=\"Berb\u00e8res\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Berb%C3%A8res\">berb\u00e8res<\/a><sup id=\"cite_ref-11\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-11\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>n 3<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, ce qui a conduit certains auteurs \u00e0 attribuer \u00e0 Augustin une origine ethnique exclusivement berb\u00e8re<sup id=\"cite_ref-12\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-12\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>n 4<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, un sujet qui, influenc\u00e9 par le renouveau culturel berb\u00e8re<sup id=\"cite_ref-13\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-13\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>9<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, reste d\u00e9battu<sup id=\"cite_ref-14\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-14\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>n 5<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Le couple conna\u00eet des tensions li\u00e9es \u00e0 la fois aux\u00a0<a title=\"Adult\u00e8re\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Adult%C3%A8re\">infid\u00e9lit\u00e9s<\/a>\u00a0du mari et au fait que l&rsquo;\u00e9pouse le trouve intellectuellement limit\u00e9<sup id=\"cite_ref-Brown200135_15-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown200135-15\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>10<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Augustin a un fr\u00e8re, Navigius, et une s\u0153ur<sup id=\"cite_ref-16\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-16\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>n 6<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0qui deviendra sup\u00e9rieure du\u00a0<a title=\"Monast\u00e8re\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Monast%C3%A8re\">monast\u00e8re<\/a>\u00a0d&rsquo;Hippone (nom antique d&rsquo;<a title=\"Annaba\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Annaba\">Annaba<\/a>, ville du nord-est de l&rsquo;Alg\u00e9rie<sup id=\"cite_ref-\u00c0_la_recherche_de_Thagaste,_patrie_de_saint_Augustin_1-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-%C3%80_la_recherche_de_Thagaste,_patrie_de_saint_Augustin-1\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>1<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>), une cit\u00e9 de la\u00a0<a title=\"Province d'Afrique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Province_d%27Afrique\">province romaine d&rsquo;Afrique<\/a>\u00a0qui rel\u00e8ve de la\u00a0<a title=\"Province eccl\u00e9siastique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Province_eccl%C3%A9siastique\">province eccl\u00e9siastique<\/a>\u00a0de\u00a0<a title=\"Numidie (province romaine)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Numidie_(province_romaine)\">Numidie<\/a><sup id=\"cite_ref-17\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-17\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>n 7<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Sa culture est fonci\u00e8rement latine<sup id=\"cite_ref-18\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-18\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>n 8<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. \u00c9l\u00e8ve dou\u00e9 mais indocile, il d\u00e9teste l&rsquo;\u00e9cole et craint le ch\u00e2timent de ses ma\u00eetres<sup id=\"cite_ref-La_connaissance_du_grec_chez_saint_Augustin_19-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-La_connaissance_du_grec_chez_saint_Augustin-19\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>11<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le p\u00e8re d&rsquo;Augustin, petit propri\u00e9taire foncier<sup id=\"cite_ref-Marrou200312_20-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Marrou200312-20\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>12<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, r\u00e9ussit \u00e0 \u00e9pargner suffisamment pour que ses fils puissent b\u00e9n\u00e9ficier d&rsquo;une \u00e9ducation classique. Augustin commence son instruction \u00e0\u00a0<a title=\"Thagaste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thagaste\">Thagaste<\/a>\u00a0puis, quand il a environ quatorze ans<sup id=\"cite_ref-:0_21-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-:0-21\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>13<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, part \u00e9tudier dans la petite \u00ab\u00a0ville-universitaire\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-22\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-22\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>14<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0voisine de\u00a0<a title=\"M'daourouch\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/M%27daourouch\">Madaure<\/a><sup id=\"cite_ref-23\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-23\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>15<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, dont les \u00e9coles b\u00e9n\u00e9ficient d&rsquo;une renomm\u00e9e<sup id=\"cite_ref-24\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-24\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>16<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0au-dessus du statut modeste de la cit\u00e9\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-25\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-25\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>17<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0et o\u00f9 lui sont enseign\u00e9es la\u00a0<a title=\"Grammaticus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Grammaticus\">grammaire latine<\/a>\u00a0et la\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Rh\u00e9teur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rh%C3%A9teur\">rh\u00e9torique<\/a><sup id=\"cite_ref-:0_21-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-:0-21\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>13<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Plus tard, dans les\u00a0<i><a title=\"Les Confessions (Augustin d'Hippone)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Les_Confessions_(Augustin_d%27Hippone)\">Confessions<\/a><\/i>\u00a0(<span class=\"nowrap\">livre\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"1\"><span class=\"romain\">I<\/span><\/abbr><\/span>)<sup id=\"cite_ref-26\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-26\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>n 9<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, il se montre critique envers l&rsquo;enseignement \u00e9l\u00e9mentaire, qu&rsquo;il estime trop centr\u00e9 sur l\u2019<a title=\"\u00c9loquence\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89loquence\">\u00e9loquence<\/a>\u00a0et la\u00a0<a title=\"M\u00e9moire (psychologie)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/M%C3%A9moire_(psychologie)\">m\u00e9moire<\/a>, mais appr\u00e9cie l&rsquo;enseignement du\u00a0<i><a title=\"Grammaticus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Grammaticus\">grammaticus<\/a><\/i><sup id=\"cite_ref-27\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-27\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>18<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le manque d&rsquo;argent le contraint \u00e0 revenir \u00e0 la maison familiale \u00e0 seize ans. \u00c0 cette \u00e9poque, il commet de menus larcins, tels que le c\u00e9l\u00e8bre\u00a0<i>vol des poires<\/i><sup id=\"cite_ref-28\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-28\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>19<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, non par besoin, mais par plaisir de la\u00a0<a title=\"Transgression\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Transgression\">transgression<\/a>. Il se le reproche plus tard et \u00e9crit dans son livre les\u00a0<i>Confessions<\/i>\u00a0:<\/p>\n<blockquote>\n<p>\u00ab\u00a0Dans le voisinage de nos vignes \u00e9tait un poirier charg\u00e9 de fruits qui n&rsquo;avaient aucun attrait de saveur ou de beaut\u00e9. Nous all\u00e2mes, une troupe de jeunes vauriens, secouer et d\u00e9pouiller cet arbre, vers le milieu de la nuit, ayant prolong\u00e9 nos jeux jusqu&rsquo;\u00e0 cette heure, selon notre d\u00e9testable habitude, et nous en rapport\u00e2mes de grandes charges, non pour en faire r\u00e9gal, si toutefois nous y go\u00fbt\u00e2mes, mais ne f\u00fbt-ce que pour les jeter aux pourceaux\u00a0: simple plaisir de faire ce qui \u00e9tait d\u00e9fendu<sup id=\"cite_ref-29\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-29\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>n 10<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.\u00a0\u00bb<\/p>\n<\/blockquote>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"\u00c9tudiant_et_professeur_\u00e0_Carthage\"><span id=\".C3.89tudiant_et_professeur_.C3.A0_Carthage\"><\/span>\u00c9tudiant et professeur \u00e0 Carthage<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article connexe\u00a0:\u00a0<a title=\"Site arch\u00e9ologique de Carthage\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Site_arch%C3%A9ologique_de_Carthage\">Site arch\u00e9ologique de Carthage<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:The_Young_Cicero_Reading.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4f\/The_Young_Cicero_Reading.jpg\/250px-The_Young_Cicero_Reading.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4f\/The_Young_Cicero_Reading.jpg\/500px-The_Young_Cicero_Reading.jpg 2x\" alt=\"Gravure. Un \u00e9colier assis.\" width=\"250\" height=\"190\" data-file-width=\"985\" data-file-height=\"748\" \/><\/a><figcaption><i>Le Jeune Cic\u00e9ron lisant<\/i>, fresque de\u00a0<a title=\"Vincenzo Foppa\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vincenzo_Foppa\">Vincenzo Foppa<\/a>\u00a0(vers 1464),\u00a0<a title=\"Wallace Collection (mus\u00e9e)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Wallace_Collection_(mus%C3%A9e)\">Collection Wallace<\/a>,\u00a0<a title=\"Londres\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Londres\">Londres<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Lorsque Augustin va vers ses dix-sept ans, son p\u00e8re \u2014\u00a0gr\u00e2ce \u00e0 la\u00a0<a title=\"Lib\u00e9ralit\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lib%C3%A9ralit%C3%A9\">lib\u00e9ralit\u00e9<\/a>\u00a0d&rsquo;un ami plus riche\u00a0\u2014 acquiert les moyens d\u2019envoyer son fils reprendre ses \u00e9tudes \u00e0\u00a0<a title=\"Carthage\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Carthage\">Carthage<\/a><sup id=\"cite_ref-Brown200145_30-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown200145-30\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>20<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Dans les\u00a0<i>Confessions<\/i>, Augustin d\u00e9crit le climat d&rsquo;extr\u00eame sensualit\u00e9 de cette ville d&rsquo;<a title=\"Afrique du Nord\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Afrique_du_Nord\">Afrique du Nord<\/a>,\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0la friture des amours inf\u00e2mes\u00a0\u00bb<\/span>, les plaisirs de l\u2019<a title=\"Amour\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Amour\">amour<\/a>\u00a0et du\u00a0<a title=\"Th\u00e9\u00e2tre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Th%C3%A9%C3%A2tre\">th\u00e9\u00e2tre<\/a>\u00a0:<\/p>\n<blockquote>\n<p>\u00ab\u00a0Je vins \u00e0 Carthage, partout autour de moi bouillonnait \u00e0 grand fracas la chaudi\u00e8re des amours honteuses<sup id=\"cite_ref-Brown200146_31-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown200146-31\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>21<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.\u00a0\u00bb<\/p>\n<\/blockquote>\n<p style=\"text-align: justify;\">L\u00e0, il conna\u00eet une sorte de\u00a0<a title=\"Crise d'adolescence\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Crise_d%27adolescence\">crise d&rsquo;adolescence<\/a>. Dans un latin flamboyant et un style appr\u00e9ci\u00e9 des\u00a0<a title=\"Romano-africain\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Romano-africain\">Romains d&rsquo;Afrique<\/a><sup id=\"cite_ref-Brown200135_15-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown200135-15\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>10<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0o\u00f9 abondent les jeux de mots et les\u00a0<a title=\"Chiasme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chiasme\">chiasmes<\/a>, il avoue\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Je n\u2019aimais pas encore, mais j\u2019aimais aimer et, par un besoin secret, je m\u2019en voulais de ne pas en avoir encore assez besoin<sup id=\"cite_ref-32\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-32\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>n 11<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.\u00a0\u00bb<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Patricius meurt pr\u00e9matur\u00e9ment en 370 ou 371<sup id=\"cite_ref-Lancel17_33-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Lancel17-33\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>22<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. L&rsquo;ann\u00e9e suivante, \u00e0 Carthage, Augustin fait tr\u00e8s vite la connaissance d&rsquo;une femme dont il a un fils,\u00a0<a title=\"Ad\u00e9odat (fils d'Augustin)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ad%C3%A9odat_(fils_d%27Augustin)\">Ad\u00e9odat<\/a>, et dont il partage la vie durant quinze ans, dans les liens du\u00a0<a title=\"Concubinage\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Concubinage\">concubinage<\/a>\u00a0romain<sup id=\"cite_ref-Brown20014_34-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown20014-34\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>23<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. On ne sait toutefois pas grand-chose de cette compagne.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La lecture de l\u2019<i><a title=\"Hortensius (Cic\u00e9ron)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hortensius_(Cic%C3%A9ron)\">Hortensius<\/a><\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Cic\u00e9ron\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cic%C3%A9ron\">Cic\u00e9ron<\/a>, ouvrage aujourd&rsquo;hui disparu, le conduit \u00e0 se passionner pour la\u00a0<a title=\"Philosophie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philosophie\">philosophie<\/a><sup id=\"cite_ref-35\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-35\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>24<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Brown200149_36-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown200149-36\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>25<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, qui est alors comprise comme\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0l&rsquo;amour de la Sagesse\u00a0\u00bb<\/span>. Si \u00e0 Carthage le\u00a0<a title=\"J\u00e9sus-Christ\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ\">Christ<\/a>\u00a0n&rsquo;est pas vu comme le\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Sauveur souffrant\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0mais comme la Sagesse de Dieu, la fa\u00e7on extr\u00eamement l\u00e9galiste dont l&rsquo;\u00c9glise d&rsquo;Afrique interpr\u00e8te\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Les \u00c9critures\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Les_%C3%89critures\">les \u00c9critures<\/a>\u00a0am\u00e8nera Augustin \u00e0 devenir, neuf ans durant, un adepte du\u00a0<a title=\"Manich\u00e9isme (religion)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Manich%C3%A9isme_(religion)\">manich\u00e9isme<\/a><sup id=\"cite_ref-Brown200143_37-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown200143-37\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>26<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Tandis qu&rsquo;il se convertit au manich\u00e9isme et alors qu&rsquo;il est devenu chef de famille, Augustin doit trouver un m\u00e9tier<sup id=\"cite_ref-Marrou200315_38-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Marrou200315-38\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>27<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0: abandonnant le projet que son p\u00e8re et son protecteur Romanianus avaient pour lui \u2014\u00a0devenir avocat ou fonctionnaire imp\u00e9rial\u00a0\u2014 il se fait enseignant<sup id=\"cite_ref-Brown200161_39-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown200161-39\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>28<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Aussi, en\u00a0<a title=\"375\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/375\">375<\/a>, retourne-t-il \u00e0\u00a0<a title=\"Thagaste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thagaste\">Thagaste<\/a>\u00a0pour y ouvrir une \u00e9cole et enseigner la\u00a0<a title=\"Grammaire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Grammaire\">grammaire<\/a><sup id=\"cite_ref-Marrou200319_40-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Marrou200319-40\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>29<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">N\u00e9anmoins, Augustin revient assez rapidement \u00e0 Carthage o\u00f9 il reste jusque vers 382<sup id=\"cite_ref-Brown200184_41-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown200184-41\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>30<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il y occupe la\u00a0<a title=\"Chaire universitaire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chaire_universitaire\">chaire<\/a>\u00a0municipale de rh\u00e9torique<sup id=\"cite_ref-Marrou200319_40-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Marrou200319-40\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>29<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Un prix de\u00a0<a title=\"Po\u00e9sie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Po%C3%A9sie\">po\u00e9sie<\/a>\u00a0lui permet de devenir un familier du\u00a0<a title=\"Proconsul (Rome antique)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Proconsul_(Rome_antique)\">proconsul<\/a>\u00a0de Carthage, Vindicius, qui, s\u2019apercevant de la passion d\u2019Augustin pour l\u2019<a title=\"Astrologie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Astrologie\">astrologie<\/a>, parvient \u00e0 l\u2019en d\u00e9tourner en lui montrant que le succ\u00e8s de quelques pr\u00e9dictions n\u2019est que le fruit du\u00a0<a title=\"Hasard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hasard\">hasard<\/a>. Ce lien avec un personnage influent lui donne l&rsquo;opportunit\u00e9 de nouer des relations qui lui permettent d&rsquo;envisager un d\u00e9part de Carthage pour\u00a0<a title=\"Rome antique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rome_antique\">Rome<\/a><sup id=\"cite_ref-Brown200184_41-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown200184-41\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>30<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il est d&rsquo;autant plus enclin \u00e0 quitter Carthage qu&rsquo;il veut faire carri\u00e8re et qu&rsquo;il trouve ses \u00e9tudiants indisciplin\u00e9s.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"S\u00e9jour_en_Italie_et_conversion_d'Augustin\"><span id=\"S.C3.A9jour_en_Italie_et_conversion_d.27Augustin\"><\/span>S\u00e9jour en Italie et conversion d&rsquo;Augustin<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:AugustineBaptism.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/25\/AugustineBaptism.jpg\/250px-AugustineBaptism.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/25\/AugustineBaptism.jpg\/500px-AugustineBaptism.jpg 2x\" alt=\"Tableau. Bapt\u00eame pr\u00e9sid\u00e9 par un \u00e9v\u00eaque en grande tenue.\" width=\"250\" height=\"432\" data-file-width=\"679\" data-file-height=\"1172\" \/><\/a><figcaption><i>Le bapt\u00eame d&rsquo;Augustin<\/i>, toile de\u00a0<a title=\"Benozzo Gozzoli\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Benozzo_Gozzoli\">Benozzo Gozzoli<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Son ann\u00e9e \u00e0 Rome se passe mal. Il tombe malade, se sent coupable d&rsquo;avoir menti \u00e0 sa m\u00e8re pour \u00e9viter qu&rsquo;elle ne le suive, et pour finir, les \u00e9tudiants s&rsquo;av\u00e8rent aussi d\u00e9cevants qu&rsquo;\u00e0 Carthage et \u00ab\u00a0oublient\u00a0\u00bb de payer leur professeur<sup id=\"cite_ref-Brown200188_42-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown200188-42\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>31<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Heureusement, \u00e0 l&rsquo;automne 384, le s\u00e9nateur\u00a0<a title=\"Quintus Aurelius Symmaque\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Quintus_Aurelius_Symmaque\">Quintus Aurelius Symmaque<\/a>, dont il est le prot\u00e9g\u00e9<sup id=\"cite_ref-43\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-43\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>n 12<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, l&rsquo;envoie comme professeur de\u00a0<a title=\"Rh\u00e9torique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rh%C3%A9torique\">rh\u00e9torique<\/a>\u00a0\u00e0\u00a0<a title=\"Milan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Milan\">Milan<\/a>, sur recommandation des\u00a0<a title=\"Manich\u00e9isme (religion)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Manich%C3%A9isme_(religion)\">manich\u00e9ens<\/a><sup id=\"cite_ref-Brown200189_44-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown200189-44\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>32<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<blockquote>\n<p>\u00ab\u00a0On demanda de Milan au pr\u00e9fet de Rome un ma\u00eetre de rh\u00e9torique pour cette ville, qui s&rsquo;engageait m\u00eame \u00e0 faire les frais du voyage, et je sollicitais cet emploi par des amis infatu\u00e9s de toutes les erreurs manich\u00e9ennes, dont, \u00e0 leur insu comme au mien, mon d\u00e9part allait me d\u00e9livrer. Un sujet propos\u00e9 fit go\u00fbter mon \u00e9loquence au pr\u00e9fet Symmaque, qui m&rsquo;envoya. (<i><a title=\"Les Confessions (Augustin d'Hippone)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Les_Confessions_(Augustin_d%27Hippone)\">Les Confessions<\/a><\/i>,\u00a0<span class=\"nowrap\">livre\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"5\"><span class=\"romain\">V<\/span><\/abbr><\/span>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"chapitre(s)\">chap.<\/abbr>\u00a013, 23)\u00a0\u00bb<\/p>\n<\/blockquote>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c0 Milan, il fr\u00e9quente une\u00a0<a title=\"Soci\u00e9t\u00e9 (sciences sociales)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Soci%C3%A9t%C3%A9_(sciences_sociales)\">soci\u00e9t\u00e9<\/a>\u00a0compos\u00e9e de\u00a0<a title=\"Po\u00e8te\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Po%C3%A8te\">po\u00e8tes<\/a>\u00a0et de\u00a0<a title=\"Philosophe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philosophe\">philosophes<\/a>, particuli\u00e8rement des\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Platonisme (doctrine philosophique)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Platonisme_(doctrine_philosophique)\">platoniciens<\/a>. Il rencontre aussi\u00a0<a title=\"Ambroise de Milan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ambroise_de_Milan\">Ambroise de Milan<\/a>, l&rsquo;<a title=\"\u00c9v\u00eaque\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89v%C3%AAque\">\u00e9v\u00eaque<\/a>\u00a0chr\u00e9tien de la ville dont il suit les\u00a0<a title=\"Hom\u00e9lie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hom%C3%A9lie\">hom\u00e9lies<\/a>\u00a0avec assiduit\u00e9. Sous son influence, il d\u00e9cide de rompre avec le\u00a0<a title=\"Manich\u00e9isme (religion)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Manich%C3%A9isme_(religion)\">manich\u00e9isme<\/a>.\u00a0<a title=\"Ambroise de Milan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ambroise_de_Milan\">Ambroise<\/a>\u00a0lui apprend \u00e9galement la lecture\u00a0<a title=\"Symbolique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Symbolique\">symbolique<\/a>\u00a0de la\u00a0<a title=\"Bible\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bible\">Bible<\/a>, ce qui lui permet de d\u00e9passer ses pr\u00e9ventions face \u00e0 un texte qui le rebutait tant par sa forme que par son contenu<sup id=\"cite_ref-Brown2001105_45-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001105-45\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>33<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Sa m\u00e8re, qui a fini par le rejoindre, lui arrange une union avec un riche parti, mais la jeune fille n&rsquo;\u00e9tant pas encore en \u00e2ge de se marier, il doit patienter deux ans. Il renvoie, sur les conseils de sa m\u00e8re selon certains, la concubine avec laquelle il vivait depuis quinze ans. Puis, ne pouvant rester seul, il prend une nouvelle ma\u00eetresse<sup id=\"cite_ref-Brown2001110_46-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001110-46\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>34<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Fin\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"0386-08\" data-sort-value=\"0386-08\">ao\u00fbt 386<\/time>, Ponticianus, un de ses compatriotes fonctionnaire \u00e0\u00a0<a title=\"Tr\u00e8ves (Allemagne)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tr%C3%A8ves_(Allemagne)\">Tr\u00e8ves<\/a>, en visite \u00e0 Milan, lui fait le r\u00e9cit de la\u00a0<a title=\"Conversion au christianisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Conversion_au_christianisme\">conversion au christianisme<\/a>\u00a0de deux de ses coll\u00e8gues du corps des agents secrets. Ce r\u00e9cit provoque chez Augustin un tel bouleversement qu&rsquo;il se convertit \u00e0 son tour<sup id=\"cite_ref-Brown2001135-138_47-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001135-138-47\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>35<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Apr\u00e8s sa conversion, Augustin abandonne le m\u00e9tier de\u00a0<a title=\"Rh\u00e9torique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rh%C3%A9torique\">rh\u00e9teur<\/a>\u00a0et fait une retraite culturelle (<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">Otium Liberale<\/span><\/i>), comme c&rsquo;est la mode \u00e0 la fin du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">IV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, dans une villa qu&rsquo;un ami a mise \u00e0 sa disposition pr\u00e8s de Milan \u00e0\u00a0<a title=\"Cassiciacum\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cassiciacum\">Cassiciacum<\/a>\u00a0(aujourd&rsquo;hui\u00a0<a title=\"Cassago Brianza\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cassago_Brianza\">Cassago Brianza<\/a>). Durant ce s\u00e9jour, il est accompagn\u00e9 de sa m\u00e8re, qui fait office de ma\u00eetresse de maison, de son fils Ad\u00e9odat, de son fr\u00e8re a\u00een\u00e9 Navigius, et de quelques-uns de ses amis, notamment Licentius, un jeune po\u00e8te avec qui il d\u00e9bat du scepticisme de la Nouvelle Acad\u00e9mie<sup id=\"cite_ref-48\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-48\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>36<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Ce s\u00e9jour permet aussi \u00e0 Augustin de se d\u00e9prendre de la vie difficile qu&rsquo;il a eue au d\u00e9but de son s\u00e9jour en Italie. C&rsquo;est de ce s\u00e9jour que datent le\u00a0<i>Contre les Acad\u00e9miciens<\/i>,\u00a0<i>De l&rsquo;ordre<\/i>, le\u00a0<i>Trait\u00e9 de la vie bienheureuse<\/i>, les\u00a0<i>Soliloques<\/i><sup id=\"cite_ref-Brown2001146_49-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001146-49\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>37<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le s\u00e9jour d&rsquo;Augustin \u00e0\u00a0<a title=\"Cassiciacum\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cassiciacum\">Cassiciacum<\/a>\u00a0dure de\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"0386-09\" data-sort-value=\"0386-09\">septembre 386<\/time>\u00a0jusqu&rsquo;au\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"0387-03-24\" data-sort-value=\"0387-03-24\">23 mars 387<\/time><sup id=\"cite_ref-Brown2001145_50-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001145-50\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>38<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Augustin revient alors \u00e0 Milan et se pr\u00e9pare au\u00a0<a title=\"Bapt\u00eame\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme\">bapt\u00eame<\/a><sup id=\"cite_ref-Brown2001157_51-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001157-51\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>39<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Durant cette p\u00e9riode, il \u00e9crit le\u00a0<i>De musica<\/i>\u00a0ainsi que plusieurs trait\u00e9s sur les\u00a0<a title=\"Arts lib\u00e9raux\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Arts_lib%C3%A9raux\">arts lib\u00e9raux<\/a>\u00a0:\u00a0<a title=\"Grammaire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Grammaire\">grammaire<\/a>,\u00a0<a title=\"Dialectique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dialectique\">dialectique<\/a>,\u00a0<a title=\"Rh\u00e9torique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rh%C3%A9torique\">rh\u00e9torique<\/a>,\u00a0<a title=\"G\u00e9om\u00e9trie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%A9om%C3%A9trie\">g\u00e9om\u00e9trie<\/a>,\u00a0<a title=\"Arithm\u00e9tique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Arithm%C3%A9tique\">arithm\u00e9tique<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Philosophie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philosophie\">philosophie<\/a>, aujourd&rsquo;hui perdus<sup id=\"cite_ref-Brown2001161_52-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001161-52\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>40<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Aubin20132_53-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Aubin20132-53\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>41<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Dans la nuit du 24 au\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"0387-04-26\" data-sort-value=\"0387-04-26\">25 avril 387<\/time>, \u00e0\u00a0<a title=\"P\u00e2ques\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A2ques\">P\u00e2ques<\/a>, il est enfin baptis\u00e9 par\u00a0<a title=\"Ambroise de Milan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ambroise_de_Milan\">Ambroise<\/a>, \u00e9v\u00eaque de Milan, en m\u00eame temps que son fils Ad\u00e9odat et son ami\u00a0<a title=\"Alypius de Thagaste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alypius_de_Thagaste\">Alypius<\/a><sup id=\"cite_ref-Brown2001158_54-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001158-54\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>42<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<blockquote>\n<p>\u00ab\u00a0Combien j&rsquo;\u00e9tais \u00e9mu\u00a0! Que de larmes s&rsquo;\u00e9chappaient de mes yeux, lorsque j&rsquo;entendais retentir dans votre \u00e9glise le ch\u0153ur m\u00e9lodieux des hymnes et des cantiques qu&rsquo;elle \u00e9l\u00e8ve sans cesse vers vous\u00a0! Tandis que ces c\u00e9lestes paroles p\u00e9n\u00e9traient dans mes oreilles, votre v\u00e9rit\u00e9 entrait par elles doucement dans mon c\u0153ur\u00a0; l&rsquo;ardeur de ma pi\u00e9t\u00e9 semblait en devenir plus vive\u00a0; mes larmes coulaient toujours, et j&rsquo;\u00e9prouvais du plaisir \u00e0 les r\u00e9pandre. (<i>Les Confessions<\/i>,\u00a0<span class=\"nowrap\">livre\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr><\/span>)\u00a0\u00bb<\/p>\n<\/blockquote>\n<p style=\"text-align: justify;\">Sur le chemin du retour, en raison d&rsquo;un blocus du port d&rsquo;<a title=\"Ostie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ostie\">Ostie<\/a>\u00a0impos\u00e9 par le co-empereur\u00a0<a title=\"Magnus Maximus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Magnus_Maximus\">Magnus Maximus<\/a>, Augustin, ses amis et sa m\u00e8re sont oblig\u00e9s de demeurer quelque temps dans cette ville<sup id=\"cite_ref-Brown2001163-166_55-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001163-166-55\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>43<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"\u00c9v\u00eaque_d'Hippone\"><span id=\".C3.89v.C3.AAque_d.27Hippone\"><\/span>\u00c9v\u00eaque d&rsquo;Hippone<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Karte_aus_dem_Buch_R%C3%B6mische_Provinzen_von_Theodor_Mommsen_1921_11.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/55\/Karte_aus_dem_Buch_R%C3%B6mische_Provinzen_von_Theodor_Mommsen_1921_11.jpg\/500px-Karte_aus_dem_Buch_R%C3%B6mische_Provinzen_von_Theodor_Mommsen_1921_11.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/55\/Karte_aus_dem_Buch_R%C3%B6mische_Provinzen_von_Theodor_Mommsen_1921_11.jpg\/960px-Karte_aus_dem_Buch_R%C3%B6mische_Provinzen_von_Theodor_Mommsen_1921_11.jpg 2x\" alt=\"Carte de la Numidie.\" width=\"380\" height=\"171\" data-file-width=\"2900\" data-file-height=\"1304\" \/><\/a><figcaption>Carte de\u00a0<a title=\"Royaume de Numidie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Royaume_de_Numidie\">Numidie<\/a>, avec\u00a0<a title=\"Thagaste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thagaste\">Thagaste<\/a>\u00a0(<a title=\"Souk Ahras\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Souk_Ahras\">Souk Ahras<\/a>) et\u00a0<a title=\"Hippone\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hippone\">Hippone<\/a>\u00a0(<a title=\"Annaba\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Annaba\">Annaba<\/a>).<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Vers la fin de 388, il est de retour en Afrique apr\u00e8s cinq ans d\u2019absence<sup id=\"cite_ref-Brown2001166_56-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001166-56\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>44<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il d\u00e9cide de vivre en communaut\u00e9 non loin de\u00a0<a title=\"Thagaste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thagaste\">Thagaste<\/a>\u00a0(l&rsquo;actuelle\u00a0<a title=\"Souk Ahras\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Souk_Ahras\">Souk Ahras<\/a>\u00a0en\u00a0<a title=\"Alg\u00e9rie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alg%C3%A9rie\">Alg\u00e9rie<\/a>) avec ses amis, parmi lesquels se trouve\u00a0<a title=\"Alypius de Thagaste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alypius_de_Thagaste\">Alypius<\/a>, qui devient vite \u00e9v\u00eaque du lieu<sup id=\"cite_ref-Brown200110_57-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown200110-57\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>45<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Les tensions entre\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Catholiques\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Catholiques\">catholiques<\/a>\u00a0et manich\u00e9ens se faisant tr\u00e8s vives, Augustin \u00e9crit\u00a0<i>De la vraie religion<\/i>\u00a0afin de dissuader ceux qui seraient tent\u00e9s par le manich\u00e9isme. Il termine \u00e9galement avec son fils Ad\u00e9odat\u00a0<i>De la Grandeur de l\u2019\u00e2me<\/i>, ouvrage qu\u2019il avait commenc\u00e9 \u00e0 \u00e9crire \u00e0\u00a0<a title=\"Rome\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rome\">Rome<\/a><sup id=\"cite_ref-Catholic_Encyclopedia_58-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Catholic_Encyclopedia-58\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>46<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La mort de son fils \u00e0 l\u2019\u00e2ge de\u00a0<span class=\"nowrap\">17 ans<\/span>, et celle de Nebridius, un ami qu&rsquo;il conna\u00eet depuis Carthage, provoquent chez lui un immense vide et lui donnent envie de quitter une vie purement contemplative. Aussi, en 391, il accepte d\u2019aller \u00e0 Hippone (l&rsquo;actuelle\u00a0<a title=\"Annaba\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Annaba\">Annaba<\/a>\u00a0en\u00a0<a title=\"Alg\u00e9rie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alg%C3%A9rie\">Alg\u00e9rie<\/a>) rendre visite \u00e0 un ami, membre de la\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Police secr\u00e8te\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Police_secr%C3%A8te\">police secr\u00e8te<\/a>, qui d\u00e9sire se retirer du monde, tout en sachant bien qu\u2019on lui demandera de devenir pr\u00eatre<sup id=\"cite_ref-Brown200115_59-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown200115-59\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>47<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. En effet, les\u00a0<a title=\"\u00c9v\u00eaque\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89v%C3%AAque\">\u00e9v\u00eaques<\/a>\u00a0et les pr\u00eatres sont \u00e0 cette \u00e9poque choisis par les fid\u00e8les<sup id=\"cite_ref-De_l\u2019\u00e9lection_\u00e0_la_nomination_des_\u00e9v\u00eaques_60-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-De_l%E2%80%99%C3%A9lection_%C3%A0_la_nomination_des_%C3%A9v%C3%AAques-60\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>48<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Au moment de son arriv\u00e9e \u00e0 Hippone, l&rsquo;\u00c9glise catholique est minoritaire face \u00e0 la puissante \u00c9glise\u00a0<a title=\"Donatisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Donatisme\">donatiste<\/a>, tandis que les manich\u00e9ens sont tr\u00e8s actifs. Leur chef Fortunatus est une ancienne connaissance d&rsquo;Augustin. L&rsquo;\u00e9v\u00eaque catholique d\u2019Hippone d\u2019alors,\u00a0<a title=\"Valerii\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Valerii\">Valerius<\/a>, est un Grec qui parle mal le latin et ne comprend pas la\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Langue punique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Langue_punique\">langue punique<\/a><sup id=\"cite_ref-Brown2001179_61-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001179-61\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>49<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Aussi, lorsque ce dernier explique \u00e0 ses fid\u00e8les le besoin de pr\u00eatres pour son \u00e9glise, ceux-ci saisissent Augustin pour l&rsquo;ordonner pr\u00eatre sur-le-champ. Valerius fait tout pour conserver Augustin \u00e0 Hippone et l&rsquo;autorise \u00e0 fonder un\u00a0<a title=\"Monast\u00e8re\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Monast%C3%A8re\">monast\u00e8re<\/a>\u00a0dans le jardin de la principale \u00e9glise<sup id=\"cite_ref-Brown2001178_62-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001178-62\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>50<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Ce monast\u00e8re fournira par la suite de nombreux \u00e9v\u00eaques \u00e0 l&rsquo;\u00c9glise d&rsquo;Afrique, en recrutant de nombreux anciens membres de l&rsquo;administration imp\u00e9riale, notamment de la police secr\u00e8te<sup id=\"cite_ref-Brown2001185_63-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001185-63\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>51<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Augustin se montre extr\u00eamement actif pour renforcer la position de l&rsquo;\u00c9glise catholique. Le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"0392-08-29\" data-sort-value=\"0392-08-29\">28 ao\u00fbt 392<\/time>, lors d&rsquo;un d\u00e9bat, il fait si bien qu&rsquo;il r\u00e9duit le chef des manich\u00e9ens Fortunatus au silence et le force \u00e0 quitter la ville<sup id=\"cite_ref-Brown2001146_49-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001146-49\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>37<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Instruits par l&rsquo;exp\u00e9rience, les\u00a0<a title=\"Donatisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Donatisme\">donatistes<\/a>\u00a0\u00e9vitent le d\u00e9bat\u00a0; pour les affronter, Augustin \u00e9crit en 394 le\u00a0<i>Psalmus contra partem donati<\/i>, destin\u00e9 \u00e0 les combattre sur leur propre terrain, celui des\u00a0<a title=\"Cantique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cantique\">cantiques<\/a>\u00a0populaires<sup id=\"cite_ref-Brown2001181_64-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001181-64\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>52<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En 395, Augustin est nomm\u00e9 \u00e9v\u00eaque d&rsquo;Hippone<sup id=\"cite_ref-Brown2001186_65-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001186-65\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>53<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0et le restera jusqu&rsquo;\u00e0 sa mort en 430. En\u00a0<a title=\"399\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/399\">399<\/a>, les\u00a0<a title=\"Temple\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Temple\">temples<\/a>\u00a0<a title=\"Pa\u00efen\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pa%C3%AFen\">pa\u00efens<\/a>\u00a0carthaginois sont ferm\u00e9s. \u00c0 cette occasion, il r\u00e9dige la\u00a0<i>Cat\u00e9ch\u00e8se des D\u00e9butants<\/i><sup id=\"cite_ref-Le_cat\u00e9ch\u00e8te_aux_premiers_si\u00e8cles_de_notre_\u00e8re_66-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Le_cat%C3%A9ch%C3%A8te_aux_premiers_si%C3%A8cles_de_notre_%C3%A8re-66\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>54<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">C&rsquo;est \u00e0 Hippone (l&rsquo;actuelle\u00a0<a title=\"Annaba\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Annaba\">Annaba<\/a>\u00a0en\u00a0<a title=\"Alg\u00e9rie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alg%C3%A9rie\">Alg\u00e9rie<\/a>) qu&rsquo;il \u00e9crit les grandes \u0153uvres de la maturit\u00e9\u00a0:\u00a0<i><a title=\"Les Confessions (Augustin d'Hippone)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Les_Confessions_(Augustin_d%27Hippone)\">Les Confessions<\/a><\/i>\u00a0(397 \u00e0 400)<sup id=\"cite_ref-Brown2001210_67-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001210-67\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>55<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0;\u00a0<i><a title=\"De la Trinit\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/De_la_Trinit%C3%A9\">De la Trinit\u00e9<\/a><\/i>\u00a0(410-416)\u00a0;\u00a0<i><a title=\"La Cit\u00e9 de Dieu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Cit%C3%A9_de_Dieu\">La Cit\u00e9 de Dieu<\/a><\/i>\u00a0(410 \u00e0 426)<sup id=\"cite_ref-Brown2001431_68-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001431-68\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>56<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. C&rsquo;est aussi depuis Hippone qu&rsquo;il m\u00e8ne l&rsquo;essentiel de ses combats contre les\u00a0<a title=\"Manich\u00e9isme (religion)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Manich%C3%A9isme_(religion)\">manich\u00e9ens<\/a>\u00a0(environ de 387 \u00e0 400), contre les\u00a0<a title=\"Donatisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Donatisme\">donatistes<\/a>\u00a0(environ de 400 \u00e0 412) et contre les\u00a0<a title=\"P\u00e9lagianisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9lagianisme\">p\u00e9lagiens<\/a>, de 412 \u00e0 430<sup id=\"cite_ref-Marrou200344-45_69-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Marrou200344-45-69\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>57<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Augustin impose \u00e0 son\u00a0<a title=\"Clerg\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Clerg%C3%A9\">clerg\u00e9<\/a>\u00a0un mode de vie tr\u00e8s modeste, \u00e0 son exemple<sup id=\"cite_ref-Brown2001540_70-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001540-70\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>58<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Toutefois, il est confront\u00e9 \u00e0 certaines d\u00e9rives, et le lien entre les nouveaux clercs et les anciens \u2014\u00a0tr\u00e8s unis et aux tendances autoritaires\u00a0\u2014 est difficile<sup id=\"cite_ref-Brown2001541_71-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001541-71\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>59<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Comme l&rsquo;\u00c9glise d&rsquo;Afrique en g\u00e9n\u00e9ral, il se montre peu\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Missionnaire chr\u00e9tien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Missionnaire_chr%C3%A9tien\">missionnaire<\/a>\u00a0et n&rsquo;essaie gu\u00e8re d&rsquo;<a class=\"mw-redirect\" title=\"\u00c9vang\u00e9liser\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vang%C3%A9liser\">\u00e9vang\u00e9liser<\/a>\u00a0hors de la fronti\u00e8re romaine et de la zone littorale d&rsquo;Afrique du Nord<sup id=\"cite_ref-Brown2001528_72-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001528-72\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>60<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Durant cette p\u00e9riode, Augustin est le conseiller spirituel d&rsquo;une certaine Pauline, dont on sait peu de choses, sinon qu&rsquo;il pourrait s&rsquo;agir d&rsquo;une noble romaine. De la correspondance qu&rsquo;ils \u00e9changent, il reste la\u00a0<i>lettre 147<\/i>, connue sous le titre de\u00a0<i>La Vision de Dieu<\/i><sup id=\"cite_ref-Lagouan\u00e8re201018-19_73-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Lagouan%C3%A8re201018-19-73\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>61<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Il passe les derni\u00e8res ann\u00e9es de sa vie \u00e0 \u00e9tablir une chronologie de ses \u00e9crits, \u00e0 les relire et \u00e0 les \u00e9valuer, ce qu&rsquo;il fait dans les\u00a0<i>R\u00e9tractations<\/i><sup id=\"cite_ref-Brown2001565_74-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001565-74\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>62<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il meurt \u00e0 Hippone en\u00a0<a title=\"430\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/430\">430<\/a>, pendant le\u00a0<a title=\"Si\u00e8ge d'Hippone\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Si%C3%A8ge_d%27Hippone\">si\u00e8ge de la ville<\/a>\u00a0par\u00a0<a title=\"Gens\u00e9ric\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gens%C3%A9ric\">Gens\u00e9ric<\/a>, roi des\u00a0<a title=\"Vandales\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vandales\">Vandales<\/a>. Il laisse derri\u00e8re lui une \u0153uvre consid\u00e9rable. Il passe ses derniers jours volontairement seul, de peur d&rsquo;\u00eatre distrait, se concentrant sur la lecture des\u00a0<a title=\"Livre des Psaumes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Livre_des_Psaumes\">psaumes<\/a>\u00a0de\u00a0<a title=\"David (roi d'Isra\u00ebl)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/David_(roi_d%27Isra%C3%ABl)\">David<\/a>\u00a0affich\u00e9s au mur de sa cellule<sup id=\"cite_ref-Brown2001570_75-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001570-75\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>63<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"D\u00e9pouille_et_reliques\"><span id=\"D.C3.A9pouille_et_reliques\"><\/span>D\u00e9pouille et reliques<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Arca_di_S._Agostino_(1362),_Pavia,_S._Pietro_in_Ciel_d%27Oro_16.JPG?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c6\/Arca_di_S._Agostino_%281362%29%2C_Pavia%2C_S._Pietro_in_Ciel_d%27Oro_16.JPG\/250px-Arca_di_S._Agostino_%281362%29%2C_Pavia%2C_S._Pietro_in_Ciel_d%27Oro_16.JPG\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c6\/Arca_di_S._Agostino_%281362%29%2C_Pavia%2C_S._Pietro_in_Ciel_d%27Oro_16.JPG\/500px-Arca_di_S._Agostino_%281362%29%2C_Pavia%2C_S._Pietro_in_Ciel_d%27Oro_16.JPG 2x\" alt=\"Photographie. Grand tombeau dans une \u00e9glise.\" width=\"250\" height=\"263\" data-file-width=\"2333\" data-file-height=\"2452\" \/><\/a><figcaption><a title=\"Giovanni di Balduccio\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Giovanni_di_Balduccio\">Giovanni di Balduccio<\/a>, tombe de saint Augustin (1362-1365) \u00e0 la\u00a0<a title=\"Basilique San Pietro in Ciel d'Oro\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Basilique_San_Pietro_in_Ciel_d%27Oro\">basilique San Pietro in Ciel d&rsquo;Oro<\/a>\u00a0\u00e0\u00a0<a title=\"Pavie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pavie\">Pavie<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Selon son biographe\u00a0<a title=\"Possidius de Calame\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Possidius_de_Calame\">Possidius de Calama<\/a>, Augustin est enterr\u00e9 le jour m\u00eame de sa mort, probablement dans l&rsquo;enceinte de l&rsquo;\u00e9glise cath\u00e9drale d&rsquo;Hippone, la cit\u00e9 \u00e9tant toujours assi\u00e9g\u00e9e<sup id=\"cite_ref-:3_76-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-:3-76\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>64<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Apr\u00e8s l&rsquo;installation des Vandales ariens en Afrique du Nord, un grand nombre de clercs catholiques s&rsquo;exilent en\u00a0<a title=\"Sardaigne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sardaigne\">Sardaigne<\/a>, notamment au cours de deux vagues vers 508 et 518, ainsi qu&rsquo;en t\u00e9moigne la\u00a0<i>Vita<\/i>\u00a0consacr\u00e9e \u00e0\u00a0<a title=\"Fulgence de Ruspe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fulgence_de_Ruspe\">Fulgence de Ruspe<\/a><sup id=\"cite_ref-:4_77-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-:4-77\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>65<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Contrairement \u00e0 la tradition populaire qui veut que ce soit\u00a0<a title=\"Eug\u00e8ne de Carthage\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Eug%C3%A8ne_de_Carthage\">Eug\u00e8ne de Carthage<\/a>\u00a0et Fulgence qui aient organis\u00e9 la translation du corps de l&rsquo;\u00e9v\u00eaque d&rsquo;Hippone \u00e0\u00a0<a title=\"Cagliari\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cagliari\">Calaris<\/a>, il faut attendre encore pr\u00e8s de deux si\u00e8cles avant que les restes de l&rsquo;\u00e9v\u00eaque d&rsquo;Hippone n\u2019arrivent sur l&rsquo;\u00eele<sup id=\"cite_ref-:4_77-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-:4-77\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>65<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, alors sous domination Byzantine<sup id=\"cite_ref-:3_76-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-:3-76\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>64<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0: il semble en effet \u00e9tabli que le corps d&rsquo;Augustin n&rsquo;a \u00e9t\u00e9 transport\u00e9 d&rsquo;Afrique du Nord \u00e0 Calaris par des r\u00e9fugi\u00e9s fuyant l&rsquo;Afrique du Nord qu&rsquo;\u00e0 la fin du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"7\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">VII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<sup id=\"cite_ref-Rowland2001148_78-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Rowland2001148-78\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>66<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Toutefois, certains chercheurs consid\u00e8rent que les restes de l&rsquo;\u00e9v\u00eaque, ainsi que sa biblioth\u00e8que, ont pu \u00eatre emport\u00e9s par les Romains battant en retraite d\u00e8s apr\u00e8s la prise d&rsquo;Hippone par les Vandales, peu avant 435<sup id=\"cite_ref-:3_76-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-:3-76\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>64<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">D&rsquo;apr\u00e8s\u00a0<a title=\"B\u00e8de le V\u00e9n\u00e9rable\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/B%C3%A8de_le_V%C3%A9n%C3%A9rable\">B\u00e8de le V\u00e9n\u00e9rable<\/a>, qui \u00e9crit vers 725, les restes d&rsquo;Augustin sont ensuite transf\u00e9r\u00e9s \u00e0\u00a0<a title=\"Pavie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pavie\">Pavie<\/a>\u00a0vers 721-725 \u00e0 l&rsquo;initiative du roi lombard\u00a0<a title=\"Liutprand\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Liutprand\">Liutprand<\/a>\u00a0qui les acquiert<sup id=\"cite_ref-79\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-79\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>67<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0en \u00e9change d&rsquo;une somme consid\u00e9rable dont on ignore si elle est vers\u00e9e aux musulmans<sup id=\"cite_ref-Rowland2001148_78-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Rowland2001148-78\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>66<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, qui se livrent alors \u00e0 des raids c\u00f4tiers mena\u00e7ant la Sardaigne<sup id=\"cite_ref-80\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-80\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>n 13<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, aux chr\u00e9tiens locaux ou aux dirigeants byzantins de l&rsquo;\u00eele<sup id=\"cite_ref-:3_76-3\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-:3-76\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>64<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Quoi qu&rsquo;il en soit, les reliques sont alors transport\u00e9es par bateau jusqu&rsquo;\u00e0\u00a0<a title=\"G\u00eanes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%AAnes\">G\u00eanes<\/a>\u00a0puis port\u00e9es en procession vers Pavie, o\u00f9 elles sont d\u00e9pos\u00e9es un\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"10-11\" data-sort-value=\"10-11\">11 octobre<\/time>\u00a0par Pierre,\u00a0<a title=\"Liste des \u00e9v\u00eaques de Pavie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Liste_des_%C3%A9v%C3%AAques_de_Pavie\">\u00e9v\u00eaque du lieu<\/a>\u00a0et oncle du souverain lombard, en la\u00a0<a title=\"Basilique San Pietro in Ciel d'Oro\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Basilique_San_Pietro_in_Ciel_d%27Oro\">basilique San Pietro in Ciel d&rsquo;Oro<\/a>\u00a0o\u00f9 se trouve d\u00e9j\u00e0 la d\u00e9pouille de\u00a0<a title=\"Bo\u00e8ce\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bo%C3%A8ce\">Bo\u00e8ce<\/a><sup id=\"cite_ref-:3_76-4\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-:3-76\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>64<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La tombe de saint Augustin devient l&rsquo;objet de v\u00e9n\u00e9ration. La garde du corps est confi\u00e9e \u00e0 une communaut\u00e9 monastique mentionn\u00e9e pour la premi\u00e8re fois dans un texte du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"10\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">X<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle comme appartenant \u00e0 l&rsquo;<a title=\"Ordre de Saint-Beno\u00eet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ordre_de_Saint-Beno%C3%AEt\">ordre b\u00e9n\u00e9dictin<\/a><sup id=\"cite_ref-:3_76-5\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-:3-76\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>64<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Certains \u00e9l\u00e9ments de la d\u00e9pouille sont diss\u00e9min\u00e9s comme reliques\u00a0: au d\u00e9but du onzi\u00e8me\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"11\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XI<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, le bras gauche est vendu ou donn\u00e9 \u00e0 un \u00e9v\u00eaque anglais qui l&#8217;emm\u00e8ne \u00e0\u00a0<a title=\"Coventry\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Coventry\">Coventry<\/a>, une vert\u00e8bre est envoy\u00e9e \u00e0\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Raguse (Croatie)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Raguse_(Croatie)\">Raguse<\/a>, un doigt \u00e0\u00a0<a title=\"Parme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Parme\">Parme<\/a><sup id=\"cite_ref-:3_76-6\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-:3-76\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>64<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u2026<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1327-01\" data-sort-value=\"1327-01\">janvier 1327<\/time>, le pape\u00a0<a title=\"Jean XXII\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_XXII\"><span class=\"nowrap\">Jean\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"22\"><span class=\"romain\">XXII<\/span><\/abbr><\/span><\/a>, par la\u00a0<a title=\"Bulle pontificale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bulle_pontificale\">bulle<\/a>\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">Veneranda Sanctorum Patrum<\/span><\/i>, fait des\u00a0<a title=\"Augustins\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustins\">augustins<\/a>\u00a0les gardiens de la tombe<sup id=\"cite_ref-Canonici_Regolari_e_mondo_dell'Osservanza_81-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Canonici_Regolari_e_mondo_dell'Osservanza-81\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>68<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0aux c\u00f4t\u00e9s des\u00a0<a title=\"Chanoine r\u00e9gulier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chanoine_r%C3%A9gulier\">chanoines r\u00e9guliers<\/a>\u00a0de\u00a0<a title=\"Mortara\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mortara\">Mortara<\/a>\u00a0qui ont remplac\u00e9 les b\u00e9n\u00e9dictins depuis 1220<sup id=\"cite_ref-:3_76-7\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-:3-76\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>64<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Les reliques sont d\u00e9plac\u00e9es ou dissimul\u00e9es avant le\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"14\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, si bien qu&rsquo;il n&rsquo;y a plus de certitude quant \u00e0 leur localisation, ce qui ouvre \u00e0 de vives pol\u00e9miques sur l&rsquo;authenticit\u00e9 des ossements trouv\u00e9s par des ouvriers \u00e0 l&rsquo;occasion de travaux effectu\u00e9s dans la basilique en 1695, mais \u00e9galement un regain de ferveur populaire<sup id=\"cite_ref-:3_76-8\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-:3-76\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>64<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Apr\u00e8s moult p\u00e9rip\u00e9ties au cours des si\u00e8cles qui suivent, les reliques d\u2019Augustin sont transf\u00e9r\u00e9es en 1900 du\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Cath\u00e9drale de Pavie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cath%C3%A9drale_de_Pavie\">Duomo<\/a>\u00a0\u00e0 la basilique San Pietro, qui vient d&rsquo;\u00eatre reconsacr\u00e9e\u00a0: elles y sont plac\u00e9es sur le\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Ma\u00eetre-autel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ma%C3%AEtre-autel\">ma\u00eetre-autel<\/a>\u00a0dans un coffret en argent o\u00f9 elles font toujours l&rsquo;objet de v\u00e9n\u00e9ration<sup id=\"cite_ref-:3_76-9\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-:3-76\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>64<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Saint_et_docteur_de_l'\u00c9glise\"><span id=\"Saint_et_docteur_de_l.27.C3.89glise\"><\/span>Saint et docteur de l&rsquo;\u00c9glise<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Augustin est\u00a0<a title=\"Canonisation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Canonisation\">canonis\u00e9<\/a>\u00a0en 1298 et reconnu comme\u00a0<a title=\"Docteur de l'\u00c9glise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Docteur_de_l%27%C3%89glise\">docteur de l&rsquo;\u00c9glise<\/a>\u00a0la m\u00eame ann\u00e9e par le pape\u00a0<a title=\"Boniface VIII\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Boniface_VIII\"><span class=\"nowrap\">Boniface\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"8\"><span class=\"romain\">VIII<\/span><\/abbr><\/span><\/a><sup id=\"cite_ref-82\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-82\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>69<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il est f\u00eat\u00e9 par les catholiques le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"08-28\" data-sort-value=\"08-28\">28 ao\u00fbt<\/time>, jour de sa mort. Augustin est consid\u00e9r\u00e9 comme le\u00a0<a title=\"Saint patron\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint_patron\">saint patron<\/a>\u00a0des brasseurs, des imprimeurs et des th\u00e9ologiens. L&rsquo;<a title=\"\u00c9glise orthodoxe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89glise_orthodoxe\">\u00c9glise orthodoxe<\/a>\u00a0le consid\u00e8re \u00e9galement comme un saint et le c\u00e9l\u00e8bre le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"06-15\" data-sort-value=\"06-15\">15 juin<\/time><sup id=\"cite_ref-Chrysostomos_83-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Chrysostomos-83\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>70<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"L'homme_Augustin\"><span id=\"L.27homme_Augustin\"><\/span>L&rsquo;homme Augustin<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Une_formation_de_rh\u00e9teur_et_non_de_philosophe\"><span id=\"Une_formation_de_rh.C3.A9teur_et_non_de_philosophe\"><\/span>Une formation de rh\u00e9teur et non de philosophe<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:D%C3%A9mosth%C3%A8ne_s%27exer%C3%A7ant_%C3%A0_la_parole_(1870)_by_Jean-Jules-Antoine_Lecomte_du_Nou%C3%BF.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/48\/D%C3%A9mosth%C3%A8ne_s%27exer%C3%A7ant_%C3%A0_la_parole_%281870%29_by_Jean-Jules-Antoine_Lecomte_du_Nou%C3%BF.jpg\/250px-D%C3%A9mosth%C3%A8ne_s%27exer%C3%A7ant_%C3%A0_la_parole_%281870%29_by_Jean-Jules-Antoine_Lecomte_du_Nou%C3%BF.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/4\/48\/D%C3%A9mosth%C3%A8ne_s%27exer%C3%A7ant_%C3%A0_la_parole_%281870%29_by_Jean-Jules-Antoine_Lecomte_du_Nou%C3%BF.jpg 2x\" alt=\"Tableau. Homme parlant en faisant de grands gestes dans un lieu d\u00e9sert.\" width=\"190\" height=\"244\" data-file-width=\"350\" data-file-height=\"449\" \/><\/a><figcaption><a title=\"D\u00e9mosth\u00e8ne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/D%C3%A9mosth%C3%A8ne\">D\u00e9mosth\u00e8ne<\/a>\u00a0s&rsquo;exer\u00e7ant \u00e0 la parole\u00a0: un des rh\u00e9teurs de l&rsquo;Antiquit\u00e9 les plus connus avec\u00a0<a title=\"Cic\u00e9ron\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cic%C3%A9ron\">Cic\u00e9ron<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;\u00e9ducation d&rsquo;Augustin est enti\u00e8rement tourn\u00e9e vers\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0la ma\u00eetrise de la parole\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0que les \u00e9tudiants acqui\u00e8rent alors par l&rsquo;\u00e9tude de quelques grands anciens (<a title=\"Virgile\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Virgile\">Virgile<\/a>,\u00a0<a title=\"Cic\u00e9ron\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cic%C3%A9ron\">Cic\u00e9ron<\/a>,\u00a0<a title=\"Salluste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Salluste\">Salluste<\/a>) qu&rsquo;ils apprennent quasiment par c\u0153ur<sup id=\"cite_ref-Brown200144_84-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown200144-84\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>71<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Augustin, \u00e9l\u00e8ve pr\u00e9coce et dou\u00e9, aime les classiques latins<sup id=\"cite_ref-Mendelson20103_85-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Mendelson20103-85\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>72<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Sa formation marque son approche des \u00c9critures, son art d&rsquo;\u00e9crire et son choix des mots. Elle lui donne aussi les cl\u00e9s pour comprendre et \u00eatre compris des lettr\u00e9s du monde romain. En revanche, cette m\u00e9thode d&rsquo;enseignement est peu adapt\u00e9e \u00e0 l&rsquo;apprentissage des langues et Augustin, \u00e0 la fin de ses \u00e9tudes, ne conna\u00eet pas le grec. Augustin est ainsi quasiment le seul philosophe latin de l&rsquo;Antiquit\u00e9 \u00e0 ne pas r\u00e9ellement ma\u00eetriser le grec, m\u00eame si dans sa maturit\u00e9 il s&rsquo;efforce de rem\u00e9dier en partie \u00e0 cette lacune<sup id=\"cite_ref-Brown200143_37-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown200143-37\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>26<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Augustin est par formation et par son talent naturel un redoutable rh\u00e9teur et pol\u00e9miste qui, \u00e0 la fin de sa vie, selon\u00a0<a title=\"Peter Brown (historien)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Peter_Brown_(historien)\">Peter Brown<\/a>, sait\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0trop bien mettre en branle la rude machine de la controverse eccl\u00e9siastique\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Brown2001504_86-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001504-86\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>73<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, notamment \u00e0 l&rsquo;\u00e9gard de\u00a0<a title=\"Julien d'\u00c9clane\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Julien_d%27%C3%89clane\">Julien d&rsquo;\u00c9clane<\/a>. Une part importante de son \u0153uvre est li\u00e9e \u00e0 ses controverses avec les\u00a0<a title=\"Manich\u00e9isme (religion)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Manich%C3%A9isme_(religion)\">manich\u00e9ens<\/a>, avec les\u00a0<a title=\"Donatisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Donatisme\">donatistes<\/a>\u00a0qui dominaient alors l&rsquo;\u00c9glise chr\u00e9tienne d&rsquo;Afrique, avec les lettr\u00e9s romains pa\u00efens, et enfin avec le\u00a0<a title=\"P\u00e9lagianisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9lagianisme\">p\u00e9lagianisme<\/a>, d&rsquo;abord celui de\u00a0<a title=\"P\u00e9lage (h\u00e9r\u00e9siarque)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9lage_(h%C3%A9r%C3%A9siarque)\">P\u00e9lage<\/a>\u00a0puis celui de\u00a0<a title=\"Julien d'\u00c9clane\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Julien_d%27%C3%89clane\">Julien d&rsquo;\u00c9clane<\/a>. Dans ses pol\u00e9miques, il adopte parfois des positions dures, comme en t\u00e9moigne sa devise durant sa campagne contre les donatistes\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0couvre-leur la face d&rsquo;ignominie\u00a0\u00bb<\/span>. La pol\u00e9mique termin\u00e9e, il n&rsquo;h\u00e9site pas \u00e0 utiliser l&rsquo;administration imp\u00e9riale pour faire appliquer les d\u00e9cisions ad\u00e9quates<sup id=\"cite_ref-Brown2001502_87-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001502-87\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>74<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"La_p\u00e9riode_manich\u00e9enne_d'Augustin\"><span id=\"La_p.C3.A9riode_manich.C3.A9enne_d.27Augustin\"><\/span>La p\u00e9riode manich\u00e9enne d&rsquo;Augustin<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article connexe\u00a0:\u00a0<a title=\"Manich\u00e9isme (religion)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Manich%C3%A9isme_(religion)\">Manich\u00e9isme (religion)<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">La lecture de l\u2019<i><a title=\"Hortensius (Cic\u00e9ron)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hortensius_(Cic%C3%A9ron)\">Hortensius<\/a><\/i>\u00a0de Cic\u00e9ron pousse Augustin vers l&rsquo;\u00e9tude de la Sagesse. Comme le christianisme en Afrique du Nord se voulait le repr\u00e9sentant de la Sagesse v\u00e9ritable<sup id=\"cite_ref-Brown200149-51_88-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown200149-51-88\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>75<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, Augustin aurait pu \u00eatre attir\u00e9 par ce dernier d\u00e8s le d\u00e9but, mais l&rsquo;\u00c9glise africaine est tr\u00e8s pragmatique et offre peu d\u2019attrait pour un intellectuel comme Augustin. Au contraire, le\u00a0<a title=\"Manich\u00e9isme (religion)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Manich%C3%A9isme_(religion)\">manich\u00e9isme<\/a>, alors en pleine expansion, donne \u00e0 ses membres le sentiment de figurer parmi les \u00c9lus \u2014 nom que la secte conf\u00e8re d&rsquo;ailleurs \u00e0 ses chefs. Le myst\u00e8re dont ils s\u2019entourent, leur vie asc\u00e9tique, les liens forts qui les unissent, constituent \u00e9galement d&rsquo;autres raisons de l&rsquo;attrait d&rsquo;Augustin pour les manich\u00e9ens. Enfin, les manich\u00e9ens se pr\u00e9sentent comme de vrais disciples du Christ, vu avant tout comme\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0J\u00e9sus souffrant\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Brown200166_89-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown200166-89\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>76<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Cette vision s&rsquo;inscrit parfaitement dans la perspective d\u2019une doctrine o\u00f9 le Bien est sans d\u00e9fense et passif face au Mal, et o\u00f9 Dieu est priv\u00e9 de sa toute-puissance<sup id=\"cite_ref-Saint_Augustin_et_le_probl\u00e8me_du_mal_90-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Saint_Augustin_et_le_probl%C3%A8me_du_mal-90\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>77<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:ManichaeismSpread.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/57\/ManichaeismSpread.jpg\/250px-ManichaeismSpread.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/57\/ManichaeismSpread.jpg\/500px-ManichaeismSpread.jpg 2x\" alt=\"Carte montrant l\u2019expansion du manich\u00e9isme.\" width=\"250\" height=\"135\" data-file-width=\"1628\" data-file-height=\"881\" \/><\/a><figcaption>La diffusion du manich\u00e9isme entre 300 et 500 de notre \u00e8re. Le manich\u00e9isme s&rsquo;est \u00e9tendu de l&rsquo;Orient \u00e0 l&rsquo;Occident, un certain nombre des \u00e9crits les plus importants que l&rsquo;on poss\u00e8de sont \u00e9crits en chinois.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Plus tard, Augustin consid\u00e8re cette approche de Dieu comme le principal point faible du manich\u00e9isme<sup id=\"cite_ref-Brown200166_89-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown200166-89\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>76<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Toutefois, sur le moment, le manich\u00e9isme permet \u00e0 Augustin de ne pas attribuer le mal \u00e0 Dieu<sup id=\"cite_ref-Brown200160_91-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown200160-91\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>78<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Un autre avantage de cette doctrine est que ce n&rsquo;est pas l&rsquo;Homme qui p\u00e8che mais quelque chose dans sa nature, ce qui permet d&rsquo;\u00e9vacuer la responsabilit\u00e9 des \u00eatres humains. Dans les\u00a0<i>Confessions<\/i>, Augustin avoue avoir \u00e9t\u00e9 longtemps sensible \u00e0 ce point<sup id=\"cite_ref-92\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-92\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>79<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Par ailleurs, le manich\u00e9isme lui permet d&rsquo;\u00e9chapper \u00e0 l&rsquo;image de Dieu le P\u00e8re h\u00e9rit\u00e9e de l&rsquo;Ancien Testament que les manich\u00e9ens rejettent. De m\u00eame, le manich\u00e9isme propose une vision tr\u00e8s n\u00e9gative des\u00a0<a title=\"Patriarches (Bible)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Patriarches_(Bible)\">patriarches<\/a>\u00a0(dont le comportement est vu comme trop humain, voire immoral<sup id=\"cite_ref-Brown200162_93-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown200162-93\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>80<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>), ce qui n&rsquo;est pas sans \u00e9cho chez Augustin. Mais ce dernier n&rsquo;adh\u00e8re pas seul au manich\u00e9isme\u00a0: il entra\u00eene dans son aventure un groupe d&rsquo;amis lettr\u00e9s qu&rsquo;il va avoir plus tard le plus grand mal \u00e0 faire retourner dans le giron de l&rsquo;\u00c9glise<sup id=\"cite_ref-Brown200168_94-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown200168-94\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>81<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">M\u00eame si Augustin est durant neuf ans un \u00ab\u00a0auditeur\u00a0\u00bb, c&rsquo;est-\u00e0-dire un fid\u00e8le du manich\u00e9isme<sup id=\"cite_ref-Brown200157_95-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown200157-95\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>82<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, tr\u00e8s vite, il se sent \u00e0 l&rsquo;\u00e9troit dans ce mouvement et ce pour plusieurs raisons. D\u2019abord la majeure partie des convertis au manich\u00e9isme sont des commer\u00e7ants qui se posent moins de questions qu&rsquo;Augustin. Ensuite, quand ce dernier finit par rencontrer le responsable des manich\u00e9ens pour l&rsquo;Empire romain,\u00a0<a title=\"Fauste de Mil\u00e8ve\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fauste_de_Mil%C3%A8ve\">Fauste de Mil\u00e8ve<\/a>, celui-ci le d\u00e9\u00e7oit par son manque de culture classique<sup id=\"cite_ref-Brown200174_96-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown200174-96\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>83<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Augustin quitte alors le manich\u00e9isme car il estime qu&rsquo;il ne lui permet plus de progresser. Il ne croit pas, \u00e0 la diff\u00e9rence des manich\u00e9ens, que l&rsquo;on puisse se\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0dispenser des exigences exaltantes qu&rsquo;implique dans la philosophie classique la recherche de la v\u00e9rit\u00e9\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Brown200174_96-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown200174-96\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>83<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Apr\u00e8s avoir quitt\u00e9 le manich\u00e9isme, il fait un bref retour \u00e0 Cic\u00e9ron et au\u00a0<a title=\"Scepticisme (philosophie)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Scepticisme_(philosophie)\">scepticisme<\/a>, se reprochant d&rsquo;avoir adh\u00e9r\u00e9 \u00e0 une secte trop rapidement, sans avoir pris le temps du jugement<sup id=\"cite_ref-Brown200198_97-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown200198-97\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>84<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Augustin_et_les_femmes\">Augustin et les femmes<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Saint_Augustine_and_Saint_Monica.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/98\/Saint_Augustine_and_Saint_Monica.jpg\/250px-Saint_Augustine_and_Saint_Monica.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/98\/Saint_Augustine_and_Saint_Monica.jpg\/500px-Saint_Augustine_and_Saint_Monica.jpg 2x\" alt=\"Tableau. Homme avec sa m\u00e8re.\" width=\"190\" height=\"245\" data-file-width=\"1242\" data-file-height=\"1600\" \/><\/a><figcaption><i>Saint Augustin et sa m\u00e8re sainte Monique<\/i>\u00a0(1846), par\u00a0<a title=\"Ary Scheffer\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ary_Scheffer\">Ary Scheffer<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Deux femmes ont beaucoup compt\u00e9 pour Augustin\u00a0: sa m\u00e8re,\u00a0<a title=\"Monique d'Hippone\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Monique_d%27Hippone\">Monique<\/a>, et une concubine \u2014\u00a0dont nous ignorons le nom\u00a0\u2014 avec laquelle il a v\u00e9cu pendant treize ans et dont il a eu un fils,\u00a0<a title=\"Ad\u00e9odat (fils d'Augustin)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ad%C3%A9odat_(fils_d%27Augustin)\">Ad\u00e9odat<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Sa m\u00e8re lui est si attach\u00e9e que\u00a0<a title=\"Peter Brown (historien)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Peter_Brown_(historien)\">Peter Brown<\/a>\u00a0la qualifie de\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0m\u00e8re abusive\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Brown200134_98-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown200134-98\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>85<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Augustin lui-m\u00eame estime que l&rsquo;amour qu&rsquo;elle lui porte est \u00e0 certains \u00e9gards\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0trop charnel\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-99\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-99\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>86<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Malgr\u00e9 tout, Monique, chr\u00e9tienne ardente, sait se montrer ferme avec son fils. Ainsi, lorsqu&rsquo;il devient manich\u00e9en, elle le chasse de la maison tout en restant proche de lui. Elle veut \u00e9galement \u00e0 toute force le suivre \u00e0 Rome, obligeant Augustin, qui d\u00e9sire \u00eatre seul, \u00e0 mentir, mensonge qu&rsquo;il se reproche et qui assombrit son s\u00e9jour \u00e0 Rome. Elle r\u00e9ussit malgr\u00e9 tout \u00e0 le rejoindre et le suit \u00e0 Milan et \u00e0 Cassiacum o\u00f9 il passe plusieurs mois de retraite philosophique avec certains de ses amis et relations. Elle y fait office de ma\u00eetresse de maison tout en participant aux discussions. Monique meurt \u00e0 Ostie sur le chemin de retour en Afrique durant l&rsquo;\u00e9t\u00e9 387. Augustin, dans\u00a0<i><a title=\"Les Confessions (Augustin d'Hippone)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Les_Confessions_(Augustin_d%27Hippone)\">Les Confessions<\/a><\/i>, \u00e9voque cette disparition et les moments qui ont pr\u00e9c\u00e9d\u00e9 en ces termes\u00a0:<\/p>\n<blockquote>\n<p>\u00ab\u00a0\u00c0 peu de distance de ce jour o\u00f9 ma m\u00e8re devait sortir de cette vie, jour que vous connaissiez, mais que nous ignorions, il \u00e9tait arriv\u00e9, par un effet de vos vues secr\u00e8tes, comme je le crois, qu\u2019elle et moi, nous nous trouvions seuls appuy\u00e9s \u00e0 une fen\u00eatre, donnant sur le jardin de la maison qui \u00e9tait notre demeure \u00e0 Ostie, \u00e0 l\u2019embouchure du Tibre, [\u2026] vous savez, Seigneur, que ce jour-l\u00e0, durant ce discours, le monde et tous ses plaisirs nous paraissaient bien vils. Alors ma m\u00e8re dit\u00a0: \u00ab\u00a0Mon fils, pour ce qui me regarde, plus rien ne me charme en cette vie. J\u2019ignore ce que je dois faire encore ici, et pourquoi j\u2019y suis, apr\u00e8s que mon esp\u00e9rance de ce si\u00e8cle a \u00e9t\u00e9 accomplie. Il n\u2019y avait qu\u2019une seule chose pour laquelle je d\u00e9sirasse rester un peu dans cette vie, c\u2019\u00e9tait de te voir chr\u00e9tien catholique avant de mourir. Mon Dieu m\u2019a accord\u00e9 cela au-del\u00e0 de mes v\u0153ux\u00a0; je te vois son serviteur, non content d\u2019avoir m\u00e9pris\u00e9 les terrestres f\u00e9licit\u00e9s\u00a0; que fais-je donc ici\u00a0? (<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>,\u00a0<span class=\"nowrap\"><abbr class=\"abbr\" title=\"paragraphe(s)\">\u00a7<\/abbr>\u00a010<\/span>)\u00a0\u00bb<\/p>\n<\/blockquote>\n<p style=\"text-align: justify;\">De la femme qui a partag\u00e9 sa vie durant treize ans, nous ignorons tout jusqu&rsquo;au nom. Il la quitte lorsqu&rsquo;il envisage de r\u00e9aliser un \u00ab\u00a0riche mariage\u00a0\u00bb, pratique courante \u00e0 l&rsquo;\u00e9poque o\u00f9 le statut social pouvait \u00eatre un obstacle \u00e0 l&rsquo;accession au\u00a0<span class=\"citation not_fr_quote\" lang=\"la\">\u00ab\u00a0<span class=\"italique\">matrimonium<\/span>\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Mendelson20108_100-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Mendelson20108-100\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>87<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Mais le fait qu&rsquo;il oublie de la nommer ne signifie pas qu&rsquo;elle n&rsquo;ait pas compt\u00e9 pour lui. C&rsquo;est la th\u00e8se que soutient Mendelson, qui rel\u00e8ve qu&rsquo;Augustin utilise, pour \u00e9voquer cette s\u00e9paration, les mots\u00a0<i>c\u0153ur<\/i>\u00a0(<span class=\"citation not_fr_quote\" lang=\"la\">\u00ab\u00a0<span class=\"italique\">cor<\/span>\u00a0\u00bb<\/span>),\u00a0<i>\u00e9tait attach\u00e9<\/i>\u00a0(<span class=\"citation not_fr_quote\" lang=\"la\">\u00ab\u00a0<span class=\"italique\">adhaerebat<\/span>\u00a0\u00bb<\/span>), et\u00a0<i>bless\u00e9<\/i>\u00a0(<span class=\"citation not_fr_quote\" lang=\"la\">\u00ab\u00a0<span class=\"italique\">conscium et vulneratum<\/span>\u00a0\u00bb<\/span>), employ\u00e9s dans les\u00a0<i><a title=\"Les Confessions (Augustin d'Hippone)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Les_Confessions_(Augustin_d%27Hippone)\">Confessions<\/a><\/i>\u00a0seulement dans deux autres situations\u00a0: pour parler de la mort de sa m\u00e8re et de celle d&rsquo;un de ses amis. Le passage des\u00a0<i>Confessions<\/i>\u00a0qui traite de cette s\u00e9paration peut \u00eatre analys\u00e9 comme sous-tendu par la philosophie\u00a0<a title=\"N\u00e9oplatonisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/N%C3%A9oplatonisme\">n\u00e9oplatonicienne<\/a>\u00a0du d\u00e9sespoir d&rsquo;une \u00e2me, lorsqu&rsquo;elle doit aller plus loin que les attachements terrestres pour chercher l&rsquo;unit\u00e9 avec l&rsquo;Un<sup id=\"cite_ref-Mendelson20109_101-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Mendelson20109-101\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>88<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"La_conversion_d'Augustin\"><span id=\"La_conversion_d.27Augustin\"><\/span>La conversion d&rsquo;Augustin<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-right\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:11_Nicolo_di_Pietro._Saint_Augustin_et_Alypius_re%C3%A7oivent_la_visite_de_Ponticianus_1413-15_Mus%C3%A9e_des_Beaux-Arts,_Lyon.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f7\/11_Nicolo_di_Pietro._Saint_Augustin_et_Alypius_re%C3%A7oivent_la_visite_de_Ponticianus_1413-15_Mus%C3%A9e_des_Beaux-Arts%2C_Lyon.jpg\/250px-11_Nicolo_di_Pietro._Saint_Augustin_et_Alypius_re%C3%A7oivent_la_visite_de_Ponticianus_1413-15_Mus%C3%A9e_des_Beaux-Arts%2C_Lyon.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f7\/11_Nicolo_di_Pietro._Saint_Augustin_et_Alypius_re%C3%A7oivent_la_visite_de_Ponticianus_1413-15_Mus%C3%A9e_des_Beaux-Arts%2C_Lyon.jpg\/500px-11_Nicolo_di_Pietro._Saint_Augustin_et_Alypius_re%C3%A7oivent_la_visite_de_Ponticianus_1413-15_Mus%C3%A9e_des_Beaux-Arts%2C_Lyon.jpg 2x\" alt=\"Tableau montrant trois hommes dans une pi\u00e8ce.\" width=\"190\" height=\"255\" data-file-width=\"1117\" data-file-height=\"1500\" \/><\/a><figcaption>La conversion d&rsquo;Augustin par\u00a0<a title=\"Nicol\u00f2 di Pietro\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicol%C3%B2_di_Pietro\">Nicolo di Pietro<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Si Augustin n&rsquo;est pas baptis\u00e9, il est malgr\u00e9 tout avant sa conversion un\u00a0<a title=\"Cat\u00e9chum\u00e8ne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cat%C3%A9chum%C3%A8ne\">cat\u00e9chum\u00e8ne<\/a>. Selon une pratique courante de l&rsquo;\u00e9poque, sa m\u00e8re l&rsquo;avait fait\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0marquer du signe de la croix et purifier par le sel\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0comme tel d\u00e8s sa naissance<sup id=\"cite_ref-Marrou200322_102-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Marrou200322-102\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>89<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il conserve ce statut en partie par int\u00e9r\u00eat car l&rsquo;Empire est alors chr\u00e9tien<sup id=\"cite_ref-Brown200199_103-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown200199-103\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>90<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. La conversion qui le m\u00e8ne au\u00a0<a title=\"Bapt\u00eame\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme\">bapt\u00eame<\/a>\u00a0r\u00e9sulte d&rsquo;un long cheminement \u00e9tal\u00e9 sur quatorze ans et qui comporte trois grandes \u00e9tapes. La premi\u00e8re phase a lieu lors de sa lecture de l\u2019<i>Hortensius<\/i>\u00a0de Cic\u00e9ron, qui constitue une\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0conversion \u00e0 la sagesse\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Vannier201124_104-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Vannier201124-104\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>91<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Survient alors la deuxi\u00e8me phase, que\u00a0<a title=\"Marie-Anne Vannier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marie-Anne_Vannier\">Marie-Anne Vannier<\/a>\u00a0nomme l\u2019<i>\u00e9pistroph\u00e9<\/i>\u00a0(conversion m\u00e9taphysique)<sup id=\"cite_ref-Vannier201125_105-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Vannier201125-105\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>92<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Celle-ci a lieu \u00e0 la suite de sa rencontre \u00e0 Milan avec\u00a0<a title=\"Ambroise de Milan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ambroise_de_Milan\">Ambroise<\/a>\u00a0qui le s\u00e9duit autant par sa personnalit\u00e9 d&rsquo;ancien haut fonctionnaire devenu \u00e9v\u00eaque et l&rsquo;un des hommes forts de l&rsquo;Empire, que par ses sermons fortement impr\u00e9gn\u00e9s de n\u00e9oplatonisme<sup id=\"cite_ref-Brown200199-101_106-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown200199-101-106\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>93<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Pour Ambroise, l&rsquo;\u00e2me prime sur le corps, et l&rsquo;Ancien Testament est lu \u00e0 travers un prisme n\u00e9oplatonicien, o\u00f9\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0sous la lettre opaque et rebutante de l&rsquo;Ancien Testament, son sens cach\u00e9,\u00a0\u00ab\u00a0l&rsquo;Esprit\u00a0\u00bb, appelle l&rsquo;\u00e2me \u00e0 prendre son essor et \u00e0 s&rsquo;envoler vers un autre monde\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Brown2001105_45-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001105-45\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>33<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, ce qui est attirant pour Augustin, dont les r\u00e9ticences envers le christianisme sont pour une large partie li\u00e9es \u00e0 ce qu&rsquo;il consid\u00e9rait comme une certaine pauvret\u00e9 intellectuelle<sup id=\"cite_ref-Brown2001105_45-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001105-45\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>33<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Sous l&rsquo;influence d&rsquo;Ambroise et \u00e0 la suite de la lecture d&rsquo;ouvrages n\u00e9oplatoniciens, il se convertit de fa\u00e7on formelle au christianisme tel qu&rsquo;il est con\u00e7u \u00e0 Milan. Mais il ne s&rsquo;agit pas encore d&rsquo;une conversion en profondeur (<i><a title=\"M\u00e9tano\u00efa\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/M%C3%A9tano%C3%AFa\">m\u00e9tano\u00efa<\/a><\/i>), celle qui engage toute sa vie<sup id=\"cite_ref-Vannier201124_104-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Vannier201124-104\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>91<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Celle-ci n&rsquo;a lieu qu&rsquo;un peu plus tard dans le jardin d&rsquo;une villa de Milan, comme il le relate dans\u00a0<i><a title=\"Les Confessions (Augustin d'Hippone)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Les_Confessions_(Augustin_d%27Hippone)\">Les Confessions<\/a><\/i>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"8\"><span class=\"romain\">VIII<\/span><\/abbr>, 12)\u00a0:<\/p>\n<blockquote>\n<p>\u00ab\u00a0Et voici que j\u2019entends une voix venue de la maison voisine, celle d&rsquo;un gar\u00e7on ou d&rsquo;une fille, je ne sais, qui, sur un air de chanson disait et r\u00e9p\u00e9tait \u00e0 plusieurs reprises\u00a0: \u00ab\u00a0Prends, lis\u00a0! Prends, lis\u00a0!\u00a0\u00bb. Et aussit\u00f4t, changeant de visage, je me mis \u00e0 r\u00e9fl\u00e9chir intens\u00e9ment, en me demandant si dans un jeu une telle ritournelle \u00e9tait habituellement en usage chez les enfants. Mais, il ne me revenait pas de l\u2019avoir entendue quelque part. Et, refoulant l\u2019assaut de mes larmes, je me levai, ne voyant d\u2019autre interpr\u00e9tation \u00e0 cet ordre divin que l\u2019injonction d\u2019ouvrir le livre et de lire le premier chapitre sur lequel je tomberais.<\/p>\n<p>Je venais, en effet, d&rsquo;apprendre qu&rsquo;Antoine avait tir\u00e9 de la lecture de l&rsquo;\u00c9vangile pendant laquelle il \u00e9tait survenu par hasard un avertissement personnel comme si c&rsquo;\u00e9tait pour lui qu\u2019\u00e9tait dit ce qu\u2019on lisait\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Va, vends tout ce que tu poss\u00e8des, donne-le aux pauvres et tu auras un tr\u00e9sor dans les cieux. Viens, suis-moi\u00a0\u00bb<\/span>, et qu\u2019un tel oracle l&rsquo;avait aussit\u00f4t converti \u00e0 Toi.<\/p>\n<p>Je me h\u00e2tais donc de revenir \u00e0 l&rsquo;endroit o\u00f9\u00a0<a title=\"Alypius de Thagaste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alypius_de_Thagaste\">Alypius<\/a>\u00a0\u00e9tait assis\u00a0; car c\u2019est l\u00e0 que j\u2019avais pos\u00e9 le\u00a0<a title=\"\u00c9p\u00eetre aux Romains\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89p%C3%AEtre_aux_Romains\">livre de l&rsquo;Ap\u00f4tre<\/a>\u00a0quand je m&rsquo;\u00e9tais lev\u00e9. Je le saisis, je l&rsquo;ouvris, et je lus en silence le premier chapitre sur lequel tomb\u00e8rent mes yeux\u00a0: \u00ab\u00a0Point de ripailles ni de beuveries\u00a0; point de coucheries ni de d\u00e9bauches\u00a0; point de querelles ni de jalousies. Mais rev\u00eatez-vous du Seigneur J\u00e9sus-Christ et ne vous faites pas les pourvoyeurs de la chair dans ses convoitises.<\/p>\n<p>Je ne voulus pas en lire davantage\u00a0: je n\u2019en avais plus besoin. Ce verset \u00e0 peine achev\u00e9, \u00e0 l\u2019instant m\u00eame se r\u00e9pandit dans mon c\u0153ur une lumi\u00e8re apaisante et toutes les t\u00e9n\u00e8bres du doute se dissip\u00e8rent.\u00a0\u00bb<\/p>\n<\/blockquote>\n<p style=\"text-align: justify;\">Il convient de souligner que tant pour lui que pour les chr\u00e9tiens qui le suivront, sa conversion a un caract\u00e8re\u00a0<a title=\"Apolog\u00e9tique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Apolog%C3%A9tique\">apolog\u00e9tique<\/a>\u00a0et que nous avons affaire \u00e0 un\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Rh\u00e9teur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rh%C3%A9teur\">rh\u00e9teur<\/a>\u00a0habile. Aussi un auteur comme Mendelson conseille-t-il de lire ce r\u00e9cit avec un certain recul<sup id=\"cite_ref-Mendelson201012_107-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Mendelson201012-107\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>94<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Ath\u00e8nes,_J\u00e9rusalem_et_Rome_dans_la_pens\u00e9e_d'Augustin\"><span id=\"Ath.C3.A8nes.2C_J.C3.A9rusalem_et_Rome_dans_la_pens.C3.A9e_d.27Augustin\"><\/span>Ath\u00e8nes, J\u00e9rusalem et Rome dans la pens\u00e9e d&rsquo;Augustin<\/h2>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Augustin est consid\u00e9r\u00e9 comme l&rsquo;un des principaux artisans de la synth\u00e8se r\u00e9alis\u00e9e par les\u00a0<a title=\"P\u00e8res de l'\u00c9glise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A8res_de_l%27%C3%89glise\">P\u00e8res de l&rsquo;\u00c9glise<\/a>\u00a0entre le\u00a0<a title=\"N\u00e9oplatonisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/N%C3%A9oplatonisme\">n\u00e9oplatonisme<\/a>, le\u00a0<a title=\"Jud\u00e9o-christianisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jud%C3%A9o-christianisme\">jud\u00e9o-christianisme<\/a>, les\u00a0<a title=\"Saintes \u00c9critures\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saintes_%C3%89critures\">\u00c9critures<\/a>, et \u2014\u00a0comme le montre son livre la\u00a0<i>Cit\u00e9 de Dieu<\/i>\u00a0\u2014 la culture classique latine<sup id=\"cite_ref-Mendelson20101_108-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Mendelson20101-108\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>95<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. \u00c0 ce titre, il a longtemps influenc\u00e9 la partie de l&rsquo;Occident marqu\u00e9e par les christianismes catholique et\u00a0<a title=\"Protestantisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Protestantisme\">protestant<\/a>. Si le\u00a0<a title=\"Sto\u00efcisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sto%C3%AFcisme\">sto\u00efcisme<\/a>\u00a0a aussi influenc\u00e9 Augustin qui cite souvent\u00a0<a title=\"Z\u00e9non de Kition\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Z%C3%A9non_de_Kition\">Z\u00e9non<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Chrysippe de Soles\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chrysippe_de_Soles\">Chrysippe<\/a><sup id=\"cite_ref-Jerphagnon200240_109-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Jerphagnon200240-109\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>96<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, cette influence est malgr\u00e9 tout plus discr\u00e8te que celle des courants philosophiques ci-dessous.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Augustin_:_les_\u00c9critures_et_la_litt\u00e9rature_gr\u00e9co-romaine\"><span id=\"Augustin_:_les_.C3.89critures_et_la_litt.C3.A9rature_gr.C3.A9co-romaine\"><\/span>Augustin\u00a0: les \u00c9critures et la litt\u00e9rature gr\u00e9co-romaine<\/h3>\n<\/div>\n<figure style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Toscana,_agostino,_tractatus_in_evangelium_iohannis,_1050-1100_ca._01.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/68\/Toscana%2C_agostino%2C_tractatus_in_evangelium_iohannis%2C_1050-1100_ca._01.jpg\/330px-Toscana%2C_agostino%2C_tractatus_in_evangelium_iohannis%2C_1050-1100_ca._01.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/68\/Toscana%2C_agostino%2C_tractatus_in_evangelium_iohannis%2C_1050-1100_ca._01.jpg\/960px-Toscana%2C_agostino%2C_tractatus_in_evangelium_iohannis%2C_1050-1100_ca._01.jpg 2x\" alt=\"photo montrant un livre ouvert.\" width=\"300\" height=\"217\" data-file-width=\"2748\" data-file-height=\"1988\" \/><\/a><figcaption><i>In evangelium Ioannis<\/i>, 1050-1100 ca.,\u00a0<a title=\"Biblioth\u00e8que Laurentienne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Biblioth%C3%A8que_Laurentienne\">Biblioth\u00e8que Laurentienne<\/a>\u00a0(<i>Biblioteca Medicea Laurenziana<\/i>),\u00a0<a title=\"Florence\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Florence\">Florence<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Augustin d\u00e9couvre la\u00a0<a title=\"Bible\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bible\">Bible<\/a>\u00a0\u00e0 travers la\u00a0<i>Vetus Africana<\/i>, une traduction sommaire et mal \u00e9crite<sup id=\"cite_ref-Jerphagnon200259_110-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Jerphagnon200259-110\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>97<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0qui d\u00e9route un homme habitu\u00e9 aux \u00e9crits de\u00a0<a title=\"Cic\u00e9ron\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cic%C3%A9ron\">Cic\u00e9ron<\/a>\u00a0et des grands auteurs latins. En plus, le fond lui-m\u00eame, avec ses\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0g\u00e9n\u00e9alogies bancales, ses \u00e9pisodes tir\u00e9s par les cheveux, et les histoires p\u00e9nibles voire sal\u00e9es\u00a0\u00bb<\/span>, lui d\u00e9pla\u00eet. Cette r\u00e9action n&rsquo;est pas propre \u00e0 Augustin. On la trouve aussi chez d&rsquo;autres chr\u00e9tiens comme\u00a0<a title=\"Lactance\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lactance\">Lactance<\/a>\u00a0et des\u00a0<a title=\"N\u00e9oplatonisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/N%C3%A9oplatonisme\">n\u00e9oplatoniciens<\/a>\u00a0comme\u00a0<a title=\"Porphyre de Tyr\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Porphyre_de_Tyr\">Porphyre<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Sa rencontre avec\u00a0<a title=\"Ambroise de Milan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ambroise_de_Milan\">Ambroise de Milan<\/a>\u00a0lui fait d\u00e9couvrir une nouvelle fa\u00e7on de lire la Bible. Au lieu de se contenter d\u2019une\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Lecture litt\u00e9rale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lecture_litt%C3%A9rale\">lecture litt\u00e9rale<\/a>, il s\u2019agit de recourir \u00e0 l\u2019<a title=\"All\u00e9gorie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/All%C3%A9gorie\">all\u00e9gorie<\/a>\u00a0de fa\u00e7on \u00e0 percevoir le sens cach\u00e9. Cette m\u00e9thode, d&rsquo;abord utilis\u00e9e par les Grecs au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"6\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">VI<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle avant notre \u00e8re pour interpr\u00e9ter\u00a0<a title=\"Hom\u00e8re\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hom%C3%A8re\">Hom\u00e8re<\/a>\u00a0a \u00e9t\u00e9 utilis\u00e9e plus tard par\u00a0<a title=\"Philon d'Alexandrie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philon_d%27Alexandrie\">Philon d&rsquo;Alexandrie<\/a>\u00a0pour la Bible, puis popularis\u00e9e par\u00a0<a title=\"Cl\u00e9ment d'Alexandrie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cl%C3%A9ment_d%27Alexandrie\">Cl\u00e9ment d&rsquo;Alexandrie<\/a>\u00a0au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">II<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<sup id=\"cite_ref-Jerphagnon200267_111-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Jerphagnon200267-111\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>98<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. \u00c0 leur suite, Augustin distingue deux niveaux de lecture des \u00c9critures\u00a0: le mode simple et le mode figur\u00e9. Il \u00e9crit dans la\u00a0<i>Morale de l&rsquo;\u00c9glise<\/i>\u00a0:<\/p>\n<blockquote>\n<p>\u00ab\u00a0Bien des choses y sont exprim\u00e9es sur un mode plut\u00f4t simple, accommod\u00e9 aux \u00e2mes qui se tra\u00eenent \u00e0 terre, afin que les r\u00e9alit\u00e9s humaines leur permettent de se dresser vers les divines\u00a0; bien des choses y sont exprim\u00e9es sur le mode figur\u00e9, afin que l&rsquo;esprit studieux s&rsquo;y exerce plus utilement dans sa recherche et s&rsquo;y r\u00e9jouisse davantage dans sa d\u00e9couverte<sup id=\"cite_ref-Madec199873_112-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Madec199873-112\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>99<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.\u00a0\u00bb<\/p>\n<\/blockquote>\n<p style=\"text-align: justify;\">Sur ce point, son\u00a0<i>De Doctrina christiana<\/i>\u00a0(396-426) est consid\u00e9r\u00e9 comme un\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0grand trait\u00e9 d&rsquo;ex\u00e9g\u00e8se biblique\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Lagouan\u00e8re201025_113-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Lagouan%C3%A8re201025-113\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>100<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Il y a chez Augustin une tension entre le myst\u00e8re sans fond des \u00c9critures, la capacit\u00e9 de l&rsquo;intelligence humaine, un don divin,\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0\u00e0 y trouver le maximum de lumi\u00e8re compatible avec sa nature fatalement limit\u00e9e\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Jerphagnon200284_114-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Jerphagnon200284-114\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>101<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Dans le\u00a0<i>De Consensu evangelistarum<\/i>\u00a0(399-400) et dans\u00a0<i>La Vision de Dieu<\/i>, il s&rsquo;interroge sur les passages apparemment contradictoires des\u00a0<a title=\"\u00c9vangile\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vangile\">\u00c9vangiles<\/a>\u00a0et en conclut que, puisque les \u00c9vangiles ne peuvent se contredire, il faut essayer d&rsquo;en comprendre le sens qui nous \u00e9chappe.<\/p>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:PhiloThevet.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/6c\/PhiloThevet.jpg\/250px-PhiloThevet.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/6c\/PhiloThevet.jpg\/500px-PhiloThevet.jpg 2x\" alt=\"Tableau repr\u00e9sentant un homme.\" width=\"190\" height=\"230\" data-file-width=\"1635\" data-file-height=\"1983\" \/><\/a><figcaption><a title=\"Philon d'Alexandrie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philon_d%27Alexandrie\">Philon d&rsquo;Alexandrie<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">La m\u00e9thode all\u00e9gorique et\u00a0<a title=\"Apolog\u00e9tique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Apolog%C3%A9tique\">apolog\u00e9tique<\/a>\u00a0d&rsquo;interpr\u00e9tation des \u00c9crits bibliques conduit les\u00a0<a title=\"Apolog\u00e9tique chr\u00e9tienne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Apolog%C3%A9tique_chr%C3%A9tienne\">apologistes chr\u00e9tiens<\/a>\u00a0\u00e0\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0pr\u00e9senter le christianisme sous une forme compr\u00e9hensible au monde gr\u00e9co-latin\u00a0\u00bb<\/span>, en s&rsquo;appuyant non seulement sur\u00a0<a title=\"Philon d'Alexandrie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philon_d%27Alexandrie\">Philon d&rsquo;Alexandrie<\/a>, qui a tiss\u00e9 des liens entre le\u00a0<a title=\"Juda\u00efsme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Juda%C3%AFsme\">juda\u00efsme<\/a>\u00a0et la pens\u00e9e grecque, mais \u00e9galement sur le prologue de l&rsquo;<a title=\"\u00c9vangile selon Jean\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vangile_selon_Jean\">\u00c9vangile selon Jean<\/a>\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Au commencement \u00e9tait le Logos, et le Logos \u00e9tait pr\u00e8s de Dieu et le Logos \u00e9tait Dieu\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Hadot1995356_115-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Hadot1995356-115\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>102<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Le recours au\u00a0<a title=\"Logos (christianisme)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Logos_(christianisme)\">Logos<\/a>, concept central de la\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Philosophie grecque\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philosophie_grecque\">philosophie grecque<\/a>, permet d&rsquo;interpr\u00e9ter les \u00c9vangiles dans les termes de la philosophie grecque comme l&rsquo;avait vu\u00a0<a title=\"Amelius\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Amelius\">Am\u00e9lius<\/a>, un disciple de\u00a0<a title=\"Plotin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Plotin\">Plotin<\/a><sup id=\"cite_ref-Hadot1995376_116-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Hadot1995376-116\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>103<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. De sorte qu&rsquo;Augustin est l&rsquo;un des fers de lance d&rsquo;un christianisme vu comme une philosophie, voire comme la philosophie<sup id=\"cite_ref-Hadot1995355_117-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Hadot1995355-117\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>104<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Augustin hi\u00e9rarchise les \u00e9crits fondateurs en mettant d&rsquo;abord les \u00c9critures bibliques reconnues par l&rsquo;\u00c9glise puis les textes des grands auteurs chr\u00e9tiens. Il \u00e9crit \u00e0 sa correspondante Pauline dans\u00a0<i>La Vision de Dieu<\/i>\u00a0:<\/p>\n<blockquote>\n<p>\u00ab\u00a0En effet, tu ne m&rsquo;accordes pas le m\u00eame cr\u00e9dit qu&rsquo;\u00e0 Ambroise et aux t\u00e9moignages de poids tir\u00e9s de son \u0153uvre\u00a0; ou, si tu penses qu&rsquo;il faut nous croire tous deux d&rsquo;une mani\u00e8re \u00e9gale, iras-tu nous comparer \u00e0 l&rsquo;\u00c9vangile ou mettre sur le m\u00eame plan nos \u00e9crits et les \u00c9critures canoniques\u00a0? Assur\u00e9ment, \u00e0 juger sagement les choses, tu vois que leur autorit\u00e9 passe loin devant la n\u00f4tre<sup id=\"cite_ref-Lagouan\u00e8re201022_118-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Lagouan%C3%A8re201022-118\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>105<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.\u00a0\u00bb<\/p>\n<\/blockquote>\n<p style=\"text-align: justify;\">La culture gr\u00e9co-latine impr\u00e8gne son grand ouvrage la\u00a0<i>Cit\u00e9 de Dieu<\/i>, dans lequel il oppose constamment\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0nos \u00e9critures\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0aux\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Auteurs latins par ordre chronologique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Auteurs_latins_par_ordre_chronologique\">auteurs latins<\/a>\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0votre\u00a0<a title=\"Virgile\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Virgile\">Virgile<\/a>\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Brown2001401_119-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001401-119\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>106<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Le titre m\u00eame de l\u2019ouvrage, non pas\u00a0<i>Le Royaume de Dieu<\/i>\u00a0mais\u00a0<i><a title=\"La Cit\u00e9 de Dieu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Cit%C3%A9_de_Dieu\">La Cit\u00e9 de Dieu<\/a><\/i><sup id=\"cite_ref-Eslin200277_120-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Eslin200277-120\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>107<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, t\u00e9moigne de cette influence. Ce livre a contribu\u00e9 \u00e0 faire conna\u00eetre \u00e0 des g\u00e9n\u00e9rations de lecteurs la\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Culture romaine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Culture_romaine\">culture romaine<\/a>, notamment la\u00a0<a title=\"Religion de la Rome antique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Religion_de_la_Rome_antique\">religion romaine ancienne<\/a>\u00a0et les \u00e9crits de\u00a0<a title=\"Varron (\u00e9crivain)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Varron_(%C3%A9crivain)\">Varron<\/a>\u00a0et d&rsquo;autres auteurs.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Augustin_et_le_n\u00e9oplatonisme\"><span id=\"Augustin_et_le_n.C3.A9oplatonisme\"><\/span>Augustin et le n\u00e9oplatonisme<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Articles connexes\u00a0:\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Platonisme (doctrine philosophique)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Platonisme_(doctrine_philosophique)\">Platonisme (doctrine philosophique)<\/a>,\u00a0<a title=\"N\u00e9oplatonisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/N%C3%A9oplatonisme\">n\u00e9oplatonisme<\/a>,\u00a0<a title=\"Plotin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Plotin\">Plotin<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Porphyre de Tyr\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Porphyre_de_Tyr\">Porphyre de Tyr<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Raffael_058_(cropped).jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/55\/Raffael_058_%28cropped%29.jpg\/330px-Raffael_058_%28cropped%29.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/55\/Raffael_058_%28cropped%29.jpg\/960px-Raffael_058_%28cropped%29.jpg 2x\" alt=\"Peinture repr\u00e9sentant une assembl\u00e9e d'une cinquantaine de personnes sous la vo\u00fbte d'un b\u00e2timent richement d\u00e9cor\u00e9.\" width=\"300\" height=\"108\" data-file-width=\"6045\" data-file-height=\"2167\" \/><\/a><figcaption><a title=\"L'\u00c9cole d'Ath\u00e8nes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/L%27%C3%89cole_d%27Ath%C3%A8nes\">L&rsquo;\u00c9cole d&rsquo;Ath\u00e8nes<\/a>\u00a0par\u00a0<a title=\"Rapha\u00ebl (peintre)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rapha%C3%ABl_(peintre)\">Rapha\u00ebl<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Depuis le\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">II<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, des auteurs chr\u00e9tiens tels\u00a0<a title=\"Cl\u00e9ment d'Alexandrie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cl%C3%A9ment_d%27Alexandrie\">Cl\u00e9ment d&rsquo;Alexandrie<\/a>\u00a0ou\u00a0<a title=\"Orig\u00e8ne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Orig%C3%A8ne\">Orig\u00e8ne<\/a>\u00a0cherchent \u00e0 acculturer le christianisme au monde gr\u00e9co-latin en s&rsquo;appuyant sur le\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Platonisme (doctrine philosophique)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Platonisme_(doctrine_philosophique)\">platonisme<\/a>. Lorsque Augustin arrive \u00e0 Milan au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">IV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, le\u00a0<a title=\"N\u00e9oplatonisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/N%C3%A9oplatonisme\">n\u00e9oplatonisme<\/a>\u00a0de\u00a0<a title=\"Plotin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Plotin\">Plotin<\/a>\u00a0\u2014\u00a0un Grec d&rsquo;\u00c9gypte dont\u00a0<i><a title=\"Enn\u00e9ades (Plotin)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Enn%C3%A9ades_(Plotin)\">Les Enn\u00e9ades<\/a><\/i>\u00a0ont \u00e9t\u00e9 publi\u00e9s par son disciple\u00a0<a title=\"Porphyre de Tyr\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Porphyre_de_Tyr\">Porphyre<\/a>\u00a0\u2014 conna\u00eet une tr\u00e8s grande faveur, tant aupr\u00e8s des pa\u00efens que des chr\u00e9tiens<sup id=\"cite_ref-Brown2001115_121-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001115-121\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>108<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les \u00e9crits des n\u00e9oplatoniciens traduits en latin par un chr\u00e9tien,\u00a0<a title=\"Marius Victorinus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marius_Victorinus\">Marius Victorinus<\/a>, exercent une forte influence sur\u00a0<a title=\"Ambroise de Milan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ambroise_de_Milan\">Ambroise de Milan<\/a>, le grand homme du christianisme de l&rsquo;\u00e9poque pour qui\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0les disciples de Platon repr\u00e9sentent l&rsquo;aristocratie de la pens\u00e9e\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Brown2001116_122-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001116-122\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>109<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Pendant ses ann\u00e9es en Italie du Nord, Augustin s&rsquo;impr\u00e8gne des \u00e9crits de ces auteurs et, d&rsquo;une certaine fa\u00e7on, les fait siens.\u00a0<a title=\"Peter Brown (historien)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Peter_Brown_(historien)\">Peter Brown<\/a>\u00a0estime que\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Plotin et Porphyre sont en quelque sorte greff\u00e9s de fa\u00e7on presque imperceptible dans ses \u00e9crits et forment comme la base toujours pr\u00e9sente de sa pens\u00e9e\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Brown2001118_123-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001118-123\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>110<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Plusieurs \u00e9l\u00e9ments attirent alors les chr\u00e9tiens vers les n\u00e9oplatoniciens\u00a0: le Royaume du Christ n&rsquo;est pas de ce monde et celui des platoniciens non plus puisqu&rsquo;il est dans le royaume des id\u00e9es<sup id=\"cite_ref-Brown2001116_122-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001116-122\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>109<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0; pour les platoniciens l&rsquo;<a title=\"Intellect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Intellect\">intellect<\/a>\u00a0est un m\u00e9diateur entre l&rsquo;Un et le monde ext\u00e9rieur, une id\u00e9e que les chr\u00e9tiens rapprochent de l&rsquo;<a title=\"\u00c9vangile selon Jean\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vangile_selon_Jean\">\u00c9vangile de Jean<\/a>, o\u00f9 il est question du \u00ab\u00a0Verbe\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-Brown2001122_124-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001122-124\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>111<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Mais, pour Augustin, Plotin a un autre m\u00e9rite. Il lui permet de surmonter la tentation dualiste et manich\u00e9enne qu&rsquo;il a \u00e9prouv\u00e9e dans sa jeunesse. En effet, chez Plotin l&rsquo;Un est actif et mod\u00e8le le monde sans \u00eatre souill\u00e9, alors que dans le manich\u00e9isme le Bien est passif face au Mal<sup id=\"cite_ref-Brown2001123_125-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001123-125\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>112<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Une_architectonique_inspir\u00e9e_par_celle_du_n\u00e9oplatonisme\"><span id=\"Une_architectonique_inspir.C3.A9e_par_celle_du_n.C3.A9oplatonisme\"><\/span>Une architectonique inspir\u00e9e par celle du n\u00e9oplatonisme<\/h4>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-right\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Plotinos.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/ee\/Plotinos.jpg\/250px-Plotinos.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/ee\/Plotinos.jpg\/500px-Plotinos.jpg 2x\" alt=\"Sculpture repr\u00e9sentant la t\u00eate d\u2019un homme.\" width=\"200\" height=\"239\" data-file-width=\"569\" data-file-height=\"681\" \/><\/a><figcaption>T\u00eate sculpt\u00e9e, probablement une repr\u00e9sentation de\u00a0<a title=\"Plotin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Plotin\">Plotin<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour Mendelson,\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0ce qui met l&rsquo;ontologie n\u00e9oplatonicienne \u00e0 part [\u2026] c&rsquo;est \u00e0 la fois la fermet\u00e9 de sa promesse et la grandeur de l&rsquo;architectonique qui compl\u00e8te le monde des apparences visibles\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-126\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-126\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>n 14<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Si le\u00a0<a title=\"N\u00e9oplatonisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/N%C3%A9oplatonisme\">n\u00e9oplatonisme<\/a>\u00a0se fonde sur une opposition monde sensible\/monde physique et raison\/spirituel, son\u00a0<a title=\"Architectonique (philosophie)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Architectonique_(philosophie)\">architectonique<\/a>\u00a0est fondamentalement bas\u00e9e sur l&rsquo;Un. En \u00e9cho, dans l&rsquo;architectonique augustienne,\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Dieu est l&rsquo;ultime source et point d&rsquo;origine pour ce qui est dessous\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Mendelson201012_107-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Mendelson201012-107\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>94<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Chez Augustin et les n\u00e9oplatoniciens, la pluralit\u00e9 et la diversit\u00e9 viennent de l&rsquo;Un ou de Dieu dans un mouvement descendant. Le monde sensible est celui du priv\u00e9, des choses qui passent, tandis que le monde intelligible, celui du public, est form\u00e9 des r\u00e9alit\u00e9s \u00e9ternelles. Le monde intelligible cherche l&rsquo;unit\u00e9 avec Dieu, avec la source, tandis que le monde sensible se laisse pi\u00e9ger par les choses mat\u00e9rielles et n&rsquo;est donc capable que d&rsquo;acc\u00e9der \u00e0 une petite portion du r\u00e9el<sup id=\"cite_ref-Mendelson201010_127-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Mendelson201010-127\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>113<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Au contraire, le monde intelligible et la\u00a0<a title=\"Raison\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Raison\">raison<\/a>, importante tant chez Augustin que chez les n\u00e9oplatoniciens, permet d&rsquo;orienter la sensibilit\u00e9 humaine vers le haut, vers Dieu<sup id=\"cite_ref-Mendelson201011_128-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Mendelson201011-128\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>114<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Pour Augustin, le mal moral r\u00e9side dans le fait de s&rsquo;en tenir aux biens inf\u00e9rieurs et par l\u00e0 de se d\u00e9tourner de Dieu<sup id=\"cite_ref-Mendelson201012_107-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Mendelson201012-107\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>94<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Les_points_de_d\u00e9saccord_entre_Augustin_et_les_n\u00e9oplatoniciens\"><span id=\"Les_points_de_d.C3.A9saccord_entre_Augustin_et_les_n.C3.A9oplatoniciens\"><\/span>Les points de d\u00e9saccord entre Augustin et les n\u00e9oplatoniciens<\/h4>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour Mendelson, Augustin se d\u00e9marque des n\u00e9oplatoniciens sur deux points. Tout d&rsquo;abord, Augustin insiste sur la\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0relation de l&rsquo;\u00e2me \u00e0 Dieu\u00a0\u00bb<\/span>, semblant trouver que Plotin \u00e9tablit une trop grande distance entre l&rsquo;Un et les \u00e2mes. D&rsquo;autre part, il ne fait pas sienne l&rsquo;id\u00e9e n\u00e9oplatonicienne selon laquelle le lien entre Dieu \u2014\u00a0ou Un\u00a0\u2014 et les hommes, se fait par un processus d&rsquo;<a class=\"mw-redirect\" title=\"\u00c9manation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89manation\">\u00e9manation<\/a>\u00a0venant du haut. Augustin met au contraire l&rsquo;accent sur la volont\u00e9 de Dieu. En effet, ici, il doit rapprocher la conception n\u00e9oplatonicienne \u00e0 la conception biblique de Dieu et combiner\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0les attributs divins les plus pris\u00e9s de la tradition grecque (c&rsquo;est-\u00e0-dire n\u00e9cessit\u00e9, immutabilit\u00e9 et \u00e9ternit\u00e9 atemporelle) avec les attributs personnels (c&rsquo;est-\u00e0-dire volont\u00e9, justice et but temporel) du Dieu d&rsquo;<a title=\"Abraham\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Abraham\">Abraham<\/a>, d&rsquo;<a title=\"Isaac\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Isaac\">Isaac<\/a>\u00a0et de\u00a0<a title=\"Jacob\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacob\">Jacob<\/a>\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Mendelson201012_107-3\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Mendelson201012-107\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>94<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0et de\u00a0<a title=\"J\u00e9sus-Christ\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ\">J\u00e9sus-Christ<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour Augustin, le christianisme ne vise pas le m\u00eame public que le platonisme et le n\u00e9oplatonisme et c&rsquo;est l\u00e0 selon lui l&rsquo;une des diff\u00e9rences fondamentales. Le\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Platonisme (doctrine philosophique)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Platonisme_(doctrine_philosophique)\">platonisme<\/a>\u00a0s&rsquo;adresse \u00e0 une \u00e9lite, et n&rsquo;arrive pas \u00e0 convaincre le plus grand nombre de se\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0d\u00e9tourner des choses terrestres pour les orienter vers les choses spirituelles\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0et transformer ainsi le monde<sup id=\"cite_ref-Hadot1995376_116-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Hadot1995376-116\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>103<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. De sorte que pour\u00a0<a title=\"Pierre Hadot\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Hadot\">Pierre Hadot<\/a>\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0<a title=\"Friedrich Nietzsche\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Friedrich_Nietzsche\">Nietzsche<\/a>\u00a0aurait pu s&rsquo;appuyer sur Augustin pour justifier sa formule \u00ab\u00a0<i>le christianisme est un platonisme pour le peuple<\/i>\u00a0\u00bb\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Hadot1995377_129-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Hadot1995377-129\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>115<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Augustin_et_la_Nouvelle_Acad\u00e9mie\"><span id=\"Augustin_et_la_Nouvelle_Acad.C3.A9mie\"><\/span>Augustin et la Nouvelle Acad\u00e9mie<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"Nouvelle Acad\u00e9mie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nouvelle_Acad%C3%A9mie\">Nouvelle Acad\u00e9mie<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Assassinat_de_Cic%C3%A9ron.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f3\/Assassinat_de_Cic%C3%A9ron.jpg\/250px-Assassinat_de_Cic%C3%A9ron.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f3\/Assassinat_de_Cic%C3%A9ron.jpg\/500px-Assassinat_de_Cic%C3%A9ron.jpg 2x\" alt=\"Manuscrit illustr\u00e9.\" width=\"190\" height=\"164\" data-file-width=\"529\" data-file-height=\"456\" \/><\/a><figcaption>L&rsquo;assassinat de Cic\u00e9ron illustr\u00e9 dans\u00a0<i><a title=\"De casibus virorum illustrium\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/De_casibus_virorum_illustrium\">De casibus virorum illustrium<\/a><\/i>\u00a0(France,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle).<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">La lecture de\u00a0<a title=\"Cic\u00e9ron\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cic%C3%A9ron\">Cic\u00e9ron<\/a>\u00a0\u2014\u00a0qui appartient \u00e0 la\u00a0<a title=\"Nouvelle Acad\u00e9mie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nouvelle_Acad%C3%A9mie\">Nouvelle Acad\u00e9mie<\/a>, une version sceptique de l&rsquo;<a title=\"Acad\u00e9mie de Platon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Acad%C3%A9mie_de_Platon\">Acad\u00e9mie de Platon<\/a>\u00a0\u2014, conduit Augustin, alors dans sa dix-huiti\u00e8me ann\u00e9e, \u00e0 la philosophie et \u00e0 l&rsquo;\u00e9tude de la sagesse. Plus tard, \u00e0\u00a0<a title=\"Cassiciacum\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cassiciacum\">Cassiciacum<\/a>, il \u00e9crit un livre critique \u00e0 l\u2019\u00e9gard de ce courant philosophique intitul\u00e9 pr\u00e9cis\u00e9ment\u00a0<i>Contra Academicos<\/i>, o\u00f9 il s&rsquo;oppose au\u00a0<a title=\"Scepticisme (philosophie)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Scepticisme_(philosophie)\">scepticisme<\/a>\u00a0de l&rsquo;Acad\u00e9mie quant \u00e0 la connaissance qu&rsquo;on peut avoir de soi. Pr\u00e9figurant\u00a0<a title=\"Ren\u00e9 Descartes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ren%C3%A9_Descartes\">Descartes<\/a>, il \u00e9crit, contre ceux qui doutent qu&rsquo;on puisse se conna\u00eetre\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0En effet, si je me trompe, je suis\u2026 Et de la m\u00eame mani\u00e8re que je connais que je suis, je sais aussi que je me connais\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-130\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-130\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>116<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Malgr\u00e9 tout, comme il l&rsquo;\u00e9crit dans la\u00a0<i>Vie Heureuse<\/i>, durant la p\u00e9riode qui va de sa d\u00e9couverte de la philosophie \u00e0 la\u00a0<a title=\"Conversion au christianisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Conversion_au_christianisme\">conversion au christianisme<\/a>,\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0ce furent les Acad\u00e9miciens qui prirent en main le gouvernail, me maintenant au milieu des flots, luttant contre tous les vents\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-131\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-131\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>117<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Le_Divin\">Le Divin<\/h2>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\"><a title=\"Dieu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dieu\">Dieu<\/a>\u00a0et les dieux occupent une grande place dans l&rsquo;\u0153uvre d&rsquo;Augustin, comme en t\u00e9moignent les cinquante-cinq mille occurrences des termes\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">deus<\/span><\/i>,\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">dei<\/span><\/i>\u00a0etc. (soit en moyenne une fois tous les cent mots)<sup id=\"cite_ref-Madec199835_132-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Madec199835-132\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>118<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Le fait que le mot \u00ab\u00a0<a title=\"Ath\u00e9isme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ath%C3%A9isme\">ath\u00e9e<\/a>\u00a0\u00bb ne soit employ\u00e9 qu&rsquo;une seule fois pour d\u00e9signer\u00a0<a title=\"Protagoras\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Protagoras\">Protagoras<\/a>, montre que le but d\u2019Augustin n&rsquo;est pas de convaincre de l&rsquo;existence de Dieu, mais bien de montrer quel Dieu honorer<sup id=\"cite_ref-Madec199843_133-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Madec199843-133\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>119<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour\u00a0<a title=\"Goulven Madec\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Goulven_Madec\">Goulven Madec<\/a>, le Dieu d&rsquo;Augustin est \u00e0 la fois le Dieu des philosophes, le Dieu comme \u00eatre pur et le Dieu de la Bible, le Dieu pour les hommes, celui d&rsquo;<a title=\"Abraham\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Abraham\">Abraham<\/a>, de\u00a0<a title=\"Mo\u00efse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mo%C3%AFse\">Mo\u00efse<\/a>\u00a0et de\u00a0<a title=\"Jacob\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacob\">Jacob<\/a>. C&rsquo;est\u00a0<a title=\"Blaise Pascal\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Blaise_Pascal\">Blaise Pascal<\/a>\u00a0dans son\u00a0<i>M\u00e9morial<\/i>\u00a0qui instaure une c\u00e9sure entre le Dieu des philosophes et le Dieu de la Bible en \u00e9crivant\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Dieu d&rsquo;Abraham, Dieu d&rsquo;Isaac, Dieu de Jacob, non des philosophes et des savants\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-134\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-134\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>120<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Dans le\u00a0<i>Sermon 7,7<\/i>, Augustin \u00e9crit\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Je suis Dieu et je suis ton Dieu. Comment suis-je Dieu\u00a0? Comme il a \u00e9t\u00e9 dit \u00e0 Mo\u00efse, \u00ab\u00a0je suis Celui qui est\u00a0\u00bb. Comment suis-je ton Dieu\u00a0? \u00ab\u00a0Je suis le Dieu d&rsquo;Abraham et le Dieu d&rsquo;Isaac et le Dieu de Jacob.\u00a0\u00bb\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Madec1998148_135-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Madec1998148-135\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>121<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Un_Dieu_un_et_trine\">Un Dieu un et trine<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Ephesians_2,12_-_Greek_atheos.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/ba\/Ephesians_2%2C12_-_Greek_atheos.jpg\/250px-Ephesians_2%2C12_-_Greek_atheos.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/b\/ba\/Ephesians_2%2C12_-_Greek_atheos.jpg 2x\" alt=\"Gros plan sur un mot grec ancien de 5 lettres sur un papyrus.\" width=\"250\" height=\"105\" data-file-width=\"320\" data-file-height=\"135\" \/><\/a><figcaption>Le mot grec\u00a0<span class=\"lang-grc\" lang=\"grc\">\u1f04\u03b8\u03b5\u03bf\u03b9<\/span>\u00a0\/\u00a0<span class=\"lang-grc-latn\" lang=\"grc-latn\"><i>\u00e1theoi<\/i><\/span>, \u00ab\u00a0[ceux qui sont] sans Dieu\u00a0\u00bb tel qu&rsquo;il appara\u00eet dans la\u00a0<i><a title=\"\u00c9p\u00eetre aux \u00c9ph\u00e9siens\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89p%C3%AEtre_aux_%C3%89ph%C3%A9siens\">lettre aux \u00c9ph\u00e9siens<\/a><\/i>\u00a0(2,12) attribu\u00e9e \u00e0\u00a0<a title=\"Paul de Tarse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paul_de_Tarse\">Paul de Tarse<\/a>\u00a0\u2014\u00a0<a title=\"Papyrus 46\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Papyrus_46\">Papyrus 46<\/a>\u00a0du d\u00e9but du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">III<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<sup id=\"cite_ref-136\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-136\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>122<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dieu est simple au sens o\u00f9\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0sa volont\u00e9 et sa puissance ne sont autres que Lui-m\u00eame\u00a0\u00bb<\/span>. Plus g\u00e9n\u00e9ralement, il n&rsquo;est pas le sujet de ses attributs mais\u00a0<i>est<\/i>\u00a0ses attributs.\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Il n&rsquo;est pas permis de dire que Dieu se tienne sous sa bont\u00e9 [\u2026] et que cette bont\u00e9 ne soit pas sa substance ou plut\u00f4t son essence, et que Dieu ne soit pas cette bont\u00e9, mais qu&rsquo;elle soit en Lui comme en un sujet\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-137\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-137\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>123<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Cette simplicit\u00e9 est li\u00e9e au fait que Dieu pour Augustin est essence et \u00catre pur\u00a0; et la\u00a0<a title=\"Trinit\u00e9 (christianisme)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Trinit%C3%A9_(christianisme)\">Trinit\u00e9<\/a>\u00a0(<a title=\"Dieu le P\u00e8re\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dieu_le_P%C3%A8re\">P\u00e8re<\/a>, Fils (<a title=\"J\u00e9sus-Christ\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ\">J\u00e9sus-Christ<\/a>) et\u00a0<a title=\"Saint-Esprit\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint-Esprit\">Saint-Esprit<\/a>) est un Dieu, un et trine\u00a0: une essence, trois personnes.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Si cette formule ne lui convient que partiellement, tant le myst\u00e8re lui para\u00eet grand, il l&rsquo;adopte parce que le terme\u00a0<i>personne<\/i>\u00a0\u00e9voque\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0l&rsquo;\u00eatre-en-relation\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Caron200468_138-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Caron200468-138\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>124<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0L&rsquo;Esprit Saint est ainsi d\u00e9sign\u00e9 proprement dans sa relation au P\u00e8re et au Fils, parce qu&rsquo;il est\u00a0<i>leur<\/i>\u00a0Esprit saint. Mais, selon la substance, le P\u00e8re est aussi esprit, ainsi que le Fils et l&rsquo;Esprit Saint lui-m\u00eame, non pas trois esprits, mais un seul esprit, comme ce ne sont pas trois dieux, mais un seul Dieu. Dieu un et trine est tout ce qu&rsquo;il a\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-139\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-139\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>125<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dans\u00a0<i><a title=\"De la Trinit\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/De_la_Trinit%C3%A9\">De la Trinit\u00e9<\/a><\/i>, Augustin insiste pour montrer que Dieu est hors des cat\u00e9gories humaines et que la formulation trinitaire\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0une essence trois personnes\u00a0\u00bb<\/span>, que\u00a0<a title=\"Goulven Madec\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Goulven_Madec\">Goulven Madec<\/a>\u00a0tient pour \u00eatre\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0la formule la plus dogmatique qui soit\u00a0\u00bb<\/span>, est un pis-aller<sup id=\"cite_ref-Madec1998111_140-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Madec1998111-140\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>126<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. La reconnaissance de cette\u00a0<a title=\"Transcendance\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Transcendance\">transcendance<\/a>\u00a0ne s&rsquo;accompagne pas d&rsquo;un refus de savoir, d&rsquo;utiliser son intelligence\u00a0; elle est au contraire une reconnaissance de la\u00a0<a title=\"Finitude\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Finitude\">finitude<\/a>\u00a0humaine face \u00e0 l&rsquo;infini. Comme il l&rsquo;\u00e9crit,\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0cherchons comme si nous devions trouver et trouvons pour nous disposer \u00e0 chercher encore\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-141\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-141\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>127<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Un_Dieu_cr\u00e9ateur\"><span id=\"Un_Dieu_cr.C3.A9ateur\"><\/span>Un Dieu cr\u00e9ateur<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dans la\u00a0<a title=\"Th\u00e9odic\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Th%C3%A9odic%C3%A9e\">th\u00e9odic\u00e9e<\/a>\u00a0augustinienne, Dieu cr\u00e9e le monde et le Bien\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Pour Toi, il n&rsquo;y a absolument pas de mal\u00a0: mais pour l&rsquo;ensemble de ta cr\u00e9ation non plus, parce qu&rsquo;il n&rsquo;y a rien au-dehors qui puisse faire irruption et causer la corruption de l&rsquo;ordre que tu lui as impos\u00e9\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-142\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-142\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>128<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Pour Augustin, Dieu ne cr\u00e9e pas nos\u00a0<a title=\"Vice\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vice\">vices<\/a>\u00a0mais en prend acte, et traite les p\u00e9cheurs comme il convient<sup id=\"cite_ref-Madec1998144_143-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Madec1998144-143\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>129<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Augustin \u00e9crit\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Dieu \u00e9tant Cr\u00e9ateur et Gouverneur de l&rsquo;univers, toutes choses sont belles\u00a0; et la beaut\u00e9 de l&rsquo;ensemble est irr\u00e9prochable, tant par la condamnation des p\u00e9cheurs, que par l&rsquo;\u00e9preuve des justes et la perfection des bienheureux\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Madec1998144_143-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Madec1998144-143\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>129<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. La providence divine\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0en partie naturelle, en partie volontaire [\u2026] g\u00e8re la cr\u00e9ation, les mouvements des astres, la naissance, la croissance, le vieillissement des v\u00e9g\u00e9taux et des animaux [\u2026] les actions des hommes \u00ab\u00a0qui \u00e9changent des signes, enseignent et s&rsquo;instruisent, cultivent les champs administrent les soci\u00e9t\u00e9s, s&rsquo;adonnent aux arts\u00a0\u00bb, etc.\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-144\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-144\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>130<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour Augustin\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Dieu cr\u00e9e \u00e0 la fois le monde spirituel ses anges et le monde visible, incluant les \u00e2mes incarn\u00e9es \u00e0 partir de rien (<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">ex nihilo<\/span><\/i>)\u00a0\u00bb<\/span>. Par l\u00e0, l&rsquo;\u00e9v\u00eaque d&rsquo;Hippone se d\u00e9marque du\u00a0<i><a title=\"Tim\u00e9e (Platon)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tim%C3%A9e_(Platon)\">Tim\u00e9e<\/a><\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Platon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Platon\">Platon<\/a>\u00a0o\u00f9 le\u00a0<a title=\"D\u00e9miurge\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/D%C3%A9miurge\">d\u00e9miurge<\/a>\u00a0cr\u00e9e le monde \u00e0 partir d\u2019une mati\u00e8re pr\u00e9-cosmique<sup id=\"cite_ref-Knuuttila2001103_145-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Knuuttila2001103-145\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>131<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Non seulement Dieu cr\u00e9e toutes choses mais \u00e0 travers les\u00a0<i>raisons s\u00e9minales<\/i>\u00a0qui leur sont inh\u00e9rentes, il permet l&rsquo;\u00e9volution du monde. Il s&rsquo;ensuit que pour Augustin, si Dieu est immuable, la cr\u00e9ation ne l&rsquo;est pas car elle est form\u00e9e de\u00a0<a title=\"Th\u00e9orie des formes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Th%C3%A9orie_des_formes\">formes<\/a>\u00a0et de mati\u00e8re corporelle et spirituelle<sup id=\"cite_ref-Knuuttila2001104_146-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Knuuttila2001104-146\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>132<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Cela conduit Augustin \u00e0 envisager trois types d&rsquo;interventions divines\u00a0: la cr\u00e9ation initiale du monde, la pr\u00e9servation du monde, et enfin la\u00a0<a title=\"Providence (religion)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Providence_(religion)\">providence<\/a><sup id=\"cite_ref-Knuuttila2001104_146-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Knuuttila2001104-146\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>132<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Pour Augustin, le Fils, verbe de Dieu, qui est \u00e0 l&rsquo;image et \u00e0 la ressemblance du P\u00e8re, est le si\u00e8ge des mod\u00e8les de tous les \u00eatres finis qui sont des imitations partielles de l&rsquo;\u00eatre le plus \u00e9lev\u00e9. Les id\u00e9es, quant \u00e0 elles sont des mod\u00e8les de ressemblances mineurs qui rendent possibles les mutations du monde<sup id=\"cite_ref-Knuuttila2001103_145-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Knuuttila2001103-145\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>131<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Un_Dieu_non_anthropomorphe\">Un Dieu non anthropomorphe<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">La lecture de l\u2019<i><a title=\"Hortensius (Cic\u00e9ron)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hortensius_(Cic%C3%A9ron)\">Hortensius<\/a><\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Cic\u00e9ron\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cic%C3%A9ron\">Cic\u00e9ron<\/a>\u00a0change profond\u00e9ment la conception qu&rsquo;il se fait de Dieu. Avant cette p\u00e9riode, il a une conception\u00a0<a title=\"Anthropomorphisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Anthropomorphisme\">anthropomorphique<\/a>\u00a0de Dieu. Dans les\u00a0<i>Confessions<\/i>, il \u00e9crit\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Je ne te concevais pas \u00f4 Dieu, sous la forme d&rsquo;un corps humain, depuis que j&rsquo;avais commenc\u00e9 \u00e0 entendre parler quelque peu de la sagesse\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Madec199857_147-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Madec199857-147\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>133<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Mais, c&rsquo;est l&rsquo;\u0153uvre des n\u00e9oplatoniciens qui lui permet de s&rsquo;extraire de la vision manich\u00e9enne et lui apprend\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0une m\u00e9thode d\u2019acc\u00e8s \u00e0 Dieu par l&rsquo;int\u00e9riorit\u00e9\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Madec199875_148-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Madec199875-148\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>134<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Toutefois, alors que le Dieu des platoniciens, l&rsquo;Un, est \u00e9ternel ou sans commencement, le Dieu d&rsquo;Augustin et de la Bible dit au contraire\u00a0: \u00ab\u00a0au commencement\u00a0\u00bb\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0<i>bereshit, en arch\u00e8, in principio<\/i>\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Jerphagnon200276_149-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Jerphagnon200276-149\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>135<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Un_Dieu_transcendant_et_immanent\">Un Dieu transcendant et immanent<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:St._Gregory_of_Nyssa.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/fe\/St._Gregory_of_Nyssa.jpg\/250px-St._Gregory_of_Nyssa.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/f\/fe\/St._Gregory_of_Nyssa.jpg 2x\" alt=\"Ic\u00f4ne repr\u00e9sentant un homme.\" width=\"190\" height=\"258\" data-file-width=\"331\" data-file-height=\"450\" \/><\/a><figcaption>Ic\u00f4ne mosa\u00efque de\u00a0<a title=\"Gr\u00e9goire de Nysse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gr%C3%A9goire_de_Nysse\">Gr\u00e9goire de Nysse<\/a>\u00a0datant du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"11\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XI<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">De l&rsquo;h\u00e9ritage platonicien, outre l&rsquo;<a title=\"Architectonique (philosophie)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Architectonique_(philosophie)\">architectonique<\/a>, Augustin retient \u00e9galement une\u00a0<a title=\"Transcendance\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Transcendance\">transcendance<\/a>\u00a0forte qui le rapproche des p\u00e8res\u00a0<a title=\"Cappadoce\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cappadoce\">cappadociens<\/a>\u00a0tels que\u00a0<a title=\"Gr\u00e9goire de Nysse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gr%C3%A9goire_de_Nysse\">Gr\u00e9goire de Nysse<\/a>\u00a0ou\u00a0<a title=\"Gr\u00e9goire de Nazianze\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gr%C3%A9goire_de_Nazianze\">Gr\u00e9goire de Nazianze<\/a>\u00a0et l&rsquo;\u00e9loigne des th\u00e9ologiens de l&rsquo;\u00c9glise d&rsquo;Occident. En effet ces derniers tenteront selon l&rsquo;expression de\u00a0<a title=\"Lucien Jerphagnon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lucien_Jerphagnon\">Lucien Jerphagnon<\/a>\u00a0de\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0donner de Dieu et de ses volont\u00e9s l&rsquo;id\u00e9e claire et distincte s&rsquo;imposant \u00e0 tout le monde\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Jerphagnon200288_150-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Jerphagnon200288-150\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>136<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Au contraire, Augustin insiste sur le\u00a0<a title=\"Myst\u00e8re (christianisme)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Myst%C3%A8re_(christianisme)\">myst\u00e8re<\/a>\u00a0de Dieu, sur la part insondable pour les hommes de la dimension divine. Une pens\u00e9e r\u00e9sum\u00e9e dans son dialogue philosophique\u00a0<i>L&rsquo;Ordre<\/i>\u00a0par la formule\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Dieu tout-puissant, qui est mieux connu en ne l&rsquo;\u00e9tant pas\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-151\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-151\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>137<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Chez les\u00a0<a title=\"N\u00e9oplatonisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/N%C3%A9oplatonisme\">n\u00e9oplatoniciens<\/a>, il y a un Dieu impersonnel, chez Augustin et dans les\u00a0<a title=\"\u00c9vangile\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vangile\">\u00c9vangiles<\/a>, c&rsquo;est un\u00a0<a title=\"Incarnation (christianisme)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Incarnation_(christianisme)\">Dieu incarn\u00e9<\/a>, un Dieu de lumi\u00e8re int\u00e9rieure qui nous travaille du plus intime de notre \u00eatre<sup id=\"cite_ref-Jerphagnon200276-77_152-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Jerphagnon200276-77-152\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>138<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour\u00a0<a title=\"Adolf von Harnack\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Adolf_von_Harnack\">Adolf von Harnack<\/a>\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0le Dieu qui s&rsquo;est adress\u00e9 \u00e0 Augustin en lui criant\u00a0:\u00a0\u00ab\u00a0Je suis Celui qui est l\u00e0\u00a0\u00bb, n&rsquo;\u00e9tait pas seulement le Dieu de Platon, dont l&rsquo;exp\u00e9rience couronne l&rsquo;ascension de l&rsquo;\u00e2me, mais aussi le Dieu vivant, dont ont t\u00e9moign\u00e9 les chants des Psaumes, chants qu&rsquo;il connaissait\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-153\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-153\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>139<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. La transcendance est associ\u00e9e \u00e0 l&rsquo;<a title=\"Immanence\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Immanence\">immanence<\/a>\u00a0chez Augustin, elle est \u00e0 la fois int\u00e9rieure et ext\u00e9rieure, selon la formule des\u00a0<i><a class=\"mw-redirect\" title=\"Confessions de Saint Augustin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Confessions_de_Saint_Augustin\">Confessions<\/a>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr>.6, 11<\/i>\u00a0<span class=\"citation not_fr_quote\" lang=\"la\">\u00ab\u00a0<span class=\"italique\"><i>Tu autem eras interior intimo meo et superior sumno meo<\/i><\/span>\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0(\u00ab\u00a0Mais Toi, tu \u00e9tais plus profond que le tr\u00e9fonds de moi et plus haut que le tr\u00e9haut de moi\u00a0\u00bb)<sup id=\"cite_ref-Madec199891_154-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Madec199891-154\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>140<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Ton_Dieu_:_l'\u00e9conomie_du_salut\"><span id=\"Ton_Dieu_:_l.27.C3.A9conomie_du_salut\"><\/span>Ton Dieu\u00a0: l&rsquo;\u00e9conomie du salut<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Tu ne peux pas saisir [\u2026] Celui qui est [\u2026] Retiens ce qu&rsquo;est devenu pour toi Celui que tu ne pourras pas saisir\u00a0; retiens la chair du Christ en laquelle, malade, laiss\u00e9 \u00e0 demi-mort sous les coups des brigands, en laquelle tu \u00e9tais recueilli, pour \u00eatre men\u00e9 \u00e0 l&rsquo;h\u00f4tellerie et l\u00e0 \u00eatre gu\u00e9ri [\u2026] Ne d\u00e9sesp\u00e8re pas parce que j&rsquo;ai dit\u00a0:\u00a0\u00ab\u00a0Je suis Celui qui est\u00a0\u00bb\u00a0[\u2026] Je descends puisque tu ne peux venir \u00e0 moi. Je suis le Dieu d&rsquo;Abraham et le Dieu d&rsquo;Isaac et le Dieu de Jacob. Esp\u00e8re quelque chose dans la lign\u00e9e d&rsquo;Abraham, afin que tu puisses \u00eatre raffermi pour voir Celui qui est venu \u00e0 toi dans la lign\u00e9e d&rsquo;Abraham\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-155\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-155\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>141<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Selon Augustin, c&rsquo;est pour sauver l&rsquo;homme du\u00a0<a title=\"P\u00e9ch\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9ch%C3%A9\">p\u00e9ch\u00e9<\/a>\u00a0que le\u00a0<a title=\"J\u00e9sus-Christ\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ\">Christ<\/a>\u00a0est descendu sur terre pour sauver le genre humain d\u00e9chu \u00e0 cause de l&rsquo;orgueil d&rsquo;<a title=\"Adam\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Adam\">Adam<\/a><sup id=\"cite_ref-Madec1998148_135-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Madec1998148-135\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>121<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Dieu a \u00e9galement mis en place la\u00a0<span class=\"citation not_fr_quote\" lang=\"la\">\u00ab\u00a0<span class=\"italique\">dispensio temporalis<\/span>\u00a0\u00bb<\/span>, que\u00a0<a title=\"Goulven Madec\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Goulven_Madec\">Goulven Madec<\/a>\u00a0traduit par\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0l&rsquo;\u00e9conomie du salut\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Madec1998150_156-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Madec1998150-156\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>142<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Mais, chez Augustin, la\u00a0<a title=\"R\u00e9demption (christianisme)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9demption_(christianisme)\">r\u00e9demption<\/a>\u00a0n&rsquo;est pas purement m\u00e9canique car elle est d\u00e9termin\u00e9e par le\u00a0<a title=\"Myst\u00e8re (christianisme)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Myst%C3%A8re_(christianisme)\">myst\u00e8re<\/a>\u00a0de la\u00a0<a title=\"Gr\u00e2ce (christianisme)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gr%C3%A2ce_(christianisme)\">gr\u00e2ce<\/a>. Reprenant le th\u00e8me\u00a0<a title=\"Paul de Tarse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paul_de_Tarse\">paulinien<\/a>\u00a0selon lequel les hommes sont le temple de Dieu, il dit que Dieu construit\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0sa Maison, r\u00e9git sa Famille, rassemble son Peuple, pr\u00e9pare son Royaume, pour l&rsquo;av\u00e8nement de la Paix d\u00e9finitive en sa Cit\u00e9, par laquelle s&rsquo;accomplira sa promesse\u00a0: \u00ab\u00a0Je serai leur Dieu et ils seront mon peuple\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-157\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-157\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>143<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Madec1998152_158-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Madec1998152-158\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>144<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Le_Christ_comme_\u00ab_Lumi\u00e8re_int\u00e9rieure_\u00bb_et_\u00ab_m\u00e9diateur_\u00bb\"><span id=\"Le_Christ_comme_.C2.AB_Lumi.C3.A8re_int.C3.A9rieure_.C2.BB_et_.C2.AB_m.C3.A9diateur_.C2.BB\"><\/span>Le Christ comme \u00ab\u00a0Lumi\u00e8re int\u00e9rieure\u00a0\u00bb et \u00ab\u00a0m\u00e9diateur\u00a0\u00bb<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour Augustin, le\u00a0<a title=\"J\u00e9sus-Christ\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ\">Christ<\/a>\u00a0est homme int\u00e9rieur ou lumi\u00e8re int\u00e9rieure qui au-del\u00e0 des mots peut nous conduire \u00e0 la\u00a0<a title=\"V\u00e9rit\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/V%C3%A9rit%C3%A9\">V\u00e9rit\u00e9<\/a>. Il \u00e9crit dans\u00a0<i>Le Ma\u00eetre<\/i>\u00a0:<\/p>\n<blockquote>\n<p>\u00ab\u00a0Mais, pour tout ce que nous saisissons par l&rsquo;intelligence, ce n&rsquo;est pas une voix qui r\u00e9sonne au-dehors en parlant, mais une v\u00e9rit\u00e9 qui dirige l&rsquo;esprit de l&rsquo;int\u00e9rieur que nous consultons, avertis peut-\u00eatre par les mots pour le faire. Or celui qui est consult\u00e9 enseigne le Christ dont il est dit qu&rsquo;il habite dans l&rsquo;homme int\u00e9rieur<sup id=\"cite_ref-159\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-159\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>145<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, c&rsquo;est-\u00e0-dire la Vertu immuable de Dieu et sa Sagesse \u00e9ternelle<sup id=\"cite_ref-160\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-160\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>146<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0que toute \u00e2me raisonnable consulte, mais qui ne se manifeste \u00e0 chacun qu&rsquo;autant qu&rsquo;il peut la saisir selon sa propre volont\u00e9, mauvaise ou bonne<sup id=\"cite_ref-Augustin1998Augustin_1998401_161-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Augustin1998Augustin_1998401-161\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>147<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.\u00a0\u00bb<\/p>\n<\/blockquote>\n<p style=\"text-align: justify;\">Ici, Augustin reprend le\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0connais-toi toi-m\u00eame\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0de la\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Philosophie grecque\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philosophie_grecque\">sagesse grecque<\/a>\u00a0en lui donnant une tonalit\u00e9 chr\u00e9tienne o\u00f9 la connaissance de soi d\u00e9pend de Dieu et nous permet d&rsquo;entrer dans l&rsquo;intime de nous-m\u00eame<sup id=\"cite_ref-Jerphagnon200298-101_162-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Jerphagnon200298-101-162\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>148<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le Christ est aussi le\u00a0<a title=\"M\u00e9diation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/M%C3%A9diation\">m\u00e9diateur<\/a>\u00a0entre le monde divin et ce monde imparfait. Il \u00e9crit dans\u00a0<i><a title=\"La Cit\u00e9 de Dieu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Cit%C3%A9_de_Dieu\">La Cit\u00e9 de Dieu<\/a><\/i>\u00a0:<\/p>\n<blockquote>\n<p>\u00ab\u00a0Et comme il n&rsquo;est aucun rapport entre l&rsquo;immortelle puret\u00e9 qui r\u00e8gne au ciel et la bassesse qui rampe un jour sur la terre, il faut un m\u00e9diateur\u00a0; mais un m\u00e9diateur qui ne tienne pas \u00e0 l&rsquo;ordre sup\u00e9rieur par l&rsquo;immortalit\u00e9 corporelle et \u00e0 l&rsquo;ordre inf\u00e9rieur par l&rsquo;infirmit\u00e9 maladive d&rsquo;une \u00e2me semblable \u00e0 la n\u00f4tre, infirmit\u00e9 qui porterait \u00e0 envier notre gu\u00e9rison plut\u00f4t qu&rsquo;\u00e0 y concourir\u00a0; il faut un m\u00e9diateur qui, s&rsquo;unissant \u00e0 notre bassesse par la mortalit\u00e9 du corps, demeure par l&rsquo;immortelle justice de l&rsquo;esprit dans la gloire de la divinit\u00e9<sup id=\"cite_ref-Arendt1994394_163-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Arendt1994394-163\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>149<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.\u00a0\u00bb<\/p>\n<\/blockquote>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Th\u00e9ologie\"><span id=\"Th.C3.A9ologie\"><\/span>Th\u00e9ologie<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Articles connexes\u00a0:\u00a0<a title=\"P\u00e9ch\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9ch%C3%A9\">P\u00e9ch\u00e9<\/a>,\u00a0<a title=\"Conscience\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Conscience\">Conscience<\/a>,\u00a0<a title=\"Gr\u00e2ce (christianisme)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gr%C3%A2ce_(christianisme)\">Gr\u00e2ce (christianisme)<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Pr\u00e9destination\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pr%C3%A9destination\">Pr\u00e9destination<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">La th\u00e9ologie d&rsquo;Augustin est tr\u00e8s marqu\u00e9e par trois notions\u00a0: un\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Dieu cr\u00e9ateur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dieu_cr%C3%A9ateur\">Dieu cr\u00e9ateur<\/a>, le\u00a0<a title=\"P\u00e9ch\u00e9 originel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9ch%C3%A9_originel\">p\u00e9ch\u00e9 originel<\/a>\u00a0et la\u00a0<a title=\"Gr\u00e2ce (christianisme)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gr%C3%A2ce_(christianisme)\">gr\u00e2ce<\/a>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Le_monde,_le_cr\u00e9ateur,_la_cr\u00e9ature,_l\u2019\u00eatre_humain\"><span id=\"Le_monde.2C_le_cr.C3.A9ateur.2C_la_cr.C3.A9ature.2C_l.E2.80.99.C3.AAtre_humain\"><\/span>Le monde, le cr\u00e9ateur, la cr\u00e9ature, l\u2019\u00eatre humain<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:God2-Sistine_Chapel.png?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/73\/God2-Sistine_Chapel.png\/500px-God2-Sistine_Chapel.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/73\/God2-Sistine_Chapel.png\/960px-God2-Sistine_Chapel.png 2x\" alt=\"Tableau repr\u00e9sentant deux hommes dans les airs.\" width=\"380\" height=\"177\" data-file-width=\"3141\" data-file-height=\"1463\" \/><\/a><figcaption><a title=\"Fresque\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fresque\">Fresque<\/a>\u00a0de\u00a0<a title=\"Michel-Ange\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michel-Ange\">Michel-Ange<\/a>\u00a0sur la vo\u00fbte de la\u00a0<a title=\"Chapelle Sixtine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chapelle_Sixtine\">chapelle Sixtine<\/a>\u00a0du\u00a0<a title=\"Vatican\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vatican\">Vatican<\/a>\u00a0\u00e0\u00a0<a title=\"Rome\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rome\">Rome<\/a>\u00a0(Dieu et la\u00a0<a title=\"Cr\u00e9ation (Bible)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cr%C3%A9ation_(Bible)\">cr\u00e9ation<\/a>\u00a0d&rsquo;<a title=\"Adam\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Adam\">Adam<\/a>).<\/figcaption><\/figure>\n<blockquote>\n<p><span class=\"citation\">\u00ab\u00a0On appelle \u00ab\u00a0monde\u00a0\u00bb en effet, non seulement cette cr\u00e9ation de Dieu, le ciel et la terre [\u2026] mais \u00e9galement tous les habitants du monde sont appel\u00e9s \u00ab\u00a0monde\u00a0\u00bb [\u2026] tous ceux qui aiment le monde sont donc nomm\u00e9s \u00ab\u00a0monde\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-164\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-164\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>150<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.\u00a0\u00bb<\/span><\/p>\n<\/blockquote>\n<p style=\"text-align: justify;\">Il ressort de cette citation qu&rsquo;il existe pour Augustin deux fa\u00e7ons de comprendre le\u00a0<i>monde<\/i>\u00a0: le monde entendu comme ciel et terre, qui est la\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0<i>fabrica Dei<\/i>\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0et le monde consid\u00e9r\u00e9 comme\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0ce qui advient par notre volont\u00e9\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Arendt199988_165-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Arendt199988-165\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>151<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Augustin ne nie pas du tout qu&rsquo;il faille participer au monde, mais il ne faut pas oublier le Cr\u00e9ateur, lui fermer sa porte.\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Ne place pas ton amour dans la cr\u00e9ation mais habite le Cr\u00e9ateur\u00a0\u00bb<\/span>, rappelle le\u00a0<a title=\"Psaume\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Psaume\">psaume<\/a><sup id=\"cite_ref-Arendt199989_166-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Arendt199989-166\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>152<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour comprendre la pens\u00e9e d&rsquo;Augustin, il convient de se souvenir que, pour lui, le\u00a0<i>faire<\/i>\u00a0de l\u2019Homme est limit\u00e9 par le fait de se trouver d\u00e9j\u00e0 l\u00e0 (<i>invenire<\/i>), d&rsquo;avoir \u00e9t\u00e9 cr\u00e9\u00e9 et donc de ne pas poss\u00e9der le pouvoir de cr\u00e9ation du Cr\u00e9ateur, qui Lui, est incr\u00e9\u00e9. Il en d\u00e9coule que\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Contrairement au\u00a0<i>fabricare<\/i>\u00a0de Dieu, qui a en lui le monde qu&rsquo;il a cr\u00e9\u00e9 (<i>mundo infusus fabricat<\/i>) et poss\u00e8de donc un lien originaire \u00e0 ce qu&rsquo;il a cr\u00e9\u00e9, l\u2019homme qui n&rsquo;existe que comme cr\u00e9ation de Dieu reste \u00e9tranger \u00e0 sa propre fabrication (<i>fabricatum<\/i>).\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0En un mot, la cr\u00e9ation humaine est \u00e0 la fois limit\u00e9e par l&rsquo;effet m\u00eame de sa cr\u00e9ation, et demeure toujours incluse et domin\u00e9e par la\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Cr\u00e9ation divine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cr%C3%A9ation_divine\">cr\u00e9ation divine<\/a><sup id=\"cite_ref-Arendt199990_167-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Arendt199990-167\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>153<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour Augustin, le lien entre cr\u00e9ature et \u00eatre est complexe. D&rsquo;une certaine fa\u00e7on, la cr\u00e9ature ne devient un \u00eatre qu&rsquo;\u00e0 partir d&rsquo;une r\u00e9flexion sur la mort, car celle-ci lui offre l&rsquo;occasion de s&rsquo;orienter vers son \u00eatre et vers Dieu. La vie est donc vue comme un\u00a0<i>tendre vers l\u2019\u00eatre<\/i>\u00a0(<i>tendere esse<\/i>) \u00e9ternel, ce qui suppose un d\u00e9tachement par rapport au si\u00e8cle entendu comme monde mondain, et une recherche de l\u2019<i>ante<\/i>, de l\u2019avant\u00a0: du Cr\u00e9ateur<sup id=\"cite_ref-Arendt199992_168-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Arendt199992-168\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>154<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. C&rsquo;est la condition pour que la fin de la vie ne soit pas la fin de l&rsquo;\u00eatre, le n\u00e9ant, comme c&rsquo;est le cas pour la cr\u00e9ature qui durant la vie n&rsquo;a pas acc\u00e9d\u00e9 \u00e0 l\u2019\u00eatre<sup id=\"cite_ref-Arendt199995_169-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Arendt199995-169\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>155<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.\u00a0<a title=\"Hannah Arendt\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hannah_Arendt\">Arendt<\/a>\u00a0note\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0la vie perd son \u00eatre dans la mort lorsqu&rsquo;elle s&rsquo;est \u00e9loign\u00e9e de l&rsquo;origine de son \u00eatre. Le danger que court l&rsquo;homme est de ne pas voir ce n\u00e9cessaire tendre vers le non \u00eatre (<i>tendere non esse<\/i>), de ne pas actualiser son rapport r\u00e9trospectif et de succomber ainsi \u00e0 la mort, \u00e0 l&rsquo;\u00e9loignement (<i>alienatio<\/i>) de Dieu, absolu et \u00e9ternel<sup id=\"cite_ref-Arendt199996_170-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Arendt199996-170\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>156<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.\u00a0\u00bb<\/span><\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Le_p\u00e9ch\u00e9_originel_et_la_loi_du_p\u00e9ch\u00e9_(l'habitude)\"><span id=\"Le_p.C3.A9ch.C3.A9_originel_et_la_loi_du_p.C3.A9ch.C3.A9_.28l.27habitude.29\"><\/span>Le p\u00e9ch\u00e9 originel et la loi du p\u00e9ch\u00e9 (l&rsquo;habitude)<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article connexe\u00a0:\u00a0<a title=\"P\u00e9ch\u00e9 originel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9ch%C3%A9_originel\">P\u00e9ch\u00e9 originel<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Ghisonaccia-%C3%A9glise37.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/68\/Ghisonaccia-%C3%A9glise37.jpg\/250px-Ghisonaccia-%C3%A9glise37.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/68\/Ghisonaccia-%C3%A9glise37.jpg\/500px-Ghisonaccia-%C3%A9glise37.jpg 2x\" alt=\"tableau repr\u00e9sentant le p\u00e9ch\u00e9 originel\" width=\"250\" height=\"188\" data-file-width=\"1632\" data-file-height=\"1224\" \/><\/a><figcaption>Le\u00a0<a title=\"P\u00e9ch\u00e9 originel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9ch%C3%A9_originel\">p\u00e9ch\u00e9 originel<\/a>, \u00e9glise de Ghisonaccia, par N. Giannakakis (1983).<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour Augustin, le monde est bon si on le contemple dans la perspective de Dieu, mais l&rsquo;Homme tombe dans le\u00a0<a title=\"P\u00e9ch\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9ch%C3%A9\">p\u00e9ch\u00e9<\/a>\u00a0quand il le voit dans la perspective des hommes<sup id=\"cite_ref-Arendt1999107_171-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Arendt1999107-171\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>157<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. L&rsquo;amour du monde rend les hommes sensibles \u00e0 la\u00a0<a title=\"Concupiscence\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Concupiscence\">concupiscence<\/a>\u00a0et les entra\u00eene dans l&rsquo;amour du monde en tant que cr\u00e9ation de la cr\u00e9ature. C&rsquo;est l\u00e0 le p\u00e9ch\u00e9 v\u00e9ritable, fruit de l&rsquo;<a title=\"Orgueil\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Orgueil\">orgueil<\/a>\u00a0(<i>superbia<\/i>) qui veut que l&rsquo;Homme soit l&rsquo;\u00e9gal de Dieu<sup id=\"cite_ref-Arendt1999111_172-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Arendt1999111-172\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>158<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, qu&rsquo;il soit aussi cr\u00e9ateur que Dieu, de sorte qu&rsquo;il d\u00e9forme (<i>perversitas<\/i>)\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0le sens originel de son \u00eatre cr\u00e9\u00e9, qui \u00e9tait justement de le renvoyer par-del\u00e0 le monde \u00e0 sa v\u00e9ritable origine\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Arendt1999108_173-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Arendt1999108-173\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>159<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Augustin commence \u00e0 d\u00e9velopper ses id\u00e9es sur le\u00a0<a title=\"P\u00e9ch\u00e9 originel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9ch%C3%A9_originel\">p\u00e9ch\u00e9 originel<\/a>\u00a0et la n\u00e9cessit\u00e9 de la\u00a0<a title=\"Gr\u00e2ce (christianisme)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gr%C3%A2ce_(christianisme)\">Gr\u00e2ce<\/a>\u00a0dans son livre\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">Ad Simplicianum<\/span><\/i>\u00a0de 396. C&rsquo;est l&rsquo;orgueil qui a d\u00e9tourn\u00e9\u00a0<a title=\"Adam\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Adam\">Adam<\/a><sup id=\"cite_ref-Madec1998148_135-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Madec1998148-135\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>121<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0et a provoqu\u00e9 le p\u00e9ch\u00e9 originel \u2014 compris non comme un\u00a0<a title=\"P\u00e9ch\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9ch%C3%A9\">p\u00e9ch\u00e9<\/a>\u00a0remontant aux origines, mais comme un p\u00e9ch\u00e9 qui fausse la perception de la nature originelle de la cr\u00e9ature<sup id=\"cite_ref-Arendt1999108_173-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Arendt1999108-173\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>159<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;habitude (<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">consuetudo<\/span><\/i>) attache au pass\u00e9, au p\u00e9ch\u00e9. Elle r\u00e9sulte d&rsquo;une volont\u00e9 insuffisante et n&rsquo;a \u00e9t\u00e9 instaur\u00e9e que pour faire oublier la mort<sup id=\"cite_ref-Arendt1999110-111_174-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Arendt1999110-111-174\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>160<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Elle est\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0la loi du p\u00e9ch\u00e9 (<i>lex peccati<\/i>)\u00a0\u00bb<\/span>, celle qui emp\u00eache une renaissance<sup id=\"cite_ref-Arendt1999108_173-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Arendt1999108-173\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>159<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Plusieurs critiques de\u00a0<a title=\"Friedrich Nietzsche\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Friedrich_Nietzsche\">Nietzsche<\/a>\u00a0\u00e0 l&rsquo;\u00e9gard du p\u00e9ch\u00e9 originel, terme qu&rsquo;il emploie d&rsquo;ailleurs peu, semblent surtout viser la position augustinienne \u00e0 l\u2019\u00e9gard de la transmission du p\u00e9ch\u00e9 originel<sup id=\"cite_ref-MH_175-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-MH-175\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>161<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Nietzsche critique ce qu&rsquo;il consid\u00e8re comme une\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0hostilit\u00e9 du christianisme \u00e0 l\u2019\u00e9gard de la science\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-176\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-176\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>162<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il rejette\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0toute appr\u00e9ciation pessimiste de l\u2019existence humaine\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0et critique l&rsquo;id\u00e9e que\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0le p\u00e9ch\u00e9 originel se transmettait par l\u2019acte de procr\u00e9ation\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-MH_175-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-MH-175\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>161<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Loi,_conscience_et_p\u00e9ch\u00e9\"><span id=\"Loi.2C_conscience_et_p.C3.A9ch.C3.A9\"><\/span>Loi, conscience et p\u00e9ch\u00e9<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le\u00a0<a title=\"D\u00e9calogue\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/D%C3%A9calogue\">commandement<\/a>\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0tu ne convoiteras point\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0demande un d\u00e9tachement du cr\u00e9\u00e9 et, dans une perspective\u00a0<a title=\"Paul de Tarse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paul_de_Tarse\">paulinienne<\/a>, donne \u00e0 la cr\u00e9ature la connaissance du p\u00e9ch\u00e9. Pour Augustin, l&rsquo;<a title=\"Humiliation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Humiliation\">humiliation<\/a>\u00a0que provoque la connaissance du p\u00e9ch\u00e9 rend \u00e0 nouveau la cr\u00e9ature capable de se tourner vers le Cr\u00e9ateur<sup id=\"cite_ref-Arendt1999115_177-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Arendt1999115-177\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>163<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Chez lui, comme chez\u00a0<a title=\"Cic\u00e9ron\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cic%C3%A9ron\">Cic\u00e9ron<\/a>, il y a un lien entre les lois\u00a0<a title=\"Transcendance\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Transcendance\">transcendantes<\/a>\u00a0et la\u00a0<a title=\"Conscience\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Conscience\">conscience<\/a>. Toutefois, si la cr\u00e9ature peut \u00e9chapper \u00e0 la\u00a0<a title=\"Loi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Loi\">loi<\/a>, il n&rsquo;en est pas de m\u00eame de sa conscience, car\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0la conscience mauvaise ne se fuit pas elle-m\u00eame, elle n&rsquo;a nulle part o\u00f9 aller, elle marche \u00e0 sa propre suite\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-178\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-178\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>164<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. De sorte que pour lui, ce qui commande dans la loi, c&rsquo;est la conscience, qui est aussi\u00a0<a title=\"Volont\u00e9 (philosophie)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Volont%C3%A9_(philosophie)\">volont\u00e9<\/a>, mais cela ne suffit pas, en g\u00e9n\u00e9ral, pour sortir du p\u00e9ch\u00e9<sup id=\"cite_ref-Arendt1999115_177-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Arendt1999115-177\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>163<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Selon l&rsquo;enseignement de Paul, Augustin exhorte les jeunes chr\u00e9tiens \u00e0 utiliser leur conscience\u00a0: \u00ab\u00a0Je te conseillerais, autant que le permettrait le salut de l&rsquo;\u00c9tat, de quitter la profession des armes et de vivre dans la soci\u00e9t\u00e9 des saints, dans cette vie que tu voulais embrasser, o\u00f9 les soldats du Christ combattent dans le silence, non pour tuer des hommes, mais \u00ab\u00a0pour r\u00e9sister aux principaut\u00e9s, aux puissances et aux esprits du mal (<i>Eph. VI,12<\/i>)<sup id=\"cite_ref-179\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-179\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>165<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Sortir_du_p\u00e9ch\u00e9_:_la_gr\u00e2ce_et_la_pr\u00e9destination\"><span id=\"Sortir_du_p.C3.A9ch.C3.A9_:_la_gr.C3.A2ce_et_la_pr.C3.A9destination\"><\/span>Sortir du p\u00e9ch\u00e9\u00a0: la gr\u00e2ce et la pr\u00e9destination<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Conversion_of_Saint_Paul_(Michelangelo_Buonarroti).jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/cc\/Conversion_of_Saint_Paul_%28Michelangelo_Buonarroti%29.jpg\/250px-Conversion_of_Saint_Paul_%28Michelangelo_Buonarroti%29.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/cc\/Conversion_of_Saint_Paul_%28Michelangelo_Buonarroti%29.jpg\/500px-Conversion_of_Saint_Paul_%28Michelangelo_Buonarroti%29.jpg 2x\" alt=\"tableau repr\u00e9sentant un saint.\" width=\"250\" height=\"231\" data-file-width=\"2592\" data-file-height=\"2400\" \/><\/a><figcaption><i>Conversion de\u00a0<a title=\"Paul de Tarse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paul_de_Tarse\">saint Paul<\/a><\/i>\u00a0par\u00a0<a title=\"Michel-Ange\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michel-Ange\">Michel-Ange<\/a>\u00a0(1475-1564).<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour Augustin, si la loi et la conscience ne permettent pas toujours de sortir du p\u00e9ch\u00e9, ce n&rsquo;est pas \u00e0 cause d&rsquo;une d\u00e9faillance de la volont\u00e9 mais parce que chez la cr\u00e9ature, il y a une faiblesse dans la relation entre vouloir et pouvoir, qui ne co\u00efncident pas, contrairement \u00e0 la situation du Cr\u00e9ateur<sup id=\"cite_ref-Arendt1999115_177-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Arendt1999115-177\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>163<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Aussi la cr\u00e9ature a-t-elle besoin d&rsquo;une aide ext\u00e9rieure\u00a0: la gr\u00e2ce de Dieu qui va lui donner le pouvoir n\u00e9cessaire. Mais, recevoir la gr\u00e2ce exige d&rsquo;une part de la vouloir et d&rsquo;autre part de reconna\u00eetre son incapacit\u00e9 \u00e0 vaincre par soi-m\u00eame le p\u00e9ch\u00e9, c&rsquo;est-\u00e0-dire faire un retour \u00e0 Dieu<sup id=\"cite_ref-Arendt1999116-117_180-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Arendt1999116-117-180\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>166<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Par la gr\u00e2ce, le Cr\u00e9ateur accueille \u00e0 nouveau la cr\u00e9ature qui\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0est recr\u00e9\u00e9e puisque lib\u00e9r\u00e9e de sa nature p\u00e9cheresse\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Arendt1999118_181-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Arendt1999118-181\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>167<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le probl\u00e8me est alors de savoir si tous les hommes peuvent recevoir la gr\u00e2ce, ou si elle est r\u00e9serv\u00e9e \u00e0 un nombre restreint d&rsquo;individus. Dans la\u00a0<i>Pr\u00e9destination des Saints<\/i>, il \u00e9crit\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0la pr\u00e9destination c&rsquo;est la gr\u00e2ce\u00a0; la gr\u00e2ce est l&rsquo;effet de la pr\u00e9destination\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Madec1998151_182-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Madec1998151-182\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>168<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Qu&rsquo;advient-il alors des autres\u00a0? Pour Augustin Dieu peut donner\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0l&rsquo;amour de vivre en chr\u00e9tien\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Madec1998151_182-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Madec1998151-182\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>168<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0sans donner la pers\u00e9v\u00e9rance n\u00e9cessaire \u00e0 la gr\u00e2ce. \u00c0 la question du pourquoi, Augustin r\u00e9pond\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0je ne sais pas\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Madec1998151_182-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Madec1998151-182\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>168<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, et cite par deux fois l\u2019ap\u00f4tre\u00a0<a title=\"Paul de Tarse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paul_de_Tarse\">Paul<\/a>\u00a0pour montrer la petitesse de la cr\u00e9ature face au Cr\u00e9ateur\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Homme, qui es-tu pour discuter avec Dieu (Rm 9,20)\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Madec1998151_182-3\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Madec1998151-182\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>168<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0et\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0\u00d4 profondeur des richesses de la sagesse et de la science de Dieu\u00a0! Que ses jugements sont inscrutables et ses voies imp\u00e9n\u00e9trables (Rm 11,33)\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Madec1998151_182-4\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Madec1998151-182\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>168<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les moines d&rsquo;<a title=\"Hadrum\u00e8te\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hadrum%C3%A8te\">Hadrum\u00e8te<\/a>\u00a0ayant lu une lettre d&rsquo;Augustin sur la pr\u00e9destination se mirent \u00e0 ne plus rien faire, car ils estimaient qu&rsquo;il n&rsquo;y avait plus qu&rsquo;\u00e0 attendre qu\u2019arrive ce \u00e0 quoi ils \u00e9taient\u00a0<a title=\"Pr\u00e9destination\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pr%C3%A9destination\">pr\u00e9destin\u00e9s<\/a><sup id=\"cite_ref-Brown2001526_183-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001526-183\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>169<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, ce qui n&rsquo;est pas la mani\u00e8re dont Augustin con\u00e7oit la pr\u00e9destination. Pour\u00a0<a title=\"Peter Brown (historien)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Peter_Brown_(historien)\">Peter Brown<\/a>,\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0[l]a pr\u00e9destination \u00e9tait d\u00e9velopp\u00e9e par Augustin surtout comme une doctrine selon laquelle tout \u00e9v\u00e9nement \u00e9tait charg\u00e9 d&rsquo;une signification pr\u00e9cise, comme acte d\u00e9lib\u00e9r\u00e9 de Dieu\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Brown2001532_184-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001532-184\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>170<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. La pr\u00e9destination ne saurait donc \u00eatre s\u00e9par\u00e9e de l&rsquo;action et de la pers\u00e9v\u00e9rance. Cependant, la pr\u00e9destination puise aussi dans le sentiment populaire des chr\u00e9tiens d&rsquo;Afrique qui voyaient leurs h\u00e9ros comme pr\u00e9destin\u00e9s<sup id=\"cite_ref-Brown2001228_185-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001228-185\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>171<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;accent mis sur la pr\u00e9destination \u00e0 la fin de sa vie est li\u00e9 \u00e0 deux \u00e9l\u00e9ments selon Mendelson. Tout d&rsquo;abord, il devient de plus en plus familier des\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Les \u00c9critures\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Les_%C3%89critures\">\u00c9critures<\/a>. D&rsquo;autre part, sa controverse avec\u00a0<a title=\"P\u00e9lage (h\u00e9r\u00e9siarque)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9lage_(h%C3%A9r%C3%A9siarque)\">P\u00e9lage<\/a>\u00a0l&rsquo;a amen\u00e9 \u00e0 se radicaliser, de sorte qu&rsquo;il se voit parfois opposer ses premiers \u00e9crits. \u00c0 la fin de sa vie, il consid\u00e8re que le p\u00e9ch\u00e9 a entra\u00een\u00e9 une telle\u00a0<a title=\"Ignorance\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ignorance\">ignorance<\/a>\u00a0qu&rsquo;il devient impossible, sauf par la gr\u00e2ce imm\u00e9rit\u00e9e accord\u00e9e \u00e0 quelques \u00e9lus, de surmonter ces obstacles<sup id=\"cite_ref-Mendelson201026_186-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Mendelson201026-186\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>172<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Th\u00e9ologie_sacramentelle\"><span id=\"Th.C3.A9ologie_sacramentelle\"><\/span>Th\u00e9ologie sacramentelle<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Tiffany_Window_of_St_Augustine_-_Lightner_Museum.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/5b\/Tiffany_Window_of_St_Augustine_-_Lightner_Museum.jpg\/250px-Tiffany_Window_of_St_Augustine_-_Lightner_Museum.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/5b\/Tiffany_Window_of_St_Augustine_-_Lightner_Museum.jpg\/500px-Tiffany_Window_of_St_Augustine_-_Lightner_Museum.jpg 2x\" alt=\"Vitrail repr\u00e9sentant un \u00e9v\u00eaque.\" width=\"250\" height=\"188\" data-file-width=\"2560\" data-file-height=\"1920\" \/><\/a><figcaption>Augustin, vitrail de\u00a0<a title=\"Louis Comfort Tiffany\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_Comfort_Tiffany\">Louis Comfort Tiffany<\/a>, St. Augustine History Museum, Floride.<\/figcaption><\/figure>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:CF6266_Louvre_St_Augustin_attribution_Bellini_DL_1980_1_rwk.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/16\/CF6266_Louvre_St_Augustin_attribution_Bellini_DL_1980_1_rwk.jpg\/250px-CF6266_Louvre_St_Augustin_attribution_Bellini_DL_1980_1_rwk.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/16\/CF6266_Louvre_St_Augustin_attribution_Bellini_DL_1980_1_rwk.jpg\/500px-CF6266_Louvre_St_Augustin_attribution_Bellini_DL_1980_1_rwk.jpg 2x\" width=\"190\" height=\"578\" data-file-width=\"1315\" data-file-height=\"4000\" \/><\/a><figcaption>Saint Augustin (panneau lat\u00e9ral gauche d&rsquo;un retable), attribu\u00e9 \u00e0 Giovanni Bellini &#8211; Mus\u00e9e du Louvre, DL 1980-1.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Augustin d\u00e9veloppe une distinction entre les\u00a0<a title=\"Sacrement\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sacrement\">sacrements<\/a>\u00a0irr\u00e9guliers et les sacrements valides. Les sacrements r\u00e9guliers sont conf\u00e9r\u00e9s par l&rsquo;\u00c9glise chr\u00e9tienne tandis que les sacrements irr\u00e9guliers le sont par des\u00a0<a title=\"Schisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Schisme\">schismatiques<\/a>. N\u00e9anmoins, la validit\u00e9 du sacrement pour Augustin ne d\u00e9pend pas de la\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Saintet\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saintet%C3%A9\">saintet\u00e9<\/a>\u00a0du pr\u00eatre qui le donne, de sorte que des sacrements irr\u00e9guliers sont valides s&rsquo;ils sont donn\u00e9s au nom du Christ dans la forme prescrite par l&rsquo;\u00c9glise\u00a0:\u00a0<i><a title=\"Ex opere operato\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ex_opere_operato\">ex opere operato<\/a><\/i>. Sur ce point, il se d\u00e9marque des enseignements de\u00a0<a title=\"Cyprien de Carthage\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cyprien_de_Carthage\">Cyprien<\/a>\u00a0selon qui ceux qui quittent un mouvement\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Schismatique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Schismatique\">schismatique<\/a>\u00a0pour l&rsquo;\u00c9glise chr\u00e9tienne doivent \u00eatre rebaptis\u00e9s<sup id=\"cite_ref-Gonzalez_187-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Gonzalez-187\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>173<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour Augustin comme pour les\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Premiers chr\u00e9tiens\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Premiers_chr%C3%A9tiens\">premiers chr\u00e9tiens<\/a>\u00a0\u2014\u00a0et de nos jours encore chez les chr\u00e9tiens arm\u00e9niens, catholiques et maronites\u00a0\u2014, il y a\u00a0<a title=\"Pr\u00e9sence r\u00e9elle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pr%C3%A9sence_r%C3%A9elle\">pr\u00e9sence r\u00e9elle<\/a>\u00a0du Christ dans l&rsquo;<a title=\"Eucharistie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Eucharistie\">eucharistie<\/a>\u00a0puisque J\u00e9sus a dit\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Ceci est mon corps\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0en parlant du pain qu&rsquo;il tenait dans sa main<sup id=\"cite_ref-188\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-188\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>174<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-189\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-189\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>175<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Aussi les chr\u00e9tiens doivent-ils croire que le pain et le vin pr\u00e9sent\u00e9s au cours de la\u00a0<a title=\"Messe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Messe\">messe<\/a>\u00a0sont le corps et le sang du Christ<sup id=\"cite_ref-190\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-190\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>176<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Contre les\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"P\u00e9lagiens\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9lagiens\">p\u00e9lagiens<\/a>, Augustin insiste sur l&rsquo;importance du\u00a0<a title=\"Bapt\u00eame\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme\">bapt\u00eame<\/a>\u00a0\u00e0 la naissance. Toutefois, il ne pr\u00e9cise pas clairement si le bapt\u00eame est une n\u00e9cessit\u00e9 absolue pour \u00eatre sauv\u00e9 et aller au\u00a0<a title=\"Paradis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paradis\">paradis<\/a>. En effet, bien qu&rsquo;il dise dans un\u00a0<a title=\"Sermon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sermon\">sermon<\/a>\u00a0que seuls les baptis\u00e9s seront sauv\u00e9s<sup id=\"cite_ref-191\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-191\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>177<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, une croyance partag\u00e9e par les premiers chr\u00e9tiens, un passage de la\u00a0<i>Cit\u00e9 de Dieu<\/i>\u00a0semble indiquer qu&rsquo;il croit que le cas des enfants n\u00e9s de parents chr\u00e9tiens fait exception \u00e0 cette r\u00e8gle<sup id=\"cite_ref-192\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-192\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>178<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"clear\" style=\"text-align: justify;\">\u00a0<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Marie_chez_Augustin\">Marie chez Augustin<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les chercheurs sont partag\u00e9s sur la question de savoir si Augustin exclut simplement Marie de tout\u00a0<a title=\"P\u00e9ch\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9ch%C3%A9\">p\u00e9ch\u00e9<\/a>\u00a0personnel ou \u00e9galement du p\u00e9ch\u00e9 originel, une majorit\u00e9 d&rsquo;entre eux \u00e9tant n\u00e9anmoins en faveur de la premi\u00e8re position<sup id=\"cite_ref-193\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-193\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>179<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Anthropologie\">Anthropologie<\/h2>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">L\u2019<a title=\"Anthropologie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Anthropologie\">anthropologie<\/a>\u00a0d\u2019Augustin repose sur une conception de la nature humaine comme profond\u00e9ment pervertie par le\u00a0<a title=\"P\u00e9ch\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9ch%C3%A9\">p\u00e9ch\u00e9<\/a>, ce qui a occasionn\u00e9 certaines de ses plus grandes controverses. Autre point important, sa tripartition de l&rsquo;amour en\u00a0<i>cupiditas<\/i>\u00a0ou amour du monde,\u00a0<i>caritas<\/i>\u00a0ou amour qui aspire \u00e0 l\u2019\u00e9ternit\u00e9, et\u00a0<i>dilectio<\/i>\u00a0ou amour de l\u2019homme pr\u00e9sent dans le monde et qui cherche \u00e0 atteindre l\u2019\u00e9ternit\u00e9.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Une_nature_humaine_profond\u00e9ment_pervertie_par_le_p\u00e9ch\u00e9_:_Augustin_contre_P\u00e9lage\"><span id=\"Une_nature_humaine_profond.C3.A9ment_pervertie_par_le_p.C3.A9ch.C3.A9_:_Augustin_contre_P.C3.A9lage\"><\/span>Une nature humaine profond\u00e9ment pervertie par le p\u00e9ch\u00e9\u00a0: Augustin contre P\u00e9lage<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Articles connexes\u00a0:\u00a0<a title=\"P\u00e9lagianisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9lagianisme\">P\u00e9lagianisme<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"P\u00e9lage (h\u00e9r\u00e9siarque)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9lage_(h%C3%A9r%C3%A9siarque)\">P\u00e9lage (h\u00e9r\u00e9siarque)<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Verg%C3%B3s_Group_-_Saint_Augustine_Disputing_with_the_Heretics_-_Google_Art_Project.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e4\/Verg%C3%B3s_Group_-_Saint_Augustine_Disputing_with_the_Heretics_-_Google_Art_Project.jpg\/250px-Verg%C3%B3s_Group_-_Saint_Augustine_Disputing_with_the_Heretics_-_Google_Art_Project.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e4\/Verg%C3%B3s_Group_-_Saint_Augustine_Disputing_with_the_Heretics_-_Google_Art_Project.jpg\/500px-Verg%C3%B3s_Group_-_Saint_Augustine_Disputing_with_the_Heretics_-_Google_Art_Project.jpg 2x\" alt=\"Hommes en discussion.\" width=\"250\" height=\"341\" data-file-width=\"4669\" data-file-height=\"6370\" \/><\/a><figcaption>Augustin en controverse avec des h\u00e9r\u00e9tiques.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;opposition entre Augustin et\u00a0<a title=\"P\u00e9lage (h\u00e9r\u00e9siarque)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9lage_(h%C3%A9r%C3%A9siarque)\">P\u00e9lage<\/a>\u00a0peut se comprendre en partie en rappelant son contexte social et politique. P\u00e9lage s\u2019adresse \u00e0 un public de riches\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Romains\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Romains\">Romains<\/a>\u00a0convertis par mariage ou par conformisme social, c&rsquo;est pourquoi il consid\u00e8re l&rsquo;\u00c9glise comme un groupe qui doit donner le bon exemple de fa\u00e7on \u00e0 convertir les autres par leur mod\u00e8le<sup id=\"cite_ref-Brown2001458_194-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001458-194\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>180<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il s&rsquo;agit l\u00e0 d&rsquo;id\u00e9es proches de celles des\u00a0<a title=\"Donatisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Donatisme\">donatistes<\/a>\u00a0qu&rsquo;Augustin vient de \u00ab\u00a0mettre au pas\u00a0\u00bb en Afrique en approuvant pleinement les mesures\u00a0<a title=\"Coercition\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Coercition\">coercitives<\/a>\u00a0et violentes prises par l&rsquo;Empereur<sup id=\"cite_ref-Joly263-294_195-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Joly263-294-195\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>181<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Augustin affirme ainsi\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Le devoir du pasteur n&rsquo;est-il pas de ramener \u00e0 la bergerie du ma\u00eetre, non-seulement les brebis violemment arrach\u00e9es, mais m\u00eame celles que des mains douces et caressantes ont enlev\u00e9es au troupeau, et, si elles viennent \u00e0 r\u00e9sister, ne doit-il pas employer les coups et m\u00eame les douleurs\u00a0?\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-196\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-196\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>182<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour P\u00e9lage et ses partisans, la nature humaine est immuable et la corruption par le p\u00e9ch\u00e9 assez l\u00e9g\u00e8re, de sorte que la ma\u00eetrise de soi et la volont\u00e9 peuvent suffire. Il s&rsquo;agit d&rsquo;une conception de la nature humaine marqu\u00e9e par le\u00a0<a title=\"Sto\u00efcisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sto%C3%AFcisme\">sto\u00efcisme romain<\/a>. Au contraire, pour Augustin la nature humaine est profond\u00e9ment pervertie. Autre point de divergence, alors que, chez P\u00e9lage l&rsquo;Homme est vu comme isol\u00e9, pour Augustin, l&rsquo;Homme est en relation avec les autres, il est\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0toujours sur le point d&rsquo;\u00eatre entra\u00een\u00e9 dans de vastes et myst\u00e9rieuses solidarit\u00e9s\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Brown2001482-484_197-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001482-484-197\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>183<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Ces diff\u00e9rences quant \u00e0 la conception de la nature humaine conduisent Augustin et P\u00e9lage \u00e0 des fa\u00e7ons diff\u00e9rentes de penser l&rsquo;action juste et la libert\u00e9. Chez les p\u00e9lagiens, pour se sauver il faut suivre les r\u00e8gles et \u00e0 cette fin, ils insistent sur la peur li\u00e9e au\u00a0<a title=\"Jugement dernier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jugement_dernier\">Jugement dernier<\/a>. Augustin, au contraire, dans un livre intitul\u00e9\u00a0<i>De l&rsquo;esprit et de la lettre<\/i>, insiste sur l&rsquo;\u00e9volution int\u00e9rieure, sur l&rsquo;impuissance de l&rsquo;homme et sur le r\u00f4le de Dieu qui seul peut\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0donner l&rsquo;esprit qui fait vivre, c&rsquo;est-\u00e0-dire aimer le bien pour lui-m\u00eame\u00a0\u00bb<\/span>. De m\u00eame, alors que chez les p\u00e9lagiens les hommes sont libres de leur choix, chez Augustin la volont\u00e9 libre ne peut \u00e0 elle seule nous faire choisir le bien, il faut d&rsquo;abord que l&rsquo;homme soit gu\u00e9ri de son p\u00e9ch\u00e9, c&rsquo;est-\u00e0-dire qu&rsquo;il lui faut\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0acqu\u00e9rir tout ce que P\u00e9lage avait pens\u00e9 qu&rsquo;il poss\u00e9dait d\u00e8s le d\u00e9part\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Brown2001489-493_198-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001489-493-198\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>184<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Nature_divine,_justice_et_souffrance_:_Augustin_contre_Julien_d'\u00c9clane\"><span id=\"Nature_divine.2C_justice_et_souffrance_:_Augustin_contre_Julien_d.27.C3.89clane\"><\/span>Nature divine, justice et souffrance\u00a0: Augustin contre Julien d&rsquo;\u00c9clane<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article connexe\u00a0:\u00a0<a title=\"Julien d'\u00c9clane\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Julien_d%27%C3%89clane\">Julien d&rsquo;\u00c9clane<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Mani,_the_prophet.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/df\/Mani%2C_the_prophet.jpg\/250px-Mani%2C_the_prophet.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/df\/Mani%2C_the_prophet.jpg\/500px-Mani%2C_the_prophet.jpg 2x\" alt=\"Portrait d\u2019un homme avec moustache.\" width=\"250\" height=\"326\" data-file-width=\"501\" data-file-height=\"653\" \/><\/a><figcaption>Mani.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">La controverse avec l&rsquo;\u00e9v\u00eaque\u00a0<a title=\"Julien d'\u00c9clane\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Julien_d%27%C3%89clane\">Julien d&rsquo;\u00c9clane<\/a>\u00a0est la derni\u00e8re que m\u00e8ne Augustin, que la mort surprend avant qu&rsquo;il ait termin\u00e9 un \u00e9crit consacr\u00e9 \u00e0 ce sujet<sup id=\"cite_ref-Brown2001520_199-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001520-199\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>185<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Julien est p\u00e9lagien et comme tel s&rsquo;oppose \u00e0 Augustin sur la nature humaine. En particulier, Julien qui a \u00e9t\u00e9 un \u00e9v\u00eaque mari\u00e9 n&rsquo;a pas la m\u00eame pr\u00e9vention qu&rsquo;Augustin sur la sexualit\u00e9<sup id=\"cite_ref-Brown2001500_200-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001500-200\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>186<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Toutefois, le centre de leur controverse ne porte pas sur ce point, mais sur la nature divine, la justice et la souffrance<sup id=\"cite_ref-Brown2001513_201-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001513-201\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>187<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour Julien, Dieu est d&rsquo;abord juste. Il ne peut donc pas envoyer en enfer les b\u00e9b\u00e9s non baptis\u00e9s comme le pr\u00e9tend Augustin. Pour Augustin, Dieu est tellement au-dessus de nous que sa justice nous est insondable et que son \u0153il peut voir plus en profondeur que nous le p\u00e9ch\u00e9 inscrit dans l&rsquo;Homme. Dans sa controverse, l&rsquo;\u00e9v\u00eaque p\u00e9lagien tente de faire passer Augustin pour un\u00a0<a title=\"Manich\u00e9isme (religion)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Manich%C3%A9isme_(religion)\">manich\u00e9en<\/a><sup id=\"cite_ref-Brown2001514-516_202-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001514-516-202\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>188<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En fait, la conception d&rsquo;un Dieu tout-puissant d&rsquo;essence\u00a0<a title=\"N\u00e9oplatonisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/N%C3%A9oplatonisme\">n\u00e9oplatonicienne<\/a>\u00a0s&rsquo;oppose, comme le lui rappelle Augustin, au Dieu faible de\u00a0<a title=\"Mani (proph\u00e8te)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mani_(proph%C3%A8te)\">Mani<\/a>. Mais, pour\u00a0<a title=\"Peter Brown (historien)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Peter_Brown_(historien)\">Peter Brown<\/a>, Augustin et le manich\u00e9isme ont en commun de se focaliser sur la souffrance, et sa perception du monde comme un\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0enfer en miniature\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0peut \u00eatre vue\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0comme un \u00e9cho sinon des grands mythes de Mani lui-m\u00eame, du moins des sombres hom\u00e9lies de l&rsquo;\u00c9lu manich\u00e9en\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Brown2001518_203-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001518-203\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>189<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Les_diverses_formes_d'amour\"><span id=\"Les_diverses_formes_d.27amour\"><\/span>Les diverses formes d&rsquo;amour<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Amour-cupiditas\"><i>Amour-cupiditas<\/i><\/h4>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Il y a deux formes d&rsquo;amour d\u00e9sir (<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">appetitus<\/span><\/i>). Le premier, l&rsquo;amour\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0convoitise (<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">cupiditas<\/span><\/i>)\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0revient \u00e0 aimer le monde, c&rsquo;est-\u00e0-dire quelque chose de fuyant qui nous am\u00e8ne \u00e0 nous disperser et qui, en nous rendant d\u00e9pendant de quelque chose d&rsquo;ext\u00e9rieur, le\u00a0<i>monde<\/i>, nous prive du\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">se qu\u00e6rere<\/span><\/i>, c&rsquo;est-\u00e0-dire de la recherche de nous-m\u00eame. Augustin souligne dans son livre\u00a0<i>Du libre arbitre<\/i>\u00a0que ce type d&rsquo;amour nous fait perdre \u00e9galement notre autonomie. Il s&rsquo;agit donc d&rsquo;un faux amour qu&rsquo;il appelle\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0convoitise (<i>cupiditas<\/i>)\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Arendt199942-44_204-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Arendt199942-44-204\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>190<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Amour-caritas\"><i>Amour-caritas<\/i><\/h4>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">En opposition, Augustin dresse l&rsquo;amour-<i>caritas<\/i>\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0l&rsquo;amour juste qui aspire \u00e0 l&rsquo;\u00e9ternit\u00e9 et \u00e0 l&rsquo;avenir absolu\u00a0\u00bb<\/span>. Dans ce type d&rsquo;amour, le d\u00e9sir est dirig\u00e9 vers l&rsquo;\u00e9ternit\u00e9, vers quelque chose de stable en lien avec un Dieu autonome\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0qui ne d\u00e9pend pas d&rsquo;un monde, d&rsquo;un dehors qui lui serait par principe ext\u00e9rieur\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Arendt199940-42_205-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Arendt199940-42-205\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>191<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Aussi, si\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0la charit\u00e9 fait le lien entre l&rsquo;homme et Dieu, comme la convoitise entre l&rsquo;homme et le monde\u00a0\u00bb<\/span>, elle le fait sans nous faire entrer en d\u00e9pendance de Dieu, mais en nous permettant de nous abstraire du monde, et de r\u00e9aliser pleinement notre \u00eatre int\u00e9rieur. Comme le note\u00a0<a title=\"Hannah Arendt\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hannah_Arendt\">Hannah Arendt<\/a>, pour Augustin, l&rsquo;<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0amour de Dieu et amour de soi vont de pair et ne se contredisent pas. Dans l&rsquo;amour de Dieu, l&rsquo;homme s&rsquo;aime lui-m\u00eame\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Arendt199949_206-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Arendt199949-206\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>192<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Augustin \u00e9crit \u00e0 ce propos\u00a0: Lorsque j&rsquo;aime mon Dieu, c&rsquo;est la lumi\u00e8re, la voix, l&rsquo;odeur [\u2026] de mon \u00eatre int\u00e9rieur que j&rsquo;aime. L\u00e0 o\u00f9 resplendit la partie de mon \u00e2me que ne circonscrit pas le lieu, o\u00f9 r\u00e9sonne celle que le temps n&#8217;emporte pas [\u2026] et o\u00f9 se fixe celle que le contentement ne disperse pas. Voil\u00e0 ce que j&rsquo;aime lorsque j&rsquo;aime mon Dieu\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-207\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-207\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>193<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Amour_dilectio\">Amour\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">dilectio<\/span><\/i><\/h4>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;amour\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">dilectio<\/span><\/i>\u00a0n&rsquo;est guid\u00e9 ni par le d\u00e9sir (<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">appetitus<\/span><\/i>) ni par l&rsquo;objet, mais n&rsquo;est que\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0l&rsquo;attitude objective pr\u00e9assign\u00e9e de l&rsquo;homme qui, toujours l\u00e0 dans le monde, vit dans l&rsquo;avenir absolu\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Arendt199957_208-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Arendt199957-208\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>194<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il existe une hi\u00e9rarchie de ce qu&rsquo;il faut aimer\u00a0: d&rsquo;abord ce qui est au-dessus de nous (<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">supra nos<\/span><\/i>), puis nous et ce qui est \u00e0 c\u00f4t\u00e9 (<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">iuxta nos<\/span><\/i>), le prochain (<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">proximus<\/span><\/i>), et ce qui est en dessous de nous (<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">infra nos<\/span><\/i>), le corps venant en dernier. L&rsquo;amour\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">dilectio<\/span><\/i>\u00a0accomplit les commandements, les lois dans une perfection qui est fonction de la gr\u00e2ce de Dieu et qui donc ne d\u00e9pend pas que de l&rsquo;\u00eatre humain<sup id=\"cite_ref-Arendt1999121_209-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Arendt1999121-209\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>195<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;amour du prochain (<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">dilectio proximi<\/span><\/i>) est un amour-renoncement o\u00f9 apr\u00e8s \u00eatre entr\u00e9 dans un amour-charit\u00e9 avec Dieu et l&rsquo;\u00e9ternit\u00e9, on a renonc\u00e9 \u00e0 soi, ce qui pour Arendt signifie qu&rsquo;on\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0aime tous les hommes sans la moindre diff\u00e9rence\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Arendt1999125_210-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Arendt1999125-210\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>196<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Ce qui frappe Arendt dans l&rsquo;amour du prochain chez Augustin, c&rsquo;est justement que les individus restent isol\u00e9s, car dans ce type d&rsquo;amour, on aime l&rsquo;amour\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Peut-il aimer son fr\u00e8re sans aimer l&rsquo;amour\u00a0? N\u00e9cessairement il aime l&rsquo;amour. En aimant l&rsquo;amour, il aime Dieu<sup id=\"cite_ref-211\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-211\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>n 15<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0Cette solitude interroge Arendt, qui lie cette forme d&rsquo;amour \u00e0 la\u00a0<i>Cit\u00e9 de Dieu<\/i>, o\u00f9 les hommes sont \u00e9galement tenus de s&rsquo;aimer mais o\u00f9 ce n&rsquo;est plus le genre humain qui compte, mais les \u00eatres particuliers, et o\u00f9\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0toute relation \u00e0 l&rsquo;autre devient un simple passage vers la relation directe \u00e0 Dieu\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Arendt1999170_212-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Arendt1999170-212\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>197<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Anthropologie_philosophique\">Anthropologie philosophique<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour Augustin, l&rsquo;Homme est compos\u00e9 d&rsquo;un corps et d&rsquo;une \u00e2me, laquelle, conform\u00e9ment au dogme\u00a0<a title=\"N\u00e9oplatonisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/N%C3%A9oplatonisme\">n\u00e9oplatonicien<\/a>, est destin\u00e9e \u00e0 commander au corps<sup id=\"cite_ref-Mendelson201012_107-4\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Mendelson201012-107\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>94<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Dans la\u00a0<i>Vie heureuse<\/i>, il ressort d&rsquo;une discussion o\u00f9 intervient sa m\u00e8re que les nourritures de l&rsquo;\u00e2me ou de l&rsquo;esprit sont la science et les arts lib\u00e9raux<sup id=\"cite_ref-Augustin1998Augustin_199894_213-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Augustin1998Augustin_199894-213\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>198<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Une des questions que se pose Augustin est de savoir d&rsquo;o\u00f9 vient l&rsquo;\u00e2me. Dans\u00a0<i>Du libre arbitre<\/i>\u00a0(<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">De Libero arbitrio<\/span><\/i>), \u00e9crit vers 395, il \u00e9met quatre hypoth\u00e8ses, dont les deux premi\u00e8res supposent la pr\u00e9existence de l&rsquo;\u00e2me\u00a0:<\/p>\n<ol style=\"text-align: justify;\">\n<li>l&rsquo;\u00e2me est envoy\u00e9e par Dieu\u00a0;<\/li>\n<li>l&rsquo;\u00e2me vient de sa propre initiative habiter le corps (c&rsquo;est l&rsquo;hypoth\u00e8se volontariste)\u00a0;<\/li>\n<li>toutes les \u00e2mes viennent de celle d&rsquo;Adam \u00e0 travers un processus g\u00e9n\u00e9alogique similaire \u00e0 celui des corps (c&rsquo;est l&rsquo;hypoth\u00e8se dite\u00a0<i>traducianiste<\/i>\u00a0qui vient de\u00a0<a title=\"Tertullien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tertullien\">Tertullien<\/a>)\u00a0;<\/li>\n<li>Dieu cr\u00e9e une \u00e2me pour chaque corps (hypoth\u00e8se cr\u00e9ationniste)<sup id=\"cite_ref-Mendelson201012_107-5\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Mendelson201012-107\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>94<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/li>\n<\/ol>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dans ses \u00e9crits de 419-420, tout se passe comme s&rsquo;il ne retenait que les deux derni\u00e8res hypoth\u00e8ses, en montrant de fa\u00e7on de plus en plus claire qu&rsquo;il pr\u00e9f\u00e8re l&rsquo;hypoth\u00e8se cr\u00e9ationniste<sup id=\"cite_ref-Mendelson201014_214-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Mendelson201014-214\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>199<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Dans\u00a0<i><a title=\"La Cit\u00e9 de Dieu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Cit%C3%A9_de_Dieu\">La Cit\u00e9 de Dieu<\/a><\/i>, il avance une cinqui\u00e8me hypoth\u00e8se\u00a0: les \u00e2mes sont similaires \u00e0 celle d&rsquo;Adam. Cela lui permet de mieux rendre compte du\u00a0<a title=\"P\u00e9ch\u00e9 originel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9ch%C3%A9_originel\">p\u00e9ch\u00e9 originel<\/a>\u00a0que dans l&rsquo;hypoth\u00e8se cr\u00e9ationniste. En fait, Augustin ne tranche jamais clairement entre les hypoth\u00e8ses m\u00eame quand, peu de temps avant sa mort, il relit toute son \u0153uvre et \u00e9crit les\u00a0<i>R\u00e9tractations<\/i><sup id=\"cite_ref-Mendelson201015_215-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Mendelson201015-215\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>200<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Th\u00e9orie_de_la_connaissance\"><span id=\"Th.C3.A9orie_de_la_connaissance\"><\/span>Th\u00e9orie de la connaissance<\/h2>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dans son livre\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">De Trinitate<\/span><\/i>, Augustin voit la m\u00e9moire, l&rsquo;intelligence et la volont\u00e9 presque aussi unies que le P\u00e8re, le Fils et le Saint-Esprit. Par analogie, il va donc les consid\u00e9rer comme formant une trinit\u00e9 int\u00e9rieure<sup id=\"cite_ref-Teske2001148_216-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Teske2001148-216\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>201<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Trinit\u00e9_int\u00e9rieure\"><span id=\"Trinit.C3.A9_int.C3.A9rieure\"><\/span>Trinit\u00e9 int\u00e9rieure<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"M\u00e9moire\"><span id=\"M.C3.A9moire\"><\/span>M\u00e9moire<\/h4>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Septem-artes-liberales_Herrad-von-Landsberg_Hortus-deliciarum_1180.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/71\/Septem-artes-liberales_Herrad-von-Landsberg_Hortus-deliciarum_1180.jpg\/250px-Septem-artes-liberales_Herrad-von-Landsberg_Hortus-deliciarum_1180.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/71\/Septem-artes-liberales_Herrad-von-Landsberg_Hortus-deliciarum_1180.jpg\/500px-Septem-artes-liberales_Herrad-von-Landsberg_Hortus-deliciarum_1180.jpg 2x\" alt=\"repr\u00e9sentation symbolique des septs arts lib\u00e9raux.\" width=\"250\" height=\"328\" data-file-width=\"1573\" data-file-height=\"2063\" \/><\/a><figcaption>Les sept arts lib\u00e9raux dans l\u2019<i><a title=\"Hortus deliciarum\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hortus_deliciarum\">Hortus deliciarum<\/a><\/i>\u00a0d&rsquo;<a title=\"Herrade de Landsberg\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Herrade_de_Landsberg\">Herrade de Landsberg<\/a>, 1180.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour Augustin, la m\u00e9moire participe \u00e0 la vie de l&rsquo;esprit. C&rsquo;est elle qui instaure de la dur\u00e9e, de la profondeur de champ, qui permet de donner sens aux exp\u00e9riences<sup id=\"cite_ref-Eslin200257_217-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Eslin200257-217\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>202<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Dans ses premi\u00e8res \u0153uvres, Augustin est tr\u00e8s marqu\u00e9 par la th\u00e9orie platonicienne de la r\u00e9miniscence, puis il s&rsquo;en \u00e9loigne assez compl\u00e8tement dans ses \u0153uvres de maturit\u00e9 que sont\u00a0<i>Les Confessions<\/i>\u00a0et\u00a0<i>De Trinitate<\/i>. Dans les\u00a0<i>R\u00e9tractations<\/i>\u00a0(document \u00e9crit juste avant sa mort et o\u00f9 il commente tous ses \u00e9crits qu&rsquo;il vient de relire), il note que la\u00a0<a title=\"Th\u00e9orie des formes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Th%C3%A9orie_des_formes\">th\u00e9orie platonicienne de la r\u00e9miniscence<\/a>\u00a0selon laquelle nous avons eu acc\u00e8s \u00e0 la v\u00e9rit\u00e9 des Id\u00e9es dans une vie ant\u00e9rieure mais les avons ensuite oubli\u00e9es avant de les red\u00e9couvrir, est moins cr\u00e9dible que la th\u00e8se de l&rsquo;illumination au moyen de laquelle la raison d\u00e9couvre les v\u00e9rit\u00e9s immuables<sup id=\"cite_ref-Teske2001149-150_218-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Teske2001149-150-218\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>203<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour l\u2019\u00e9v\u00eaque d\u2019Hippone, la m\u00e9moire est une\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0chambre int\u00e9rieure vaste et illimit\u00e9e\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0o\u00f9 sont conserv\u00e9es nos actions pass\u00e9es, les images de ce que nous avons vu et per\u00e7u mais aussi ce que nous avons appris des\u00a0<a title=\"Arts lib\u00e9raux\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Arts_lib%C3%A9raux\">arts lib\u00e9raux<\/a>\u00a0ainsi que les affections de l&rsquo;esprit\u00a0: joie, tristesse, d\u00e9sir et peur<sup id=\"cite_ref-Teske2001151-152_219-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Teske2001151-152-219\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>204<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Dans cette optique,\u00a0<i>Les Confessions<\/i>\u00a0peuvent \u00eatre vues comme une \u0153uvre de m\u00e9moire augustinienne o\u00f9 se d\u00e9ploient les trois fonctions de la m\u00e9moire\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0la m\u00e9moire du pass\u00e9 (livres 1 \u00e0 9), l&rsquo;intuition du pr\u00e9sent (livre 10) et l&rsquo;esp\u00e9rance du futur (livres 11-13)\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Teske2001151_220-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Teske2001151-220\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>205<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La m\u00e9moire, qui permet de se projeter dans le futur \u00e0 partir du pass\u00e9, est ainsi analogue au P\u00e8re, tandis que l&rsquo;intelligence qui proc\u00e8de de la m\u00e9moire l&rsquo;est du Fils\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0l&rsquo;analogie avec le P\u00e8re illustre la primaut\u00e9 de la m\u00e9moire dans le r\u00e9cit de la cognition humaine\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Teske2001157_221-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Teske2001157-221\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>206<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Intelligence_et_foi\">Intelligence et foi<\/h4>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:El_Greco_-_Apostles_Peter_and_Paul_-_WGA10496.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/ff\/El_Greco_-_Apostles_Peter_and_Paul_-_WGA10496.jpg\/250px-El_Greco_-_Apostles_Peter_and_Paul_-_WGA10496.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/ff\/El_Greco_-_Apostles_Peter_and_Paul_-_WGA10496.jpg\/500px-El_Greco_-_Apostles_Peter_and_Paul_-_WGA10496.jpg 2x\" alt=\"Tableau repr\u00e9sentant deux hommes.\" width=\"250\" height=\"294\" data-file-width=\"1068\" data-file-height=\"1255\" \/><\/a><figcaption><i>Les ap\u00f4tres Pierre et Paul<\/i>, deux des sources d&rsquo;inspiration d&rsquo;Augustin, par\u00a0<a title=\"Le Greco\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Le_Greco\">Le Greco<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\"><a title=\"Croyance\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Croyance\">Croire<\/a>\u00a0chez Augustin, et dans le christianisme en g\u00e9n\u00e9ral, est li\u00e9 non pas \u00e0 l&rsquo;opinion mais \u00e0 la\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Foi en philosophie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Foi_en_philosophie\">foi (<i>fides<\/i>)<\/a>\u00a0vue comme recherche fid\u00e8le de la v\u00e9rit\u00e9 dans un monde marqu\u00e9 par\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0la versatilit\u00e9 et l&rsquo;inconstance de l&rsquo;\u00e2me humaine\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Caron200413_222-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Caron200413-222\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>207<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Pour\u00a0<a title=\"Maxence Caron\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Maxence_Caron\">Maxence Caron<\/a>, la foi n&rsquo;est pas\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0l&rsquo;autosuggestion d&rsquo;une \u00e2me prise au jeu de ses inqui\u00e9tudes\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0mais\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0au contraire l&rsquo;esprit de r\u00e9sistance d&rsquo;une \u00e2me qui, lucide sur ses faiblesses de constitution [\u2026] lutte contre la conjuration d&rsquo;\u00e9v\u00e9nements quotidiens dont l&rsquo;inessentielle s\u00e9duction tente constamment de la d\u00e9tourner de sa qu\u00eate\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Caron200413-14_223-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Caron200413-14-223\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>208<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. La foi ne commence pas o\u00f9 l&rsquo;intelligence finit mais au contraire la pr\u00e9c\u00e8de. En effet, pour Augustin, il faut croire pour penser. C&rsquo;est le sens de l&rsquo;injonction\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Crois afin de comprendre, comprends afin de croire (<i>crede ut intellegas, intellege ut credas<\/i>)\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Caron200414_224-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Caron200414-224\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>209<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Concernant le lien entre la foi, l&rsquo;intelligence et Dieu, le raisonnement d&rsquo;Augustin peut \u00eatre sch\u00e9matis\u00e9 ainsi\u00a0: toute pens\u00e9e cherche la v\u00e9rit\u00e9 et traduit une volont\u00e9 de v\u00e9rit\u00e9, or Dieu est v\u00e9rit\u00e9 donc l&rsquo;homme d\u00e9sire Dieu. Mais l&rsquo;essentiel n&rsquo;est pas l\u00e0 puisque pour Augustin Dieu se r\u00e9v\u00e8le parce qu&rsquo;il a mis en l&rsquo;homme ce d\u00e9sir de v\u00e9rit\u00e9, parce qu&rsquo;Il l&rsquo;appelle. Maxence Caron note\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Dieu ne peut \u00eatre pens\u00e9 par l&rsquo;homme que parce qu&rsquo;il a voulu se manifester \u00e0 lui\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Caron200416_225-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Caron200416-225\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>210<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Chez Augustin, la foi incite \u00e0 tenter de comprendre le myst\u00e8re de Dieu et du monde en m\u00eame temps qu&rsquo;elle pose une distance, un recul tant par rapport \u00e0 ce myst\u00e8re que par rapport \u00e0 soi-m\u00eame<sup id=\"cite_ref-Caron200419_226-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Caron200419-226\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>211<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"La_volont\u00e9\"><span id=\"La_volont.C3.A9\"><\/span>La volont\u00e9<\/h4>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">La philosophie grecque est marqu\u00e9e par l&rsquo;intellectualisme, c&rsquo;est-\u00e0-dire que la raison est \u00e0 la fois un instrument qui permet de th\u00e9oriser et quelque chose qui nous dicte la conduite \u00e0 suivre dans un monde bien ordonn\u00e9<sup id=\"cite_ref-Mendelson201022_227-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Mendelson201022-227\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>212<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Pour Augustin, l&rsquo;intervention d&rsquo;\u00e9l\u00e9ments non rationnels emp\u00eache ce\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">dictamen<\/span><\/i>\u00a0et\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0l&rsquo;intellect lui-m\u00eame a besoin de la volont\u00e9 pour le pousser \u00e0 l&rsquo;activit\u00e9\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-MacIntyre1993170_228-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-MacIntyre1993170-228\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>213<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, d&rsquo;o\u00f9 l&rsquo;importance accord\u00e9e \u00e0 la volont\u00e9 et \u00e0 la responsabilit\u00e9 des hommes<sup id=\"cite_ref-Mendelson201023_229-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Mendelson201023-229\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>214<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Cet accent ira croissant avec l&rsquo;\u00e2ge sous l&rsquo;influence de trois facteurs:<\/p>\n<ol style=\"text-align: justify;\">\n<li>Augustin, en partie sous l&rsquo;influence de sa controverse avec les p\u00e9lagiens, insiste de plus en plus sur l&rsquo;ignorance et le p\u00e9ch\u00e9 inh\u00e9rents \u00e0 la nature humaine<sup id=\"cite_ref-Mendelson201024_230-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Mendelson201024-230\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>215<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/li>\n<li>Il met l&rsquo;accent sur les \u00e9l\u00e9ments non rationnels de la volont\u00e9, li\u00e9s notamment aux habitudes<sup id=\"cite_ref-Mendelson201024_230-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Mendelson201024-230\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>215<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/li>\n<li>Plus il lit les \u00c9critures, plus il met l&rsquo;accent sur la notion de communaut\u00e9, sur l&rsquo;autorit\u00e9 des anciens et l&rsquo;ob\u00e9issance \u00e0 des normes sanctionn\u00e9es par Dieu<sup id=\"cite_ref-Une_histoire_de_l'autorit\u00e9_231-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Une_histoire_de_l'autorit%C3%A9-231\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>216<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/li>\n<\/ol>\n<p style=\"text-align: justify;\">La foi devient premi\u00e8re. C&rsquo;est elle qui guide la volont\u00e9, qui elle-m\u00eame pr\u00e9c\u00e8de la r\u00e9flexion raisonn\u00e9e, qui de fa\u00e7on r\u00e9trospective fournit une justification rationnelle<sup id=\"cite_ref-MacIntyre1993172_232-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-MacIntyre1993172-232\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>217<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Plus Augustin \u00e9tudie les \u00c9critures, notamment l&rsquo;ap\u00f4tre Paul, et plus il met l&rsquo;accent sur la notion de\u00a0<a title=\"P\u00e9ch\u00e9 originel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9ch%C3%A9_originel\">p\u00e9ch\u00e9 originel<\/a>\u00a0et sur la\u00a0<a title=\"Gr\u00e2ce (religion)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gr%C3%A2ce_(religion)\">gr\u00e2ce<\/a>, qui permet \u00e0 certains d&rsquo;avoir une volont\u00e9 assez bien orient\u00e9e pour ne pas p\u00e9cher. Cette id\u00e9e fonde sa th\u00e9orie de la pr\u00e9destination<sup id=\"cite_ref-Mendelson201015_215-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Mendelson201015-215\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>200<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Pour\u00a0<a title=\"Alasdair MacIntyre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alasdair_MacIntyre\">Alasdair MacIntyre<\/a>, la conception augustinienne de la volont\u00e9 est radicalement nouvelle, m\u00eame si on en trouve les pr\u00e9mices chez\u00a0<a title=\"Philon d'Alexandrie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philon_d%27Alexandrie\">Philon d&rsquo;Alexandrie<\/a>\u00a0et chez\u00a0<a title=\"S\u00e9n\u00e8que\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/S%C3%A9n%C3%A8que\">S\u00e9n\u00e8que<\/a>. Elle lui permet d&rsquo;interpr\u00e9ter les \u00e9crits de l&rsquo;ap\u00f4tre Paul (notamment l&rsquo;<a title=\"\u00c9p\u00eetre aux Romains\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89p%C3%AEtre_aux_Romains\">\u00c9p\u00eetre aux Romains<\/a>)\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0en utilisant un vocabulaire dont saint Paul lui-m\u00eame ne pouvait disposer\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-MacIntyre1993171_233-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-MacIntyre1993171-233\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>218<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. L&rsquo;importance qu&rsquo;Augustin accorde \u00e0 la volont\u00e9 entraine le probl\u00e8me de faire coexister libert\u00e9 de la volont\u00e9 humaine et prescience divine<sup id=\"cite_ref-Mendelson201024_230-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Mendelson201024-230\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>215<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, un probl\u00e8me\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0complexe et parfois excessivement obscur\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Mendelson201025_234-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Mendelson201025-234\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>219<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. N\u00e9anmoins le but recherch\u00e9 est clair\u00a0: montrer, contre les manich\u00e9ens et Cic\u00e9ron, que la libert\u00e9 de la volont\u00e9 humaine et la prescience divine ne sont pas incompatibles, car Dieu a la prescience de notre volont\u00e9<sup id=\"cite_ref-Libert\u00e9_humaine_et_prescience_divine_d'apr\u00e8s_saint_Augustin_235-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Libert%C3%A9_humaine_et_prescience_divine_d'apr%C3%A8s_saint_Augustin-235\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>220<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Scepticisme_et_v\u00e9rit\u00e9\"><span id=\"Scepticisme_et_v.C3.A9rit.C3.A9\"><\/span>Scepticisme et v\u00e9rit\u00e9<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dans un de ses premiers \u00e9crits, le\u00a0<i>Contre les acad\u00e9miciens<\/i>, Augustin se dresse contre le scepticisme de la\u00a0<a title=\"Nouvelle Acad\u00e9mie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nouvelle_Acad%C3%A9mie\">Nouvelle Acad\u00e9mie<\/a>\u00a0dont\u00a0<a title=\"Cic\u00e9ron\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cic%C3%A9ron\">Cic\u00e9ron<\/a>\u00a0est un des plus illustres repr\u00e9sentants. Contrairement aux arguments des anti-sceptiques modernes, Augustin ne cherche pas \u00e0 justifier nos croyances et nos pratiques\u00a0: il vise surtout \u00e0 r\u00e9futer l&rsquo;id\u00e9e d\u00e9velopp\u00e9e par la\u00a0<a title=\"Nouvelle Acad\u00e9mie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nouvelle_Acad%C3%A9mie\">Nouvelle Acad\u00e9mie<\/a>\u00a0selon laquelle l&rsquo;homme sage ne peut jamais \u00eatre certain de conna\u00eetre la v\u00e9rit\u00e9 sur une question<sup id=\"cite_ref-Tornau202014_236-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Tornau202014-236\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>221<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Son but est de montrer l&rsquo;existence de certaines formes de connaissances vraies, car m\u00eame si nos sens ne peuvent pas nous permettre de conna\u00eetre enti\u00e8rement le monde ext\u00e9rieur, ils peuvent n\u00e9anmoins nous amener \u00e0 quelques id\u00e9es certaines de ce qu&rsquo;il est<sup id=\"cite_ref-Tornau202015_237-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Tornau202015-237\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>222<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Comme chez Descartes, qu&rsquo;il a probablement inspir\u00e9, la reconnaissance de la r\u00e9alit\u00e9 de notre propre existence ouvre la voie \u00e0 une certaine v\u00e9rit\u00e9. Mais il n&rsquo;y a pas dans le\u00a0<i>cogito ergo sum<\/i>\u00a0(je pense donc je suis) d&rsquo;Augustin le commencement d&rsquo;une philosophie aussi syst\u00e9matique que chez Descartes mais plut\u00f4t le point de d\u00e9part d&rsquo;une vision de Dieu comme v\u00e9rit\u00e9 immuable et sagesse \u00e9ternelle<sup id=\"cite_ref-Tornau202016_238-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Tornau202016-238\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>223<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. La recherche de la v\u00e9rit\u00e9 et le refus du probable de la Nouvelle Acad\u00e9mie ont aussi chez Augustin une dimension morale, voire politique, comme l&rsquo;atteste le passage suivant\u00a0:<\/p>\n<blockquote>\n<p>\u00ab\u00a0Ce qui est capital, ce qui est effrayant, ce que doivent redouter tous les honn\u00eates gens, c\u2019est que, si ce syst\u00e8me est probable, pour peu qu\u2019un individu ait cru r\u00e9aliser le probable et du moment qu\u2019il ne donne son assentiment \u00e0 rien comme une v\u00e9rit\u00e9, il ne commette n\u2019importe quel acte horrible sans qu\u2019on lui reproche non seulement un crime, mais m\u00eame une erreur<sup id=\"cite_ref-Augustin1998Augustin_199877_239-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Augustin1998Augustin_199877-239\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>224<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.\u00a0\u00bb<\/p>\n<\/blockquote>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Connaissance_et_illumination\">Connaissance et illumination<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Aristotle_Altemps_Inv8575.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/ae\/Aristotle_Altemps_Inv8575.jpg\/250px-Aristotle_Altemps_Inv8575.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/ae\/Aristotle_Altemps_Inv8575.jpg\/500px-Aristotle_Altemps_Inv8575.jpg 2x\" alt=\"Sculpture repr\u00e9sentant le buste d\u2019un homme.\" width=\"190\" height=\"254\" data-file-width=\"1700\" data-file-height=\"2275\" \/><\/a><figcaption>Buste d&rsquo;Aristote. Augustin d\u00e9veloppe une th\u00e9orie de la connaissance diff\u00e9rente de celle d&rsquo;<a title=\"Aristote\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aristote\">Aristote<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Contre les sceptiques de l&rsquo;<a title=\"Scepticisme (philosophie)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Scepticisme_(philosophie)\">Acad\u00e9mie<\/a>, Augustin soutient qu&rsquo;il existe des connaissances r\u00e9elles qu&rsquo;il classe en trois groupes\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0les v\u00e9rit\u00e9s logiques (par exemple,\u00a0\u00ab\u00a0il y a un monde ou il n&rsquo;y en a pas\u00a0\u00bb), les v\u00e9rit\u00e9s math\u00e9matiques (\u00ab\u00a0trois fois trois neuf\u00a0\u00bb), et les comptes rendus de l&rsquo;exp\u00e9rience imm\u00e9diate (\u00ab\u00a0ces saveurs me sont agr\u00e9ables\u00a0\u00bb)\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Matthews200172_240-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Matthews200172-240\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>225<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Aux sceptiques qui lui demandent comment il sait qu&rsquo;il existe un monde hors de son esprit, il r\u00e9pond\u00a0: je sais qu&rsquo;il y a un monde qui nous nourrit qui nous entoure. Annon\u00e7ant le \u00ab\u00a0je pense donc je suis\u00a0\u00bb (<i>cogito ergo sum<\/i>) de Descartes, il \u00e9crit\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0si je suis tromp\u00e9, je suis\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0(<i>si fallor, sum<\/i>)<sup id=\"cite_ref-Matthews200172_240-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Matthews200172-240\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>225<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour Matthews, le fait de savoir que l&rsquo;on est vivant ne se limite pas chez Augustin \u00e0 la vie biologique. Dans le\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">De Trinitate<\/span><\/i>, le terme\u00a0<i>vie<\/i>\u00a0doit \u00eatre entendu au sens platonicien o\u00f9 l&rsquo;\u00e2me, m\u00eame quand elle a cess\u00e9 d&rsquo;animer le corps, reste vivante dans l&rsquo;au-del\u00e0<sup id=\"cite_ref-Matthews200172_240-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Matthews200172-240\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>225<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Dans la recherche de la connaissance, Augustin s&rsquo;interroge sur le lien entre les mots et l&rsquo;objet qu&rsquo;ils d\u00e9signent. Au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"20\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XX<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle\u00a0<a title=\"Ludwig Wittgenstein\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ludwig_Wittgenstein\">Ludwig Wittgenstein<\/a>\u00a0dans son livre\u00a0<i>Investigations Philosophiques<\/i>\u00a0\u00e9crit qu&rsquo;Augustin d&rsquo;Hippone n&rsquo;analyse pas tout le langage mais seulement un syst\u00e8me de communication<sup id=\"cite_ref-DanversSaint-Fleur2010293_241-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-DanversSaint-Fleur2010293-241\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>226<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Mais lui-m\u00eame pr\u00e9sente un travers similaire dans son \u0153uvre majeure le\u00a0<i>Tractatus Logico-philosophicus<\/i>\u00a0dans la mesure o\u00f9 il ne s&rsquo;int\u00e9resse qu&rsquo;au langage applicable aux sciences formelles de type logico-math\u00e9matique<sup id=\"cite_ref-DanversSaint-Fleur2010295_242-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-DanversSaint-Fleur2010295-242\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>227<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Toutefois selon Danvers et Saint-Fleur<sup id=\"cite_ref-DanversSaint-Fleur2010297_243-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-DanversSaint-Fleur2010297-243\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>228<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0le dernier Wittgenstein adopte comme Augustin un processus d&rsquo;apprentissage du langage\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0fond\u00e9 sur le mod\u00e8le de l&rsquo;ostentation\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0(ou de la monstration)<sup id=\"cite_ref-DanversSaint-Fleur2010297_243-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-DanversSaint-Fleur2010297-243\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>228<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour Augustin, l&rsquo;esprit est une substance non corporelle qui vit, se rappelle, comprend, veut, sait et juge\u00a0; elle s&rsquo;auto-justifie. Dans son ouvrage\u00a0<i>De la trinit\u00e9<\/i>\u00a0(10.120.14), il souligne\u00a0:<\/p>\n<blockquote>\n<p>\u00ab\u00a0Car qui douterait qu&rsquo;il vit, se rappelle, veut, pense, sait et juge\u00a0? Car m\u00eame s&rsquo;il doute, il vit\u00a0; s&rsquo;il doute, il se rappelle pourquoi il doute\u00a0; s&rsquo;il doute, il comprend qu&rsquo;il doute\u00a0; s&rsquo;il doute, il veut \u00eatre certain\u00a0; s&rsquo;il doute, il sait qu&rsquo;il ne sait pas\u00a0; s&rsquo;il doute, il juge qu&rsquo;il ne devrait pas accepter sans r\u00e9flexion<sup id=\"cite_ref-Matthews200177_244-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Matthews200177-244\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>229<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.\u00a0\u00bb<\/p>\n<\/blockquote>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Banquet_scene_Louvre_G135_full.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a3\/Banquet_scene_Louvre_G135_full.jpg\/250px-Banquet_scene_Louvre_G135_full.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a3\/Banquet_scene_Louvre_G135_full.jpg\/500px-Banquet_scene_Louvre_G135_full.jpg 2x\" alt=\"Tondo dor\u00e9 sur c\u00e9ramique noire repr\u00e9sentant un homme barbu allong\u00e9e sur une banquette qui \u00e9coute un joueur de flute debout.\" width=\"250\" height=\"242\" data-file-width=\"2425\" data-file-height=\"2350\" \/><\/a><figcaption>Sc\u00e8ne de banquet, \u00e9vocatrice du\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0festin spirituel\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0auquel Socrate et ses amis sont convi\u00e9s au d\u00e9but du\u00a0<i>Tim\u00e9e<\/i>.\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"C\u00e9ramique attique \u00e0 figures rouges\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/C%C3%A9ramique_attique_%C3%A0_figures_rouges\">Coupe attique \u00e0 figures rouges<\/a>, vers 480\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap\" title=\"avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr>\u00a0Mus\u00e9e du Louvre.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Augustin, qui a connaissance par sa lecture de Cic\u00e9ron de la th\u00e9orie de la r\u00e9miniscence de Platon, propose, selon\u00a0<a title=\"Gareth Matthews\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gareth_Matthews\">Gareth Matthews<\/a>, une version christianis\u00e9e de la\u00a0<a title=\"Th\u00e9orie des formes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Th%C3%A9orie_des_formes\">th\u00e9orie des formes<\/a>\u00a0de Platon. Dans le\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">De diversis qu\u00e6stionibus octoginta tribus<\/span><\/i>, il soutient que les formes peuvent \u00eatre comprises de trois fa\u00e7ons\u00a0: comme\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">form\u00e6<\/span><\/i>\u00a0(formes),\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">species<\/span><\/i>\u00a0(esp\u00e8ces) ou\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">rationes<\/span><\/i>\u00a0(raisons). Par ailleurs, elles ne peuvent \u00eatre qu&rsquo;en Dieu car selon lui, le cr\u00e9ateur ne peut consulter quelque chose d&rsquo;ext\u00e9rieur \u00e0 lui comme c&rsquo;est le cas pour le\u00a0<a title=\"D\u00e9miurge\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/D%C3%A9miurge\">d\u00e9miurge<\/a>\u00a0dans le\u00a0<i><a title=\"Tim\u00e9e (Platon)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tim%C3%A9e_(Platon)\">Tim\u00e9e<\/a><\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Platon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Platon\">Platon<\/a><sup id=\"cite_ref-Matthews2001181_245-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Matthews2001181-245\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>230<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. C&rsquo;est \u00e0 travers les formes que l&rsquo;\u00e2me, illumin\u00e9e par une lumi\u00e8re int\u00e9rieure divine, peut avoir acc\u00e8s \u00e0 la v\u00e9rit\u00e9, gr\u00e2ce \u00e0 une th\u00e9orie active de la perception.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Augustin \u00e9crit dans\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">De Genesi ad litteram libri duodecim<\/span><\/i>\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0ce n&rsquo;est pas le corps qui per\u00e7oit, mais l&rsquo;\u00e2me \u00e0 travers le corps qui transmet la perception telle quelle\u00a0; l&rsquo;\u00e2me utilise alors ce qui vient de l&rsquo;ext\u00e9rieur pour former en elle-m\u00eame la vraie chose<sup id=\"cite_ref-246\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-246\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>n 16<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.\u00a0\u00bb<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Selon la th\u00e9orie de l&rsquo;illumination, c&rsquo;est la lumi\u00e8re de Dieu ou Dieu lui-m\u00eame qui nous permet non seulement d&rsquo;arriver \u00e0 des v\u00e9rit\u00e9s\u00a0<i>a priori<\/i>\u00a0mais \u00e9galement \u00e0 tout le savoir humain, et non l&rsquo;\u00e2me qui n&rsquo;est qu&rsquo;une cr\u00e9ature faite \u00e0 l&rsquo;image de Dieu. Si Augustin rejette l&rsquo;acquisition du savoir par abstraction, comme chez Aristote, c&rsquo;est que pour lui, cette m\u00e9thode ne permet pas de r\u00e9soudre la question du savoir apparent, c&rsquo;est-\u00e0-dire d&rsquo;\u00eatre certain qu&rsquo;il y a un lien r\u00e9el entre le mot et la chose qu&rsquo;il d\u00e9signe<sup id=\"cite_ref-Matthews2001181_245-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Matthews2001181-245\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>230<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Il convient de souligner les limites qu&rsquo;Augustin porte \u00e0 notre capacit\u00e9 de conna\u00eetre. Tout d&rsquo;abord, pour lui, il n&rsquo;est pas possible de prouver la n\u00e9cessit\u00e9 de l&rsquo;existence de Dieu par la raison\u00a0; il n&rsquo;est possible d&rsquo;atteindre une connaissance directe de Dieu que par l&rsquo;exp\u00e9rience mystique\u00a0: il en r\u00e9sulte que tout ce qu&rsquo;on peut savoir de Dieu par la raison, c&rsquo;est qu&rsquo;il exc\u00e8de nos capacit\u00e9s de compr\u00e9hension<sup id=\"cite_ref-Matthews200182-83_247-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Matthews200182-83-247\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>231<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il a une attitude semblable \u00e0 l&rsquo;\u00e9gard de la philosophie\u00a0: elle ne peut nous permettre d&rsquo;atteindre la v\u00e9rit\u00e9 absolue, mais elle conduit l&rsquo;esprit \u00e0 r\u00e9duire en quelque sorte le doute, \u00e0 se faire une id\u00e9e des choses. Matthews note que quand Augustin pose comme il le fait souvent la question\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0[c]omment est-il possible que [la proposition]\u00a0<i>p<\/i>\u00a0[soit vraie] [\u2026] quelquefois, quoique pas toujours, la r\u00e9flexion le m\u00e8ne \u00e0 une connaissance philosophique de la chose, \u00e0 montrer que ce qu&rsquo;il connait, ou croit fermement conna\u00eetre, peut en fait \u00eatre\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Matthews200185_248-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Matthews200185-248\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>232<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Comme la philosophie s&rsquo;enracine dans un diff\u00e9rentiel fort entre Dieu et les hommes, pour Augustin, elle ne peut mener \u00e0 la v\u00e9rit\u00e9 absolue, si elle n&rsquo;est pas \u00e9clair\u00e9e par les textes sacr\u00e9s<sup id=\"cite_ref-Matthews200183_249-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Matthews200183-249\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>233<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"\u00c9thique\"><span id=\".C3.89thique\"><\/span>\u00c9thique<\/h2>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Tout comme pour les philosophes de son temps, la philosophie est pour lui une discipline pratique dont le but principal est la recherche du bonheur et o\u00f9 l&rsquo;\u00e9thique domine la\u00a0<a title=\"Logique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Logique\">logique<\/a>\u00a0et la\u00a0<a title=\"M\u00e9taphysique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/M%C3%A9taphysique\">m\u00e9taphysique<\/a>. Sa pens\u00e9e morale se rapproche davantage de l&rsquo;<a title=\"\u00c9thique de la vertu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89thique_de_la_vertu\">\u00e9thique de la vertu<\/a>\u00a0et de l&rsquo;<a title=\"Eud\u00e9monisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Eud%C3%A9monisme\">eud\u00e9monisme<\/a>\u00a0de la tradition occidentale classique que de l&rsquo;\u00e9thique du devoir et du droit (<a title=\"\u00c9thique d\u00e9ontologique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89thique_d%C3%A9ontologique\">d\u00e9ontologisme<\/a>) associ\u00e9es au christianisme \u00e0 l&rsquo;\u00e9poque moderne<sup id=\"cite_ref-Kent2001205-206_250-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Kent2001205-206-250\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>234<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Si Augustin tend \u00e0 unifier les vertus autour de l&rsquo;amour de Dieu, il recourt malgr\u00e9 tout parfois au\u00a0<a title=\"Cons\u00e9quentialisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cons%C3%A9quentialisme\">cons\u00e9quentialisme<\/a>. Cela tient pour Chappell \u00e0 ce que la classification standard des \u00e9thiques des philosophes modernes n&rsquo;est pas adapt\u00e9e \u00e0 l\u2018\u00e9thique d&rsquo;Augustin qui a donc\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0quelque chose \u00e0 offrir aux \u00e9thiciens de toutes ces cat\u00e9gories\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Chappell2014199_251-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Chappell2014199-251\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>235<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Une_\u00e9thique_fond\u00e9e_sur_le_dialogue_avec_Dieu\"><span id=\"Une_.C3.A9thique_fond.C3.A9e_sur_le_dialogue_avec_Dieu\"><\/span>Une \u00e9thique fond\u00e9e sur le dialogue avec Dieu<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Rousseau_herborisant.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a3\/Rousseau_herborisant.jpg\/250px-Rousseau_herborisant.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a3\/Rousseau_herborisant.jpg\/500px-Rousseau_herborisant.jpg 2x\" alt=\"Tableau repr\u00e9sentant un homme de profil \u00e0 perruque blanche, tenant un b\u00e2ton et un bouquet. Au second plan, un pavillon.\" width=\"170\" height=\"234\" data-file-width=\"607\" data-file-height=\"835\" \/><\/a><figcaption>Rousseau\u00a0<a title=\"Herborisation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Herborisation\">herborisant<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Deux ouvrages importants portent le titre\u00a0<i>Confessions<\/i>, le premier \u00e9crit par Augustin et le second par\u00a0<a title=\"Jean-Jacques Rousseau\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Jacques_Rousseau\">Jean-Jacques Rousseau<\/a><sup id=\"cite_ref-Chappell2014203_252-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Chappell2014203-252\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>236<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Si la recherche de la v\u00e9rit\u00e9 est un \u00e9l\u00e9ment central dans ces deux ouvrages, les auteurs l&rsquo;abordent de fa\u00e7on tr\u00e8s diff\u00e9rente. Ainsi, Thimothy Chappell note\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Le son de la v\u00e9rit\u00e9 chez Rousseau est\u00a0<i>je, je, je<\/i>, le son de la v\u00e9rit\u00e9 chez Augustin est\u00a0<i>tu, tu, tu<\/i><sup id=\"cite_ref-253\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-253\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>n 17<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0\u00bb<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Atteindre la v\u00e9rit\u00e9 chez Rousseau exige d&rsquo;\u00eatre vrai et libre. Au contraire, chez Augustin, la\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0premi\u00e8re \u00e9tape du progr\u00e8s moral consiste \u00e0 s&rsquo;\u00e9loigner de ce qui est trop personnel et du domaine priv\u00e9 au profit de ce qui est commun; et ce qui est le plus commun, c&rsquo;est la v\u00e9rit\u00e9 et Dieu\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Chappell2014204_254-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Chappell2014204-254\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>237<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour l\u2019\u00e9v\u00eaque d\u2019Hippone, \u00eatre \u00ab\u00a0sinc\u00e8re\u00a0\u00bb, authentique, ne peut conduire qu&rsquo;au d\u00e9sastre<sup id=\"cite_ref-Chappell2014204_254-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Chappell2014204-254\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>237<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Pour lui, Dieu est une personne avec qui il parle. Dieu n&rsquo;est pas un autre, ce n\u2019est pas \u00ab\u00a0lui\u00a0\u00bb, c&rsquo;est \u00ab\u00a0tu\u00a0\u00bb, c\u2019est-\u00e0-dire quelqu&rsquo;un d&rsquo;intime avec lequel on est en relation. Ce qui conduit Augustin dans le domaine moral est donc\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0une relation \u00e0 la seconde personne\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0avec Dieu, qui ne se fait pas selon un principe d&rsquo;autorit\u00e9 ou de code moral, mais est affaire de confiance, d&rsquo;amour entre Dieu et l\u2018Homme<sup id=\"cite_ref-Chappell2014204-205_255-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Chappell2014204-205-255\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>238<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"clear\" style=\"text-align: justify;\">\u00a0<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Bonheur_et_immortalit\u00e9\"><span id=\"Bonheur_et_immortalit.C3.A9\"><\/span>Bonheur et immortalit\u00e9<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dans les\u00a0<span class=\"nowrap\">livres\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"8\"><span class=\"romain\">VIII<\/span><\/abbr><\/span>\u00a0et\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"19\"><span class=\"romain\">XIX<\/span><\/abbr>\u00a0de\u00a0<i><a title=\"La Cit\u00e9 de Dieu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Cit%C3%A9_de_Dieu\">La Cit\u00e9 de Dieu<\/a><\/i>, Augustin voit l&rsquo;\u00e9thique ou la\u00a0<i>philosophie morale<\/i>\u00a0(la formulation latine pour l&rsquo;\u00e9thique) comme l&rsquo;identification du bien supr\u00eame ainsi que des moyens de l&rsquo;atteindre<sup id=\"cite_ref-Kent2001205_256-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Kent2001205-256\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>239<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Le vrai bonheur (Augustin utilise le terme latin\u00a0<i>beatitudo<\/i>) se confond pour lui avec le bien supr\u00eame (<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">Summum Bonum<\/span><\/i>). Sur ce point, il ne se diff\u00e9rencie pas des philosophes qui, pour cette raison, voient\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0les intellectuels chr\u00e9tiens comme des rivaux philosophiques\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Kent2001206_257-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Kent2001206-257\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>240<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Son livre\u00a0<i>De Beata vita<\/i>\u00a0montre, selon\u00a0<a title=\"Bonnie Kent\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bonnie_Kent\">Bonnie Kent<\/a>, l&rsquo;importance qu&rsquo;Augustin attache au bonheur, qui pour lui ne se confond pas avec la possibilit\u00e9 de faire ce qu&rsquo;on veut. En effet, pour Augustin, comme pour Cic\u00e9ron, nous sommes plus pr\u00e8s du bonheur en \u00e9chouant \u00e0 faire ce que nous d\u00e9sirons qu&rsquo;en voulant une chose non appropri\u00e9e<sup id=\"cite_ref-Kent2001207_258-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Kent2001207-258\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>241<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Adam_and_Eve_by_Lucas_Cranach_(I).jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4c\/Adam_and_Eve_by_Lucas_Cranach_%28I%29.jpg\/250px-Adam_and_Eve_by_Lucas_Cranach_%28I%29.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4c\/Adam_and_Eve_by_Lucas_Cranach_%28I%29.jpg\/500px-Adam_and_Eve_by_Lucas_Cranach_%28I%29.jpg 2x\" alt=\"Tableau repr\u00e9sentant des humains et des b\u00eates.\" width=\"250\" height=\"181\" data-file-width=\"965\" data-file-height=\"700\" \/><\/a><figcaption>Adam et\u00a0<a title=\"\u00c8ve\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%88ve\">\u00c8ve<\/a>\u00a0au paradis dans un tableau de\u00a0<a title=\"Lucas Cranach l'Ancien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lucas_Cranach_l%27Ancien\">Lucas Cranach<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Selon Augustin\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0l&rsquo;immortalit\u00e9 est un des plus grands pr\u00e9requis pour atteindre le vrai bonheur\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Kent2001209_259-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Kent2001209-259\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>242<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Cela le rapproche des platoniciens qui insistent sur l&rsquo;immortalit\u00e9 de l&rsquo;\u00e2me et l\u2019\u00e9loigne des \u00e9picuriens et les sto\u00efciens qui voient le bonheur comme la libert\u00e9 face \u00e0 la souffrance et \u00e0 l&rsquo;anxi\u00e9t\u00e9. Malgr\u00e9 cela, Augustin se diff\u00e9rencie du platonisme en ce que, pour lui, il n&rsquo;y a pas seulement immortalit\u00e9 de l&rsquo;\u00e2me mais r\u00e9surrection des corps, quelque chose qui avait d\u00e9j\u00e0 choqu\u00e9 les Ath\u00e9niens quand l&rsquo;ap\u00f4tre Paul avait pr\u00each\u00e9 chez eux<sup id=\"cite_ref-Kent2001210_260-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Kent2001210-260\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>243<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Augustin met les sto\u00efciens plus haut que les \u00e9picuriens, car ils\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0enseignent que le bonheur ne vient pas du plaisir du corps mais de la vertu de l&rsquo;esprit\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Kent2001211_261-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Kent2001211-261\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>244<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Toutefois, il leur reproche de trop compter sur la vertu et pas assez sur Dieu, ce qui les conduit \u00e0 une certaine arrogance\u00a0<sup id=\"cite_ref-Kent2001211_261-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Kent2001211-261\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>244<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Malgr\u00e9 l&rsquo;accent mis sur l&rsquo;immortalit\u00e9 et la vie apr\u00e8s la mort, Augustin ne r\u00e9duit jamais la vie pr\u00e9sente \u00e0 une simple \u00e9preuve en vue du\u00a0<a title=\"Paradis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paradis\">Paradis<\/a>. Il insiste non seulement sur l&rsquo;importance d&rsquo;accomplir ici-bas les talents que Dieu nous a donn\u00e9s mais \u00e9galement sur les plaisirs esth\u00e9tiques qui ne servent aucune autre fin que le bonheur. Il s\u2019ensuit que\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0les visions s\u00e9cularis\u00e9es ou puritaines d&rsquo;un Dieu aust\u00e8re teneur de livre c\u00e9leste, obs\u00e9d\u00e9 \u00e0 tenir les comptes de nos m\u00e9rites et d\u00e9m\u00e9rites, ne peuvent se r\u00e9clamer de l&rsquo;autorit\u00e9 d&rsquo;Augustin. Le Dieu d&rsquo;Augustin est davantage l&rsquo;amoureux ou l&rsquo;artiste que le teneur de livres ou le juge\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Kent2001212_262-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Kent2001212-262\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>245<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"\u00c9thique_et_religion_:_orgueil_et_peur_de_l'enfer\"><span id=\".C3.89thique_et_religion_:_orgueil_et_peur_de_l.27enfer\"><\/span>\u00c9thique et religion\u00a0: orgueil et peur de l&rsquo;enfer<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-right\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Michelangelo_Buonarroti_-_Il_Giudizio_Universale.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/89\/Michelangelo_Buonarroti_-_Il_Giudizio_Universale.jpg\/250px-Michelangelo_Buonarroti_-_Il_Giudizio_Universale.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/89\/Michelangelo_Buonarroti_-_Il_Giudizio_Universale.jpg\/500px-Michelangelo_Buonarroti_-_Il_Giudizio_Universale.jpg 2x\" alt=\"tableau repr\u00e9sentant le jugement dernier\" width=\"250\" height=\"283\" data-file-width=\"1338\" data-file-height=\"1513\" \/><\/a><figcaption><i><a title=\"Le Jugement dernier (Michel-Ange)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Le_Jugement_dernier_(Michel-Ange)\">Le Jugement dernier<\/a><\/i>, par\u00a0<a title=\"Michel-Ange\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michel-Ange\">Michel-Ange<\/a>,\u00a0<a title=\"Chapelle Sixtine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chapelle_Sixtine\">chapelle Sixtine<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Augustin n&rsquo;a rien contre l&rsquo;amour de soi tant que celui-ci reste dans une certaine limite<sup id=\"cite_ref-Kent2001218_263-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Kent2001218-263\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>246<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il n&rsquo;en est pas de m\u00eame de l&rsquo;orgueil, qu\u2019il consid\u00e8re comme\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0une forme perverse et hautement sp\u00e9cifique de l&rsquo;amour de soi\u00a0\u00bb<\/span>, responsable du p\u00e9ch\u00e9 originel. C&rsquo;est lui qui anime les anges rebelles et conduit\u00a0<a title=\"Ca\u00efn\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ca%C3%AFn\">Ca\u00efn<\/a>\u00a0\u00e0 tuer son fr\u00e8re. C&rsquo;est aussi l&rsquo;orgueil qui conduit les hommes \u00e0 vouloir\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0s&rsquo;arroger la place qui appartient \u00e0 Dieu seul\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Kent2001218_263-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Kent2001218-263\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>246<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Comme la peur de la punition peut \u00eatre une \u00e9tape dans l&rsquo;\u00e9ducation morale, elle n&rsquo;est pas totalement inutile. Toutefois, \u00e0 la diff\u00e9rence de\u00a0<a title=\"P\u00e9lage (h\u00e9r\u00e9siarque)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9lage_(h%C3%A9r%C3%A9siarque)\">P\u00e9lage<\/a>, il faut \u00e9viter d&rsquo;exploiter la peur du\u00a0<a title=\"Jugement dernier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jugement_dernier\">jugement dernier<\/a>\u00a0pour pr\u00e9server du p\u00e9ch\u00e9. Dans l&rsquo;\u00e9pitre 145, il \u00e9crit \u00e0 ce propos\u00a0:<\/p>\n<blockquote>\n<p>\u00ab\u00a0Est alors un ennemi de la justice celui qui s&rsquo;abstient du p\u00e9ch\u00e9 uniquement par peur de la punition\u00a0; mais il deviendra un ami de la justice, si c&rsquo;est par amour d&rsquo;elle qu&rsquo;il \u00e9vite le p\u00e9ch\u00e9. Alors, il craindra vraiment le p\u00e9ch\u00e9. Car les personnes qui ont seulement peur des flammes de l&rsquo;enfer n&rsquo;ont pas peur de p\u00e9cher mais de br\u00fbler\u2026\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-264\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-264\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>n 18<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><\/p>\n<\/blockquote>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"L'\u00e9thique_du_De_Mendacio_(Du_mensonge)\"><span id=\"L.27.C3.A9thique_du_De_Mendacio_.28Du_mensonge.29\"><\/span>L&rsquo;\u00e9thique du\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">De Mendacio<\/span><\/i>\u00a0(<i>Du mensonge<\/i>)<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dans son livre\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">De Mendacio<\/span><\/i>, Augustin distingue huit types de mensonges\u00a0: le mensonge capital qui consiste \u00e0 mentir sur les dogmes religieux, le mensonge qui tend \u00e0 porter injustement tort \u00e0 quelqu&rsquo;un, le mensonge destin\u00e9 \u00e0 servir l&rsquo;un au d\u00e9triment de l&rsquo;autre, le mensonge dict\u00e9 par le d\u00e9sir de mentir et de tromper, le mensonge provoqu\u00e9 par le d\u00e9sir de plaire, le mensonge qui ne nuit \u00e0 personne mais profite \u00e0 quelqu&rsquo;un, le mensonge qui sert \u00e0 ne pas trahir, les cas o\u00f9 on ment pour ne pas envoyer quelqu&rsquo;un \u00e0 la mort<sup id=\"cite_ref-Augustin1998Augustin_1998759_265-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Augustin1998Augustin_1998759-265\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>247<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Sa condamnation du mensonge repose sur trois raisons\u00a0: mentir divise la volont\u00e9 en deux\u00a0; mentir ne permet pas d&rsquo;atteindre la v\u00e9rit\u00e9 et rend l&rsquo;id\u00e9e m\u00eame de v\u00e9rit\u00e9 improbable\u00a0; mentir est condamn\u00e9 par les \u00c9critures. Concernant le premier point, la division de la volont\u00e9 en deux parties qui se combattent m\u00e8ne \u00e0 la d\u00e9sint\u00e9gration mentale qu&rsquo;il voit \u00e9galement \u00e0 l&rsquo;\u0153uvre dans le d\u00e9sordre sexuel<sup id=\"cite_ref-Chappell2014202_266-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Chappell2014202-266\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>248<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0:<\/p>\n<blockquote>\n<p>\u00ab\u00a0Ment donc qui a une chose dans l&rsquo;esprit, et en avance une autre\u2026 Aussi, dit-on \u00e9galement que sa pens\u00e9e est double car elle embrasse ce qu&rsquo;il sait \u00eatre vrai et ne dit pas, et, en m\u00eame temps, ce qu&rsquo;il avance \u00e0 sa place tout en sachant ou en pensant que c&rsquo;est faux<sup id=\"cite_ref-Augustin1998Augustin_1998735_267-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Augustin1998Augustin_1998735-267\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>249<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.\u00a0\u00bb<\/p>\n<\/blockquote>\n<p style=\"text-align: justify;\">Concernant le second point, mentir rend la v\u00e9rit\u00e9 improbable. Cela conduit Augustin \u00e0 anticiper l&rsquo;argumentation attribu\u00e9e \u00e0 David Hodgson selon qui la recherche des b\u00e9n\u00e9fices d\u2019une action par l&rsquo;<a title=\"Utilitarisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Utilitarisme\">utilitarisme<\/a>\u00a0le rend peu sensible \u00e0 celle de v\u00e9rit\u00e9<sup id=\"cite_ref-Chappell2014201_268-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Chappell2014201-268\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>250<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Augustin \u00e9crit \u00e0 cet effet\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Comment croire en effet un homme selon qui il faut mentir \u00e0 l&rsquo;occasion, et qui peut-\u00eatre alors ment au moment o\u00f9 il vous enjoint de le croire\u00a0?\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Augustin1998Augustin_1998746_269-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Augustin1998Augustin_1998746-269\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>251<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Concernant le troisi\u00e8me point, \u00e0 savoir l\u2019argument fond\u00e9 sur les \u00c9critures, l&rsquo;\u00e9v\u00eaque d&rsquo;Hippone s&rsquo;appuie principalement sur le\u00a0<a title=\"D\u00e9calogue\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/D%C3%A9calogue\">neuvi\u00e8me commandement<\/a>\u00a0qui enjoint de ne pas porter de faux t\u00e9moignage. Il s&rsquo;appuie aussi sur le\u00a0<a title=\"Livre de la Sagesse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Livre_de_la_Sagesse\">Livre de la Sagesse<\/a>\u00a0et sur le\u00a0<a title=\"Psaume 5\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Psaume_5\">Psaume 5<\/a>\u00a0verset 7<sup id=\"cite_ref-Chappell2014202_266-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Chappell2014202-266\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>248<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Des commentateurs ont remarqu\u00e9 qu&rsquo;Augustin utilisait les\u00a0<a title=\"Saintes \u00c9critures\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saintes_%C3%89critures\">\u00c9critures<\/a>\u00a0de fa\u00e7on plus stricte pour condamner le mensonge que pour le fait de tuer. Cela tient \u00e0 ce que pour lui, la\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0V\u00e9rit\u00e9 (<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">Veritas<\/span><\/i>) est le nom de Dieu lui-m\u00eame\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Chappell2014202_266-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Chappell2014202-266\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>248<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, ce qui touche au c\u0153ur m\u00eame de sa pens\u00e9e. Il ne s&rsquo;agit donc pas, comme pour les philosophes modernes, de faits sans valeur intrins\u00e8que\u00a0<sup id=\"cite_ref-Chappell2014202_266-3\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Chappell2014202-266\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>248<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"La_justice\">La justice<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-right\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Alasdair_MacIntyre.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4c\/Alasdair_MacIntyre.jpg\/250px-Alasdair_MacIntyre.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4c\/Alasdair_MacIntyre.jpg\/500px-Alasdair_MacIntyre.jpg 2x\" alt=\"Photo repr\u00e9sentant le buste d\u2019un homme.\" width=\"190\" height=\"256\" data-file-width=\"1085\" data-file-height=\"1461\" \/><\/a><figcaption><a title=\"Alasdair MacIntyre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alasdair_MacIntyre\">Alasdair MacIntyre<\/a>\u00a0a \u00e9tudi\u00e9 le concept de justice chez Augustin.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour les Grecs, la notion de justice est li\u00e9e aux lois de la cit\u00e9 ou de la\u00a0<i><a title=\"Polis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Polis\">polis<\/a><\/i>. Les\u00a0<a title=\"Sto\u00efcisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sto%C3%AFcisme\">sto\u00efciens<\/a>\u00a0ont \u00e9tendu la notion de justice au reste de l&rsquo;humanit\u00e9 de fa\u00e7on duale\u00a0: selon que l&rsquo;on est citoyen d&rsquo;une\u00a0<i>polis<\/i>\u00a0ou en tant que citoyen du monde<sup id=\"cite_ref-MacIntyre1993160_270-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-MacIntyre1993160-270\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>252<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Chez\u00a0<a title=\"Cic\u00e9ron\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cic%C3%A9ron\">Cic\u00e9ron<\/a>, la justice ou l&rsquo;injustice sont li\u00e9es \u00e0 la loi non \u00e9crite, qu&rsquo;il assimile \u00e0 la raison droite. Toutefois, l&rsquo;\u00e9galit\u00e9 devant la justice ne s&rsquo;en d\u00e9duit pas car le monde est hi\u00e9rarchis\u00e9 et la justice envers les \u00e9trangers passe en dernier<sup id=\"cite_ref-MacIntyre1993161_271-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-MacIntyre1993161-271\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>253<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Selon\u00a0<a title=\"Alasdair MacIntyre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alasdair_MacIntyre\">Alasdair MacIntyre<\/a>, l&rsquo;id\u00e9e d&rsquo;une justice applicable \u00e0 tous trouve d&rsquo;abord sa source dans le\u00a0<a title=\"Deut\u00e9ronome\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Deut%C3%A9ronome\">Deut\u00e9ronome<\/a>\u00a0et les\u00a0<a title=\"D\u00e9calogue\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/D%C3%A9calogue\">Dix Commandements<\/a>\u00a0o\u00f9 Yahv\u00e9\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0s&rsquo;exprime non seulement en tant que Dieu d&rsquo;Isra\u00ebl, mais aussi en tant que Dieu cr\u00e9ateur de toutes les nations et des territoires de tous les peuples\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-MacIntyre1993165_272-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-MacIntyre1993165-272\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>254<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Mais, l\u00e0 encore, dans certains cas, il y a une diff\u00e9rence de traitement entre le peuple d&rsquo;Isra\u00ebl et les \u00e9trangers. Pour les chr\u00e9tiens qui s&rsquo;adressent au monde entier, le probl\u00e8me d&rsquo;une justice applicable \u00e0 tous devient crucial. L&rsquo;ap\u00f4tre Paul dans son\u00a0<a title=\"\u00c9p\u00eetre aux Romains\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89p%C3%AEtre_aux_Romains\">\u00c9p\u00eetre aux Romains<\/a>\u00a0lie loi divine et raison, de sorte que le monde entier, m\u00eame les non-chr\u00e9tiens, peuvent en b\u00e9n\u00e9ficier. C&rsquo;est l\u00e0 une formulation tr\u00e8s proche de celle de Cic\u00e9ron. Les premiers chr\u00e9tiens en ont bien conscience, et voient\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0dans les conceptions sto\u00efciennes (et plus particuli\u00e8rement cic\u00e9roniennes) de la loi \u00e0 laquelle la nature et la raison exigent que l&rsquo;on ob\u00e9isse, une preuve de cette connaissance de la loi de Dieu \u00e0 laquelle Paul avait fait r\u00e9f\u00e9rence\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-MacIntyre1993166_273-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-MacIntyre1993166-273\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>255<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Malgr\u00e9 tout, harmoniser les deux sources sera une t\u00e2che complexe, dont les P\u00e8res de l&rsquo;\u00c9glise n&rsquo;ont r\u00e9ellement per\u00e7u toute l&rsquo;ampleur\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0qu&rsquo;avec la r\u00e9ussite du plus grand d&rsquo;entre eux\u00a0: saint Augustin\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-MacIntyre1993166_273-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-MacIntyre1993166-273\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>255<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La conception de la justice chez Augustin emprunte \u00e0 la fois aux platoniciens, \u00e0 Cic\u00e9ron et \u00e0 saint Paul. Aux platoniciens et \u00e0 Cic\u00e9ron, il reprend l&rsquo;id\u00e9e que\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0la justice consiste \u00e0 donner \u00e0 chacun ce qui lui est d\u00fb\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-MacIntyre1993166_273-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-MacIntyre1993166-273\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>255<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Si la justice qui s&rsquo;inscrit dans le cadre de\u00a0<a title=\"La Cit\u00e9 de Dieu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Cit%C3%A9_de_Dieu\">La Cit\u00e9 de Dieu<\/a>\u00a0est universelle comme chez les sto\u00efciens, chez Augustin elle inclut des devoirs bien plus importants envers les pauvres et les opprim\u00e9s<sup id=\"cite_ref-MacIntyre1993167_274-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-MacIntyre1993167-274\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>256<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. \u00c0 saint Paul, il reprend l&rsquo;id\u00e9e selon laquelle il faut \u00eatre juste\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0de fa\u00e7on \u00e0 n&rsquo;avoir aucune dette envers qui que ce soit, sinon de nous aimer les uns les autres (<i>De Trinitate<\/i>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"8\"><span class=\"romain\">VIII<\/span><\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"6\"><span class=\"romain\">VI<\/span><\/abbr>\u00a0;\u00a0<i>Romains<\/i>\u00a013,8)\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0: l&rsquo;action juste ne peut venir que de l&rsquo;amour tourn\u00e9 vers Dieu, qui permet de bien orienter la volont\u00e9. Or, depuis Adam, notre volont\u00e9 est tourn\u00e9e vers l&rsquo;amour de soi et donc vers l&rsquo;injustice. Chez Augustin, cette diff\u00e9rence est centrale dans la distinction entre la Cit\u00e9 des hommes, dont l&rsquo;exemple est Rome domin\u00e9e par l&rsquo;orgueil, et la Cit\u00e9 de Dieu, o\u00f9\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0le don de la gr\u00e2ce [\u2026] permet \u00e0 la volont\u00e9 de choisir librement ce qui en fait m\u00e8ne au vrai bonheur\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-MacIntyre1993169_275-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-MacIntyre1993169-275\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>257<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Augustin_et_l'id\u00e9e_de_guerre_juste\"><span id=\"Augustin_et_l.27id.C3.A9e_de_guerre_juste\"><\/span>Augustin et l&rsquo;id\u00e9e de guerre juste<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Lorenzo_Lotto_010.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8b\/Lorenzo_Lotto_010.jpg\/250px-Lorenzo_Lotto_010.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8b\/Lorenzo_Lotto_010.jpg\/500px-Lorenzo_Lotto_010.jpg 2x\" alt=\"Tableau repr\u00e9sentant deux hommes.\" width=\"190\" height=\"458\" data-file-width=\"1000\" data-file-height=\"2411\" \/><\/a><figcaption>Thomas d&rsquo;Aquin et le pape\u00a0<a title=\"Urbain IV\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Urbain_IV\"><span class=\"nowrap\">Urbain\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\"><span class=\"romain\">IV<\/span><\/abbr><\/span><\/a>, de\u00a0<a title=\"Lorenzo Lotto\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lorenzo_Lotto\">Lorenzo Lotto<\/a>,\u00a0<a title=\"1508\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1508\">1508<\/a>. (<a title=\"Recanati\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Recanati\">Recanati<\/a>).<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c0 la suite de son ma\u00eetre\u00a0<a title=\"Ambroise de Milan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ambroise_de_Milan\">Ambroise de Milan<\/a>, Augustin est un des premiers chr\u00e9tiens \u00e0 s&rsquo;int\u00e9resser au concept de\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Doctrine de la guerre juste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Doctrine_de_la_guerre_juste\">guerre juste<\/a>. Avant lui, on trouve des traces de cette notion dans\u00a0<i><a title=\"La R\u00e9publique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_R%C3%A9publique\">La R\u00e9publique<\/a><\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Platon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Platon\">Platon<\/a>, dans la\u00a0<i><a title=\"Politique (Aristote)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Politique_(Aristote)\">Politique<\/a><\/i>\u00a0d&rsquo;<a title=\"Aristote\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aristote\">Aristote<\/a>, chez\u00a0<a title=\"Thucydide\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thucydide\">Thucydide<\/a>\u00a0et chez\u00a0<a title=\"Cic\u00e9ron\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cic%C3%A9ron\">Cic\u00e9ron<\/a><sup id=\"cite_ref-Chappell2014193_276-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Chappell2014193-276\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>258<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Si Augustin traite de la th\u00e9matique de la guerre juste, il n\u2019en dresse pas une th\u00e9orie comme le feront plus tard les juristes du\u00a0<a title=\"Droit canonique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Droit_canonique\">droit canon<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Thomas d'Aquin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thomas_d%27Aquin\">Thomas d&rsquo;Aquin<\/a><sup id=\"cite_ref-Chappell2014193_276-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Chappell2014193-276\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>258<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0dont il inspire les deuxi\u00e8me et troisi\u00e8me crit\u00e8res du\u00a0<i>Ius ad bellum<\/i>\u00a0(droit de la guerre). L&rsquo;un de ces crit\u00e8res exige que la guerre ait pour but de promouvoir ce qui est bon ou de punir ce qui est mauvais. L&rsquo;autre exige que la guerre soit d\u00e9clar\u00e9e par une autorit\u00e9 l\u00e9gitime<sup id=\"cite_ref-Chappell2014193_276-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Chappell2014193-276\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>258<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Contrairement \u00e0\u00a0<a title=\"Thomas Hobbes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thomas_Hobbes\">Hobbes<\/a>, Augustin soutient que les hommes aiment la paix et ne se font la guerre que lorsqu&rsquo;ils y sont contraints par d&rsquo;autres. Par ailleurs, il ne pense pas que la guerre soit un mal parce que les gens meurent, mais parce qu&rsquo;elle d\u00e9cha\u00eene des passions mauvaises<sup id=\"cite_ref-Chappell2014194-195_277-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Chappell2014194-195-277\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>259<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Augustin_et_la_sexualit\u00e9\"><span id=\"Augustin_et_la_sexualit.C3.A9\"><\/span>Augustin et la sexualit\u00e9<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Augustin consid\u00e8re que le plaisir sexuel n&rsquo;est pas mauvais en soi puisqu&rsquo;il permet la reproduction<sup id=\"cite_ref-Chappell2014196-197_278-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Chappell2014196-197-278\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>260<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, mais qu\u2019il est un mal parce que depuis la\u00a0<a title=\"Chute (Bible)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chute_(Bible)\">Chute<\/a>, l&rsquo;homme ne contr\u00f4le pas directement ses organes sexuels. La sexualit\u00e9 n&rsquo;est pas un \u00ab\u00a0app\u00e9tit\u00a0\u00bb ou un \u00ab\u00a0d\u00e9sir\u00a0\u00bb normal car elle poss\u00e8de une forte capacit\u00e9 de corruption, de d\u00e9sint\u00e9gration de l&rsquo;ordre des choses, outrepassant notre volont\u00e9 et notre rationalit\u00e9<sup id=\"cite_ref-Chappell2014198_279-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Chappell2014198-279\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>261<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. La question de la sexualit\u00e9 est d&rsquo;autant plus cruciale pour Augustin que, comme de nombreux philosophes jusqu&rsquo;\u00e0\u00a0<a title=\"John Locke\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/John_Locke\">Locke<\/a>, il consid\u00e8re que le corps d&rsquo;une personne est la personne elle-m\u00eame. Il est m\u00eame, suivant l&rsquo;\u00e9vangile de Jean, Dieu, puisque le Verbe (Dieu) s&rsquo;est fait chair<sup id=\"cite_ref-Chappell2014199_251-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Chappell2014199-251\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>235<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il s&rsquo;ensuit une contradiction. Si la chair est Dieu, elle est aussi des organes sexuels dot\u00e9s d&rsquo;une vie propre. Aussi Timothy Chappell estime-t-il qu&rsquo;Augustin, tout comme\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0ses contemporains chr\u00e9tiens et pa\u00efens, est indubitablement manich\u00e9en dans son attitude envers la sexualit\u00e9 humaine\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Chappell2014199_251-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Chappell2014199-251\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>235<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Chez Augustin, le p\u00e9ch\u00e9 ne trouve pas son origine dans la d\u00e9couverte de la sexualit\u00e9 comme chez\u00a0<a title=\"Gr\u00e9goire de Nysse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gr%C3%A9goire_de_Nysse\">Gr\u00e9goire de Nysse<\/a>, mais dans le passage d&rsquo;une sexualit\u00e9 parfaite \u00e0 une sexualit\u00e9 o\u00f9 l&rsquo;harmonie entre la chair et l&rsquo;esprit s&rsquo;en est all\u00e9e<sup id=\"cite_ref-Brown2001657_280-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001657-280\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>262<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, de sorte qu\u2019il y a chez Augustin une\u00a0<span class=\"citation not_fr_quote\" lang=\"la\">\u00ab\u00a0<span class=\"italique\">discordia<\/span>\u00a0\u00bb<\/span>, entre la chair et l&rsquo;esprit<sup id=\"cite_ref-Brown2001482_281-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001482-281\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>263<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Le d\u00e9sir, surtout le d\u00e9sir sexuel, qui touche Augustin personnellement, est per\u00e7u comme une force qui se heurte constamment \u00e0 la raison et qui tire la nature humaine vers le bas. La vie de couple est assimil\u00e9e au\u00a0<span class=\"citation not_fr_quote\" lang=\"la\">\u00ab\u00a0<span class=\"italique\">regnum uxorium<\/span>\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0(\u00ab\u00a0royaume conjugal\u00a0\u00bb) et les pratiques sexuelles aff\u00e9rentes sont jug\u00e9es asservissantes<sup id=\"cite_ref-Brown2001512_282-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001512-282\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>264<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Toutefois, pour\u00a0<a title=\"Peter Brown (historien)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Peter_Brown_(historien)\">Peter Brown<\/a>\u00a0comme pour\u00a0<a title=\"Goulven Madec\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Goulven_Madec\">Goulven Madec<\/a>, si l\u2019\u00e9v\u00eaque d\u2019Hippone d\u00e9veloppe une vision sombre de la sexualit\u00e9, il se montre toutefois relativement mod\u00e9r\u00e9 par rapport \u00e0 certains de ses contemporains, tels\u00a0<a title=\"J\u00e9r\u00f4me de Stridon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9r%C3%B4me_de_Stridon\">J\u00e9r\u00f4me de Stridon<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Gr\u00e9goire de Nysse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gr%C3%A9goire_de_Nysse\">Gr\u00e9goire de Nysse<\/a><sup id=\"cite_ref-Brown2001655_283-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001655-283\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>265<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Temps_:_du_commencement_\u00e0_la_vie_\u00e9ternelle\"><span id=\"Temps_:_du_commencement_.C3.A0_la_vie_.C3.A9ternelle\"><\/span>Temps\u00a0: du commencement \u00e0 la vie \u00e9ternelle<\/h2>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Chez Augustin, temps et politique ne sont pas sans lien car notre passage ici-bas n\u2019est que la fin de la vie terrestre laquelle s\u2019inscrit dans une perspective d\u2019\u00e9ternit\u00e9. Cela change la perception des choses par rapport \u00e0 une vie limit\u00e9e \u00e0 l\u2019espace-temps terrestre. En outre, contrairement \u00e0 la position des platoniciens et d&rsquo;Aristote, le temps commence chez lui avec la\u00a0<a title=\"Cr\u00e9ation (Bible)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cr%C3%A9ation_(Bible)\">Cr\u00e9ation<\/a>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Temps_et_commencement\">Temps et commencement<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"Temps\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Temps\">Temps<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Chronos.gif?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/4\/4e\/Chronos.gif\" alt=\"graphe repr\u00e9sentant une \u00e9chelle du temps\" width=\"200\" height=\"60\" data-file-width=\"200\" data-file-height=\"60\" \/><\/a><figcaption>Image repr\u00e9sentant la vision du temps du\u00a0<i>Chronos.<\/i><\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Augustin est connu pour sa maxime figurant au\u00a0<span class=\"nowrap\">livre\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"11\"><span class=\"romain\">XI<\/span><\/abbr><\/span>\u00a0des\u00a0<i>Confessions<\/i>\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Qu&rsquo;est-ce donc que le temps\u00a0? Si personne ne me le demande, je le sais\u00a0; mais si on me le demande et que je veuille l&rsquo;expliquer, je ne le sais plus\u00a0\u00bb<\/span>. Pour lui, c&rsquo;est \u00e0 partir du pr\u00e9sent que nous envisageons le pass\u00e9, le pr\u00e9sent et le futur\u00a0:<\/p>\n<blockquote>\n<p>\u00ab\u00a0C&rsquo;est donc une impropri\u00e9t\u00e9 que de dire\u00a0: il y a trois temps, le pass\u00e9, le pr\u00e9sent et le futur. Il serait sans doute plus juste de dire\u00a0: il y a trois temps\u00a0: le pr\u00e9sent du pass\u00e9, le pr\u00e9sent du pr\u00e9sent, le pr\u00e9sent du futur [\u2026] Le pr\u00e9sent du pass\u00e9, c&rsquo;est la m\u00e9moire\u00a0; le pr\u00e9sent du pr\u00e9sent, c&rsquo;est l&rsquo;intuition\u00a0; le pr\u00e9sent de l&rsquo;avenir, c&rsquo;est l&rsquo;attente<sup id=\"cite_ref-284\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-284\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>266<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.\u00a0\u00bb<\/p>\n<\/blockquote>\n<p style=\"text-align: justify;\">Comme le pr\u00e9sent est fugace, il s\u2019ensuit que les hommes sont comme en p\u00e8lerinage dans ce monde<sup id=\"cite_ref-Eslin200251_285-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Eslin200251-285\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>267<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Dans ses d\u00e9veloppements, selon\u00a0<a title=\"Simo Knuuttila\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Simo_Knuuttila\">Simo Knuuttila<\/a>, Augustin s&rsquo;inspire beaucoup d&rsquo;<a title=\"Aristote\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aristote\">Aristote<\/a>, qui insistait d\u00e9j\u00e0 sur la centralit\u00e9 du pr\u00e9sent<sup id=\"cite_ref-Knuuttila2001110_286-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Knuuttila2001110-286\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>268<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Comme le stagirite et les\u00a0<a title=\"Sto\u00efcisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sto%C3%AFcisme\">sto\u00efciens<\/a>\u00a0\u00e0 sa suite, il suppose que\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0le temps est un continuum infiniment divisible\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Knuuttila2001111_287-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Knuuttila2001111-287\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>269<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Toutefois, trois points l\u2019opposent \u00e0 Aristote.<\/p>\n<ol style=\"text-align: justify;\">\n<li>Pour Augustin, le temps d\u00e9pend du mouvement et donc commence avec la Cr\u00e9ation<sup id=\"cite_ref-Knuuttila2001106_288-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Knuuttila2001106-288\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>270<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Sur cette question, il se d\u00e9marque aussi des platoniciens pour qui le monde est sans d\u00e9but ni fin, et des tenants des th\u00e9ories de cycles ou de l&rsquo;\u00e9ternel recommencement du monde<sup id=\"cite_ref-Eslin200252_289-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Eslin200252-289\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>271<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Plus tard, il influencera\u00a0<a title=\"Gottfried Wilhelm Leibniz\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gottfried_Wilhelm_Leibniz\">Leibniz<\/a>\u00a0dans sa critique du temps absolu de\u00a0<a title=\"Isaac Newton\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Isaac_Newton\">Newton<\/a><sup id=\"cite_ref-Knuuttila2001107_290-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Knuuttila2001107-290\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>272<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/li>\n<li>Augustin adopte l&rsquo;id\u00e9e platonicienne du\u00a0<i>tout \u00e0 coup<\/i>. Alors que, pour Aristote, avant la mort, les gens sont mourants et la mort est la limite de la p\u00e9riode o\u00f9 l&rsquo;\u00e2me n&rsquo;a pas encore quitt\u00e9 le corps, pour Augustin\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0l&rsquo;instant de la mort rel\u00e8ve du tout \u00e0 coup platonicien auquel le\u00a0<a title=\"Principe du tiers exclu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Principe_du_tiers_exclu\">principe du tiers exclu<\/a>\u00a0ne s&rsquo;applique pas<sup id=\"cite_ref-291\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-291\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>n 19<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.\u00a0\u00bb<\/span><\/li>\n<li>Si Augustin comme Aristote accepte l&rsquo;id\u00e9e que la mesure du temps poss\u00e8de un aspect objectif int\u00e9ressant, il d\u00e9veloppe n\u00e9anmoins une conception psychologique du temps qui l&rsquo;am\u00e8ne \u00e0 se demander jusqu&rsquo;\u00e0 quel point on peut dire que le temps est long ou court. Il note que le pr\u00e9sent n&rsquo;a pas de dur\u00e9e et n&rsquo;est donc ni long ni court (<i>Confessions<\/i>, 11,15.18-20). Sa d\u00e9marche est ici proche de la notion de temps ph\u00e9nom\u00e9nologique que d\u00e9veloppera\u00a0<a title=\"Edmund Husserl\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Edmund_Husserl\">Husserl<\/a><sup id=\"cite_ref-Knuuttila2001112-113_292-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Knuuttila2001112-113-292\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>273<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/li>\n<\/ol>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Mill\u00e9narisme_et_chronologie_de_l\u2019histoire\"><span id=\"Mill.C3.A9narisme_et_chronologie_de_l.E2.80.99histoire\"><\/span>Mill\u00e9narisme et chronologie de l\u2019histoire<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:BnF-Lat1671-_Lactance,_Institutiones_divinae.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/58\/BnF-Lat1671-_Lactance%2C_Institutiones_divinae.jpg\/250px-BnF-Lat1671-_Lactance%2C_Institutiones_divinae.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/58\/BnF-Lat1671-_Lactance%2C_Institutiones_divinae.jpg\/500px-BnF-Lat1671-_Lactance%2C_Institutiones_divinae.jpg 2x\" alt=\"Manuscrit enlumin\u00e9.\" width=\"250\" height=\"356\" data-file-width=\"1703\" data-file-height=\"2425\" \/><\/a><figcaption>Lactance,\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">Institutiones divinae<\/span><\/i>, Biblioth\u00e8que nationale de France, Ms Lat. 1671- fol. 93v. Enluminure du\u00a0<a title=\"Ma\u00eetre de la Chronique scandaleuse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ma%C3%AEtre_de_la_Chronique_scandaleuse\">Ma\u00eetre de la Chronique scandaleuse<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">D&rsquo;abord\u00a0<a title=\"Mill\u00e9narisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mill%C3%A9narisme\">mill\u00e9nariste<\/a>\u00a0\u00e0 la suite de\u00a0<a title=\"Lactance\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lactance\">Lactance<\/a>, Augustin se d\u00e9tachera de cette conception apr\u00e8s sa conversion, concluant que l&rsquo;\u00e9tablissement du paradis est incompatible avec les imperfections de la vie terrestre, et ira m\u00eame jusqu&rsquo;\u00e0 combattre cette doctrine dans\u00a0<i>La Cit\u00e9 de Dieu<\/i>\u00a0:<\/p>\n<blockquote>\n<p>\u00ab\u00a0Il faut donc donner un sens spirituel (et m\u00e9taphorique) \u00e0 l\u2019Apocalypse de saint Jean\u00a0: le r\u00e8gne de mille ans sur la terre est celui de l\u2019\u00c9glise, de la Cit\u00e9 de Dieu enfouie dans celle des hommes (il \u00e9crit\u00a0: \u00ab\u00a0les mille ans de paix ont commenc\u00e9 avec Constantin\u00a0\u00bb) mais qui ne sera vraiment accompli qu\u2019au Ciel, \u00e0 la fin des temps<sup id=\"cite_ref-Dubar2010_293-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Dubar2010-293\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>274<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.\u00a0\u00bb<\/p>\n<\/blockquote>\n<p style=\"text-align: justify;\">Reprenant l&rsquo;\u00e9quivalence temporelle de l&rsquo;<a title=\"Ancien Testament\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ancien_Testament\">Ancien Testament<\/a>, selon laquelle une dur\u00e9e de mille ans correspond \u00e0 un jour dans la Bible, Augustin voit la dur\u00e9e de l&rsquo;Histoire comme une r\u00e9ponse aux six jours de la cr\u00e9ation, soit six mille ans, le dernier mill\u00e9naire \u00e9tant celui du repos, mais il ne propose pas la date habituelle de fin de l&rsquo;Histoire<sup id=\"cite_ref-296\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-296\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>n 20<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Estimant que l&rsquo;humanit\u00e9 ne peut pas savoir quand viendra la fin des temps, il exclut une intervention surnaturelle imminente dans le cours de l&rsquo;histoire, vu que celle-ci se d\u00e9roule \u00e0 la fois dans la Cit\u00e9 divine et la Cit\u00e9 terrestre. Cette conception d&rsquo;un mill\u00e9narisme purement all\u00e9gorique deviendra la doctrine officielle de l&rsquo;\u00c9glise, for\u00e7ant la ferveur apocalyptique \u00e0 se r\u00e9fugier dans des courants souterrains<sup id=\"cite_ref-Landes_297-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Landes-297\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>277<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"R\u00e9surrection_des_corps_et_vie_\u00e9ternelle\"><span id=\"R.C3.A9surrection_des_corps_et_vie_.C3.A9ternelle\"><\/span>R\u00e9surrection des corps et vie \u00e9ternelle<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Articles d\u00e9taill\u00e9s\u00a0:\u00a0<a title=\"R\u00e9surrection\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9surrection\">R\u00e9surrection<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Vie \u00e9ternelle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vie_%C3%A9ternelle\">Vie \u00e9ternelle<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Pilon-risenchrist2.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/03\/Pilon-risenchrist2.jpg\/250px-Pilon-risenchrist2.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/03\/Pilon-risenchrist2.jpg\/500px-Pilon-risenchrist2.jpg 2x\" alt=\"tableau repr\u00e9sentant le christ.\" width=\"250\" height=\"304\" data-file-width=\"526\" data-file-height=\"640\" \/><\/a><figcaption>R\u00e9surrection de\u00a0<a title=\"J\u00e9sus-Christ\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ\">J\u00e9sus-Christ<\/a>\u00a0par\u00a0<a title=\"Germain Pilon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Germain_Pilon\">Germain Pilon<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le dogme de la r\u00e9surrection, un \u00e9l\u00e9ment central de la foi chr\u00e9tienne, occupe une place de choix dans l\u2019\u0153uvre d\u2019Augustin<sup id=\"cite_ref-Marrou-La_Bollardi\u00e8re113_298-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Marrou-La_Bollardi%C3%A8re113-298\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>278<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Cette th\u00e9matique est pr\u00e9sente aussi bien dans les\u00a0<span class=\"nowrap\">livres\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"12\"><span class=\"romain\">XII<\/span><\/abbr><\/span>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"20\"><span class=\"romain\">XX<\/span><\/abbr>\u00a0et\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"22\"><span class=\"romain\">XXII<\/span><\/abbr>\u00a0de la\u00a0<i>Cit\u00e9 de Dieu<\/i>, que dans les \u00e9crits et discours consacr\u00e9s aux fid\u00e8les, notamment \u00e0 ceux qui vont recevoir le bapt\u00eame<sup id=\"cite_ref-Marrou-La_Bollardi\u00e8re114_299-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Marrou-La_Bollardi%C3%A8re114-299\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>279<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Ce dogme de la r\u00e9surrection des corps a \u00e9t\u00e9 un de ceux que le christianisme a eu le plus de mal \u00e0 imposer. En effet, il heurtait autant la pens\u00e9e populaire de l\u2019<a title=\"Empire romain\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Empire_romain\">empire romain<\/a>\u00a0que les philosophes sto\u00efciens et \u00e9picuriens du temps de l\u2019<a title=\"Paul de Tarse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paul_de_Tarse\">ap\u00f4tre Paul<\/a>\u00a0ou que les n\u00e9oplatoniciens du temps d\u2019Augustin d\u2019Hippone<sup id=\"cite_ref-Marrou-La_Bollardi\u00e8re115_300-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Marrou-La_Bollardi%C3%A8re115-300\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>280<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Cette incompr\u00e9hension conduit Augustin \u00e0 devoir r\u00e9pondre \u00e0 des questions de bon sens comme\u00a0: que se passe-t-il au moment de la r\u00e9surrection de la chair pour les hommes d\u00e9vor\u00e9s par les requins\u00a0? Ce \u00e0 quoi il r\u00e9pond en s\u2019inspirant de la r\u00e9ponse de saint\u00a0<a title=\"Jean Chrysostome\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Chrysostome\">Jean Chrysostome<\/a>\u00a0: au moment de la r\u00e9surrection, les corps seront comme des statues qu\u2019on aurait refondu<sup id=\"cite_ref-Marrou-La_Bollardi\u00e8re116-117_301-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Marrou-La_Bollardi%C3%A8re116-117-301\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>281<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En r\u00e9alit\u00e9, la question de la r\u00e9surrection ou non des corps d\u00e9pend de la place relative accord\u00e9e au corps et \u00e0 l\u2019\u00e2me. Chez les n\u00e9oplatoniciens, comme chez\u00a0<a title=\"Virgile\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Virgile\">Virgile<\/a>, le corps est la prison de l\u2019\u00e2me ou de l\u2019esprit. Comme l\u2019\u00e9crivent Marrou et La Bollardi\u00e8re, l\u2019homme est\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0[u]ne \u00e9tincelle divine, une parcelle de la substance de Dieu, momentan\u00e9ment et regrettablement ins\u00e9r\u00e9e dans la gangue mat\u00e9rielle des corps\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Marrou-La_Bollardi\u00e8re118_302-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Marrou-La_Bollardi%C3%A8re118-302\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>282<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Pour Augustin au contraire l\u2019origine du mal n\u2019est pas dans le corps mais dans l\u2019\u00e2me et l\u2019esprit, car le p\u00e9ch\u00e9 vient du libre-arbitre de l\u2019homme<sup id=\"cite_ref-Marrou-La_Bollardi\u00e8re120_303-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Marrou-La_Bollardi%C3%A8re120-303\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>283<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. De l\u00e0 une diff\u00e9rence notable sur la notion de r\u00e9surrection entre les deux parties en pr\u00e9sence. Pour les n\u00e9oplatoniciens, la r\u00e9surrection est un\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0redressement spirituel\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0au sens o\u00f9 elle doit nous affranchir de tout ce qui vient du corps. Au contraire, pour Augustin la chair n\u2019est pas mauvaise, elle l\u2019est d\u2019autant moins que le Christ s\u2019est fait chair, s\u2019est fait\u00a0<i>vrai homme et vrai Dieu<\/i>. De sorte qu\u2019\u00e0 la fin des temps, selon lui, c\u2019est l\u2019homme en tant que corps et \u00e2me qui doit \u00eatre transfigur\u00e9 et renouvel\u00e9 en mieux. Marrou en conclut que, concernant la fin des temps, l\u2019<a title=\"Eschatologie chr\u00e9tienne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Eschatologie_chr%C3%A9tienne\">eschatologie chr\u00e9tienne<\/a>\u00a0est plus une consommation qu\u2019une destruction<sup id=\"cite_ref-Marrou-La_Bollardi\u00e8re131_304-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Marrou-La_Bollardi%C3%A8re131-304\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>284<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Apr\u00e8s les conciles, \u00e0 une \u00e9poque o\u00f9 le catholicisme veut dialoguer avec le monde, la place des valeurs proprement humaines est un probl\u00e8me important<sup id=\"cite_ref-Marrou-La_Bollardi\u00e8re112_305-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Marrou-La_Bollardi%C3%A8re112-305\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>285<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Pour Augustin les valeurs humaines sont surtout spirituelles et permettent de s\u2019approcher de la vie \u00e9ternelle par la louange et le retour sur soi, anticipant ici-bas ce que sera la vie \u00e9ternelle con\u00e7ue par Augustin comme un grand sabbat (<i>maximum sabbatum<\/i>) et non comme un repos (Augustin \u00e9vite pr\u00e9cis\u00e9ment l\u2019emploi du mot\u00a0<i>otium<\/i>). La vie bonne accord\u00e9e par Dieu aux saints est donc pour lui d\u2019essence int\u00e9rieure et\u00a0<a title=\"Liturgie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Liturgie\">liturgique<\/a><sup id=\"cite_ref-Marrou-La_Bollardi\u00e8re134_306-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Marrou-La_Bollardi%C3%A8re134-306\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>286<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Politique\">Politique<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Augustin_et_la_philosophie_politique\">Augustin et la philosophie politique<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les philosophes politiques contemporains ne consid\u00e8rent pas Augustin comme un des leurs\u00a0; ce refus a plusieurs justifications. Taylor fait d\u2019abord remarquer que l\u2019\u00e9v\u00eaque d\u2019Hippone n&rsquo;a produit ni une th\u00e9orie de l&rsquo;\u00c9tat, ni une r\u00e9flexion sur les diverses formes de gouvernement<sup id=\"cite_ref-Taylor1998288_307-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Taylor1998288-307\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>287<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. De plus, concevant l&rsquo;\u00c9tat comme moralement neutre, Augustin introduit une d\u00e9sacralisation de la politique et annonce de ce point de vue\u00a0<a title=\"Nicolas Machiavel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_Machiavel\">Machiavel<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Thomas Hobbes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thomas_Hobbes\">Hobbes<\/a><sup id=\"cite_ref-Taylor1998293_308-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Taylor1998293-308\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>288<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Enfin, l&rsquo;importance qu&rsquo;il accorde aux \u00c9critures, ainsi que son\u00a0<a title=\"Eschatologie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Eschatologie\">eschatologie<\/a>, notamment la place qu\u2019il donne \u00e0 l&rsquo;<a title=\"Vie apr\u00e8s la mort\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vie_apr%C3%A8s_la_mort\">apr\u00e8s-vie<\/a>, le situent nettement hors du champ de la philosophie politique actuelle<sup id=\"cite_ref-Taylor1998298_309-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Taylor1998298-309\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>289<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Malgr\u00e9 tout, Augustin est consid\u00e9r\u00e9 par\u00a0<a title=\"Reinhold Niebuhr\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Reinhold_Niebuhr\">Reinhold Niebuhr<\/a>\u00a0comme le premier grand\u00a0<a title=\"R\u00e9alisme (relations internationales)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9alisme_(relations_internationales)\">r\u00e9aliste en politique<\/a>\u00a0du monde occidental<sup id=\"cite_ref-Loriaux1992401_310-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Loriaux1992401-310\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>290<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Micha\u00ebl Loriaux estime que si Augustin partage avec les r\u00e9alistes en politique moderne un m\u00eame scepticisme quant \u00e0 la possibilit\u00e9 d&rsquo;un progr\u00e8s moral et politique, la justification n&rsquo;est pas la m\u00eame. En effet, alors que les derniers s&rsquo;appuient sur une psychologie simplifi\u00e9e reposant sur des\u00a0<a title=\"Fait stylis\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fait_stylis%C3%A9\">faits stylis\u00e9s<\/a>, la psychologie d&rsquo;Augustin est fouill\u00e9e, presque individualis\u00e9e<sup id=\"cite_ref-Loriaux1992401_310-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Loriaux1992401-310\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>290<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Par ailleurs, alors que les r\u00e9alistes modernes essaient d&rsquo;analyser les relations internationales en utilisant des jeux strat\u00e9giques, ce qui laisse peu de place \u00e0 la morale, chez Augustin la responsabilit\u00e9 morale des gouvernants est toujours engag\u00e9e par leurs actes m\u00eame quand ceux-ci sont dict\u00e9s par la n\u00e9cessit\u00e9<sup id=\"cite_ref-Loriaux1992417_311-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Loriaux1992417-311\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>291<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Le\u00a0<span class=\"nowrap\">livre\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"19\"><span class=\"romain\">XIX<\/span><\/abbr><\/span>\u00a0de la\u00a0<i>Cit\u00e9 de Dieu<\/i>\u00a0reprend un passage des Psaumes\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0D\u00e9livre-moi de mes n\u00e9cessit\u00e9s\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Cit\u00e9_1994111_312-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Cit%C3%A9_1994111-312\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>292<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Politique_dans_les_lettres_et_sermons\">Politique dans les lettres et sermons<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dans les lettres et sermons, Augustin traite des questions qui se posent \u00e0 un \u00e9v\u00eaque dans un Empire romain devenu chr\u00e9tien depuis la conversion de\u00a0<a title=\"Constantin Ier (empereur romain)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Constantin_Ier_(empereur_romain)\">Constantin<\/a>. La question de la violence en politique y occupe une place de choix. S&rsquo;appuyant sur l\u2019<a title=\"\u00c9p\u00eetre aux Romains\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89p%C3%AEtre_aux_Romains\">\u00e9p\u00eetre de Paul aux Romains<\/a>, il admet que les personnes exer\u00e7ant des fonctions sp\u00e9cifiques (gouverneurs, juges, soldats, etc.) puissent ordonner l\u2019usage de la force si le bien-\u00eatre physique ou moral du peuple l\u2019exige. Toutefois, il pr\u00e9cise que ceux qui recourent \u00e0 la force demeurent responsables de leurs actes envers les autres hommes et envers Dieu\u00a0; ils doivent donc s&rsquo;en confesser et \u00eatre capables de repentir<sup id=\"cite_ref-AtkinsDodaro2007&lt;abbr_class=&quot;abbr_&quot;_title=&quot;15&quot;_&gt;&lt;span_class=&quot;romain&quot;_style=&quot;text-transform:uppercase&quot;&gt;XV&lt;\/span&gt;&lt;\/abbr&gt;_313-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-AtkinsDodaro2007%3Cabbr_class=%22abbr_%22_title=%2215%22_%3E%3Cspan_class=%22romain%22_style=%22text-transform:uppercase%22%3EXV%3C\/span%3E%3C\/abbr%3E-313\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>293<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">De fa\u00e7on g\u00e9n\u00e9rale, les id\u00e9es politiques d\u2019Augustin ne sont pas statiques mais pragmatiques. Au lieu de fournir des r\u00e8gles fixes, les\u00a0<a title=\"Saintes \u00c9critures\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saintes_%C3%89critures\">\u00c9critures<\/a>\u00a0sont porteuses d\u2019un id\u00e9al qui donne un cadre pour juger des actions humaines. Dans ce contexte, le recours \u00e0 la force doit \u00eatre aussi pacifique que possible et celui qui l\u2019ordonne doit faire preuve d\u2019humilit\u00e9 et de mis\u00e9ricorde<sup id=\"cite_ref-AtkinsDodaro2007&lt;abbr_class=&quot;abbr_&quot;_title=&quot;26&quot;_&gt;&lt;span_class=&quot;romain&quot;_style=&quot;text-transform:uppercase&quot;&gt;XXVI&lt;\/span&gt;&lt;\/abbr&gt;_et_&lt;abbr_class=&quot;abbr_&quot;_title=&quot;18&quot;_&gt;&lt;span_class=&quot;romain&quot;_style=&quot;text-transform:uppercase&quot;&gt;XVIII&lt;\/span&gt;&lt;\/abbr&gt;_314-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-AtkinsDodaro2007%3Cabbr_class=%22abbr_%22_title=%2226%22_%3E%3Cspan_class=%22romain%22_style=%22text-transform:uppercase%22%3EXXVI%3C\/span%3E%3C\/abbr%3E_et_%3Cabbr_class=%22abbr_%22_title=%2218%22_%3E%3Cspan_class=%22romain%22_style=%22text-transform:uppercase%22%3EXVIII%3C\/span%3E%3C\/abbr%3E-314\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>294<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Dimension_politique_des_\u00e9crits_de_Cassiciacum\"><span id=\"Dimension_politique_des_.C3.A9crits_de_Cassiciacum\"><\/span>Dimension politique des \u00e9crits de Cassiciacum<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:S%C3%A9n%C3%A8que_-_Cordoue.JPG?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/fb\/S%C3%A9n%C3%A8que_-_Cordoue.JPG\/250px-S%C3%A9n%C3%A8que_-_Cordoue.JPG\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/fb\/S%C3%A9n%C3%A8que_-_Cordoue.JPG\/500px-S%C3%A9n%C3%A8que_-_Cordoue.JPG 2x\" alt=\"Statue d\u2018un homme.\" width=\"250\" height=\"333\" data-file-width=\"1680\" data-file-height=\"2240\" \/><\/a><figcaption>Statue de S\u00e9n\u00e8que.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Michael Foley note que les \u00e9crits r\u00e9dig\u00e9s \u00e0\u00a0<a title=\"Cassiciacum\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cassiciacum\">Cassiciacum<\/a>\u00a0\u2014\u00a0\u00e0 savoir le\u00a0<i>Contra Academicos<\/i>, le\u00a0<i>De beata vita<\/i>, le\u00a0<i>De ordine<\/i>\u00a0et le\u00a0<i>Soliloquia<\/i>\u00a0\u2014 se pr\u00e9sentent sous forme de dialogues philosophiques. Ces th\u00e9matiques t\u00e9moignent non seulement d\u2019un int\u00e9r\u00eat pour la philosophie pure mais \u00e9galement de l\u2019influence de la philosophie politique de\u00a0<a title=\"Cic\u00e9ron\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cic%C3%A9ron\">Cic\u00e9ron<\/a><sup id=\"cite_ref-Foley2003169_315-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Foley2003169-315\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>295<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Si ces ouvrages portent surtout sur la poursuite de la v\u00e9rit\u00e9, ils traitent aussi de la notion de bonheur, un th\u00e8me central dans la philosophie politique de\u00a0<a title=\"Cic\u00e9ron\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cic%C3%A9ron\">Cic\u00e9ron<\/a>\u00a0et de\u00a0<a title=\"S\u00e9n\u00e8que\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/S%C3%A9n%C3%A8que\">S\u00e9n\u00e8que<\/a>\u00a0(\u00e9galement auteur d\u2019un livre intitul\u00e9\u00a0<i>De vita beata<\/i>). Chez Augustin, la notion de bonheur est apolitique, c&rsquo;est-dire ext\u00e9rieure \u00e0 la\u00a0<i>polis<\/i>\u00a0et au jeu politique<sup id=\"cite_ref-Foley2003170_316-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Foley2003170-316\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>296<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Selon Foley, Augustin poursuit trois objectifs dans ces \u00e9crits\u00a0: le premier est la lutte contre un patriotisme exacerb\u00e9 et contre les vertus politiques qui rel\u00e8vent des opinions et des apparences, associ\u00e9es \u00e0 des d\u00e9sirs d\u00e9sordonn\u00e9s et traduisant une r\u00e9bellion de l&rsquo;\u00e2me contre le bien<sup id=\"cite_ref-Foley2003173_317-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Foley2003173-317\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>297<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0; le second est le rappel que l&rsquo;important pour l&rsquo;homme est la sagesse, l&rsquo;amour de la v\u00e9rit\u00e9 et l&rsquo;amour de Dieu<sup id=\"cite_ref-Foley2003177_318-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Foley2003177-318\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>298<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0; le troisi\u00e8me est l&rsquo;affirmation que l&rsquo;on doit s\u2019occuper s\u00e9rieusement de la politique et, en particulier, \u00e9viter qu&rsquo;elle ne tombe entre les mains de personnes guid\u00e9es par des motifs \u00e9gocentriques ou irrationnels. Dans cette optique, il estime que ceux qui d\u00e9sirent quelque chose de plus grand que simplement gouverner sont les plus aptes \u00e0 la politique<sup id=\"cite_ref-Foley2003179_319-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Foley2003179-319\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>299<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Si l\u2019\u00e9v\u00eaque d\u2019Hippone tend \u00e0 subordonner la vie politique \u00e0 la philosophie, il ne d\u00e9fend cependant pas la th\u00e8se selon laquelle les chr\u00e9tiens pourraient r\u00e9aliser le Royaume de Dieu sur cette terre<sup id=\"cite_ref-Foley2003181_320-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Foley2003181-320\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>300<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Politique_et_religion_dans_La_Cit\u00e9_de_Dieu\"><span id=\"Politique_et_religion_dans_La_Cit.C3.A9_de_Dieu\"><\/span>Politique et religion dans\u00a0<i>La Cit\u00e9 de Dieu<\/i><\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Selon Peter J. Burnell, l&rsquo;interpr\u00e9tation politique dominante en 1992 de la pens\u00e9e d\u2019Augustin est la suivante\u00a0:<\/p>\n<blockquote>\n<p>\u00ab\u00a0[\u2026] Comme les institutions civiles sont une r\u00e9ponse n\u00e9cessaire au p\u00e9ch\u00e9, elles ne sont pas quelque chose de pleinement naturel. De sorte que la soci\u00e9t\u00e9 civile est th\u00e9ologiquement neutre et sert des fins \u00e9ph\u00e9m\u00e8res. Elle constitue un espace d&rsquo;ind\u00e9termination entre la cit\u00e9 de Dieu et la cit\u00e9 de ce monde. L&rsquo;\u00c9tat est intrins\u00e8quement coercitif dans ses m\u00e9thodes et implique la domination d&rsquo;un \u00eatre humain sur un autre, de sorte qu&rsquo;il n&rsquo;aurait jamais pu exister dans le\u00a0<a title=\"\u00c9den\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89den\">Jardin d&rsquo;Eden<\/a>. Une telle institution est regrettable, mais acceptable dans les circonstances pr\u00e9sentes. Cela implique qu&rsquo;il n&rsquo;y a aucune part de la loi naturelle qui soit intrins\u00e8quement politique; la politique est une mati\u00e8re technique qui n&rsquo;engage pas notre humanit\u00e9 enti\u00e8re<sup id=\"cite_ref-321\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-321\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>n 21<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.\u00a0\u00bb<\/p>\n<\/blockquote>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:The_Fall_of_Man_by_Lukas_Cranach.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/05\/The_Fall_of_Man_by_Lukas_Cranach.jpg\/250px-The_Fall_of_Man_by_Lukas_Cranach.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/05\/The_Fall_of_Man_by_Lukas_Cranach.jpg\/500px-The_Fall_of_Man_by_Lukas_Cranach.jpg 2x\" alt=\"tableau repr\u00e9sentant la chute de l\u2019homme.\" width=\"250\" height=\"355\" data-file-width=\"2218\" data-file-height=\"3151\" \/><\/a><figcaption><i>La Chute de l&rsquo;homme<\/i>\u00a0par\u00a0<a title=\"Lucas Cranach l'Ancien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lucas_Cranach_l%27Ancien\">Lucas Cranach<\/a>, illustration du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"16\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVI<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Burnell se d\u00e9marque de cette interpr\u00e9tation\u00a0: selon lui, pour Augustin, il est naturel pour les \u00eatres humains de s\u2019engager en politique dans la mesure o\u00f9 ce n\u2019est pas seulement l&rsquo;\u00e2me mais aussi l&rsquo;homme civil qui entre dans la cit\u00e9 de Dieu<sup id=\"cite_ref-Burnell199218-21_322-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Burnell199218-21-322\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>301<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Par ailleurs, comme la qualit\u00e9 des institutions compte, l\u2019important pour Augustin est que le gouvernement n\u2019emp\u00eache pas les chr\u00e9tiens de suivre leur foi\u00a0:<\/p>\n<blockquote>\n<p>\u00ab\u00a0Quant \u00e0 cette vie mortelle dont la dur\u00e9e est si rapide et le terme si prochain, qu&rsquo;importe sous quelle puissance vive l&rsquo;homme qui doit mourir, pourvu que les d\u00e9positaires de la puissance ne l&rsquo;entra\u00eenent point \u00e0 des actes d&rsquo;injustice et d&rsquo;impi\u00e9t\u00e9 (<i><a title=\"La Cit\u00e9 de Dieu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Cit%C3%A9_de_Dieu\">La Cit\u00e9 de Dieu<\/a><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0233).\u00a0\u00bb<\/p>\n<\/blockquote>\n<p style=\"text-align: justify;\">Enfin \u00e0 la diff\u00e9rence de Cic\u00e9ron, Augustin place la pr\u00e9occupation des actions honorables au-dessus de celle de l&rsquo;\u00c9tat. Il s\u2019ensuit, selon Burnell, que l&rsquo;\u00c9tat ne saurait \u00eatre une expression terrestre de la Cit\u00e9 de Dieu<sup id=\"cite_ref-Burnell199228_323-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Burnell199228-323\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>302<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><a title=\"Louis Dumont\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_Dumont\">Louis Dumont<\/a>, quant \u00e0 lui, insiste sur le fait que, par rapport aux autres philosophes de l&rsquo;Antiquit\u00e9, Augustin restreint la port\u00e9e des lois de la nature et \u00e9tend le champ de la providence et de la volont\u00e9 de Dieu. Il en d\u00e9coule une plus faible port\u00e9e donn\u00e9e \u00e0 la cit\u00e9, \u00e0 la r\u00e9publique, et un plus grand r\u00f4le donn\u00e9 \u00e0 l&rsquo;\u00c9glise<sup id=\"cite_ref-Dumont199155_324-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Dumont199155-324\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>303<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Influence_sur_la_th\u00e9ologie_occidentale\"><span id=\"Influence_sur_la_th.C3.A9ologie_occidentale\"><\/span>Influence sur la th\u00e9ologie occidentale<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Influence d'Augustin sur le monde occidental\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Influence_d%27Augustin_sur_le_monde_occidental\">Influence d&rsquo;Augustin sur le monde occidental<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Augustin a exerc\u00e9 une tr\u00e8s forte influence sur la th\u00e9ologie occidentale jusqu&rsquo;\u00e0 l&rsquo;arriv\u00e9e du\u00a0<a title=\"Thomisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thomisme\">thomisme<\/a>\u00a0au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"13\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle. Apr\u00e8s cette date, son influence d\u00e9cline dans le catholicisme mais reste forte principalement aupr\u00e8s des protestants et des jans\u00e9nistes.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Augustin_et_le_passage_de_la_culture_antique_au_Moyen_\u00c2ge\"><span id=\"Augustin_et_le_passage_de_la_culture_antique_au_Moyen_.C3.82ge\"><\/span>Augustin et le passage de la culture antique au Moyen \u00c2ge<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Articles connexes\u00a0:\u00a0<a title=\"Antiquit\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antiquit%C3%A9\">Antiquit\u00e9<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Moyen \u00c2ge\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Moyen_%C3%82ge\">Moyen \u00c2ge<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Church_and_monastery_of_the_L%C3%A9rins_Abbey.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/85\/Church_and_monastery_of_the_L%C3%A9rins_Abbey.jpg\/500px-Church_and_monastery_of_the_L%C3%A9rins_Abbey.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/85\/Church_and_monastery_of_the_L%C3%A9rins_Abbey.jpg\/960px-Church_and_monastery_of_the_L%C3%A9rins_Abbey.jpg 2x\" alt=\"Photo montrant une vue a\u00e9rienne d\u2019un monast\u00e8re.\" width=\"450\" height=\"146\" data-file-width=\"6000\" data-file-height=\"1943\" \/><\/a><figcaption><a title=\"Abbaye de L\u00e9rins\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Abbaye_de_L%C3%A9rins\">Abbaye de L\u00e9rins<\/a>\u00a0vue depuis la forteresse.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Au Moyen \u00c2ge, deux civilisations chr\u00e9tiennes dont l&rsquo;aire d&rsquo;influence recouvre celle de deux grandes langues \u2014\u00a0le latin et le grec\u00a0\u2014 et de leurs d\u00e9riv\u00e9s, se partagent l&rsquo;Europe, une s\u00e9paration linguistique qui d\u00e9bute d\u00e8s le\u00a0<a title=\"Bas-Empire romain\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bas-Empire_romain\">Bas-Empire<\/a>. Augustin, un ma\u00eetre de la langue latine et qui ne lit pas couramment le grec<sup id=\"cite_ref-Marrou1958&lt;abbr_class=&quot;abbr_&quot;_title=&quot;9&quot;_&gt;&lt;span_class=&quot;romain&quot;_style=&quot;text-transform:uppercase&quot;&gt;IX&lt;\/span&gt;&lt;\/abbr&gt;-&lt;abbr_class=&quot;abbr_&quot;_title=&quot;10&quot;_&gt;&lt;span_class=&quot;romain&quot;_style=&quot;text-transform:uppercase&quot;&gt;X&lt;\/span&gt;&lt;\/abbr&gt;_325-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Marrou1958%3Cabbr_class=%22abbr_%22_title=%229%22_%3E%3Cspan_class=%22romain%22_style=%22text-transform:uppercase%22%3EIX%3C\/span%3E%3C\/abbr%3E-%3Cabbr_class=%22abbr_%22_title=%2210%22_%3E%3Cspan_class=%22romain%22_style=%22text-transform:uppercase%22%3EX%3C\/span%3E%3C\/abbr%3E-325\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>304<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, est donc le P\u00e8re de l&rsquo;Occident, tout comme\u00a0<a title=\"Orig\u00e8ne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Orig%C3%A8ne\">Orig\u00e8ne<\/a>\u00a0l\u2019est pour le christianisme oriental (grec, et russe en particulier)<sup id=\"cite_ref-Marrou2003150-151_326-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Marrou2003150-151-326\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>305<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Du vivant m\u00eame d&rsquo;Augustin, son \u0153uvre circule \u00e0 travers un r\u00e9seau de disciples tels\u00a0<a title=\"Paulin de Nole\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paulin_de_Nole\">Paulin de Nole<\/a>\u00a0ou\u00a0<a title=\"Prosper d'Aquitaine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Prosper_d%27Aquitaine\">Prosper d&rsquo;Aquitaine<\/a>, un des secr\u00e9taires du pape\u00a0<a title=\"L\u00e9on Ier (pape)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/L%C3%A9on_Ier_(pape)\"><span class=\"nowrap\">L\u00e9on\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"premier\"><span class=\"romain\">I<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr><\/span><\/a>. \u00c0 sa mort, ses disciples luttent contre le\u00a0<a title=\"Semi-p\u00e9lagianisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Semi-p%C3%A9lagianisme\">semi-p\u00e9lagianisme<\/a>\u00a0de\u00a0<a title=\"Jean Cassien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Cassien\">Jean Cassien<\/a>\u00a0qui sera condamn\u00e9 en 529<sup id=\"cite_ref-Marrou2003147-148_327-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Marrou2003147-148-327\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>306<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Apr\u00e8s lui, \u00e0 l&rsquo;exception de\u00a0<a title=\"Gr\u00e9goire Ier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gr%C3%A9goire_Ier\">Gr\u00e9goire le Grand<\/a>, il n&rsquo;y aura plus de personnalit\u00e9 intellectuelle de sa stature.\u00a0<a title=\"Isidore de S\u00e9ville\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Isidore_de_S%C3%A9ville\">Isidore de S\u00e9ville<\/a>\u00a0voit en lui le premier de tous les\u00a0<a title=\"P\u00e8res de l'\u00c9glise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A8res_de_l%27%C3%89glise\">P\u00e8res de l&rsquo;\u00c9glise<\/a>, tandis que l&rsquo;\u0153uvre de\u00a0<a title=\"C\u00e9saire d'Arles\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/C%C3%A9saire_d%27Arles\">C\u00e9saire d&rsquo;Arles<\/a>\u00a0est profond\u00e9ment marqu\u00e9e par Augustin d&rsquo;Hippone<sup id=\"cite_ref-Marrou2003152_328-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Marrou2003152-328\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>307<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Avec\u00a0<a title=\"Ambroise de Milan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ambroise_de_Milan\">Ambroise de Milan<\/a>,\u00a0<a title=\"J\u00e9r\u00f4me de Stridon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9r%C3%B4me_de_Stridon\">J\u00e9r\u00f4me de Stridon<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Gr\u00e9goire Ier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gr%C3%A9goire_Ier\">Gr\u00e9goire le Grand<\/a>, Augustin figure au nombre des P\u00e8res de l&rsquo;\u00c9glise latine auxquels le pape\u00a0<a title=\"Boniface VIII\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Boniface_VIII\">Boniface\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"8\"><span class=\"romain\">VIII<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0conf\u00e8re en 1295 le titre honorifique de \u00ab\u00a0docteurs de l&rsquo;\u00c9glise\u00a0\u00bb latine<sup id=\"cite_ref-329\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-329\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>308<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La\u00a0<a title=\"R\u00e8gle de saint Augustin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A8gle_de_saint_Augustin\">r\u00e8gle de saint Augustin<\/a>\u00a0r\u00e9git encore actuellement de nombreux ordres ou congr\u00e9gations religieuses et constitue un des deux grands courants monachiques de l&rsquo;Occident, avec celui inspir\u00e9 par\u00a0<a title=\"Jean Cassien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Cassien\">Jean Cassien<\/a>. S&rsquo;il subsiste des doutes sur le r\u00e9dacteur originel de la r\u00e8gle de Saint Augustin, l&rsquo;inspiration augustinienne est ind\u00e9niable<sup id=\"cite_ref-330\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-330\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>n 22<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Augustin_et_le_christianisme_jusqu'\u00e0_la_Renaissance_du_XIIe_si\u00e8cle\"><span id=\"Augustin_et_le_christianisme_jusqu.27.C3.A0_la_Renaissance_du_XIIe_si.C3.A8cle\"><\/span>Augustin et le christianisme jusqu&rsquo;\u00e0 la Renaissance du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"12\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Articles d\u00e9taill\u00e9s\u00a0:\u00a0<a title=\"Moyen \u00c2ge\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Moyen_%C3%82ge\">Moyen \u00c2ge<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Renaissance du XIIe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Renaissance_du_XIIe_si%C3%A8cle\">Renaissance du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"12\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Johannes_Scottus_Eriugena.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/19\/Johannes_Scottus_Eriugena.jpg\/250px-Johannes_Scottus_Eriugena.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/1\/19\/Johannes_Scottus_Eriugena.jpg 2x\" alt=\"tableau repr\u00e9sentant un homme.\" width=\"190\" height=\"183\" data-file-width=\"300\" data-file-height=\"289\" \/><\/a><figcaption><a title=\"Jean Scot \u00c9rig\u00e8ne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Scot_%C3%89rig%C3%A8ne\">Jean Scot \u00c9rig\u00e8ne<\/a>, Paris, Biblioth\u00e8que nationale, Lat. 6734.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Durant cette p\u00e9riode, Augustin vient juste apr\u00e8s les ap\u00f4tres dans l&rsquo;Occident chr\u00e9tien. Son ouvrage\u00a0<i><a title=\"La Cit\u00e9 de Dieu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Cit%C3%A9_de_Dieu\">La Cit\u00e9 de Dieu<\/a><\/i>, qui n&rsquo;est pas toujours bien compris, sert de creuset \u00e0 l&rsquo;ordre politique et social qui se met en place. Son aura est telle durant cette p\u00e9riode que toute \u0153uvre anonyme de qualit\u00e9 lui est attribu\u00e9e par les copistes, de sorte que son \u0153uvre d\u00e9j\u00e0 volumineuse s&rsquo;accro\u00eet encore. Par exemple, on lui attribue les\u00a0<i>M\u00e9ditations<\/i>\u00a0dont on d\u00e9couvrira plus tard qu&rsquo;elles sont l&rsquo;\u0153uvre de\u00a0<a title=\"Jean de F\u00e9camp\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_de_F%C3%A9camp\">Jean de F\u00e9camp<\/a><sup id=\"cite_ref-Marrou2003157-158_331-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Marrou2003157-158-331\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>309<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><a title=\"Bo\u00e8ce\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bo%C3%A8ce\">Bo\u00e8ce<\/a>\u00a0(480-526) reprend des th\u00e8mes augustiniens en leur donnant un tour plus technique, plus fond\u00e9 sur la logique aristot\u00e9licienne qui sous-tend la tradition platonique de\u00a0<a title=\"Proclus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Proclus\">Proclus<\/a>\u00a0(410-485) et d&rsquo;<a title=\"Ammonios (fils d'Hermias)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ammonios_(fils_d%27Hermias)\">Ammonios<\/a>. Plus tard, le\u00a0<i>Periphyseon<\/i>, appel\u00e9 aussi\u00a0<i>De divisione nature<\/i>, et le\u00a0<i>De pr\u00e6destione<\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Jean Scot \u00c9rig\u00e8ne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Scot_%C3%89rig%C3%A8ne\">Jean Scot \u00c9rig\u00e8ne<\/a>\u00a0(810-870), sont \u00e9galement marqu\u00e9s par la pens\u00e9e d&rsquo;Augustin<sup id=\"cite_ref-Stone2001254_332-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Stone2001254-332\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>310<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:FR-631136102_MS_158_f_1.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d6\/FR-631136102_MS_158_f_1.jpg\/250px-FR-631136102_MS_158_f_1.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d6\/FR-631136102_MS_158_f_1.jpg\/500px-FR-631136102_MS_158_f_1.jpg 2x\" width=\"250\" height=\"250\" data-file-width=\"656\" data-file-height=\"656\" \/><\/a><figcaption><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.enluminures.culture.fr\/public\/mistral\/enlumine_fr?ACTION=CHERCHER&amp;FIELD_98=REF&amp;VALUE_98=D-041771\" rel=\"nofollow\">Saint Augustin remettant la R\u00e8gle de son ordre.<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.enluminures.culture.fr%2Fpublic%2Fmistral%2Fenlumine_fr%3FACTION%3DCHERCHER%26FIELD_98%3DREF%26VALUE_98%3DD-041771\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0Biblioth\u00e8que du Patrimoine Clermont Auvergne M\u00e9tropole, MS 158 f. 1,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/overnia.bibliotheques-clermontmetropole.eu\/notice.php?q=id:72486\" rel=\"nofollow\">en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fovernia.bibliotheques-clermontmetropole.eu%2Fnotice.php%3Fq%3Did%3A72486\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<a title=\"Overnia\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Overnia\">Overnia<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Au milieu du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"11\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XI<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, Augustin inspire non seulement\u00a0<a title=\"Anselme de Cantorb\u00e9ry\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Anselme_de_Cantorb%C3%A9ry\">Anselme de Cantorb\u00e9ry<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Pierre Ab\u00e9lard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Ab%C3%A9lard\">Ab\u00e9lard<\/a>\u00a0mais aussi leurs adversaires\u00a0:\u00a0<a title=\"Pierre Damien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Damien\">Pierre Damien<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Bernard de Clairvaux\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bernard_de_Clairvaux\">Bernard de Clairvaux<\/a>. Toutefois, selon\u00a0<a title=\"Henri-Ir\u00e9n\u00e9e Marrou\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Henri-Ir%C3%A9n%C3%A9e_Marrou\">Henri-Ir\u00e9n\u00e9e Marrou<\/a>, c&rsquo;est l&rsquo;\u00e9cole de l&rsquo;<a title=\"Abbaye Saint-Victor de Paris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Abbaye_Saint-Victor_de_Paris\">abbaye de Saint-Victor<\/a>\u00a0autour de\u00a0<a title=\"Guillaume de Champeaux\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guillaume_de_Champeaux\">Guillaume de Champeaux<\/a>\u00a0qui au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"12\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle s&rsquo;est la plus\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0intimement inspir\u00e9e de l&rsquo;augustinisme\u00a0\u00bb<\/span>. Si des communaut\u00e9s de chanoines r\u00e9guliers continuent de suivre la r\u00e8gle d&rsquo;Augustin \u2014\u00a0qui inspire au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"13\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle la r\u00e8gle des\u00a0<a title=\"Ordre des Pr\u00eacheurs\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ordre_des_Pr%C3%AAcheurs\">dominicains<\/a>\u00a0\u2014, la r\u00e8gle b\u00e9n\u00e9dictine de\u00a0<a title=\"Beno\u00eet d'Aniane\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Beno%C3%AEt_d%27Aniane\">Beno\u00eet d&rsquo;Aniane<\/a>\u00a0et de\u00a0<a title=\"Bernard de Clairvaux\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bernard_de_Clairvaux\">Bernard de Clairvaux<\/a>\u00a0s&rsquo;impose dans les monast\u00e8res<sup id=\"cite_ref-Marrou2003157-158_331-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Marrou2003157-158-331\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>309<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Durant la p\u00e9riode suivante, la pens\u00e9e d&rsquo;Augustin demeurera tr\u00e8s pr\u00e9sente gr\u00e2ce au\u00a0<a title=\"Sentences\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sentences\"><i>Livres des sentences<\/i><\/a>\u00a0de\u00a0<a title=\"Pierre Lombard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Lombard\">Pierre Lombard<\/a>\u00a0(1095-1160), qui servent de base \u00e0 l&rsquo;apprentissage de la th\u00e9ologie jusqu&rsquo;\u00e0 la fin du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"13\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<sup id=\"cite_ref-Stone2001255_333-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Stone2001255-333\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>311<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Moine.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/dd\/Moine.jpg\/250px-Moine.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/dd\/Moine.jpg\/500px-Moine.jpg 2x\" alt=\"Photo repr\u00e9sentant un moine.\" width=\"190\" height=\"251\" data-file-width=\"830\" data-file-height=\"1096\" \/><\/a><figcaption>Moine de la famille franciscaine. Aux\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"13\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0et\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"14\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cles, les\u00a0<a title=\"Ordre des Fr\u00e8res mineurs\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ordre_des_Fr%C3%A8res_mineurs\">franciscains<\/a>\u00a0sont plus marqu\u00e9s par Augustin que les\u00a0<a title=\"Ordre des Pr\u00eacheurs\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ordre_des_Pr%C3%AAcheurs\">dominicains<\/a>, proches de l&rsquo;aristot\u00e9licianisme et du thomisme.<\/figcaption><\/figure>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"D\u00e9clin_de_l'influence_d'Augustin_face_\u00e0_Aristote_et_au_thomisme\"><span id=\"D.C3.A9clin_de_l.27influence_d.27Augustin_face_.C3.A0_Aristote_et_au_thomisme\"><\/span>D\u00e9clin de l&rsquo;influence d&rsquo;Augustin face \u00e0 Aristote et au thomisme<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Articles d\u00e9taill\u00e9s\u00a0:\u00a0<a title=\"Bonaventure de Bagnoregio\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bonaventure_de_Bagnoregio\">Bonaventure de Bagnoregio<\/a>,\u00a0<a title=\"Thomas d'Aquin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thomas_d%27Aquin\">Thomas d&rsquo;Aquin<\/a>,\u00a0<a title=\"Jean Duns Scot\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Duns_Scot\">Jean Duns Scot<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Augustinisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustinisme\">Augustinisme<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Jusqu&rsquo;\u00e0 la fin du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"12\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, l&rsquo;Occident n&rsquo;a acc\u00e8s qu&rsquo;au corpus logique d&rsquo;<a title=\"Aristote\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aristote\">Aristote<\/a>. Apr\u00e8s cette date, l&rsquo;\u0153uvre enti\u00e8re devient accessible aux lettr\u00e9s occidentaux gr\u00e2ce \u00e0 des traductions r\u00e9alis\u00e9es \u00e0 partir de l&rsquo;arabe et du grec. Les cons\u00e9quences en sont doubles\u00a0: les belles-lettres \u2014\u00a0un des points forts d&rsquo;Augustin\u00a0\u2014 reculent au b\u00e9n\u00e9fice de la philosophie pure\u00a0; la pens\u00e9e d&rsquo;Augustin, qui jusque-l\u00e0 a r\u00e9gn\u00e9 en ma\u00eetre, d\u00e9cline et\u00a0<a title=\"Aristote\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aristote\">Aristote<\/a>\u00a0devient\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0<i>le<\/i>\u00a0Philosophe\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0tandis que le platonisme et le n\u00e9oplatonisme qui ont tant impr\u00e9gn\u00e9 la pens\u00e9e d&rsquo;Augustin perdent de leur influence<sup id=\"cite_ref-Marrou2003159_334-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Marrou2003159-334\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>312<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;\u0153uvre de\u00a0<a title=\"Thomas d'Aquin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thomas_d%27Aquin\">Thomas d&rsquo;Aquin<\/a>, tr\u00e8s marqu\u00e9e par la pens\u00e9e d&rsquo;Aristote, tend \u00e0 devenir la r\u00e9f\u00e9rence du christianisme occidental. L&rsquo;opposition est r\u00e9elle mais doit \u00eatre nuanc\u00e9e. En effet, selon\u00a0<a title=\"Henri-Ir\u00e9n\u00e9e Marrou\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Henri-Ir%C3%A9n%C3%A9e_Marrou\">Henri-Ir\u00e9n\u00e9e Marrou<\/a>, Thomas d&rsquo;Aquin incorpore dans son\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0aristot\u00e9licisme syst\u00e9matique et en quelque sorte radical [\u2026] des pans entiers d&rsquo;augustinisme\u00a0\u00bb<\/span>, combattant surtout un\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0augustinisme\u00a0<a title=\"Avicenne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Avicenne\">avicenisant<\/a>\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0et un\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0aristot\u00e9lisme\u00a0<a title=\"Averro\u00e8s\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Averro%C3%A8s\">averro\u00efste<\/a>\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Marrou2003160-161_335-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Marrou2003160-161-335\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>313<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Quoi qu&rsquo;il en soit, de vives controverses opposent augustiniens et thomistes au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"13\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle. Du c\u00f4t\u00e9 thomiste, on trouve les\u00a0<a title=\"Ordre des Pr\u00eacheurs\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ordre_des_Pr%C3%AAcheurs\">dominicains<\/a>, tandis que le c\u00f4t\u00e9 augustinien regroupe les\u00a0<a title=\"Ordre des Fr\u00e8res mineurs\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ordre_des_Fr%C3%A8res_mineurs\">franciscains<\/a>\u00a0autour de\u00a0<a title=\"Bonaventure de Bagnoregio\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bonaventure_de_Bagnoregio\">Bonaventure<\/a>\u00a0et de\u00a0<a title=\"Jean Duns Scot\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Duns_Scot\">Jean Duns Scot<\/a>\u00a0ainsi que les\u00a0<a title=\"Augustins\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustins\">grands augustins<\/a>\u00a0autour de\u00a0<a title=\"Gilles de Rome\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gilles_de_Rome\">Gilles de Rome<\/a>\u00a0et de\u00a0<a title=\"Gr\u00e9goire de Rimini\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gr%C3%A9goire_de_Rimini\">Gr\u00e9goire de Rimini<\/a><sup id=\"cite_ref-Marrou2003162_336-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Marrou2003162-336\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>314<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. C&rsquo;est la controverse de la\u00a0<i>Correctia<\/i>, qui met au jour au moins deux points de divergence notables entre les camps oppos\u00e9s. Les franciscains acceptent avec des am\u00e9nagements les\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0enseignements d&rsquo;Augustin concernant l&rsquo;illumination divine, le pouvoir de l&rsquo;\u00e2me et la raison s\u00e9minale\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-337\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-337\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>n 23<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0ainsi que son\u00a0<a title=\"Volontarisme (m\u00e9taphysique)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Volontarisme_(m%C3%A9taphysique)\">volontarisme<\/a>, que les thomistes r\u00e9cusent<sup id=\"cite_ref-Stone2001258_338-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Stone2001258-338\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>315<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Par \u00ab\u00a0illumination\u00a0\u00bb, les franciscains entendent que l&rsquo;esprit humain a besoin de la pr\u00e9sence de r\u00e8gles et de raisons divines. Par l&rsquo;id\u00e9e de raison s\u00e9minale qui vient du\u00a0<a title=\"Sto\u00efcisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sto%C3%AFcisme\">sto\u00efcisme<\/a>, ils soulignent que\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Augustin enseigne que Dieu a infus\u00e9 dans la mati\u00e8re, au moment de la cr\u00e9ation, des normes intelligibles qui peuvent \u00eatre actualis\u00e9es\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-339\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-339\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>n 24<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, tout comme une semence permet de produire une nouvelle plante. Sur la question du volontarisme, pour W.F. Stone, il n&rsquo;y a pas entre les protagonistes de v\u00e9ritable diff\u00e9rence concernant la psychologie morale, mais des divergences sur l&rsquo;importance du volontarisme (<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Stone2001\">Stone 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0258).<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Augustin_et_les_mouvements_chr\u00e9tiens_r\u00e9formateurs_(protestantisme_et_jans\u00e9nisme_des_XVIe_au_XVIIe_si\u00e8cle)\"><span id=\"Augustin_et_les_mouvements_chr.C3.A9tiens_r.C3.A9formateurs_.28protestantisme_et_jans.C3.A9nisme_des_XVIe_au_XVIIe_si.C3.A8cle.29\"><\/span>Augustin et les mouvements chr\u00e9tiens r\u00e9formateurs (protestantisme et jans\u00e9nisme des\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"16\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVI<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"17\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle)<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Durant cette p\u00e9riode, Augustin est surtout influent dans les mouvements r\u00e9formateurs \u2014\u00a0que Rome n&rsquo;h\u00e9site pas \u00e0 qualifier d&rsquo;h\u00e9r\u00e9tiques. Ce fait est d\u00fb en partie \u00e0 la mont\u00e9e en puissance du thomisme et de l&rsquo;aristot\u00e9lisme. Mais pour\u00a0<a title=\"Jean Delumeau\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Delumeau\">Jean Delumeau<\/a>, cela tient aussi aux grandes difficult\u00e9s de l&rsquo;\u00e9poque \u2014\u00a0<a title=\"Guerre de Cent Ans\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guerre_de_Cent_Ans\">guerre de Cent Ans<\/a>,\u00a0<a title=\"Peste noire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Peste_noire\">peste noire<\/a>,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Grand Schisme d'Occident\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Grand_Schisme_d%27Occident\">Grand Schisme<\/a>, menace turque, etc.\u00a0\u2014 qui cr\u00e9ent en Europe une mauvaise conscience et un sentiment que\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0seul le p\u00e9ch\u00e9 pouvait expliquer tous ces malheurs\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Delumeau199150-51_340-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Delumeau199150-51-340\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>316<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Ce besoin peut expliquer le succ\u00e8s du\u00a0<a title=\"Calvinisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Calvinisme\">calvinisme<\/a>\u00a0et du\u00a0<a title=\"Luth\u00e9ranisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Luth%C3%A9ranisme\">luth\u00e9ranisme<\/a>\u00a0qui, comme Augustin, ont une vision de l&rsquo;Homme r\u00e9aliste, voire sombre ou pessimiste. Pour\u00a0<a title=\"Jean Delumeau\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Delumeau\">Jean Delumeau<\/a>, ce trait fait que les\u00a0<a title=\"Humanisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Humanisme\">humanistes<\/a>\u00a0\u2014\u00a0<a title=\"Nicolas de Cues\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Cues\">Nicolas de Cues<\/a>,\u00a0<a title=\"Marsile Ficin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marsile_Ficin\">Marsile Ficin<\/a>,\u00a0<a title=\"Jean Pic de la Mirandole\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Pic_de_la_Mirandole\">Jean Pic de la Mirandole<\/a>,\u00a0<a title=\"Thomas More\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thomas_More\">Thomas More<\/a>, etc.\u00a0\u2014 qui ont une conception assez optimiste de l&rsquo;homme et qui n&rsquo;insistent pas sur la notion du p\u00e9ch\u00e9, satisfont moins bien aux besoins de renouveau de l&rsquo;\u00e9poque<sup id=\"cite_ref-Delumeau199174_341-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Delumeau199174-341\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>317<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Augustin_et_le_protestantisme\">Augustin et le protestantisme<\/h4>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"Protestantisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Protestantisme\">protestantisme<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">La publication de la premi\u00e8re \u00e9dition critique de l&rsquo;\u0153uvre d&rsquo;Augustin par\u00a0<a title=\"Johann Amerbach\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Johann_Amerbach\">Johann Amerbach<\/a>\u00a0en 1506 permet aux r\u00e9form\u00e9s d&rsquo;avoir un acc\u00e8s direct \u00e0 sa pens\u00e9e. Toutefois son influence r\u00e9elle est discut\u00e9e\u00a0; W.F. Stone estime que s&rsquo;ils font grand cas des th\u00e9ories d&rsquo;Augustin sur l&rsquo;\u00e9lection et la r\u00e9probation ainsi que sur la justification et la volont\u00e9,\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0les \u00e9l\u00e9ments les plus positifs de son anthropologie et de sa th\u00e9orie de la gr\u00e2ce sont n\u00e9glig\u00e9s ou sous-estim\u00e9s\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Stone2001161_342-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Stone2001161-342\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>318<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading5\" style=\"text-align: justify;\">\n<h5 id=\"Martin_Luther\">Martin Luther<\/h5>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Martin_Luther_by_Cranach-restoration.tif?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/9a\/Martin_Luther_by_Cranach-restoration.tif\/lossy-page1-250px-Martin_Luther_by_Cranach-restoration.tif.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/9a\/Martin_Luther_by_Cranach-restoration.tif\/lossy-page1-500px-Martin_Luther_by_Cranach-restoration.tif.jpg 2x\" alt=\"Tableau repr\u00e9sentant le portrait d\u2019un homme.\" width=\"190\" height=\"204\" data-file-width=\"600\" data-file-height=\"645\" \/><\/a><figcaption><a title=\"Martin Luther\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Martin_Luther\">Martin Luther<\/a>\u00a0par\u00a0<a title=\"Lucas Cranach l'Ancien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lucas_Cranach_l%27Ancien\">Lucas Cranach l&rsquo;Ancien<\/a>\u00a0(1633).<\/figcaption><\/figure>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"Martin Luther\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Martin_Luther\">Martin Luther<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Luther, lui-m\u00eame moine\u00a0<a title=\"Augustins\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustins\">augustinien<\/a>\u00a0au d\u00e9but de sa carri\u00e8re, est influenc\u00e9 \u00e0 la fois par le travail de\u00a0<a title=\"Johann von Staupitz\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Johann_von_Staupitz\">Johann von Staupitz<\/a>, un n\u00e9o-augustinien, et par Augustin lui-m\u00eame. Dans ses commentaires bibliques, Luther fait r\u00e9f\u00e9rence 270 fois \u00e0 l&rsquo;\u0153uvre d&rsquo;Augustin<sup id=\"cite_ref-Lienhard2001407_343-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Lienhard2001407-343\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>319<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Toutefois, si Luther s&rsquo;inspire d&rsquo;Augustin, il apporte \u00e9galement sa propre touche. La proximit\u00e9 des deux hommes est particuli\u00e8rement notable dans la th\u00e9orie de la\u00a0<a title=\"Gr\u00e2ce (christianisme)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gr%C3%A2ce_(christianisme)\">gr\u00e2ce<\/a>. Pour Luther, si la gr\u00e2ce peut \u00eatre accord\u00e9e \u00e0 tous ceux qui ont la foi, l&rsquo;Homme n&rsquo;est pas relev\u00e9 de ses p\u00e9ch\u00e9s, mais ceux-ci ne sont plus port\u00e9s \u00e0 son passif<sup id=\"cite_ref-Skinner2001381_344-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Skinner2001381-344\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>320<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Autre point de convergence\u00a0: la question de l&rsquo;Homme int\u00e9rieur. Sur ce point, \u00e0 partir de 1520-1521, Luther, dans\u00a0<i>De la libert\u00e9 du chr\u00e9tien<\/i>, se rapproche, avec des nuances, de la pens\u00e9e d&rsquo;Augustin. Pour Augustin, l&rsquo;Homme int\u00e9rieur est cr\u00e9\u00e9 \u00e0 la fois \u00e0 l&rsquo;image et \u00e0 la ressemblance de Dieu, tandis que l&rsquo;Homme ext\u00e9rieur \u2014\u00a0le corps\u00a0\u2014,\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0poss\u00e8de une excellence et une pr\u00e9disposition \u00e0 la contemplation qui en font aussi, en un certain sens, une image de Dieu\u00a0\u00bb<\/span>. Pour Luther, une asc\u00e8se prudente permet \u00e0 l&rsquo;Homme ext\u00e9rieur de se r\u00e9gler sur l&rsquo;Homme int\u00e9rieur qui est\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0cr\u00e9\u00e9 par Dieu\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-B\u00fcttgen2001458_345-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-B%C3%BCttgen2001458-345\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>321<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Enfin, Luther reprend l&rsquo;opposition d&rsquo;Augustin entre Cit\u00e9 de Dieu et Cit\u00e9 des hommes en la centrant sur la primaut\u00e9 du Christ. C&rsquo;est ainsi qu&rsquo;il distingue un Royaume de Dieu,\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0celui de la gr\u00e2ce, de la foi, de l&rsquo;amour, de la parole de Dieu, des pr\u00e9ceptes \u00e9vang\u00e9liques\u00a0\u00bb<\/span>, du royaume du monde,\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0celui du glaive temporel, de la loi, du d\u00e9calogue\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Hartweg2001548_346-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Hartweg2001548-346\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>322<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0: si les vrais chr\u00e9tiens qui appartiennent au Royaume de Dieu n&rsquo;ont pas besoin de lois parce qu&rsquo;ils sont gouvern\u00e9s par l&rsquo;esprit, les autres, ceux du monde, doivent \u00eatre encadr\u00e9s par le droit\u00a0; de sorte que par ce biais Luther pose les principes de la l\u00e9gitimit\u00e9 du pouvoir temporel<sup id=\"cite_ref-Hartweg2001549_347-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Hartweg2001549-347\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>323<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading5\" style=\"text-align: justify;\">\n<h5 id=\"Jean_Calvin\">Jean Calvin<\/h5>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Jean_Calvin.png?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/44\/Jean_Calvin.png\/250px-Jean_Calvin.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/4\/44\/Jean_Calvin.png 2x\" alt=\"Tableau repr\u00e9sentant le portrait d\u2019un homme.\" width=\"250\" height=\"299\" data-file-width=\"402\" data-file-height=\"480\" \/><\/a><figcaption>Portrait de Jean Calvin.<\/figcaption><\/figure>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"Jean Calvin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Calvin\">Jean Calvin<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\"><a title=\"Jean Calvin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Calvin\">Jean Calvin<\/a>\u00a0est lui aussi profond\u00e9ment impr\u00e9gn\u00e9 de l&rsquo;\u0153uvre d&rsquo;Augustin, notamment\u00a0<i><a title=\"La Cit\u00e9 de Dieu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Cit%C3%A9_de_Dieu\">La Cit\u00e9 de Dieu<\/a><\/i>\u00a0qu&rsquo;il a \u00e9tudi\u00e9 de\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1532-05\" data-sort-value=\"1532-05\">mai 1532<\/time>\u00a0\u00e0\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1533-10\" data-sort-value=\"1533-10\">octobre 1533<\/time><sup id=\"cite_ref-Crouzet2000314_348-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Crouzet2000314-348\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>324<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Dans son ouvrage majeur, l\u2019<i><a title=\"Institution de la religion chr\u00e9tienne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Institution_de_la_religion_chr%C3%A9tienne\">Institution de la religion chr\u00e9tienne<\/a><\/i>, il cite 1\u00a0700\u00a0fois Augustin et y fait r\u00e9f\u00e9rence sans le citer 2\u00a0400 autres fois<sup id=\"cite_ref-Smits19576_349-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Smits19576-349\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>325<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. D&rsquo;une fa\u00e7on g\u00e9n\u00e9rale, Augustin a une quadruple influence sur Calvin. Il est d\u2019abord l&rsquo;auteur qui l&rsquo;a conduit vers la R\u00e9forme. Dans ce cheminement, Luchesius Smits insiste sur l&rsquo;influence qu\u2019a eue sur lui le livre d&rsquo;Augustin intitul\u00e9\u00a0<i>De la lettre et de l&rsquo;esprit<\/i>\u00a0(<i>De spiritu et littera<\/i>). Comme Augustin, Calvin per\u00e7oit le sacrement comme \u00e9tant une\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0parole visible\u00a0\u00bb<\/span>. Il n&rsquo;a pas une efficacit\u00e9 en lui-m\u00eame, il est seulement\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0l&rsquo;instrument de Dieu autorisant une communion spirituelle\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Crouzet2000314_348-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Crouzet2000314-348\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>324<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Enfin, le th\u00e9ologien de Gen\u00e8ve reprend \u00e0 Augustin sa d\u00e9marche exclusiviste voulant que les h\u00e9r\u00e9sies doivent \u00eatre combattues.\u00a0<a title=\"Denis Crouzet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Denis_Crouzet\">Denis Crouzet<\/a>\u00a0note que pour Calvin\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Dieu a donn\u00e9 le glaive aux magistrats pour d\u00e9fendre la v\u00e9rit\u00e9 de Dieu quand besoin sera, punissant les h\u00e9r\u00e9tiques qui la renversent\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Crouzet2000314_348-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Crouzet2000314-348\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>324<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Calvin s&rsquo;inspire aussi d&rsquo;Augustin pour tout ce qui touche \u00e0 la loi, la p\u00e9nitence, le m\u00e9rite et la pr\u00e9destination, notions qui chez Augustin font syst\u00e8me. Toutefois, Calvin d\u00e9veloppe une th\u00e9orie de la gr\u00e2ce plus dure qu&rsquo;Augustin en oubliant les possibilit\u00e9s de r\u00e9g\u00e9n\u00e9ration pr\u00e9sentes dans la pens\u00e9e de l&rsquo;\u00e9v\u00eaque d&rsquo;Hippone. Pour Luchesius Smits, cette diff\u00e9rence d&rsquo;appr\u00e9ciation tiendrait au fait que chez Augustin l&rsquo;amour est positif \u2014\u00a0action vers\u00a0\u2014 alors que chez Calvin il est passif, il est\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0condescendance de Dieu \u00e0 notre \u00e9gard\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Smits19576_349-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Smits19576-349\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>325<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Les_catholicismes_augustiniens_au_XVIIe_si\u00e8cle\"><span id=\"Les_catholicismes_augustiniens_au_XVIIe_si.C3.A8cle\"><\/span>Les catholicismes augustiniens au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"17\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/h4>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Articles d\u00e9taill\u00e9s\u00a0:\u00a0<a title=\"Jans\u00e9nisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jans%C3%A9nisme\">Jans\u00e9nisme<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"\u00c9cole fran\u00e7aise de spiritualit\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89cole_fran%C3%A7aise_de_spiritualit%C3%A9\">\u00c9cole fran\u00e7aise de spiritualit\u00e9<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-right\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Jean_Duvergier_de_Hauranne.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/3\/39\/Jean_Duvergier_de_Hauranne.jpg\/250px-Jean_Duvergier_de_Hauranne.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/3\/39\/Jean_Duvergier_de_Hauranne.jpg\/500px-Jean_Duvergier_de_Hauranne.jpg 2x\" alt=\"tableau repr\u00e9sentant Jean Duvergier de Hauranne.\" width=\"250\" height=\"316\" data-file-width=\"3731\" data-file-height=\"4718\" \/><\/a><figcaption><a title=\"Jean Duvergier de Hauranne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Duvergier_de_Hauranne\">Jean-Ambroise Duvergier de Hauranne, abb\u00e9 de Saint-Cyran<\/a>, par\u00a0<a title=\"Philippe de Champaigne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_de_Champaigne\">Philippe de Champaigne<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<div class=\"mw-heading mw-heading5\" style=\"text-align: justify;\">\n<h5 id=\"L'\u00c9cole_fran\u00e7aise_de_spiritualit\u00e9\"><span id=\"L.27.C3.89cole_fran.C3.A7aise_de_spiritualit.C3.A9\"><\/span>L&rsquo;\u00c9cole fran\u00e7aise de spiritualit\u00e9<\/h5>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Au d\u00e9but du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"17\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, l&rsquo;<a title=\"\u00c9cole fran\u00e7aise de spiritualit\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89cole_fran%C3%A7aise_de_spiritualit%C3%A9\">\u00c9cole fran\u00e7aise de spiritualit\u00e9<\/a>, essentiellement repr\u00e9sent\u00e9e par la\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Soci\u00e9t\u00e9 de l'oratoire de J\u00e9sus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Soci%C3%A9t%C3%A9_de_l%27oratoire_de_J%C3%A9sus\">Soci\u00e9t\u00e9 de l&rsquo;oratoire de J\u00e9sus<\/a>\u00a0fond\u00e9e en\u00a0<a title=\"1611\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1611\">1611<\/a>\u00a0par le cardinal\u00a0<a title=\"Pierre de B\u00e9rulle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_de_B%C3%A9rulle\">Pierre de B\u00e9rulle<\/a>, un proche de\u00a0<a title=\"Jean Duvergier de Hauranne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Duvergier_de_Hauranne\">Saint-Cyran<\/a>, cherche \u00e0 mettre en pratique la th\u00e9ologie augustinienne, sans toutefois se focaliser sur le probl\u00e8me de la gr\u00e2ce comme le feront plus tard les jans\u00e9nistes. Il s&rsquo;agit, par l&rsquo;adoration du\u00a0<a title=\"J\u00e9sus de Nazareth\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth\">Christ<\/a>\u00a0sauveur, d&rsquo;amener les \u00e2mes \u00e0 un \u00e9tat d&rsquo;<a title=\"Humilit\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Humilit%C3%A9\">humilit\u00e9<\/a>\u00a0devant Dieu<sup id=\"cite_ref-Cognet196721_350-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Cognet196721-350\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>326<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading5\" style=\"text-align: justify;\">\n<h5 id=\"Le_jans\u00e9nisme\"><span id=\"Le_jans.C3.A9nisme\"><\/span>Le jans\u00e9nisme<\/h5>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le\u00a0<a title=\"Jans\u00e9nisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jans%C3%A9nisme\">jans\u00e9nisme<\/a>, \u00e0 travers l\u2019\u0153uvre de\u00a0<a title=\"Jean Duvergier de Hauranne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Duvergier_de_Hauranne\">Saint-Cyran<\/a>, un de ses grands th\u00e9ologiens, reprend \u00e0 l\u2019augustinisme la n\u00e9cessit\u00e9 pour le chr\u00e9tien d&rsquo;une v\u00e9ritable \u00ab\u00a0conversion int\u00e9rieure\u00a0\u00bb, seul moyen d&rsquo;\u00eatre en \u00e9tat de recevoir les\u00a0<a title=\"Sacrement\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sacrement\">sacrements<\/a>\u00a0de\u00a0<a title=\"P\u00e9nitence\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9nitence\">p\u00e9nitence<\/a>\u00a0et d&rsquo;<a title=\"Eucharistie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Eucharistie\">Eucharistie<\/a>. Cette id\u00e9e de conversion inspir\u00e9e de saint Augustin repose sur la technique des\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0renouvellements\u00a0\u00bb<\/span>, o\u00f9, une fois l&rsquo;\u00e9tat de conversion atteint, le p\u00e9nitent doit faire fructifier les gr\u00e2ces qu&rsquo;il a re\u00e7ues, en menant une vie retir\u00e9e<sup id=\"cite_ref-Cognet196726_351-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Cognet196726-351\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>327<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Au contraire,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Cardinal de Richelieu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cardinal_de_Richelieu\">Richelieu<\/a>\u00a0et les j\u00e9suites soutiennent la th\u00e8se de l&rsquo;attrition\u00a0: pour eux, seul suffit le\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0regret des p\u00e9ch\u00e9s fond\u00e9 sur la seule crainte de l&rsquo;enfer\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Cognet196729_352-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Cognet196729-352\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>328<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">De son c\u00f4t\u00e9,\u00a0<a title=\"Cornelius Jansen\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cornelius_Jansen\">Jansenius<\/a>\u00a0dans son ouvrage th\u00e9ologique l&rsquo;<i><a title=\"Augustinus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustinus\">Augustinus<\/a><\/i>\u00a0met l&rsquo;accent sur la th\u00e9orie augustinienne de la gr\u00e2ce et de la pr\u00e9destination<sup id=\"cite_ref-Cognet196733_353-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Cognet196733-353\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>329<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.\u00a0<a title=\"Cornelius Jansen\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cornelius_Jansen\">Jansenius<\/a>,\u00a0<a title=\"Jean Duvergier de Hauranne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Duvergier_de_Hauranne\">Saint-Cyran<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Antoine Arnauld (1612-1694)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antoine_Arnauld_(1612-1694)\">Antoine Arnauld<\/a>, qui d\u00e9fend l&rsquo;<i><a title=\"Augustinus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustinus\">Augustinus<\/a><\/i>, sont les v\u00e9ritables introducteurs et propagateurs du jans\u00e9nisme en France<sup id=\"cite_ref-Cognet196729_352-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Cognet196729-352\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>328<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Le_n\u00e9o-thomisme_et_la_pens\u00e9e_d\u2019Augustin\"><span id=\"Le_n.C3.A9o-thomisme_et_la_pens.C3.A9e_d.E2.80.99Augustin\"><\/span>Le n\u00e9o-thomisme et la pens\u00e9e d\u2019Augustin<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Articles d\u00e9taill\u00e9s\u00a0:\u00a0<a title=\"N\u00e9othomisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/N%C3%A9othomisme\">N\u00e9othomisme<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Premier concile \u0153cum\u00e9nique du Vatican\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Premier_concile_%C5%93cum%C3%A9nique_du_Vatican\">Premier concile \u0153cum\u00e9nique du Vatican<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Aux\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"18\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0et\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"19\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIX<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cles, avec des auteurs tels que\u00a0<a title=\"Hyacinthe-Sigismond Gerdil\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hyacinthe-Sigismond_Gerdil\">Hyacinthe-Sigismond Gerdil<\/a>\u00a0(1718-1855),\u00a0<a title=\"Vincenzo Gioberti\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vincenzo_Gioberti\">Vincenzo Gioberti<\/a>\u00a0(1801-1852) et\u00a0<a title=\"Antonio Rosmini\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antonio_Rosmini\">Antonio Rosmini<\/a>\u00a0(1797-1855), se d\u00e9veloppe un\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0augustinisme ontologique qui se nourrit d\u2019une lecture malebranchiste d\u2019Augustin\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Le_Saint_Augustin_d\u2019\u00c9tienne_Gilson_\u00a7_2_354-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Le_Saint_Augustin_d%E2%80%99%C3%89tienne_Gilson_%C2%A7_2-354\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>330<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. En condamnant l\u2019id\u00e9alisme et l\u2019<a title=\"Ontologisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ontologisme\">ontologisme<\/a>, le\u00a0<a title=\"Premier concile \u0153cum\u00e9nique du Vatican\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Premier_concile_%C5%93cum%C3%A9nique_du_Vatican\">concile\u00a0<span class=\"nowrap\">Vatican\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"1\"><span class=\"romain\">I<\/span><\/abbr><\/span><\/a>\u00a0met\u00a0<i>de facto<\/i>\u00a0cet augustinisme \u00e0 l\u2019index, tandis qu\u2019il fait du n\u00e9o-thomisme la pens\u00e9e officielle de l\u2019\u00c9glise. Ce concile est suivi de ce que\u00a0<a title=\"Goulven Madec\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Goulven_Madec\">Goulven Madec<\/a>\u00a0appelle la\u00a0<a title=\"Belle \u00c9poque\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Belle_%C3%89poque\">Belle \u00c9poque<\/a>\u00a0du\u00a0<a title=\"N\u00e9othomisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/N%C3%A9othomisme\">n\u00e9oscholastisme<\/a>\u00a0o\u00f9 la pens\u00e9e d\u2019Augustin est examin\u00e9e par l\u2019orthodoxie de l\u2019\u00c9glise non en elle-m\u00eame mais en r\u00e9f\u00e9rence \u00e0 celle de\u00a0<a title=\"Thomas d'Aquin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thomas_d%27Aquin\">Thomas d&rsquo;Aquin<\/a>\u00a0consid\u00e9r\u00e9e comme \u00ab\u00a0norme\u00a0\u00bb intangible. La pr\u00e9\u00e9minence donn\u00e9e \u00e0 saint Thomas par rapport \u00e0 saint Augustin tient \u00e0 ce que les valeurs humaines qu\u2019il d\u00e9veloppe semblent plus en phase avec une \u00c9glise catholique qui veut dialoguer avec le monde \u2014\u00a0terme de\u00a0<a title=\"Paul VI\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paul_VI\"><span class=\"nowrap\">Paul\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"6\"><span class=\"romain\">VI<\/span><\/abbr><\/span><\/a>\u00a0\u2014, que celles d\u00e9fendues par Augustin d\u2019Hippone, dont le temp\u00e9rament religieux semble bien r\u00e9sum\u00e9 par le verset\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Cherchez le Royaume de Dieu et sa justice et tout le reste vous sera donn\u00e9 de surcro\u00eet\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0de l\u2019<a title=\"\u00c9vangile selon Matthieu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vangile_selon_Matthieu\">\u00c9vangile selon Matthieu<\/a><sup id=\"cite_ref-Marrou-La_Bollardi\u00e8re112_305-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Marrou-La_Bollardi%C3%A8re112-305\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>285<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Les ann\u00e9es 1920 et 1930 voient se d\u00e9velopper des controverses entre les tenants d\u2019Augustin regroup\u00e9s en France autour de Fulbert Cayr\u00e9 (1884-1971), le fondateur de l\u2019Institut d\u2019\u00e9tudes augustiniennes, et les n\u00e9o-thomistes tels\u00a0<a title=\"\u00c9tienne Gilson\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Gilson\">\u00c9tienne Gilson<\/a>, auteur d\u2019une introduction \u00e0 la pens\u00e9e d\u2019Augustin<sup id=\"cite_ref-Le_Saint_Augustin_d\u2019\u00c9tienne_Gilson_\u00a7_1_355-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Le_Saint_Augustin_d%E2%80%99%C3%89tienne_Gilson_%C2%A7_1-355\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>331<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"La_disputatio_entre_augustiniens_et_n\u00e9o-thomistes\"><span id=\"La_disputatio_entre_augustiniens_et_n.C3.A9o-thomistes\"><\/span>La\u00a0<i>disputatio<\/i>\u00a0entre augustiniens et n\u00e9o-thomistes<\/h4>\n<\/div>\n<figure style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Pontifical_Institute_of_Mediaeval_Studies_seal.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c5\/Pontifical_Institute_of_Mediaeval_Studies_seal.svg\/250px-Pontifical_Institute_of_Mediaeval_Studies_seal.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c5\/Pontifical_Institute_of_Mediaeval_Studies_seal.svg\/330px-Pontifical_Institute_of_Mediaeval_Studies_seal.svg.png 2x\" alt=\"Sceau.\" width=\"160\" height=\"333\" data-file-width=\"512\" data-file-height=\"1065\" \/><\/a><figcaption>Sceau de l\u2019<a title=\"Institut pontifical d'\u00e9tudes m\u00e9di\u00e9vales\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Institut_pontifical_d%27%C3%A9tudes_m%C3%A9di%C3%A9vales\">Institut pontifical d&rsquo;\u00e9tudes m\u00e9di\u00e9vales<\/a>\u00a0fond\u00e9 \u00e0 Toronto par\u00a0<a title=\"\u00c9tienne Gilson\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Gilson\">\u00c9tienne Gilson<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">En 1918,\u00a0<a title=\"Prosper Alfaric\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Prosper_Alfaric\">Prosper Alfaric<\/a>\u00a0publie un livre intitul\u00e9\u00a0<i>L\u2019\u00e9volution intellectuelle de Saint Augustin,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"1\"><span class=\"romain\">I<\/span><\/abbr>\u00a0&#8211; Du manich\u00e9isme au n\u00e9oplatonisme<\/i>\u00a0o\u00f9 il affirme concernant Augustin\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0[m]oralement comme intellectuellement, c\u2019est au n\u00e9oplatonisme qu\u2019il s\u2019est converti plut\u00f4t qu\u2019\u00e0 l&rsquo;\u00c9vangile\u00a0\u00bb<\/span>, un jugement qui marquera l\u2019\u00e9poque. Ce livre est suivi en 1920 par celui de Charles Boyer intitul\u00e9\u00a0<i>Christianisme et n\u00e9oplatonisme dans la formation de Saint Augustin<\/i>. En 1938, Paul Henry (1906-1984) cherche dans un livre de 1938 intitul\u00e9\u00a0<i>La vision d\u2019Ostie dans l\u2019\u0153uvre de Saint Augustin<\/i>\u00a0\u00e0 pr\u00e9ciser la place du n\u00e9oplatonisme chez Augustin<sup id=\"cite_ref-Le_Saint_Augustin_d\u2019\u00c9tienne_Gilson_\u00a7_5_356-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Le_Saint_Augustin_d%E2%80%99%C3%89tienne_Gilson_%C2%A7_5-356\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>332<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Dans son ouvrage de r\u00e9f\u00e9rence\u00a0<i>Introduction \u00e0 la pens\u00e9e d\u2019Augustin<\/i>\u00a0dont la premi\u00e8re \u00e9dition para\u00eet en 1929,\u00a0<a title=\"\u00c9tienne Gilson\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Gilson\">\u00c9tienne Gilson<\/a>\u00a0fait d\u2019Augustin un n\u00e9oplatonicien proche des id\u00e9es de\u00a0<a title=\"Plotin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Plotin\">Plotin<\/a>\u00a0et soutient que\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Saint Augustin a cru pouvoir donner \u00e0 la doctrine de Plotin un sens chr\u00e9tien sans lui faire subir les remaniements internes rendus n\u00e9cessaires du fait qu\u2019il y introduisait l\u2019id\u00e9e de cr\u00e9ation\u00a0\u00bb<\/span>. En fait des recherches ult\u00e9rieures montreront que l\u2019\u00e9v\u00eaque d\u2019Hippone est surtout influenc\u00e9 par un autre n\u00e9oplatonicien,\u00a0<a title=\"Porphyre de Tyr\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Porphyre_de_Tyr\">Porphyre de Tyr<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Saint_Augustin_d\u2019\u00c9tienne_Gilson_\u00a7_11_357-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Le_Saint_Augustin_d%E2%80%99%C3%89tienne_Gilson_%C2%A7_11-357\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>333<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Des_trois_sortes_de_visions_au_corps_de_r\u00e9surrection_358-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Des_trois_sortes_de_visions_au_corps_de_r%C3%A9surrection-358\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>334<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-La_r\u00e9volution_intellectuelle_et_spirituelle_de_saint_Augustin_359-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-La_r%C3%A9volution_intellectuelle_et_spirituelle_de_saint_Augustin-359\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>335<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dans les ann\u00e9es 1920 et 1930, les auteurs se passionnent sur les rapports entre\u00a0<a title=\"Thomas d'Aquin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thomas_d%27Aquin\">Thomas d&rsquo;Aquin<\/a>\u00a0et Augustin. En 1921, Boyer d\u00e9veloppe dans son livre\u00a0<i>L\u2019Id\u00e9e de v\u00e9rit\u00e9 dans la philosophie de Saint Augustin<\/i>, une lecture thomiste de l\u2019\u00e9v\u00eaque d\u2019Hippone. En 1927, Fulber Cayr\u00e9 publie\u00a0<i>La contemplation augustinienne. Principe de la spiritualit\u00e9 de Saint Augustin<\/i>\u00a0o\u00f9 il tente de montrer une certaine proximit\u00e9 entre l\u2019<a title=\"Exemplarisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Exemplarisme\">exemplarisme<\/a>\u00a0d\u2019Augustin (un concept mis en lumi\u00e8re en 1916 par l\u2019universitaire allemand Johannes Hessen) et la th\u00e9orie de la connaissance de Thomas d\u2019Aquin, une th\u00e8se qui n\u2019emporte pas la conviction d\u2019<a title=\"\u00c9tienne Gilson\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Gilson\">\u00c9tienne Gilson<\/a><sup id=\"cite_ref-Le_Saint_Augustin_d\u2019\u00c9tienne_Gilson_\u00a7_16_360-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Le_Saint_Augustin_d%E2%80%99%C3%89tienne_Gilson_%C2%A7_16-360\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>336<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. La parution en 1943 de la deuxi\u00e8me \u00e9dition du livre\u00a0<i>Introduction \u00e0 la pens\u00e9e d\u2019Augustin<\/i>\u00a0de Gilson va provoquer une\u00a0<i>disputatio<\/i>\u00a0entre lui et Fulbert Cayr\u00e9 portant sur deux points principaux\u00a0: premier point, pour Cayr\u00e9, il est possible de soutenir qu\u2019une synth\u00e8se philosophique augustinienne est possible, ce que r\u00e9cuse Gilson\u00a0; le second point porte sur la question de la hi\u00e9rarchie \u00e0 \u00e9tablir entre Thomas et Augustin que Lagouan\u00e8re r\u00e9sume ainsi\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Le thomisme a-t-il \u00e9puis\u00e9 l\u2019augustinisme au point de vue proprement philosophique au point qu\u2019il ait rendu caduque toute tentative de philosophie proprement augustinienne\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Le_Saint_Augustin_d\u2019\u00c9tienne_Gilson_\u00a7_8_361-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Le_Saint_Augustin_d%E2%80%99%C3%89tienne_Gilson_%C2%A7_8-361\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>337<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour\u00a0<a title=\"Goulven Madec\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Goulven_Madec\">Goulven Madec<\/a>, qui a succ\u00e9d\u00e9 \u00e0 Cayr\u00e9 \u00e0 la t\u00eate de l\u2019Institut d\u2019\u00e9tudes augustiniennes, Gilson commet une erreur de m\u00e9thodologie en mettant sur le m\u00eame pied le rapport de saint Thomas \u00e0\u00a0<a title=\"Aristote\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aristote\">Aristote<\/a>\u00a0et celui d\u2019Augustin \u00e0\u00a0<a title=\"Plotin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Plotin\">Plotin<\/a>. Par ailleurs il y a une diff\u00e9rence d\u2019approche fondamentale entre celle d\u2019Augustin qui vise \u00e0\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0expliciter le contenu du dogme [\u2026] en utilisant des sch\u00e8mes de pens\u00e9e de son temps\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0et celle de Gilson qui veut qu\u2019il ait\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0men\u00e9 un d\u00e9bat scolastique entre le donn\u00e9 r\u00e9v\u00e9l\u00e9 et la raison\u00a0\u00bb<\/span>. Enfin pour Lagouan\u00e8re, il n\u2019y a pas chez Augustin comme on le trouve chez Gilson et dans le n\u00e9othomisme\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0[u]ne articulation entre une philosophie et une th\u00e9ologie chr\u00e9tienne\u00a0\u00bb<\/span>, il y a au contraire une dialectique d\u2019origine cic\u00e9ronienne que l\u2019on trouve notamment dans le\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">De ordine<\/span><\/i>\u00a0entre\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">auctoritas<\/span><\/i>\u00a0de la foi et les pr\u00e9tentions l\u00e9gitimes de la raison\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Le_Saint_Augustin_d\u2019\u00c9tienne_Gilson_\u00a7_18_362-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Le_Saint_Augustin_d%E2%80%99%C3%89tienne_Gilson_%C2%A7_18-362\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>338<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Les_enjeux_de_la_notion_d\u2019augustinisme_politique\"><span id=\"Les_enjeux_de_la_notion_d.E2.80.99augustinisme_politique\"><\/span>Les enjeux de la notion d\u2019augustinisme politique<\/h4>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"Augustinisme politique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustinisme_politique\">Augustinisme politique<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Cit%C3%A9_de_Dieu.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c5\/Cit%C3%A9_de_Dieu.jpg\/250px-Cit%C3%A9_de_Dieu.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c5\/Cit%C3%A9_de_Dieu.jpg\/500px-Cit%C3%A9_de_Dieu.jpg 2x\" alt=\"Manuscrit enlumin\u00e9.\" width=\"250\" height=\"326\" data-file-width=\"766\" data-file-height=\"1000\" \/><\/a><figcaption><i>La Cit\u00e9 de Dieu<\/i>. D\u00e9but d&rsquo;un manuscrit en fran\u00e7ais du d\u00e9but du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle conserv\u00e9 \u00e0 la\u00a0<a title=\"Biblioth\u00e8que royale (Pays-Bas)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Biblioth%C3%A8que_royale_(Pays-Bas)\">biblioth\u00e8que royale<\/a>\u00a0des\u00a0<a title=\"Pays-Bas\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pays-Bas\">Pays-Bas<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;expression a \u00e9t\u00e9 forg\u00e9e au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"20\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XX<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle par\u00a0<a title=\"Henri-Xavier Arquilli\u00e8re\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Henri-Xavier_Arquilli%C3%A8re\">Henri-Xavier Arquilli\u00e8re<\/a>\u00a0dans un ouvrage intitul\u00e9\u00a0<i>Augustinisme politique<\/i>. Il s&rsquo;agit pour Arquilli\u00e8re de s&rsquo;opposer au philosophe allemand protestant\u00a0<a title=\"Ernst Bernheim\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ernst_Bernheim\">Ernst Bernheim<\/a>\u00a0(1850-1942), pour qui Augustin est un penseur de la th\u00e9ocratie<sup id=\"cite_ref-Dufal2008_363-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Dufal2008-363\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>339<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Selon cette th\u00e8se, la\u00a0<i>Cit\u00e9 de Dieu<\/i>\u00a0aurait servi \u00e0\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0justifier la primaut\u00e9 pontificale de\u00a0<a title=\"Gr\u00e9goire VII\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gr%C3%A9goire_VII\"><span class=\"nowrap\">Gr\u00e9goire\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"7\"><span class=\"romain\">VII<\/span><\/abbr><\/span><\/a>\u00a0\u00e0\u00a0<a title=\"Boniface VIII\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Boniface_VIII\"><span class=\"nowrap\">Boniface\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"8\"><span class=\"romain\">VIII<\/span><\/abbr><\/span><\/a>\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0car l&rsquo;augustinisme en g\u00e9n\u00e9ral consisterait en une tendance\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0\u00e0 fusionner l&rsquo;ordre naturel et l&rsquo;ordre surnaturel, \u00e0 absorber le premier dans le second\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Quillet20137_364-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Quillet20137-364\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>340<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"17\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, Bossuet avait d\u00e9j\u00e0 \u00e9nonc\u00e9 ces m\u00eames th\u00e8ses en faveur de l&rsquo;<a title=\"Absolutisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Absolutisme\">absolutisme<\/a>\u00a0royal. Pour l\u2019\u00e9v\u00eaque Arquilli\u00e8re, \u00e0 la diff\u00e9rence de la th\u00e8se de Bernheim, l\u2019influence d\u2019Augustin sur la pens\u00e9e th\u00e9ocratique n\u2019est qu\u2019indirecte en ce sens qu\u2019elle r\u00e9sulte d\u2019un \u00e9tat d\u2019esprit que sa pens\u00e9e aurait permis de cr\u00e9er. Dit avec les mots d\u2019Arquilli\u00e8re, elle ne traduit pas l\u2019influence d\u2019Augustin\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0comme le grand \u00e9v\u00eaque aurait voulu qu\u2019elle s\u2019exerce\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0mais comme fait elle s\u2019est r\u00e9alis\u00e9e de fait<sup id=\"cite_ref-Dufal2008_363-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Dufal2008-363\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>339<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Aussi, sous le vocable d&rsquo;<a title=\"Augustinisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustinisme\">augustinisme<\/a>, on ne cherche pas \u00e0 trouver ce qui pourrait \u00eatre l&rsquo;essence de la pens\u00e9e d&rsquo;Augustin, mais on y classe tous les d\u00e9veloppements auxquels la pens\u00e9e d&rsquo;Augustin a donn\u00e9 lieu en y incluant\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0les v\u00e9ritables contresens et caricatures que chaque \u00e9poque a commis en relisant Augustin\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Meslin20131_365-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Meslin20131-365\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>341<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. En effet, chez Augustin, les deux cit\u00e9s ne sont pas l&rsquo;\u00c9glise temporelle et le pouvoir des \u00c9tats car, comme le note\u00a0<a title=\"\u00c9tienne Gilson\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Gilson\">\u00c9tienne Gilson<\/a>, elles\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0recrutent leurs citoyens par la seule loi de la pr\u00e9destination divine. Tous les hommes font partie de l&rsquo;une ou de l&rsquo;autre, parce qu&rsquo;ils sont pr\u00e9destin\u00e9s \u00e0 la b\u00e9atitude avec Dieu, ou \u00e0 la mis\u00e8re avec le d\u00e9mon\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Quillet20139_366-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Quillet20139-366\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>342<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En fait, \u00e0 travers la notion d&rsquo;augustinisme politique, Arquilli\u00e8re cherche surtout \u00e0 placer toute la pr\u00e9tention th\u00e9ocratique de l\u2019\u00c9glise catholique dans un pass\u00e9 r\u00e9volu allant du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"7\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">VII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"14\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle \u00e0 un moment o\u00f9 l\u2019\u00c9glise, apr\u00e8s\u00a0<span class=\"nowrap\">Vatican\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"1\"><span class=\"romain\">I<\/span><\/abbr><\/span>, se cherche un nouveau r\u00f4le plus ax\u00e9 sur la spiritualit\u00e9. La pens\u00e9e d&rsquo;Arquilli\u00e8re s\u2019inscrit dans une perspective n\u00e9o-thomiste soutenue par le concile pr\u00e9cit\u00e9 o\u00f9 l\u2019opposition thomisme-augustinisme structure l\u2019approche du monde m\u00e9di\u00e9val. Pour Blaise Dufal<sup id=\"cite_ref-Dufal2008_363-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Dufal2008-363\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>339<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0:<\/p>\n<blockquote>\n<p>\u00ab\u00a0L\u2019augustinisme politique, relevant d\u2019une vision thomaso-centriste de la th\u00e9ologie, peut \u00eatre consid\u00e9r\u00e9 comme une mani\u00e8re de contourner les probl\u00e8mes de la th\u00e9orie politique de saint Thomas. En effet, la tendance \u00e0 unifier les deux hi\u00e9rarchies, spirituelle et temporelle, attribu\u00e9e \u00e0 l\u2019augustinisme politique, se retrouve chez Thomas d\u2019Aquin alors qu\u2019elle appara\u00eet en contradiction avec la pens\u00e9e aristot\u00e9licienne. Il s&rsquo;agit de rejeter sur l&rsquo;\u00e9v\u00eaque d&rsquo;Hippone les ambigu\u00eft\u00e9s et les confusions que les commentateurs modernes ont entrevues chez le \u00ab\u00a0docteur ang\u00e9lique\u00a0\u00bb.\u00a0\u00bb<\/p>\n<\/blockquote>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Influence_au_d\u00e9but_du_XXIe_si\u00e8cle\"><span id=\"Influence_au_d.C3.A9but_du_XXIe_si.C3.A8cle\"><\/span>Influence au d\u00e9but du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"21\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XXI<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Augustin,_Nietzsche_et_le_nihilisme_postmoderne\"><span id=\"Augustin.2C_Nietzsche_et_le_nihilisme_postmoderne\"><\/span>Augustin, Nietzsche et le nihilisme postmoderne<\/h4>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Articles d\u00e9taill\u00e9s\u00a0:\u00a0<a title=\"Nihilisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nihilisme\">nihilisme<\/a>,\u00a0<a title=\"Philosophie postmoderne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philosophie_postmoderne\">philosophie postmoderne<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Postmodernit\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Postmodernit%C3%A9\">postmodernit\u00e9<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Selon Gavin Hyman<sup id=\"cite_ref-Hyman200835_367-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Hyman200835-367\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>343<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, tant Augustin que Nietzsche ont \u00e9tudi\u00e9 la notion de\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0<a title=\"Nihilisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nihilisme\">nihil<\/a>\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0(rien), une question qui a apr\u00e8s avoir d\u00e9j\u00e0 hant\u00e9 les pr\u00e9modernes hante de nos jours les philosophes et th\u00e9ologiens postmodernes. Fait plus marquant encore\u00a0: chez les deux hommes, les questions de Dieu et du\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0nihil\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0sont \u00e9troitement li\u00e9es<sup id=\"cite_ref-Hyman200842_368-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Hyman200842-368\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>344<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Si chez Augustin le rien para\u00eet th\u00e9ologiquement domestiqu\u00e9, il est malgr\u00e9 tout pr\u00e9sent dans beaucoup de ses textes<sup id=\"cite_ref-Hyman200842_368-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Hyman200842-368\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>344<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Cela fait dire \u00e0 Hyman<sup id=\"cite_ref-Hyman200846_369-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Hyman200846-369\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>345<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0que chez l&rsquo;\u00e9v\u00eaque d&rsquo;Hippone<\/p>\n<blockquote>\n<p>\u00ab\u00a0loin d&rsquo;\u00eatre vaincu, \u00e9radiqu\u00e9 ou banni, le\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0nihil\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0est surmont\u00e9 seulement aussi longtemps que Dieu poursuit son activit\u00e9 conservatrice. Dieu ne peut pas laisser les cr\u00e9atures \u00e0 leur sort car dans ce cas, le\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0nihil\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0spontan\u00e9ment et imm\u00e9diatement s&rsquo;affirmerait \u00e0 nouveau\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-370\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-370\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>n 25<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<\/blockquote>\n<p style=\"text-align: justify;\">Si aussi bien dans le nihilisme postmoderne que chez les philosophes postmodernes d&rsquo;Europe continentale la r\u00e9f\u00e9rence \u00e0 Nietzsche est tr\u00e8s pr\u00e9sente, celle d&rsquo;Augustin est \u00e9galement pr\u00e9sente chez les th\u00e9ologiens postmodernes<sup id=\"cite_ref-Hyman200836_371-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Hyman200836-371\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>346<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Sur_le_christianisme\">Sur le christianisme<\/h4>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c0 la fin du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"20\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XX<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle et au d\u00e9but du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"21\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XXI<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, le christianisme semble s&rsquo;int\u00e9resser de nouveau \u00e0 Augustin, comme en t\u00e9moignent deux \u00e9crits de\u00a0<a title=\"Beno\u00eet XVI\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Beno%C3%AEt_XVI\"><span class=\"nowrap\">Beno\u00eet\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"16\"><span class=\"romain\">XVI<\/span><\/abbr><\/span><\/a><sup id=\"cite_ref-Ratzinger1_372-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Ratzinger1-372\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>347<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Ratzinger2_373-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Ratzinger2-373\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>348<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, ainsi que l&rsquo;int\u00e9r\u00eat que lui portent des philosophes comme\u00a0<a title=\"Alain de Libera\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alain_de_Libera\">Alain de Libera<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Jean-Luc Marion\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Luc_Marion\">Jean-Luc Marion<\/a>, qui m\u00e8nent une r\u00e9flexion sur sa th\u00e9ologie dans le cadre d&rsquo;une sortie de la\u00a0<a title=\"M\u00e9taphysique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/M%C3%A9taphysique\">m\u00e9taphysique<\/a><sup id=\"cite_ref-Libera_374-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Libera-374\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>349<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Influence_sur_la_philosophie\">Influence sur la philosophie<\/h2>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Apr\u00e8s le\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"18\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, la th\u00e9ologie d&rsquo;Augustin perd de son influence, mais sa philosophie demeure appr\u00e9ci\u00e9e.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Augustin,_Descartes,_Malebranche_et_Leibniz\"><span id=\"Augustin.2C_Descartes.2C_Malebranche_et_Leibniz\"><\/span>Augustin, Descartes, Malebranche et Leibniz<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Descartes\">Descartes<\/h4>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Frans_Hals_-_Portret_van_Ren%C3%A9_Descartes.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/73\/Frans_Hals_-_Portret_van_Ren%C3%A9_Descartes.jpg\/250px-Frans_Hals_-_Portret_van_Ren%C3%A9_Descartes.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/73\/Frans_Hals_-_Portret_van_Ren%C3%A9_Descartes.jpg\/500px-Frans_Hals_-_Portret_van_Ren%C3%A9_Descartes.jpg 2x\" alt=\"Tableau repr\u00e9sentant le portrait d\u2019un homme.\" width=\"250\" height=\"306\" data-file-width=\"817\" data-file-height=\"1000\" \/><\/a><figcaption>Le\u00a0<i>Je pense donc je suis<\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Ren\u00e9 Descartes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ren%C3%A9_Descartes\">Ren\u00e9 Descartes<\/a>\u00a0a des r\u00e9sonances augustiniennes.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Augustin est le tout premier philosophe occidental \u00e0 fonder sa pens\u00e9e sur le \u00ab\u00a0Je\u00a0\u00bb, il est \u00e0 ce titre un pr\u00e9curseur de Descartes qui b\u00e2tira sa philosophie sur le\u00a0<i>Cogito ergo sum<\/i>\u00a0(je pense donc je suis). Pour les deux hommes, l&rsquo;esprit est\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0une chose qui doute, comprend, affirme, d\u00e9nie, veut, ne veut pas, qui imagine, qui a des perceptions sensorielles\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Matthews2001267-268_375-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Matthews2001267-268-375\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>350<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Toutefois une diff\u00e9rence de taille les s\u00e9pare\u00a0: pour Augustin, vivre est une fonction de l&rsquo;esprit, mais pas pour Descartes. Il s\u2019ensuit que, quand Augustin se pose la question \u00ab\u00a0comment sais-je que je ne r\u00eave pas\u00a0?\u00a0\u00bb, il ne la traite que de fa\u00e7on rh\u00e9torique pour contredire les\u00a0<a title=\"Scepticisme (philosophie)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Scepticisme_(philosophie)\">sceptiques<\/a>, sans envisager r\u00e9ellement la possibilit\u00e9 du r\u00eave. Au contraire, Descartes, qui veut reconstruire le savoir, se pose la question de savoir s&rsquo;il existe un monde physique ind\u00e9pendant de l&rsquo;esprit<sup id=\"cite_ref-Matthews2001269_376-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Matthews2001269-376\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>351<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour Stephen Menn, le\u00a0<span class=\"nowrap\">livre\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\"><span class=\"romain\">IV<\/span><\/abbr><\/span>\u00a0des\u00a0<a title=\"M\u00e9ditations m\u00e9taphysiques\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/M%C3%A9ditations_m%C3%A9taphysiques\"><i>M\u00e9ditations<\/i><\/a>\u00a0de Descartes peut \u00eatre vu comme une\u00a0<a title=\"Th\u00e9odic\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Th%C3%A9odic%C3%A9e\">th\u00e9odic\u00e9e<\/a>\u00a0augustinienne fond\u00e9e sur l&rsquo;erreur de jugement<sup id=\"cite_ref-Matthews2001270_377-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Matthews2001270-377\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>352<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Descartes reprend notamment l\u2019\u00ab\u00a0interdit augustinien\u00a0\u00bb selon lequel on ne saurait \u00ab\u00a0trouver une raison\u00a0\u00bb des actes de Dieu<sup id=\"cite_ref-Raynaud672_378-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Raynaud672-378\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>353<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Malebranche\">Malebranche<\/h4>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\"><a title=\"Nicolas Malebranche\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_Malebranche\">Nicolas Malebranche<\/a>\u00a0reconna\u00eet l&rsquo;influence d&rsquo;Augustin non seulement sur sa pens\u00e9e mais \u00e9galement sur son intention\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0de proposer une nouvelle philosophie des id\u00e9es\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Matthews2001271_379-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Matthews2001271-379\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>354<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Mais Malebranche revendique une divergence\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0cependant nous ne proclamons pas, comme le fait saint Augustin, que nous voyons Dieu en voyant les v\u00e9rit\u00e9s, mais en voyant les id\u00e9es de ces v\u00e9rit\u00e9s\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Matthews2001272_380-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Matthews2001272-380\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>355<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Alors qu&rsquo;Augustin ne se soucie pas du monde humain ni des corps corruptibles, Malebranche veut s&rsquo;occuper du monde ici-bas \u00e0 travers les essences de ces \u00e9l\u00e9ments qu&rsquo;il voit comme \u00e9ternelles, immuables et n\u00e9cessaires. Il ajoute ainsi \u00e0 la doctrine de l&rsquo;illumination d&rsquo;Augustin une seconde dimension\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0une th\u00e9orie de notre connaissance de la nature (pas de son existence), du monde mat\u00e9riel qui nous entoure\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-381\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-381\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>356<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Leibniz\">Leibniz<\/h4>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Leibniz_Hannover.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/07\/Leibniz_Hannover.jpg\/250px-Leibniz_Hannover.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/07\/Leibniz_Hannover.jpg\/500px-Leibniz_Hannover.jpg 2x\" alt=\"Tableau portrait d\u2019un homme.\" width=\"250\" height=\"302\" data-file-width=\"600\" data-file-height=\"724\" \/><\/a><figcaption><a title=\"Gottfried Wilhelm Leibniz\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gottfried_Wilhelm_Leibniz\">Gottfried Wilhelm Leibniz<\/a>\u00a0est l&rsquo;auteur d&rsquo;une\u00a0<a title=\"Th\u00e9odic\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Th%C3%A9odic%C3%A9e\">th\u00e9odic\u00e9e<\/a>\u00a0d&rsquo;inspiration augustinienne\u00a0: la\u00a0<i><a title=\"Monadologie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Monadologie\">Monadologie<\/a><\/i>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le philosophe allemand\u00a0<a title=\"Gottfried Wilhelm Leibniz\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gottfried_Wilhelm_Leibniz\">Leibniz<\/a>\u00a0reprend les trois id\u00e9es cl\u00e9s de la r\u00e9ponse d&rsquo;Augustin au probl\u00e8me du mal<sup id=\"cite_ref-Matthews2001273_382-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Matthews2001273-382\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>357<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0:<\/p>\n<ol style=\"text-align: justify;\">\n<li><span class=\"citation\">\u00ab\u00a0le mal est une privation, un manque, un \u00ab\u00a0rien\u00a0\u00bb\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0;<\/li>\n<li><span class=\"citation\">\u00ab\u00a0le mal naturel, bien qu&rsquo;horrible en lui-m\u00eame, fait partie d&rsquo;un ordre, qui comme tout ordre est merveilleux\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0;<\/li>\n<li><span class=\"citation\">\u00ab\u00a0le mal moral est le r\u00e9sultat du libre-arbitre, sans lequel il n&rsquo;y aurait pas de bien moral\u00a0\u00bb<\/span>.<\/li>\n<\/ol>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour\u00a0<a title=\"Gareth Matthews\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gareth_Matthews\">Gareth Matthews<\/a>, Leibniz est beaucoup plus\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0\u00e9l\u00e9gant\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0qu&rsquo;Augustin dans la distinction qu&rsquo;il pose entre n\u00e9cessit\u00e9 hypoth\u00e9tique et n\u00e9cessit\u00e9 absolue. L&rsquo;id\u00e9e est que Dieu a tout pr\u00e9vu, m\u00eame ce qui ne se produit pas, de sorte qu&rsquo;il faut distinguer ce qui est possible (n\u00e9cessit\u00e9 hypoth\u00e9tique, par exemple quand quelqu&rsquo;un dit qu&rsquo;il \u00e9crira demain) et la n\u00e9cessit\u00e9 absolue qui ne d\u00e9pend pas du libre choix<sup id=\"cite_ref-Matthews2001271-274_383-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Matthews2001271-274-383\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>358<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Leibniz s\u2019\u00e9carte d\u2019Augustin d\u2019Hippone sur un point central, le refus de \u00ab\u00a0l\u2019interdit augustinien\u00a0\u00bb que Descartes acceptait, avec pour cons\u00e9quence que Dieu aurait pu cr\u00e9er un autre monde. Cette derni\u00e8re hypoth\u00e8se est intol\u00e9rable pour Leibniz, selon qui Dieu a cr\u00e9\u00e9 le meilleur des mondes possibles. Par ailleurs, pour lui, \u00ab\u00a0la racine du mal est dans la finitude\u00a0\u00bb et non dans l\u2019orgueil de l\u2019homme<sup id=\"cite_ref-Raynaud672-674_384-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Raynaud672-674-384\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>359<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"La_ph\u00e9nom\u00e9nologie\"><span id=\"La_ph.C3.A9nom.C3.A9nologie\"><\/span>La ph\u00e9nom\u00e9nologie<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-halign-right\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Edmund_Husserl_1900.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8f\/Edmund_Husserl_1900.jpg\/250px-Edmund_Husserl_1900.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/8\/8f\/Edmund_Husserl_1900.jpg 2x\" alt=\"Photo d\u2019Edmund Husserl.\" width=\"190\" height=\"249\" data-file-width=\"419\" data-file-height=\"550\" \/><\/a><figcaption>Pour\u00a0<a title=\"Edmund Husserl\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Edmund_Husserl\">Husserl<\/a>, Augustin est un pr\u00e9curseur de la\u00a0<a title=\"Ph\u00e9nom\u00e9nologie (philosophie)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ph%C3%A9nom%C3%A9nologie_(philosophie)\">ph\u00e9nom\u00e9nologie<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">La m\u00e9thode philosophique d&rsquo;Augustin telle qu&rsquo;elle se d\u00e9ploie en particulier dans les\u00a0<i><a title=\"Les Confessions (Augustin d'Hippone)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Les_Confessions_(Augustin_d%27Hippone)\">Confessions<\/a><\/i>\u00a0exerce une influence persistante tout au long du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"20\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XX<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle sur la\u00a0<a title=\"Philosophie continentale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philosophie_continentale\">philosophie continentale<\/a>, notamment dans la fa\u00e7on dont l&rsquo;intentionnalit\u00e9, la m\u00e9moire et le langage sont \u00e9prouv\u00e9s \u00e0 l&rsquo;int\u00e9rieur de la conscience du temps. En ce sens, Augustin a inspir\u00e9 les points cl\u00e9s de la\u00a0<a title=\"Ph\u00e9nom\u00e9nologie (philosophie)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ph%C3%A9nom%C3%A9nologie_(philosophie)\">ph\u00e9nom\u00e9nologie<\/a>\u00a0et de l&rsquo;<a title=\"Herm\u00e9neutique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Herm%C3%A9neutique\">herm\u00e9neutique<\/a><sup id=\"cite_ref-De_Paulo2006_385-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-De_Paulo2006-385\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>360<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.\u00a0<a title=\"Edmund Husserl\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Edmund_Husserl\">Husserl<\/a>\u00a0\u00e9crit \u00e0 ce sujet\u00a0:<\/p>\n<blockquote>\n<p>\u00ab\u00a0L&rsquo;analyse de la conscience du temps est un vieux n\u0153ud classique de la psychologie descriptive et de la th\u00e9orie de la connaissance. Le premier penseur \u00e0 avoir \u00e9t\u00e9 extr\u00eamement sensible \u00e0 ces immenses difficult\u00e9s est Augustin, qui a travaill\u00e9 quasi d\u00e9sesp\u00e9r\u00e9ment \u00e0 ce probl\u00e8me<sup id=\"cite_ref-Husserl196421_386-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Husserl196421-386\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>361<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.\u00a0\u00bb<\/p>\n<\/blockquote>\n<p style=\"text-align: justify;\"><a title=\"Martin Heidegger\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Martin_Heidegger\">Martin Heidegger<\/a>\u00a0se r\u00e9f\u00e8re \u00e0 plusieurs reprises \u00e0 la philosophie descriptive d&rsquo;Augustin dans son livre\u00a0<i><a title=\"\u00catre et Temps\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%8Atre_et_Temps\">\u00catre et Temps<\/a><\/i>. Par exemple, le th\u00e8me du \u00ab\u00a0comment-\u00eatre-dans-le-monde\u00a0\u00bb est expos\u00e9 ainsi\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0La nature particuli\u00e8re, alternative, du voir, a \u00e9t\u00e9 remarqu\u00e9e notamment par Augustin, dans le cadre de son interpr\u00e9tation de la concupiscence.\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0Heidegger cite ensuite les\u00a0<i>Confessions<\/i>\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Voir est l&rsquo;attribut des yeux, mais nous utilisons m\u00eame ce mot \u00ab\u00a0voir\u00a0\u00bb dans d&rsquo;autres sens quand nous parlons de la connaissance [\u2026] Nous ne disons pas seulement\u00a0<i>voir comment ceci brille<\/i>\u00a0[\u2026] nous disons m\u00eame\u00a0<i>voir comment cela sonne<\/i>\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Heidegger1964171_387-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Heidegger1964171-387\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>362<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Hannah_Arendt\">Hannah Arendt<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Hannah_Arendt_1975_(cropped).jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/8\/8f\/Hannah_Arendt_1975_%28cropped%29.jpg\" alt=\"Photo d\u2019une femme \u00e2g\u00e9e.\" width=\"181\" height=\"161\" data-file-width=\"181\" data-file-height=\"161\" \/><\/a><figcaption>Hannah Arendt en 1975.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\"><a title=\"Hannah Arendt\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hannah_Arendt\">Hannah Arendt<\/a>\u00a0a consacr\u00e9 sa th\u00e8se au\u00a0<a title=\"Le Concept d'amour chez Augustin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Le_Concept_d%27amour_chez_Augustin\">concept d&rsquo;amour chez Augustin<\/a>\u00a0(1929). Dans cet ouvrage,\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0la jeune Arendt veut montrer que le fondement de la vie sociale chez Augustin peut \u00eatre compris comme r\u00e9sidant dans un amour du prochain enracin\u00e9 dans la compr\u00e9hension de la commune origine de l&rsquo;humanit\u00e9\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Chiba1995_388-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Chiba1995-388\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>363<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il existe de profondes similitudes entre la conception du mal chez Augustin et celle d&rsquo;Arendt\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Augustin ne voit pas le mal comme quelque chose de d\u00e9moniaquement enchanteur mais plut\u00f4t comme l&rsquo;absence du bien, comme quelque chose n&rsquo;\u00e9tant paradoxalement rien. Arendt [\u2026] envisage de m\u00eame l&rsquo;extr\u00eame mal qui a produit l&rsquo;<a title=\"Shoah\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Shoah\">Holocauste<\/a>\u00a0comme simplement banal dans son livre\u00a0<i>Eichmann \u00e0 J\u00e9rusalem<\/i>\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Tinder432-433_389-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Tinder432-433-389\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>364<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dans son livre\u00a0<i><a title=\"La Crise de la culture\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Crise_de_la_culture\">La Crise de la culture<\/a><\/i>, Hannah Arendt voit en Augustin le seul philosophe que Rome n&rsquo;ait jamais eu. Elle consid\u00e8re que le pivot de la philosophie augustinienne,\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">Sedes animi est in memoria<\/span><\/i>\u00a0(Le si\u00e8ge de l&rsquo;esprit est dans la m\u00e9moire)\u00a0\u00bb<\/span>, a permis au christianisme de r\u00e9p\u00e9ter\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0la fondation de Rome [\u2026] dans la fondation de l&rsquo;\u00c9glise catholique\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0en reprenant sur un autre plan\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0la trinit\u00e9 romaine de la religion, de l&rsquo;autorit\u00e9 et de la tradition\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Arendt1999166_390-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Arendt1999166-390\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>365<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Pour elle, le fait de toucher \u00e0 un des piliers de cette trinit\u00e9 affecte automatiquement les deux autres.\u00a0<a title=\"Martin Luther\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Martin_Luther\">Luther<\/a>\u00a0a commis l&rsquo;erreur de penser que l&rsquo;on pouvait toucher \u00e0 l&rsquo;autorit\u00e9 sans revoir les deux autres piliers.\u00a0<a title=\"Thomas Hobbes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thomas_Hobbes\">Hobbes<\/a>\u00a0a fait de m\u00eame, mais en s&rsquo;en prenant \u00e0 la tradition. Quant aux\u00a0<a title=\"Humanisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Humanisme\">humanistes<\/a>, ils ont commis l&rsquo;erreur\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0de penser qu&rsquo;il serait possible de demeurer \u00e0 l&rsquo;int\u00e9rieur d&rsquo;une tradition inentam\u00e9e de la civilisation occidentale sans religion et sans autorit\u00e9\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Arendt1999168_391-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Arendt1999168-391\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>366<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">D&rsquo;une fa\u00e7on g\u00e9n\u00e9rale, Hannah Arendt consid\u00e8re qu&rsquo;Augustin a permis \u00e0 la pens\u00e9e chr\u00e9tienne de sortir de son antipolitisme des premiers temps. \u00c0 cet \u00e9gard, pour elle, ce qui est d\u00e9cisif, c&rsquo;est l&rsquo;id\u00e9e de la\u00a0<i>Cit\u00e9 de Dieu<\/i>, car celle-ci implique l&rsquo;existence d&rsquo;une vie en communaut\u00e9, et donc d&rsquo;une sorte de politique dans l&rsquo;au-del\u00e0<sup id=\"cite_ref-Arendt199999_392-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Arendt199999-392\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>367<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Influence_sur_certains_d\u00e9veloppements_de_la_philosophie_politique_r\u00e9cente\"><span id=\"Influence_sur_certains_d.C3.A9veloppements_de_la_philosophie_politique_r.C3.A9cente\"><\/span>Influence sur certains d\u00e9veloppements de la philosophie politique r\u00e9cente<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour\u00a0<a title=\"Deepak Lal\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Deepak_Lal\">Deepak Lal<\/a>, un \u00e9conomiste anglo-indien, les philosophes et les lumi\u00e8res au\u00a0<a title=\"XVIIIe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/XVIIIe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"18\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>\u00a0ont transform\u00e9 le Dieu chr\u00e9tien en une chose abstraite, le grand horloger, et remplac\u00e9 l&rsquo;id\u00e9e chr\u00e9tienne de Paradis par celle de post\u00e9rit\u00e9, de\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0lendemains qui chantent\u00a0\u00bb<\/span>. Au\u00a0<a title=\"XIXe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/XIXe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"19\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIX<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>, apr\u00e8s que Darwin a montr\u00e9 que Dieu \u00e9tait aveugle, Nietzsche a proclam\u00e9 que Dieu \u00e9tait mort. Lal estime que les fondations morales de l&rsquo;Occident sont en ruine<sup id=\"cite_ref-Lal1999_393-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Lal1999-393\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>368<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Dans un texte qui s&rsquo;adresse d\u2019abord aux Indiens,\u00a0<i>Culture, Democracy and Development<\/i>, il pr\u00e9cise\u00a0<sup id=\"cite_ref-Lal1999_393-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Lal1999-393\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>368<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0:<\/p>\n<blockquote>\n<p>\u00ab\u00a0Mais la mort du dieu chr\u00e9tien ne signe pas la fin des variations s\u00e9culi\u00e8res sur le th\u00e8me de la\u00a0<i>Cit\u00e9 de Dieu<\/i>\u00a0d&rsquo;Augustin. Le\u00a0<a title=\"Marxisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marxisme\">marxisme<\/a>, le\u00a0<a class=\"extiw\" title=\"wikt:freudisme\" href=\"https:\/\/fr.wiktionary.org\/wiki\/freudisme\">freudisme<\/a>\u00a0et le r\u00e9cent et bizarre \u00e9co-fondamentalisme sont des mutations s\u00e9culi\u00e8res sur cette th\u00e9matique augustinienne. Mais aucune d&rsquo;elle n\u2019a r\u00e9ussi \u00e0 donner une assise morale \u00e0 l&rsquo;Occident<sup id=\"cite_ref-394\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-394\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>n 26<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.\u00a0\u00bb<\/p>\n<\/blockquote>\n<p style=\"text-align: justify;\">Il reprend cette m\u00eame argumentation dans un texte de 2002 intitul\u00e9\u00a0<i>Morality and Capitalism\u00a0: Learning from the past<\/i><sup id=\"cite_ref-Lal2002_395-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Lal2002-395\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>369<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><a title=\"Toni Negri\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Toni_Negri\">Toni Negri<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Michael Hardt\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michael_Hardt\">Michael Hardt<\/a>, dans leur livre\u00a0<i>Empire<\/i>, citent Augustin d&rsquo;Hippone et ambitionnent de remplacer l&rsquo;Empire non pas par une Cit\u00e9 de Dieu \u2014\u00a0il n&rsquo;y a pas de transcendance chez eux\u00a0\u2014 mais par\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0une cit\u00e9 universelle d&rsquo;\u00e9trangers, vivant ensemble, coop\u00e9rant, communicant\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Heltzel2009_396-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Heltzel2009-396\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>370<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Influence_culturelle\">Influence culturelle<\/h2>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">La forte influence culturelle tant sur la religion que sur le\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"17\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle fran\u00e7ais et sur la constitution du moi occidental a fait l\u2019objet de vives critiques au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"20\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XX<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Augustin_et_la_constitution_du_\u00ab_moi_\u00bb_occidental\"><span id=\"Augustin_et_la_constitution_du_.C2.AB_moi_.C2.BB_occidental\"><\/span>Augustin et la constitution du\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0moi\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0occidental<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:AspasiaAlcibiades.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/cb\/AspasiaAlcibiades.jpg\/250px-AspasiaAlcibiades.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/cb\/AspasiaAlcibiades.jpg\/500px-AspasiaAlcibiades.jpg 2x\" alt=\"Tableau repr\u00e9sentant deux hommes accompagn\u00e9s de trois femmes et d'un chien dans la cour d\u2019une maison.\" width=\"250\" height=\"158\" data-file-width=\"4444\" data-file-height=\"2800\" \/><\/a><figcaption><a title=\"Socrate venant chercher Alcibiade chez Aspasie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Socrate_venant_chercher_Alcibiade_chez_Aspasie\">Socrate rencontre Alcibiade dans la maison<\/a>\u00a0d&rsquo;<a title=\"Aspasie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aspasie\">Aspasie<\/a>, toile de\u00a0<a title=\"Jean-L\u00e9on G\u00e9r\u00f4me\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-L%C3%A9on_G%C3%A9r%C3%B4me\">Jean-L\u00e9on G\u00e9r\u00f4me<\/a>,\u00a0<a title=\"1861\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1861\">1861<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Augustin est un des architectes de la pens\u00e9e occidentale du\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0moi\u00a0\u00bb<\/span>. Certes,\u00a0<a title=\"Platon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Platon\">Platon<\/a>\u00a0avait d\u00e9j\u00e0 abord\u00e9 ce th\u00e8me dans l&rsquo;<i><a title=\"Alcibiade majeur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alcibiade_majeur\">Alcibiade<\/a><\/i>, et les sto\u00efciens ainsi que les n\u00e9oplatoniciens avaient fait de m\u00eame dans certains de leurs \u00e9crits\u00a0; du c\u00f4t\u00e9 jud\u00e9o-chr\u00e9tien, on trouve des traces du\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0moi\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0dans le\u00a0<a title=\"Livre des Psaumes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Livre_des_Psaumes\">Livre des Psaumes<\/a>, dans l&rsquo;<a title=\"\u00c9vangile\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vangile\">\u00c9vangile<\/a>\u00a0ainsi que dans les lettres de\u00a0<a title=\"Paul de Tarse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paul_de_Tarse\">Paul<\/a>. Pourtant, c&rsquo;est Augustin qui, dans les\u00a0<i>Soliloques<\/i>\u00a0et les\u00a0<i>Confessions<\/i>, lie ces divers \u00e9l\u00e9ments et leur donne une force et une coh\u00e9rence qui d\u00e9passent ce qui existait auparavant<sup id=\"cite_ref-Stock20115_397-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Stock20115-397\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>371<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour arriver au\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0moi\u00a0\u00bb<\/span>, Augustin utilise le dialogue sur le mode de Platon. Mais, au dialogue ext\u00e9rieur entre personnes, il adjoint le dialogue int\u00e9rieur, qu&rsquo;il juge sup\u00e9rieur<sup id=\"cite_ref-Stock20117_398-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Stock20117-398\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>372<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Dans la ligne de la philosophie grecque et de Socrate, Augustin estime que progresser dans la vie int\u00e9rieure exige de la pratique.\u00a0<a title=\"Pierre Hadot\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Hadot\">Pierre Hadot<\/a>\u00a0a particuli\u00e8rement insist\u00e9 sur le fait que la philosophie grecque n&rsquo;\u00e9tait pas d&rsquo;abord une technique mais surtout un\u00a0<a title=\"Exercice spirituel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Exercice_spirituel\">exercice spirituel<\/a>\u00a0visant le perfectionnement du\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0soi\u00a0\u00bb<\/span>. Pour Augustin, l&rsquo;exercice spirituel est le\u00a0<a title=\"Soliloquie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Soliloquie\">soliloque<\/a>, c&rsquo;est-\u00e0-dire le dialogue avec soi-m\u00eame<sup id=\"cite_ref-Stock201114_399-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Stock201114-399\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>373<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dans le christianisme, il y a une tension entre l&rsquo;adh\u00e9sion au Christ qui oblige \u00e0 s&rsquo;abandonner et l&rsquo;exigence d&rsquo;\u00eatre davantage soi-m\u00eame. \u00c0 la diff\u00e9rence des philosophes grecs pour lesquels l\u2019homme peut s\u2019am\u00e9liorer de lui-m\u00eame, pour les chr\u00e9tiens, il doit se mettre \u00e0 la suite du Christ, la conversion entra\u00eenant une rupture<sup id=\"cite_ref-Stock201110_400-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Stock201110-400\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>374<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Brian Stock insiste sur trois traits fondamentaux de la pens\u00e9e du\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0moi\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0chez Augustin\u00a0: il veut prouver que le\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0moi\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0existe et r\u00e9futer les sceptiques\u00a0; il montre que le\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0moi\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0est \u00e9troitement li\u00e9 \u00e0 l\u2019intention\u00a0; il insiste sur l&rsquo;importance de la m\u00e9moire dans la constitution du\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0moi\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Stock20116_401-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Stock20116-401\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>375<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Augustin_et_la_litt\u00e9rature_classique_du_XVIIe_si\u00e8cle\"><span id=\"Augustin_et_la_litt.C3.A9rature_classique_du_XVIIe_si.C3.A8cle\"><\/span>Augustin et la litt\u00e9rature classique du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"17\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"17\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle d\u00e9bute quelques ann\u00e9es apr\u00e8s l&rsquo;\u00e9dition des\u00a0<i>\u0152uvres compl\u00e8tes<\/i>\u00a0d&rsquo;Augustin par l&rsquo;<a title=\"Universit\u00e9 de Louvain (1425-1797)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Universit%C3%A9_de_Louvain_(1425-1797)\">ancienne universit\u00e9 de Louvain<\/a>\u00a0en 1577 et se cl\u00f4t sur une autre \u00e9dition compl\u00e8te, celle des\u00a0<a title=\"Congr\u00e9gation de Saint-Maur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Congr%C3%A9gation_de_Saint-Maur\">b\u00e9n\u00e9dictins de Saint-Maur<\/a>\u00a0(en 1679-1700). Entre ces deux dates, les \u0153uvres d&rsquo;Augustin sont \u00e9galement traduites par des gens de lettres souvent membres de l&rsquo;<a title=\"Acad\u00e9mie fran\u00e7aise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Acad%C3%A9mie_fran%C3%A7aise\">Acad\u00e9mie fran\u00e7aise<\/a>, tels\u00a0<a title=\"Guillaume Colletet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guillaume_Colletet\">Guillaume Colletet<\/a>, traducteur de\u00a0<i>La doctrine chr\u00e9tienne<\/i>\u00a0(1636),\u00a0<a title=\"Louis Giry\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_Giry\">Louis Giry<\/a>, traducteur de\u00a0<i>La Cit\u00e9 de Dieu<\/i>\u00a0(1665-1667) ou encore Philippe Goibaud du Bois, traducteur notamment des\u00a0<i>Lettres<\/i>\u00a0(1684) et des\u00a0<i>Sermons<\/i>\u00a0(1694). Ces hommes admirent le lyrisme et la qualit\u00e9 po\u00e9tique de l&rsquo;\u0153uvre d&rsquo;Augustin<sup id=\"cite_ref-Sellier2009576_402-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Sellier2009576-402\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>376<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Toutefois, l&rsquo;influence d&rsquo;Augustin sur le\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"17\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle fran\u00e7ais est rest\u00e9e longtemps inaper\u00e7ue, jusqu&rsquo;\u00e0 la parution, notamment, de l&rsquo;ouvrage de\u00a0<a title=\"Pierre Courcelle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Courcelle\">Pierre Courcelle<\/a>\u00a0<i>Les \u00ab\u00a0Confessions\u00a0\u00bb de saint Augustin dans la tradition litt\u00e9raire<\/i>\u00a0(1963), suivi de\u00a0<i>Pascal et Saint Augustin<\/i>\u00a0(1970) et de\u00a0<i>La Rochefoucauld, Pascal et Saint Augustin<\/i>\u00a0de Jean Lafond. En 1982, la revue de la\u00a0<a title=\"Soci\u00e9t\u00e9 d'\u00e9tude du XVIIe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Soci%C3%A9t%C3%A9_d%27%C3%A9tude_du_XVIIe_si%C3%A8cle\">Soci\u00e9t\u00e9 d&rsquo;\u00e9tude du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"17\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>\u00a0a consacr\u00e9 un num\u00e9ro sp\u00e9cial \u00e0 ce qu&rsquo;elle appelle\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0[l]e si\u00e8cle de Saint Augustin\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Sellier2009578_403-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Sellier2009578-403\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>377<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Ren%C3%A9_Descartes_i_samtal_med_Sveriges_drottning,_Kristina.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/40\/Ren%C3%A9_Descartes_i_samtal_med_Sveriges_drottning%2C_Kristina.jpg\/250px-Ren%C3%A9_Descartes_i_samtal_med_Sveriges_drottning%2C_Kristina.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/40\/Ren%C3%A9_Descartes_i_samtal_med_Sveriges_drottning%2C_Kristina.jpg\/500px-Ren%C3%A9_Descartes_i_samtal_med_Sveriges_drottning%2C_Kristina.jpg 2x\" alt=\"Tableau repr\u00e9sentant quatre personnages.\" width=\"250\" height=\"232\" data-file-width=\"581\" data-file-height=\"539\" \/><\/a><figcaption>La\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Christine (reine de Su\u00e8de)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Christine_(reine_de_Su%C3%A8de)\">reine de Su\u00e8de<\/a>\u00a0en conversation avec\u00a0<a title=\"Ren\u00e9 Descartes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ren%C3%A9_Descartes\">Ren\u00e9 Descartes<\/a>. La reine Christine a \u00e9crit une autobiographie \u00e0 la fa\u00e7on de saint Augustin.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;influence d&rsquo;Augustin sur la litt\u00e9rature s&rsquo;est fait sentir \u00e0 plusieurs niveaux. Par son livre\u00a0<i>Doctrine chr\u00e9tienne<\/i>, Augustin a marqu\u00e9 profond\u00e9ment les grands pr\u00e9dicateurs du si\u00e8cle de\u00a0<a title=\"Louis XIV\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_XIV\"><span class=\"nowrap\">Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"14\"><span class=\"romain\">XIV<\/span><\/abbr><\/span><\/a>\u00a0tel\u00a0<a title=\"Jacques-B\u00e9nigne Bossuet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques-B%C3%A9nigne_Bossuet\">Bossuet<\/a>, m\u00eame si les influences de\u00a0<a title=\"Cic\u00e9ron\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cic%C3%A9ron\">Cic\u00e9ron<\/a>\u00a0et de\u00a0<a title=\"S\u00e9n\u00e8que\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/S%C3%A9n%C3%A8que\">S\u00e9n\u00e8que<\/a>\u00a0sont \u00e9galement perceptibles<sup id=\"cite_ref-Sellier2009580_404-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Sellier2009580-404\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>378<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Dans la litt\u00e9rature profane, la pens\u00e9e de Platon reprise par Augustin, faite d&rsquo;hostilit\u00e9 \u00e0 la fiction, a produit deux effets principaux\u00a0: d&rsquo;une part, elle conduit les augustiniens les plus durs, les jans\u00e9nistes de Port-Royal, \u00e0 critiquer\u00a0<a title=\"Pierre Corneille\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Corneille\">Pierre Corneille<\/a>\u00a0et \u00e0 rejeter le th\u00e9\u00e2tre et le roman\u00a0; d&rsquo;autre part, de fa\u00e7on plus positive, elle pousse le classicisme fran\u00e7ais \u00e0 exiger de l&rsquo;art litt\u00e9raire\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0le vrai, et un vrai-qui-est-bon, qui \u00e9l\u00e8ve l&rsquo;\u00e2me\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Sellier2009580-581_405-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Sellier2009580-581-405\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>379<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il s&rsquo;agit ici de r\u00e9pondre \u00e0 l&rsquo;injonction d&rsquo;Augustin dans\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">De Doctrina christina<\/span>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\"><span class=\"romain\">IV<\/span><\/abbr>, 28<\/i>, selon laquelle l&rsquo;\u00eatre humain doit se rendre capable de faire face aux r\u00e9alit\u00e9s<sup id=\"cite_ref-Sellier2009574_406-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Sellier2009574-406\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>380<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour\u00a0<a title=\"Philippe Sellier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_Sellier\">Philippe Sellier<\/a>, la pens\u00e9e d&rsquo;Augustin irradie sept grands th\u00e8mes qu&rsquo;on trouve fr\u00e9quemment chez les \u00e9crivains classiques. Elle marque cinq d&rsquo;entre eux de fa\u00e7on assez sombre tandis qu&rsquo;elle \u00e9claire et illumine les deux autres. Parmi les th\u00e8mes sombres, il y a d&rsquo;abord ce que\u00a0<a title=\"Jean Rousset\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Rousset\">Jean Rousset<\/a>\u00a0a qualifi\u00e9 d&rsquo;<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0inconstance noire\u00a0\u00bb<\/span>, c&rsquo;est-\u00e0-dire le th\u00e8me de l&rsquo;instabilit\u00e9 du monde, qui s&rsquo;inspire du po\u00e8me en prose d&rsquo;Augustin sur le psaume 136, intitul\u00e9\u00a0<i>Sur les fleuves de Babylone<\/i>. Sur ce th\u00e8me, Pascal, opposant Babylone et Sion, \u00e9crit\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Les fleuves de Babylone coulent et tombent, et entra\u00eenent \/ \u00d4 saint Sion, o\u00f9 tout est stable, et o\u00f9 rien ne tombe\u00a0!\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Sellier2009583_407-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Sellier2009583-407\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>381<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. En deuxi\u00e8me lieu, le th\u00e8me de la\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0d\u00e9molition du h\u00e9ros\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0provient de la d\u00e9fiance d&rsquo;Augustin envers les vertus h\u00e9ro\u00efques de Rome<sup id=\"cite_ref-Sellier2009584_408-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Sellier2009584-408\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>382<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Associ\u00e9 au pr\u00e9c\u00e9dent et \u00e9galement pr\u00e9sent dans\u00a0<i><a title=\"La Cit\u00e9 de Dieu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Cit%C3%A9_de_Dieu\">La Cit\u00e9 de Dieu<\/a><\/i>, un troisi\u00e8me th\u00e8me souligne que la vertu peut n&rsquo;\u00eatre qu&rsquo;un vice d\u00e9guis\u00e9, comme on le voit dans les com\u00e9dies de\u00a0<a title=\"Moli\u00e8re\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Moli%C3%A8re\">Moli\u00e8re<\/a><sup id=\"cite_ref-Sellier2009585_409-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Sellier2009585-409\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>383<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. La sombre vision qu&rsquo;a Augustin de la nature humaine se manifeste aussi dans un quatri\u00e8me th\u00e8me qui est son regard d\u00e9sabus\u00e9 sur le fonctionnement de la vie politique, un jugement qui se retrouve dans les \u0153uvres politiques de\u00a0<a title=\"Thomas Hobbes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thomas_Hobbes\">Thomas Hobbes<\/a>\u00a0et de\u00a0<a title=\"Blaise Pascal\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Blaise_Pascal\">Pascal<\/a>\u00a0ainsi que chez les moralistes\u00a0<a title=\"Fran\u00e7ois de La Rochefoucauld\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fran%C3%A7ois_de_La_Rochefoucauld\">La Rochefoucauld<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Pierre Nicole\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Nicole\">Pierre Nicole<\/a>. Un cinqui\u00e8me th\u00e8me est la fa\u00e7on dont Augustin r\u00e9duit l&rsquo;amour \u00e0 la sensualit\u00e9, th\u00e8me que reprendront\u00a0<a title=\"Blaise Pascal\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Blaise_Pascal\">Pascal<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Jacques-B\u00e9nigne Bossuet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques-B%C3%A9nigne_Bossuet\">Bossuet<\/a>. Au contraire, dans\u00a0<i><a title=\"La Princesse de Cl\u00e8ves\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Princesse_de_Cl%C3%A8ves\">La Princesse de Cl\u00e8ves<\/a><\/i>,\u00a0<a title=\"Madame de La Fayette\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Madame_de_La_Fayette\">Madame de La Fayette<\/a>\u00a0la\u00efcise l&rsquo;amour qu&rsquo;Augustin destine \u00e0 Dieu<sup id=\"cite_ref-Sellier2009587_410-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Sellier2009587-410\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>384<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Le si\u00e8cle est aussi marqu\u00e9 par l&rsquo;id\u00e9e de retour sur soi \u2014\u00a0<i>connais-toi toi-m\u00eame<\/i>\u00a0\u2014 si forte chez Augustin, et en cons\u00e9quence r\u00e9fl\u00e9chit beaucoup sur l&rsquo;\u00e2me, tout comme il est impr\u00e9gn\u00e9 par l&rsquo;id\u00e9e augustinienne d&rsquo;un Dieu int\u00e9rieur, qui\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0remplit l&rsquo;\u00e2me et le c\u0153ur de ceux qu&rsquo;il poss\u00e8de\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Sellier2009589_411-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Sellier2009589-411\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>385<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Le_mauvais_g\u00e9nie_de_l'Occident_?\"><span id=\"Le_mauvais_g.C3.A9nie_de_l.27Occident_.3F\"><\/span>Le mauvais g\u00e9nie de l&rsquo;Occident\u00a0?<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">En avant-propos de son livre\u00a0<i>Le Dieu d&rsquo;Augustin<\/i>,\u00a0<a title=\"Goulven Madec\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Goulven_Madec\">Goulven Madec<\/a>\u00a0r\u00e9pond \u00e0\u00a0<a title=\"Jacques Duquesne (\u00e9crivain)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Duquesne_(%C3%A9crivain)\">Jacques Duquesne<\/a>\u00a0qui a repris des all\u00e9gations souvent port\u00e9es \u00e0 l&rsquo;encontre d&rsquo;Augustin \u00e0 la fin du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"20\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XX<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle et au d\u00e9but du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"21\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XXI<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle\u00a0; pour Madec, cette contestation de la pens\u00e9e d&rsquo;Augustin porte sur sept points principaux. Les deux premiers sont (1)\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0les frasques d&rsquo;Augustin\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0et (2)\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Augustin et les femmes\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Madec19988-9_412-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Madec19988-9-412\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>386<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Par ailleurs, (3) les modernes reprochent \u00e0 Augustin son m\u00e9pris du monde. Mais pour Madec, J\u00e9sus d\u00e9non\u00e7ait d\u00e9j\u00e0\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0le prince de ce monde\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0dans l&rsquo;\u00c9vangile de Jean<sup id=\"cite_ref-Madec199810_413-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Madec199810-413\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>387<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. De plus, (4)\u00a0<a title=\"Jacques Duquesne (\u00e9crivain)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Duquesne_(%C3%A9crivain)\">Jacques Duquesne<\/a>\u00a0reproche \u00e0 Augustin d&rsquo;\u00eatre\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0le v\u00e9ritable inventeur du p\u00e9ch\u00e9 originel\u00a0\u00bb<\/span>. \u00c0 quoi Madec r\u00e9pond que l&rsquo;\u00e9v\u00eaque d&rsquo;Hippone a invent\u00e9 la formule mais que l&rsquo;id\u00e9e \u00e9tait pr\u00e9sente bien avant lui dans les textes \u00e9vang\u00e9liques<sup id=\"cite_ref-Madec199812_414-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Madec199812-414\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>388<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. (5) Pour Augustin, le Christ est r\u00e9dempteur, or l&rsquo;id\u00e9e du rachat du\u00a0<a title=\"P\u00e9ch\u00e9 originel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9ch%C3%A9_originel\">p\u00e9ch\u00e9 originel<\/a>\u00a0para\u00eet \u00e9trange \u00e0 Duquesne et sur ce point, Madec constate que\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0la \u00ab\u00a0r\u00e9demption\u00a0\u00bb est, de nos jours, une m\u00e9taphore \u00e9teinte, une \u00ab\u00a0notion\u00a0\u00bb ou un \u00ab\u00a0concept\u00a0\u00bb vid\u00e9 de sens<sup id=\"cite_ref-Madec199815_415-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Madec199815-415\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>389<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0(6) Le fait que, pour Augustin, les enfants non baptis\u00e9s vont en enfer est jug\u00e9 choquant\u00a0; pour Madec, Augustin interpr\u00e8te les textes en fonction de sensibilit\u00e9s diff\u00e9rentes de celles des \u00eatres humains occidentaux de la fin du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"20\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XX<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle \u00e0 une \u00e9poque o\u00f9 le\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0pluralisme th\u00e9ologique\u00a0\u00bb<\/span>, c\u2019est-\u00e0-dire l\u2019acceptation de lectures diverses des \u00e9crits religieux, n\u2019\u00e9tait pas couramment accept\u00e9. (7) Enfin, Augustin, contre\u00a0<a title=\"Orig\u00e8ne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Orig%C3%A8ne\">Orig\u00e8ne<\/a>\u00a0et notre si\u00e8cle, ne croit pas que tout le monde sera sauv\u00e9. C\u2019est d\u2019ailleurs en grande partie toute la probl\u00e9matique de la\u00a0<a title=\"Gr\u00e2ce (christianisme)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gr%C3%A2ce_(christianisme)\">gr\u00e2ce<\/a><sup id=\"cite_ref-Madec199820_416-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Madec199820-416\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>390<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Influence_sur_l'individualisme_moderne_et_le_lib\u00e9ralisme\"><span id=\"Influence_sur_l.27individualisme_moderne_et_le_lib.C3.A9ralisme\"><\/span>Influence sur l&rsquo;individualisme moderne et le lib\u00e9ralisme<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\"><a title=\"Louis Dumont\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_Dumont\">Louis Dumont<\/a>\u00a0rel\u00e8ve dans la philosophie politique d&rsquo;Augustin plusieurs points qui annoncent l&rsquo;<a title=\"Individualisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Individualisme\">individualisme<\/a>\u00a0moderne\u00a0: d&rsquo;une part, en pla\u00e7ant la foi, c&rsquo;est-\u00e0-dire\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0l&rsquo;exp\u00e9rience religieuse, au fondement de la pens\u00e9e rationnelle\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Dumont199156_417-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Dumont199156-417\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>391<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, Augustin annonce l&rsquo;\u00e8re moderne, que Dumont voit\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0comme un effort gigantesque pour r\u00e9duire l&rsquo;ab\u00eeme initialement donn\u00e9 entre la raison et l&rsquo;exp\u00e9rience\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Dumont199157_418-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Dumont199157-418\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>392<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. D&rsquo;autre part, Augustin insiste sur l&rsquo;\u00e9galit\u00e9 entre les hommes, avec des accents qui se retrouvent plus tard chez\u00a0<a title=\"John Locke\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/John_Locke\">Locke<\/a><sup id=\"cite_ref-Dumont199157_418-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Dumont199157-418\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>392<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Enfin, par rapport \u00e0 Cic\u00e9ron, on trouve chez Augustin une plus forte importance accord\u00e9e \u00e0 l&rsquo;individualisme. Augustin insiste davantage sur le fait que la Cit\u00e9, la\u00a0<i>res publica<\/i>, l&rsquo;\u00c9tat, est constitu\u00e9 d&rsquo;individus et n&rsquo;est pas un organisme. De m\u00eame, sa conception de l&rsquo;ordre et de la loi laisse une place plus importante \u00e0 l&rsquo;homme. Dumont note que lorsque Augustin \u00e9crit dans le\u00a0<i><a title=\"Contre Faustus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Contre_Faustus\">Contra Faustum<\/a><\/i>\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0La loi \u00e9ternelle est la raison divine ou volont\u00e9 de Dieu, qui commande de conserver l&rsquo;ordre naturel et interdit de le troubler\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Dumont199159_419-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Dumont199159-419\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>393<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, les mots\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0volont\u00e9\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0et\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0ordre naturel\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0signifient que les lois viennent certes de Dieu mais sont dans les mains des hommes<sup id=\"cite_ref-Dumont199159_419-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Dumont199159-419\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>393<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour l&rsquo;historien Somos, chez Augustin il existe un espace non politique individuel, espace qui a commenc\u00e9 \u00e0 \u00eatre s\u00e9cularis\u00e9 aux\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"12\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0et\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"13\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cles<sup id=\"cite_ref-Somos247_420-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Somos247-420\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>394<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Cet espace entre les sph\u00e8res d\u2019interactions d\u2019individus autonomes et le politique officiel a \u00e9t\u00e9 \u00e9largi par\u00a0<a title=\"Jean Calvin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Calvin\">Calvin<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Bernard Mandeville (philosophe)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bernard_Mandeville_(philosophe)\">Mandeville<\/a>\u00a0quant \u00e0 l\u2019autre extr\u00eame\u00a0<a title=\"Thomas Hobbes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thomas_Hobbes\">Thomas Hobbes<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Jean Bodin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Bodin\">Bodin<\/a>\u00a0l\u2019ont politis\u00e9\u00a0<sup id=\"cite_ref-Somos249_421-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Somos249-421\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>395<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Quoi qu\u2019il en soit, c\u2019est dans cet espace que\u00a0<a title=\"John Locke\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/John_Locke\">Locke<\/a>\u00a0place la\u00a0<a title=\"Soci\u00e9t\u00e9 civile\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Soci%C3%A9t%C3%A9_civile\">soci\u00e9t\u00e9 civile<\/a>,\u00a0<a title=\"Adam Smith\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Adam_Smith\">Adam Smith<\/a>\u00a0la\u00a0<a title=\"Main invisible\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Main_invisible\">main invisible<\/a>,\u00a0<a title=\"Montesquieu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Montesquieu\">Montesquieu<\/a>\u00a0l\u2019<a title=\"De l'esprit des lois\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/De_l%27esprit_des_lois\">esprit des lois<\/a>\u00a0et plus pr\u00e8s de nous\u00a0<a title=\"J\u00fcrgen Habermas\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%BCrgen_Habermas\">J\u00fcrgen Habermas<\/a>, la sph\u00e8re publique<sup id=\"cite_ref-Somos249_421-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Somos249-421\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>395<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Cet espace entre une id\u00e9ologie imp\u00e9riale (<i><span class=\"lang-de\" lang=\"de\">Reichstheologie<\/span><\/i>) et un pur retrait du monde ouvre un espace o\u00f9 les penseurs lib\u00e9raux peuvent \u00ab\u00a0naviguer\u00a0\u00bb et constitue un apport important \u00e0 l\u2019individualisme et au lib\u00e9ralisme. Mais pour Somos, les lib\u00e9raux \u00e0 la \u2014\u00a0diff\u00e9rence d\u2019Augustin\u00a0\u2014 ne disposent pas d\u2019un statut proph\u00e9tique cach\u00e9 capable de faire contrepoids \u00e0 leur attachement \u00e0 une raison universelle et \u00e0 leur go\u00fbt du dialogue<sup id=\"cite_ref-Somos250_422-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Somos250-422\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>396<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Relations_avec_le_juda\u00efsme\"><span id=\"Relations_avec_le_juda.C3.AFsme\"><\/span>Relations avec le juda\u00efsme<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"G\u00e9n\u00e9ralit\u00e9s\"><span id=\"G.C3.A9n.C3.A9ralit.C3.A9s\"><\/span>G\u00e9n\u00e9ralit\u00e9s<\/h4>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Bouts_moses.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/00\/Bouts_moses.jpg\/250px-Bouts_moses.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/00\/Bouts_moses.jpg\/500px-Bouts_moses.jpg 2x\" alt=\"Tableau repr\u00e9sentant trois personnes.\" width=\"250\" height=\"313\" data-file-width=\"2451\" data-file-height=\"3073\" \/><\/a><figcaption><i>Mo\u00efse et le buisson ardent<\/i>, par\u00a0<a title=\"Dirk Bouts\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dirk_Bouts\">Dirk Bouts<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"Peuple t\u00e9moin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Peuple_t%C3%A9moin\">Peuple t\u00e9moin<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Aucune des \u0153uvres de saint Augustin ne s&rsquo;adresse directement aux Juifs, mais la discussion avec ces derniers est omnipr\u00e9sente dans ses ouvrages<sup id=\"cite_ref-423\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-423\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>n 27<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. On peut d&rsquo;ailleurs citer des textes o\u00f9 Augustin fait allusion \u00e0 des rencontres de chr\u00e9tiens avec des Juifs en Afrique romaine, o\u00f9 ceux-ci \u00e9taient nombreux, par exemple pour conna\u00eetre le sens d&rsquo;un mot h\u00e9breu<sup id=\"cite_ref-424\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-424\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>397<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;image qu&rsquo;Augustin s&rsquo;est form\u00e9e du juda\u00efsme donne la vision traditionnelle du juda\u00efsme en Occident, la\u00a0<a title=\"Th\u00e9ologie de la substitution\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Th%C3%A9ologie_de_la_substitution\">th\u00e9ologie de la substitution<\/a>, selon laquelle le christianisme a remplac\u00e9 le\u00a0<a title=\"Juda\u00efsme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Juda%C3%AFsme\">juda\u00efsme<\/a>\u00a0comme seule vraie religion. Augustin suivait en cela une doctrine d\u00e9j\u00e0 formul\u00e9e notamment par\u00a0<a title=\"Justin de Naplouse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Justin_de_Naplouse\">Justin de Naplouse<\/a>,\u00a0<a title=\"Tertullien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tertullien\">Tertullien<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Jean Chrysostome\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Chrysostome\">Jean Chrysostome<\/a><sup id=\"cite_ref-425\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-425\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>398<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour Augustin, l&rsquo;enseignement contenu dans l&rsquo;Ancien et le Nouveau Testament est identique (<i>Novum in Vetere latet, Vetus in Novo patet<\/i>)<sup id=\"cite_ref-426\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-426\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>399<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, mais le premier, \u00e9crit sur la pierre des\u00a0<a title=\"Tables de la Loi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tables_de_la_Loi\">Tables de la Loi<\/a>, est impos\u00e9 du dehors, tandis que le second est implant\u00e9 dans le for int\u00e9rieur de l&rsquo;Homme, inscrit dans son c\u0153ur\u00a0<sup id=\"cite_ref-Blumenkranz229_427-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Blumenkranz229-427\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>400<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. C&rsquo;est de cette th\u00e9orie, qui insiste \u2014\u00a0\u00e0 l&rsquo;encontre des\u00a0<a title=\"Manich\u00e9isme (religion)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Manich%C3%A9isme_(religion)\">manich\u00e9ens<\/a>\u00a0\u2014 sur la continuit\u00e9 et la permanence, que na\u00eet la th\u00e9ologie de la nouvelle mission des Juifs\u00a0: celle de rendre t\u00e9moignage, par la garde de la Loi, aux proph\u00e9ties qui se sont accomplies dans le Christ<sup id=\"cite_ref-428\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-428\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>401<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La pens\u00e9e d\u2019Augustin n\u2019est pas inconnue des penseurs juifs du Moyen \u00c2ge. Selon\u00a0<a title=\"Bernhard Blumenkranz\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bernhard_Blumenkranz\">Bernhard Blumenkranz<\/a>\u00a0la doctrine augustinienne de l\u2019\u00c9glise se\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0laisse d\u00e9celer dans la vision cabalistique de La Knesset Israel\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0tandis que l\u2019\u00e9v\u00eaque d\u2019Hippone est cit\u00e9 par des penseurs juifs tels que Juda Romano (1292-1350),\u00a0<a title=\"Isaac Abravanel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Isaac_Abravanel\">Isaac Abravanel<\/a>\u00a0(1437-1508) ou Hillel ben Samuel de V\u00e9rone\u00a0<sup id=\"cite_ref-Blumenkranz241_429-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Blumenkranz241-429\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>402<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"La_question_du_peuple_d\u00e9icide\"><span id=\"La_question_du_peuple_d.C3.A9icide\"><\/span>La question du peuple d\u00e9icide<\/h4>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c0 la suite de\u00a0<a title=\"Justin de Naplouse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Justin_de_Naplouse\">Justin de Naplouse<\/a>\u00a0et de\u00a0<a title=\"M\u00e9liton de Sardes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/M%C3%A9liton_de_Sardes\">M\u00e9liton de Sardes<\/a>, entre autres, Augustin consid\u00e8re les Juifs comme les\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0assassins du Christ\u00a0\u00bb<\/span>, et donc de Dieu. C&rsquo;est sous son influence et celle de\u00a0<a title=\"Jean Chrysostome\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Chrysostome\">Jean Chrysostome<\/a>\u00a0que se propage la doctrine du \u00ab\u00a0<a title=\"Peuple d\u00e9icide\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Peuple_d%C3%A9icide\">peuple d\u00e9icide<\/a>\u00a0\u00bb, doctrine qui n&rsquo;est officiellement abandonn\u00e9e par le catholicisme qu&rsquo;apr\u00e8s la\u00a0<a title=\"Shoah\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Shoah\">Shoah<\/a>, lors du\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"IIe concile \u0153cum\u00e9nique du Vatican\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/IIe_concile_%C5%93cum%C3%A9nique_du_Vatican\">concile\u00a0<span class=\"nowrap\">Vatican\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\"><span class=\"romain\">II<\/span><\/abbr><\/span><\/a>, quelque mille six cents ans plus tard<sup id=\"cite_ref-430\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-430\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>403<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Cette doctrine demeure intacte dans l&rsquo;\u00c9glise orthodoxe. Les accusations d&rsquo;Augustin, r\u00e9cit\u00e9es chaque\u00a0<a title=\"Vendredi saint\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vendredi_saint\">Vendredi saint<\/a>\u00a0lors de la litanie des\u00a0<a title=\"Improp\u00e8res\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Improp%C3%A8res\">improp\u00e8res<\/a>, furent historiquement l&rsquo;un des plus puissants vecteurs de l&rsquo;<a title=\"Antijuda\u00efsme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antijuda%C3%AFsme\">antijuda\u00efsme<\/a>\u00a0et de l&rsquo;<a title=\"Antis\u00e9mitisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antis%C3%A9mitisme\">antis\u00e9mitisme<\/a><sup id=\"cite_ref-431\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-431\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>404<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Augustin \u00e9crit notamment dans son\u00a0<i>Commentaire du\u00a0<a title=\"Psaume 63 (62)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Psaume_63_(62)\">psaume 63<\/a><\/i>\u00a0:<\/p>\n<blockquote>\n<p>\u00ab\u00a0Que les Juifs ne viennent pas dire\u00a0: \u00ab\u00a0Ce n&rsquo;est pas nous qui avons mis le Christ \u00e0 mort.\u00a0\u00bb Car s&rsquo;ils l&rsquo;ont livr\u00e9 au tribunal de Pilate, c&rsquo;est pour para\u00eetre innocents de sa mort. [\u2026] Mais pensaient-ils tromper le Juge souverain qui \u00e9tait Dieu\u00a0? Ce que Pilate a fait, dans la mesure o\u00f9 il l&rsquo;a fait, l&rsquo;a rendu pour une part leur complice. Mais si on le compare \u00e0 eux, il est beaucoup moins coupable. [\u2026] Si c&rsquo;est Pilate qui a prononc\u00e9 la sentence et donn\u00e9 l&rsquo;ordre de le crucifier, si c&rsquo;est lui qui en quelque sorte l&rsquo;a tu\u00e9, vous aussi, Juifs, vous l&rsquo;avez mis \u00e0 mort. [\u2026] Lorsque vous avez cri\u00e9\u00a0: \u00ab\u00a0En croix\u00a0! En croix\u00a0!\u00a0\u00bb<\/p>\n<\/blockquote>\n<p style=\"text-align: justify;\">Toutefois, ce \u00ab\u00a0peuple d\u00e9icide\u00a0\u00bb ne doit pas \u00eatre combattu, selon Augustin, car les Juifs sont \u00e0 la fois les \u00ab\u00a0t\u00e9moins\u00a0\u00bb de l&rsquo;ancienne religion et l&rsquo;objet d&rsquo;une humiliation due \u00e0 leur crime\u00a0: par la\u00a0<a title=\"Diaspora juive\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Diaspora_juive\">diaspora<\/a>\u00a0et la destruction du\u00a0<a title=\"Temple de J\u00e9rusalem\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Temple_de_J%C3%A9rusalem\">Temple de J\u00e9rusalem<\/a>, \u00e9v\u00e9nements quasiment contemporains de la\u00a0<a title=\"Crucifixion\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Crucifixion\">Crucifixion<\/a>, ils constituent la preuve vivante du ch\u00e2timent divin. Ils n&rsquo;ont donc pas \u00e0 \u00eatre tu\u00e9s puisque leur rabaissement\u00a0<i>t\u00e9moigne<\/i>\u00a0de ce crime<sup id=\"cite_ref-432\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-432\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>405<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<blockquote>\n<p>\u00ab\u00a0Si donc ce peuple n\u2019a pas \u00e9t\u00e9 d\u00e9truit jusqu\u2019\u00e0 enti\u00e8re extinction, mais dispers\u00e9 sur toute la surface de la terre, c\u2019est pour nous \u00eatre utile, en r\u00e9pandant les pages o\u00f9 les proph\u00e8tes annoncent le bienfait que nous avons re\u00e7u, et qui sert \u00e0 affermir la\u00a0<a title=\"Foi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Foi\">foi<\/a>\u00a0chez les infid\u00e8les. [\u2026] Ils ne sont donc pas tu\u00e9s, en ce sens qu\u2019ils n\u2019ont pas oubli\u00e9 les \u00c9critures qu\u2019on lisait et qu\u2019on entendait lire chez eux. Si en effet ils oubliaient tout \u00e0 fait les saintes \u00c9critures, qu\u2019ils ne comprennent pas du reste, ils seraient mis \u00e0 mort d\u2019apr\u00e8s le rite juda\u00efque m\u00eame\u00a0; parce que, ne connaissant plus la loi ni les proph\u00e8tes, ils nous deviendraient inutiles. Ils n\u2019ont donc pas \u00e9t\u00e9 extermin\u00e9s, mais dispers\u00e9s\u00a0; afin que n\u2019ayant pas la foi qui pourrait les sauver, ils nous fussent du moins utiles par leurs souvenirs. Nos ennemis par le c\u0153ur, ils sont par leurs livres, nos soutiens et nos t\u00e9moins<sup id=\"cite_ref-433\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-433\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>406<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.\u00a0\u00bb<\/p>\n<\/blockquote>\n<p style=\"text-align: justify;\">Par ailleurs, Augustin s&rsquo;est vivement oppos\u00e9 \u00e0\u00a0<a title=\"J\u00e9r\u00f4me de Stridon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9r%C3%B4me_de_Stridon\">saint J\u00e9r\u00f4me<\/a>\u00a0pour sa traduction en latin de l&rsquo;ensemble de la\u00a0<a title=\"Bible\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bible\">Bible<\/a>, connue sous le nom de \u00ab\u00a0<a title=\"Vulgate\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vulgate\">Vulgate<\/a>\u00a0\u00bb, car celui-ci avait coutume de demander conseil \u00e0 des\u00a0<a title=\"Rabbin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rabbin\">rabbins<\/a>\u00a0pour l&rsquo;interpr\u00e9tation de certains termes du\u00a0<a title=\"Tanakh\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tanakh\">Tanakh<\/a>\u00a0afin de rester le plus fid\u00e8le possible \u00e0 la \u00ab\u00a0v\u00e9rit\u00e9 h\u00e9bra\u00efque\u00a0\u00bb, ce qu&rsquo;Augustin lui reproche. Pour lui, en effet, le mot\u00a0<i>rabbi<\/i>\u00a0veut dire ma\u00eetre, mais il n&rsquo;y a pas d&rsquo;autre ma\u00eetre que le Christ<sup id=\"cite_ref-Nsiri98-113_434-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Nsiri98-113-434\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>407<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Augustin_dans_la_culture_et_les_arts\">Augustin dans la culture et les arts<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Peintures_et_sculptures\">Peintures et sculptures<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Au sein du\u00a0<a title=\"Ch\u0153ur (architecture)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ch%C5%93ur_(architecture)\">ch\u0153ur<\/a>\u00a0de la\u00a0<a title=\"Basilique Notre-Dame-des-Victoires de Paris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Basilique_Notre-Dame-des-Victoires_de_Paris\">basilique Notre-Dame-des-Victoires de Paris<\/a>, ancienne \u00e9glise des Augustins d\u00e9chauss\u00e9s, sont expos\u00e9es six toiles monumentales de\u00a0<a title=\"Charles Andr\u00e9 van Loo\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles_Andr%C3%A9_van_Loo\">Charles Andr\u00e9 van Loo<\/a>, constituant une s\u00e9rie de fresques sur la vie de saint Augustin<sup id=\"cite_ref-S\u00e9cheval24_435-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-S%C3%A9cheval24-435\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>408<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0:<\/p>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><i>L&rsquo;Agonie de Saint Augustin<\/i>, 1748.<\/li>\n<li><i>La Translation des reliques de Saint Augustin<\/i>, 1748.<\/li>\n<li><i>La Dispute contre les Donatistes (La\u00a0<a title=\"Conf\u00e9rence de Carthage\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Conf%C3%A9rence_de_Carthage\">conf\u00e9rence de Carthage<\/a>)<\/i>, 1753.<\/li>\n<li><i>Le Sacre de Saint Augustin<\/i>, 1754.<\/li>\n<li><i>Le Bapt\u00eame de Saint Augustin<\/i>, 1755.<\/li>\n<li><i>La Pr\u00e9dication de Saint Augustin devant Val\u00e8re<\/i>, 1755.<\/li>\n<\/ul>\n<ul class=\"gallery mw-gallery-packed\" style=\"text-align: justify;\">\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Le plus ancien portrait connu d'Augustin. Fresque du VIe\u00a0si\u00e8cle.\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Augustine_Lateran.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/44\/Augustine_Lateran.jpg\/250px-Augustine_Lateran.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/4\/44\/Augustine_Lateran.jpg 2x\" alt=\"homme assis lisant\" width=\"136\" height=\"209\" data-file-width=\"261\" data-file-height=\"400\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><center>Le plus ancien portrait connu d&rsquo;Augustin. Fresque du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"6\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">VI<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle.<\/center><\/div>\n<\/li>\n<p>\u00a0<\/p>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Augustin emmen\u00e9 \u00e0 l'\u00e9cole par Sainte Monique. Nicol\u00f2 di Pietro (1414).\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:7_Nicolo_di_Pietro._1413-15._The_Saint_Augustine_Taken_to_School_by_Saint_Monica._Pinacoteca,_Vatican..jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/75\/7_Nicolo_di_Pietro._1413-15._The_Saint_Augustine_Taken_to_School_by_Saint_Monica._Pinacoteca%2C_Vatican..jpg\/250px-7_Nicolo_di_Pietro._1413-15._The_Saint_Augustine_Taken_to_School_by_Saint_Monica._Pinacoteca%2C_Vatican..jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/75\/7_Nicolo_di_Pietro._1413-15._The_Saint_Augustine_Taken_to_School_by_Saint_Monica._Pinacoteca%2C_Vatican..jpg\/500px-7_Nicolo_di_Pietro._1413-15._The_Saint_Augustine_Taken_to_School_by_Saint_Monica._Pinacoteca%2C_Vatican..jpg 2x\" alt=\"Enfant et femme devant un groupe d'hommes.\" width=\"140\" height=\"209\" data-file-width=\"935\" data-file-height=\"1390\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><center>Augustin emmen\u00e9 \u00e0 l&rsquo;\u00e9cole par Sainte Monique.\u00a0<a title=\"Nicol\u00f2 di Pietro\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicol%C3%B2_di_Pietro\">Nicol\u00f2 di Pietro<\/a>\u00a0(1414).<\/center><\/div>\n<\/li>\n<p>\u00a0<\/p>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"La conversion d'Augustin, par Fra Angelico (1433).\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Fra_angelico_-_conversion_de_saint_augustin.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/df\/Fra_angelico_-_conversion_de_saint_augustin.jpg\/500px-Fra_angelico_-_conversion_de_saint_augustin.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/df\/Fra_angelico_-_conversion_de_saint_augustin.jpg\/960px-Fra_angelico_-_conversion_de_saint_augustin.jpg 2x\" alt=\"Tableau. Homme priant dans un jardin \u00e0 l\u2019ext\u00e9rieur d\u2019une \u00e9glise.\" width=\"335\" height=\"209\" data-file-width=\"2862\" data-file-height=\"1788\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><center>La conversion d&rsquo;Augustin, par\u00a0<a title=\"Fra Angelico\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fra_Angelico\">Fra Angelico<\/a>\u00a0(1433).<\/center><\/div>\n<\/li>\n<p>\u00a0<\/p>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Augustin par Tom\u00e1s Giner (1458).\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Saint_Augustine_-_Tomas_Giner.JPG?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/91\/Saint_Augustine_-_Tomas_Giner.JPG\/250px-Saint_Augustine_-_Tomas_Giner.JPG\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/91\/Saint_Augustine_-_Tomas_Giner.JPG\/500px-Saint_Augustine_-_Tomas_Giner.JPG 2x\" alt=\"Homme habill\u00e9 en \u00e9v\u00eaque.\" width=\"157\" height=\"209\" data-file-width=\"3456\" data-file-height=\"4608\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><center>Augustin par\u00a0<a title=\"Tom\u00e1s Giner\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tom%C3%A1s_Giner\">Tom\u00e1s Giner<\/a>\u00a0(1458).<\/center><\/div>\n<\/li>\n<p>\u00a0<\/p>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Augustin dans son studiolo, par Botticelli (1492).\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Sandro_Botticelli_-_St_Augustin_dans_son_cabinet_de_travail.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d3\/Sandro_Botticelli_-_St_Augustin_dans_son_cabinet_de_travail.jpg\/250px-Sandro_Botticelli_-_St_Augustin_dans_son_cabinet_de_travail.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d3\/Sandro_Botticelli_-_St_Augustin_dans_son_cabinet_de_travail.jpg\/330px-Sandro_Botticelli_-_St_Augustin_dans_son_cabinet_de_travail.jpg 2x\" alt=\"Homme assis \u00e0 son bureau.\" width=\"135\" height=\"209\" data-file-width=\"1763\" data-file-height=\"2737\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><center>Augustin dans son studiolo, par\u00a0<a title=\"Sandro Botticelli\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sandro_Botticelli\">Botticelli<\/a>\u00a0(1492).<\/center><\/div>\n<\/li>\n<p>\u00a0<\/p>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Augustin dans son studiolo, par Vittore Carpaccio (1502).\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Vittore_carpaccio,_visione_di_sant%27agostino_01.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/5b\/Vittore_carpaccio%2C_visione_di_sant%27agostino_01.jpg\/500px-Vittore_carpaccio%2C_visione_di_sant%27agostino_01.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/5b\/Vittore_carpaccio%2C_visione_di_sant%27agostino_01.jpg\/960px-Vittore_carpaccio%2C_visione_di_sant%27agostino_01.jpg 2x\" alt=\"homme assis \u00e0 son bureau et regardant par la fen\u00eatre\" width=\"378\" height=\"249\" data-file-width=\"1059\" data-file-height=\"700\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><center><i><a title=\"La Vision de saint Augustin (Carpaccio)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Vision_de_saint_Augustin_(Carpaccio)\">Augustin dans son studiolo<\/a><\/i>, par\u00a0<a title=\"Vittore Carpaccio\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vittore_Carpaccio\">Vittore Carpaccio<\/a>\u00a0(1502).<\/center><\/div>\n<\/li>\n<p>\u00a0<\/p>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Augustin par Pierre Paul Rubens (1637).\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Peter_Paul_Rubens_-_St_Augustine.JPG?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/3\/30\/Peter_Paul_Rubens_-_St_Augustine.JPG\/250px-Peter_Paul_Rubens_-_St_Augustine.JPG\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/3\/30\/Peter_Paul_Rubens_-_St_Augustine.JPG\/500px-Peter_Paul_Rubens_-_St_Augustine.JPG 2x\" alt=\"vieil homme avec deux jeunes anges\" width=\"165\" height=\"249\" data-file-width=\"1314\" data-file-height=\"1977\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><center>Augustin par\u00a0<a title=\"Pierre Paul Rubens\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Paul_Rubens\">Pierre Paul Rubens<\/a>\u00a0(1637).<\/center><\/div>\n<\/li>\n<p>\u00a0<\/p>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Reliquaire contenant un os du bras droit[n 28]. Basilique Saint-Augustin d'Annaba. Alg\u00e9rie.\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Basilica-sant%27agostino-annaba03.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d3\/Basilica-sant%27agostino-annaba03.jpg\/500px-Basilica-sant%27agostino-annaba03.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d3\/Basilica-sant%27agostino-annaba03.jpg\/960px-Basilica-sant%27agostino-annaba03.jpg 2x\" alt=\"statue de marbre dans une bo\u00eete dor\u00e9e\" width=\"375\" height=\"249\" data-file-width=\"4912\" data-file-height=\"3264\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><center>Reliquaire contenant un os du bras droit<sup id=\"cite_ref-436\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-436\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>n 28<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<br \/>\n<a title=\"Basilique Saint-Augustin d'Annaba\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Basilique_Saint-Augustin_d%27Annaba\">Basilique Saint-Augustin d&rsquo;Annaba<\/a>. Alg\u00e9rie.<\/center><\/div>\n<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Litt\u00e9rature_et_philosophie\"><span id=\"Litt.C3.A9rature_et_philosophie\"><\/span>Litt\u00e9rature et philosophie<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\"><a title=\"Jostein Gaarder\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jostein_Gaarder\">Jostein Gaarder<\/a>\u00a0a \u00e9crit une nouvelle philosophique,\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\"><a title=\"Vita Brevis (Gaarder)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vita_Brevis_(Gaarder)\">Vita Brevis<\/a><\/span><\/i>\u00a0(1996), qui se pr\u00e9sente comme la traduction d&rsquo;un manuscrit \u00e9crit par la concubine d&rsquo;Augustin<sup id=\"cite_ref-437\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-437\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>409<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Augustin appara\u00eet aussi dans le roman\u00a0<i><a title=\"L'Archiviste de Dublin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/L%27Archiviste_de_Dublin\">L&rsquo;Archiviste de Dublin<\/a><\/i>\u00a0(<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">The Dalkey Archive<\/span><\/i>) de\u00a0<a title=\"Flann O'Brien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Flann_O%27Brien\">Flann O&rsquo;Brien<\/a><sup id=\"cite_ref-438\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-438\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>410<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Dans\u00a0<i><a title=\"Un cantique pour Leibowitz\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Un_cantique_pour_Leibowitz\">Un cantique pour Leibowitz<\/a><\/i>, roman de science-fiction de\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Walter M. Miller, Jr.\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Walter_M._Miller,_Jr.\">Walter M. Miller, Jr.<\/a>, Augustin pr\u00e9sente la premi\u00e8re version d&rsquo;une th\u00e9orie de l&rsquo;\u00e9volution<sup id=\"cite_ref-439\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-439\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>411<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dans son roman\u00a0<i>Dans l&rsquo;ombre de la lumi\u00e8re<\/i>\u00a0(2013),\u00a0<a title=\"Claude Pujade-Renaud\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Claude_Pujade-Renaud\">Claude Pujade-Renaud<\/a>\u00a0brosse un portrait d&rsquo;Augustin \u00e0 travers les yeux et la plume de sa concubine, \u00e0 laquelle elle donne le nom d&rsquo;Elissa, et dont elle suppose qu&rsquo;elle \u00e9tait la fille d&rsquo;un ouvrier du port de Carthage<sup id=\"cite_ref-Dans_l'ombre_de_la_lumi\u00e8re_440-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Dans_l'ombre_de_la_lumi%C3%A8re-440\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>412<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><i><a title=\"Le Sermon sur la chute de Rome\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Le_Sermon_sur_la_chute_de_Rome\">Le Sermon sur la chute de Rome<\/a><\/i>\u00a0(<a title=\"Prix Goncourt\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Prix_Goncourt\">prix Goncourt<\/a>\u00a02012), de\u00a0<a title=\"J\u00e9r\u00f4me Ferrari\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9r%C3%B4me_Ferrari\">J\u00e9r\u00f4me Ferrari<\/a>, fait r\u00e9f\u00e9rence \u00e0 un sermon d&rsquo;Augustin d&rsquo;Hippone et insiste sur le fait que les hommes voient dispara\u00eetre leurs id\u00e9aux, leurs mondes r\u00eav\u00e9s<sup id=\"cite_ref-Le_Sermon_sur_la_chute_de_Rome_441-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Le_Sermon_sur_la_chute_de_Rome-441\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>413<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En philosophie,\u00a0<a title=\"Albert Camus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Albert_Camus\">Albert Camus<\/a>\u00a0consacre un chapitre de son m\u00e9moire de\u00a0<a title=\"Dipl\u00f4me d'\u00e9tudes sup\u00e9rieures en France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dipl%C3%B4me_d%27%C3%A9tudes_sup%C3%A9rieures_en_France\">DES<\/a>\u00a0de 1936<sup id=\"cite_ref-442\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-442\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>414<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0\u00e0 une analyse de la pens\u00e9e d&rsquo;Augustin d&rsquo;Hippone, intitul\u00e9e\u00a0<i><a title=\"M\u00e9taphysique chr\u00e9tienne et N\u00e9oplatonisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/M%C3%A9taphysique_chr%C3%A9tienne_et_N%C3%A9oplatonisme\">M\u00e9taphysique chr\u00e9tienne et N\u00e9oplatonisme<\/a><\/i><sup id=\"cite_ref-443\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-443\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>415<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"S\u00e9ries_TV,_th\u00e9\u00e2tre\"><span id=\"S.C3.A9ries_TV.2C_th.C3.A9.C3.A2tre\"><\/span>S\u00e9ries TV, th\u00e9\u00e2tre<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\"><a title=\"Franco Nero\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Franco_Nero\">Franco Nero<\/a>\u00a0a tenu le r\u00f4le d&rsquo;Augustin dans la mini-s\u00e9rie italienne due \u00e0\u00a0<a title=\"Christian Duguay\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Christian_Duguay\">Christian Duguay<\/a>\u00a0<i><a title=\"Augustine: The Decline of the Roman Empire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustine:_The_Decline_of_the_Roman_Empire\">Augustine: The Decline of the Roman Empire<\/a><\/i>\u00a0en 2010<sup id=\"cite_ref-444\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-444\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>416<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, distribu\u00e9e aux \u00c9tats-Unis sous le titre\u00a0<i>Restless Heart: The Confessions of Augustine<\/i>\u00a0en 2012<sup id=\"cite_ref-445\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-445\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>417<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Au th\u00e9\u00e2tre,\u00a0<a title=\"G\u00e9rard Depardieu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%A9rard_Depardieu\">G\u00e9rard Depardieu<\/a>\u00a0a interpr\u00e9t\u00e9 en 2003 des extraits des\u00a0<i>Confessions<\/i><sup id=\"cite_ref-446\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-446\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>418<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Chansons,_musique_classique\"><span id=\"Chansons.2C_musique_classique\"><\/span>Chansons, musique classique<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\"><a title=\"Bob Dylan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bob_Dylan\">Bob Dylan<\/a>\u00a0a \u00e9crit et enregistr\u00e9 une chanson intitul\u00e9e \u00ab\u00a0<i>I Dreamed I Saw St. Augustine<\/i>\u00a0\u00bb pour son\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"Huiti\u00e8me\">8<sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0album studio\u00a0<i><a title=\"John Wesley Harding\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/John_Wesley_Harding\">John Wesley Harding<\/a><\/i>\u00a0paru en d\u00e9cembre 1967<sup id=\"cite_ref-Revolution_in_the_air_447-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Revolution_in_the_air-447\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>419<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Le chanteur pop\u00a0<a title=\"Sting\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sting\">Sting<\/a>\u00a0a \u00e9crit et enregistr\u00e9 la chanson\u00a0<i>Saint Augustine in Hell<\/i>\u00a0qui appara\u00eet dans son\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"Quatri\u00e8me\">4<sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0album studio\u00a0<i><a title=\"Ten Summoner's Tales\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ten_Summoner%27s_Tales\">Ten Summoner&rsquo;s Tales<\/a><\/i>\u00a0paru en mars 1993<sup id=\"cite_ref-Ten_Summoner's_Tales_448-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Ten_Summoner's_Tales-448\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>420<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><i>Pour St Augustin mourant<\/i>\u00a0H 419, pour 2\u00a0voix et basse continue est une histoire sacr\u00e9e compos\u00e9e vers 1690 par\u00a0<a title=\"Marc-Antoine Charpentier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marc-Antoine_Charpentier\">Marc-Antoine Charpentier<\/a><sup id=\"cite_ref-Pour_Saint_Augustin_mourant_449-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Pour_Saint_Augustin_mourant-449\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>421<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><i>Pour St Augustin<\/i>\u00a0H 307, pour 2\u00a0voix et basse continue est un motet compos\u00e9 par\u00a0<a title=\"Marc-Antoine Charpentier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marc-Antoine_Charpentier\">Marc-Antoine Charpentier<\/a>\u00a0vers 1670<sup id=\"cite_ref-O_doctor_optime._H_307_450-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-O_doctor_optime._H_307-450\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>422<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Philat\u00e9lie\"><span id=\"Philat.C3.A9lie\"><\/span>Philat\u00e9lie<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Un timbre \u00e0 l&rsquo;effigie de saint Augustin dessin\u00e9 et grav\u00e9 par\u00a0<a title=\"Albert Decaris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Albert_Decaris\">Albert Decaris<\/a>\u00a0est \u00e9mis en 1954 en\u00a0<a title=\"Alg\u00e9rie fran\u00e7aise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alg%C3%A9rie_fran%C3%A7aise\">Alg\u00e9rie<\/a>\u00a0pour c\u00e9l\u00e9brer le seizi\u00e8me centenaire de sa naissance<sup id=\"cite_ref-451\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-451\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>423<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Un timbre alg\u00e9rien d&rsquo;une\u00a0<a title=\"Valeur faciale (timbre)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Valeur_faciale_(timbre)\">valeur faciale<\/a>\u00a0de 5\u00a0DA repr\u00e9sentant saint Augustin enfant d&rsquo;apr\u00e8s une statue trouv\u00e9e \u00e0 M&rsquo;daourouch (Madaure) est \u00e9mis en 2001<sup id=\"cite_ref-452\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-452\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>424<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"L'\u0153uvre\"><span id=\"L.27.C5.93uvre\"><\/span>L&rsquo;\u0153uvre<\/h2>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Rua_San_Agustin.001_-_A_Coru%C3%B1a.JPG?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/29\/Rua_San_Agustin.001_-_A_Coru%C3%B1a.JPG\/250px-Rua_San_Agustin.001_-_A_Coru%C3%B1a.JPG\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/29\/Rua_San_Agustin.001_-_A_Coru%C3%B1a.JPG\/500px-Rua_San_Agustin.001_-_A_Coru%C3%B1a.JPG 2x\" width=\"250\" height=\"188\" data-file-width=\"5152\" data-file-height=\"3864\" \/><\/a><figcaption>Rue Saint-Augustin \u00e0\u00a0<a title=\"La Corogne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Corogne\">La Corogne<\/a>,\u00a0<a title=\"Galice\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Galice\">Galice<\/a>, (<a title=\"Espagne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Espagne\">Espagne<\/a>).<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">La tr\u00e8s prolifique et populaire \u0153uvre de saint Augustin a surv\u00e9cu au\u00a0<a title=\"Si\u00e8ge d'Hippone\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Si%C3%A8ge_d%27Hippone\">si\u00e8ge d&rsquo;Hippone<\/a>. \u00c0 la fin de sa vie, Augustin en a relu l&rsquo;essentiel et a expos\u00e9 ce qu&rsquo;il pensait de presque tous ses ouvrages dans un document paru en 427,\u00a0<i>Les R\u00e9tractations<\/i>, demeur\u00e9es inachev\u00e9es. Il a class\u00e9 ses trait\u00e9s mais n&rsquo;a pu faire de m\u00eame avec la correspondance. Cependant, son disciple\u00a0<a title=\"Possidius de Calame\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Possidius_de_Calame\">Possidius<\/a>, dans sa\u00a0<i>Vie d&rsquo;Augustin<\/i>, a r\u00e9dig\u00e9 en annexe un\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">Indiculum<\/span><\/i>\u00a0recensant non seulement les trait\u00e9s d&rsquo;Augustin mais \u00e9galement les sermons et les lettres, permettant de fixer le corpus \u00e0 sa source<sup id=\"cite_ref-Peter_Brown2001575_453-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Peter_Brown2001575-453\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>425<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Malgr\u00e9 tout, si l&rsquo;on connait la plupart des \u00e9crits, le recensement des lettres et des sermons demeure al\u00e9atoire, ce qui a conduit \u00e0 la d\u00e9couverte en 1975 et 1990 de nouvelles lettres et de nouveaux sermons<sup id=\"cite_ref-Peter_Brown2001576-577_454-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Peter_Brown2001576-577-454\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>426<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Vannier1996Vannier_1996_455-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Vannier1996Vannier_1996-455\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>427<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Ouvrages_courts\">Ouvrages courts<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les quatre premiers opus sont aussi connus sous le nom de dialogues de Cassaciacum<sup id=\"cite_ref-Foley2003_456-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Foley2003-456\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>428<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Contre_les_Acad\u00e9miciens\"><span id=\"Contre_les_Acad.C3.A9miciens\"><\/span><i>Contre les Acad\u00e9miciens<\/i><\/h4>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Cet ouvrage, comme les deux suivants, a \u00e9t\u00e9 \u00e9crit pendant la retraite \u00e0\u00a0<a title=\"Cassiciacum\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cassiciacum\">Cassiciacum<\/a>\u00a0qui pr\u00e9c\u00e8de son bapt\u00eame. Dans ce livre, il s&rsquo;en prend au scepticisme de la\u00a0<a title=\"Nouvelle Acad\u00e9mie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nouvelle_Acad%C3%A9mie\">Nouvelle Acad\u00e9mie<\/a>\u00a0\u00e0 partir de l\u2019\u0153uvre du sto\u00efcien\u00a0<a title=\"Z\u00e9non de Kition\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Z%C3%A9non_de_Kition\">Z\u00e9non de Kition<\/a>. Pour Matthews, un des axes de la r\u00e9futation du scepticisme par Augustin repose sur le raisonnement suivant\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Une chose ne peut \u00eatre connue que si elle ne semble pas fausse. \u00c0 partir de ce crit\u00e8re, Augustin pose un dilemme aux sceptiques. Ou le crit\u00e8re de Z\u00e9non est reconnu comme vrai ou non. S&rsquo;il est consid\u00e9r\u00e9 vrai alors les sceptiques ont tort. S&rsquo;il n&rsquo;est pas vrai, alors les sceptiques ne nous ont pas fourni une base ad\u00e9quate pour justifier leur scepticisme\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-GBM1Matthews_2001171_457-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-GBM1Matthews_2001171-457\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>429<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Toutefois son argument principal est plus positif et repose sur l&rsquo;id\u00e9e d&rsquo;une connaissance simple des choses \u00e0 travers trois crit\u00e8res\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0les v\u00e9rit\u00e9s logiques (par exemple,\u00a0\u00ab\u00a0il y a un monde ou il n&rsquo;y a en pas\u00a0\u00bb), les v\u00e9rit\u00e9s math\u00e9matiques (\u00ab\u00a0trois fois trois \u00e9gale neuf\u00a0\u00bb) et les constantes de l&rsquo;exp\u00e9rience imm\u00e9diate (\u00ab\u00a0ces go\u00fbts me plaisent\u00a0\u00bb) (3.10.23-11.26)\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-GBM1Matthews_2001172_458-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-GBM1Matthews_2001172-458\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>430<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"La_vie_heureuse_(De_beata_vita)\"><span id=\"La_vie_heureuse_.28De_beata_vita.29\"><\/span><i>La vie heureuse (De beata vita)<\/i><\/h4>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Ce livre traite du lien entre la v\u00e9rit\u00e9 et le bonheur humain et montre comment la philosophie peut nous amener au vrai bonheur. Chez Augustin, comme chez\u00a0<a title=\"Cic\u00e9ron\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cic%C3%A9ron\">Cic\u00e9ron<\/a>\u00a0et S\u00e9n\u00e8que, qui a aussi \u00e9crit un livre intitul\u00e9\u00a0<i>De vita beata<\/i>, le bonheur est apolitique, c&rsquo;est-\u00e0-dire ext\u00e9rieur \u00e0 la\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">polis<\/span><\/i><sup id=\"cite_ref-Foley2003166-170_459-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Foley2003166-170-459\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>431<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"De_l'ordre\"><span id=\"De_l.27ordre\"><\/span><i>De l&rsquo;ordre<\/i><\/h4>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Cet ouvrage, comme le pr\u00e9c\u00e9dent, s&rsquo;int\u00e8gre dans la partie de son \u0153uvre \u00e9crite pendant la retraite qu&rsquo;il fit avec quelques compagnons et sa m\u00e8re \u00e0\u00a0<a title=\"Cassiciacum\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cassiciacum\">Cassiciacum<\/a>. Une des questions importantes de ce livre est de savoir s&rsquo;il existe un ordre providentiel. Aupr\u00e8s de ses compagnons qui ne parviennent pas \u00e0 traiter correctement ce point, il insiste sur les pr\u00e9requis indispensables notamment en termes de m\u00e9taphysique, et plus g\u00e9n\u00e9ralement sur la culture pr\u00e9alable n\u00e9cessaire pour r\u00e9pondre \u00e0 une telle question<sup id=\"cite_ref-Marrou1958185_460-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Marrou1958185-460\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>432<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Soliloques_dits_du_tome_1_ou_de_Cassaciacum\"><i>Soliloques<\/i>\u00a0dits du tome 1 ou de Cassaciacum<\/h4>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Je les \u00e9crivis selon mon go\u00fbt et mon amour pour trouver la v\u00e9rit\u00e9 sur les choses que je souhaitais le plus de conna\u00eetre, m\u2019interrogeant moi-m\u00eame et me r\u00e9pondant, comme si nous fussions deux, la Raison et moi, quoique je fusse seul\u00a0: de l\u00e0 le nom de\u00a0<i>Soliloques<\/i>\u00a0donn\u00e9 \u00e0 cet ouvrage. (<i>R\u00e9tractations<\/i>).\u00a0\u00bb<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dans la pri\u00e8re inaugurale des\u00a0<i>Soliloques<\/i>, ouvrage \u00e9galement \u00e9crit \u00e0\u00a0<a title=\"Cassiciacum\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cassiciacum\">Cassiciacum<\/a>, il emploie cinquante-sept fois le terme\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">deus<\/span><\/i>\u00a0(dieu) et montre d\u00e9j\u00e0 l&rsquo;importance que rev\u00eat pour lui la gr\u00e2ce. Il \u00e9crit en effet\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Ordonne, je te prie, et commande tout ce que Tu veux\u00a0; mais gu\u00e9ris et ouvre mes oreilles, afin que j&rsquo;entende ta voix\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Madec199871_461-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Madec199871-461\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>433<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Les soliloques sont pour Augustin des dialogues int\u00e9rieurs qui permettent de mieux se conna\u00eetre et d&rsquo;atteindre son moi int\u00e9rieur<sup id=\"cite_ref-Stock20117_398-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Stock20117-398\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>372<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Le_Ma\u00eetre\"><span id=\"Le_Ma.C3.AEtre\"><\/span><i>Le Ma\u00eetre<\/i><\/h4>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\"><i><a title=\"Le Ma\u00eetre (Augustin)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Le_Ma%C3%AEtre_(Augustin)\">Le Ma\u00eetre<\/a><\/i>\u00a0commence par une r\u00e9flexion sur le sens des mots qui n\u2019est pas sans rappeler les interrogations de deux philosophes du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"20\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XX<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle,\u00a0<a title=\"John Langshaw Austin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/John_Langshaw_Austin\">John Langshaw Austin<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Ludwig Wittgenstein\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ludwig_Wittgenstein\">Ludwig Wittgenstein<\/a>. La question pos\u00e9e est celle de la\u00a0<a title=\"D\u00e9finition ostensive\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/D%C3%A9finition_ostensive\">connaissance ostensive<\/a>, c&rsquo;est-\u00e0-dire de savoir si en montrant du doigt une chose on peut en saisir le sens v\u00e9ritable. La r\u00e9ponse pour Augustin est n\u00e9gative\u00a0: la compr\u00e9hension d&rsquo;une chose ne vient pas de la voix qui nous explique ou du doigt qui pointe une chose mais d&rsquo;une\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0v\u00e9rit\u00e9 qui dirige l&rsquo;esprit de l&rsquo;int\u00e9rieur\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0v\u00e9rit\u00e9 qu&rsquo;il identifie au Christ le Ma\u00eetre\u00a0; c&rsquo;est la doctrine de l&rsquo;illumination<sup id=\"cite_ref-GBM1Matthews_2001173-175_462-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-GBM1Matthews_2001173-175-462\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>434<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Isidor_von_Sevilla.jpeg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/79\/Isidor_von_Sevilla.jpeg\/250px-Isidor_von_Sevilla.jpeg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/79\/Isidor_von_Sevilla.jpeg\/500px-Isidor_von_Sevilla.jpeg 2x\" alt=\"Tableau. \u00c9v\u00eaque sur un tr\u00f4ne lisant un livre.\" width=\"250\" height=\"278\" data-file-width=\"2705\" data-file-height=\"3009\" \/><\/a><figcaption><a title=\"Isidore de S\u00e9ville\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Isidore_de_S%C3%A9ville\">Isidore de S\u00e9ville<\/a>\u00a0(560-636), un compilateur des \u0153uvres antiques, peint par\u00a0<a title=\"Bartolom\u00e9 Esteban Murillo\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bartolom%C3%A9_Esteban_Murillo\">Murillo<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Du_Libre_arbitre\"><i>Du Libre arbitre<\/i><\/h4>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Ce texte a \u00e9t\u00e9 \u00e9crit en deux fois\u00a0: en 387 pour les\u00a0<span class=\"nowrap\">Livres\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"1\"><span class=\"romain\">I<\/span><\/abbr><\/span>\u00a0et\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\"><span class=\"romain\">II<\/span><\/abbr>, en 391 pour les\u00a0<span class=\"nowrap\">Livres\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\"><span class=\"romain\">II<\/span><\/abbr><\/span>\u00a0et\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr>. Ces diff\u00e9rences de date sont importantes car entre-temps, sa pens\u00e9e a \u00e9volu\u00e9<sup id=\"cite_ref-Mendelson201024_230-3\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Mendelson201024-230\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>215<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Le\u00a0<span class=\"nowrap\">livre\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"1\"><span class=\"romain\">I<\/span><\/abbr><\/span>\u00a0se pr\u00e9sente comme une\u00a0<a title=\"Th\u00e9odic\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Th%C3%A9odic%C3%A9e\">th\u00e9odic\u00e9e<\/a>\u00a0anti-manich\u00e9enne. Le mal est pr\u00e9sent mais il n&rsquo;est pas substantialis\u00e9 et il ne trouve pas sa source dans l&rsquo;activit\u00e9 divine. Dans ce livre, la volont\u00e9 tient une place importante et c&rsquo;est sur elle que repose la responsabilit\u00e9 humaine. Dans le\u00a0<span class=\"nowrap\">livre\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr><\/span>, il met l&rsquo;accent sur l&rsquo;ignorance des hommes et se demande s&rsquo;il est possible de la surmonter. Certes, la volont\u00e9 demeure importante et c&rsquo;est sur elle que repose toujours la responsabilit\u00e9 des hommes, mais Dieu prend une place plus grande<sup id=\"cite_ref-Mendelson201024_230-4\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Mendelson201024-230\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>215<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour Goulven Madec, ce livre\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0pourrait fort bien porter le titre de l&rsquo;ouvrage de\u00a0<a title=\"Gottfried Wilhelm Leibniz\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gottfried_Wilhelm_Leibniz\">Leibniz<\/a>\u00a0:\u00a0<i>Essai de\u00a0<a title=\"Th\u00e9odic\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Th%C3%A9odic%C3%A9e\">th\u00e9odic\u00e9e<\/a>\u00a0sur la bont\u00e9 de Dieu, la libert\u00e9 de l&rsquo;homme et l&rsquo;origine du mal<\/i>\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Madec199874_463-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Madec199874-463\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>435<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.\u00a0<a title=\"Paul Ric\u0153ur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paul_Ric%C5%93ur\">Paul Ric\u0153ur<\/a>\u00a0porte un jugement extr\u00eamement s\u00e9v\u00e8re sur cette partie de l&rsquo;\u0153uvre d&rsquo;Augustin\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Ne faut-il pas d\u00e9noncer l&rsquo;\u00e9ternelle th\u00e9odic\u00e9e et son projet fou de justifier Dieu \u2014 alors que c&rsquo;est lui qui nous justifie\u00a0? N&rsquo;est-ce pas la ratiocination insens\u00e9e des avocats de Dieu qui habite maintenant le grand saint Augustin\u00a0?\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-464\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-464\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>436<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Doctrine_chr\u00e9tienne\"><span id=\"Doctrine_chr.C3.A9tienne\"><\/span><i>Doctrine chr\u00e9tienne<\/i><\/h4>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Comme son ouvrage\u00a0<i>De l&rsquo;ordre<\/i>, le livre\u00a0<i>Doctrine chr\u00e9tienne<\/i>\u00a0est tr\u00e8s centr\u00e9 sur la question de la culture pr\u00e9alable que doit poss\u00e9der un intellectuel chr\u00e9tien pour aborder le christianisme. Mais, alors que le livre\u00a0<i>De l&rsquo;ordre<\/i>\u00a0est de tonalit\u00e9 hell\u00e9nistique et insiste sur les disciplines rationnelles,\u00a0<i>Doctrine chr\u00e9tienne<\/i>\u00a0insiste davantage sur l&rsquo;\u00e9rudition litt\u00e9raire\u00a0: il s&rsquo;int\u00e9resse au minimum de connaissances n\u00e9cessaires \u00e0 une bonne compr\u00e9hension du christianisme<sup id=\"cite_ref-Marrou1958409-411_465-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Marrou1958409-411-465\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>437<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Pour\u00a0<a title=\"Henri-Ir\u00e9n\u00e9e Marrou\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Henri-Ir%C3%A9n%C3%A9e_Marrou\">Henri-Ir\u00e9n\u00e9e Marrou<\/a>\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">De Doctrina christina<\/span><\/i>\u00a0n&rsquo;appara\u00eet pas seulement comme la charte fondamentale de la culture chr\u00e9tienne\u00a0; il est encore, par l&rsquo;accent mis sur la limitation de l&rsquo;\u00e9tude, sur le r\u00f4le du manuel abr\u00e9g\u00e9, un t\u00e9moin tr\u00e8s curieux de l&rsquo;histoire de la d\u00e9cadence\u00a0; il est bien contemporain de\u00a0<a title=\"Martianus Capella\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Martianus_Capella\">Martianus Capella<\/a>\u00a0et il annonce les compilations futures de\u00a0<a title=\"Cassiodore\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cassiodore\">Cassiodore<\/a>\u00a0et d&rsquo;<a title=\"Isidore de S\u00e9ville\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Isidore_de_S%C3%A9ville\">Isidore de S\u00e9ville<\/a>\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Marrou1958413_466-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Marrou1958413-466\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>438<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Les_Confessions\"><i>Les Confessions<\/i><\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Robert_Arnauld_d%27Andilly_Champaigne.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/9d\/Robert_Arnauld_d%27Andilly_Champaigne.jpg\/250px-Robert_Arnauld_d%27Andilly_Champaigne.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/9d\/Robert_Arnauld_d%27Andilly_Champaigne.jpg\/500px-Robert_Arnauld_d%27Andilly_Champaigne.jpg 2x\" alt=\"Tableau. Portrait d\u2019un homme d\u2019\u00e2ge m\u00fbr.\" width=\"250\" height=\"305\" data-file-width=\"1190\" data-file-height=\"1453\" \/><\/a><figcaption><a title=\"Robert Arnauld d'Andilly\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Robert_Arnauld_d%27Andilly\">Robert Arnauld d&rsquo;Andilly<\/a>, un\u00a0<a title=\"Jans\u00e9nisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jans%C3%A9nisme\">jans\u00e9niste<\/a>, a traduit les\u00a0<i>Confessions<\/i>\u00a0dans un fran\u00e7ais tr\u00e8s classique.<\/figcaption><\/figure>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"Les Confessions (Augustin d'Hippone)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Les_Confessions_(Augustin_d%27Hippone)\">Les Confessions (Augustin d&rsquo;Hippone)<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Augustin \u00e9crit les\u00a0<i>Confessions<\/i>\u00a0vers 397-400 au moment o\u00f9 il atteint l&rsquo;\u00e2ge m\u00fbr. Ce livre est pour lui une sorte de th\u00e9rapie o\u00f9 il r\u00e9fl\u00e9chit sur lui-m\u00eame et sur son pass\u00e9<sup id=\"cite_ref-Brown2001214_467-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001214-467\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>439<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.\u00a0<a title=\"Peter Brown (historien)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Peter_Brown_(historien)\">Peter Brown<\/a>\u00a0consid\u00e8re que le\u00a0<a title=\"N\u00e9oplatonisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/N%C3%A9oplatonisme\">n\u00e9oplatonisme<\/a>,\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0une th\u00e9orie de la dynamique de l&rsquo;\u00e2me\u00a0\u00bb<\/span>, permet \u00e0 Augustin de donner un sens \u00e0 son exp\u00e9rience<sup id=\"cite_ref-Brown2001219_468-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001219-468\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>440<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Dans ce livre, Dieu\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0est tellement au-dessus de l&rsquo;esprit humain que le philosophe\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0ne peut le conna\u00eetre qu&rsquo;en\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0s&rsquo;en remettant enti\u00e8rement \u00e0 lui\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Brown2001214_467-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001214-467\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>439<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Augustin veut \u00e9galement unir le\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Dieu des philosophes\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0et le\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Dieu d&rsquo;Abraham, d&rsquo;Isaac et de Jacob\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0et d\u00e9finitivement renoncer au\u00a0<a title=\"Manich\u00e9isme (religion)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Manich%C3%A9isme_(religion)\">manich\u00e9isme<\/a>. Il attribue son refus premier de la confession chr\u00e9tienne au fait que pour les manich\u00e9ens le mal est ext\u00e9rieur \u00e0 l\u2019homme. Il \u00e9crit \u00e0 cet \u00e9gard\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Il plaisait \u00e0 mon orgueil d&rsquo;\u00eatre en dehors de la faute et quand j&rsquo;avais fait quelque chose de mal je ne voulais pas confesser que je l&rsquo;avais fait et obtenir ainsi que tu gu\u00e9risses mon \u00e2me\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-469\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-469\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>441<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les\u00a0<i>Confessions<\/i>\u00a0sont d\u00e9di\u00e9es aux \u00ab\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">servus dei<\/span><\/i>\u00a0\u00bb \u2014\u00a0c&rsquo;est-\u00e0-dire des lettr\u00e9s chr\u00e9tiens qui abandonnent la perspective d&rsquo;une brillante carri\u00e8re pour servir Dieu\u00a0\u2014, et leur adresse le r\u00e9cit d&rsquo;une\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0conversion \u00e9clatante\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0ainsi que des appels \u00e0 la\u00a0<a title=\"Conversion religieuse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Conversion_religieuse\">conversion<\/a>\u00a0destin\u00e9s\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0aux aust\u00e8res manich\u00e9ens et aux platoniciens pa\u00efens\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Brown2001206_470-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001206-470\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>442<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Le livre est impr\u00e9gn\u00e9 de philosophie n\u00e9oplatonicienne\u00a0; pour Augustin, comme pour\u00a0<a title=\"Plotin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Plotin\">Plotin<\/a>, un homme doit d&rsquo;abord se trouver avant de trouver Dieu. Mais alors que chez Plotin, la chute de l&rsquo;\u00e2me est un \u00e9l\u00e9ment philosophique, chez Augustin elle\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0rev\u00eat un aspect intens\u00e9ment personnel\u00a0: il la voit comme un champ de bataille dans le c\u0153ur de chaque homme, une faiblesse torturante qui l&rsquo;a forc\u00e9 \u00e0 se fuir lui-m\u00eame\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Brown2001220_471-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001220-471\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>443<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Un autre th\u00e8me important est celui de la\u00a0<a title=\"Volont\u00e9 (philosophie)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Volont%C3%A9_(philosophie)\">volont\u00e9<\/a>\u00a0et des limites de la\u00a0<a title=\"Libert\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Libert%C3%A9\">libert\u00e9<\/a>\u00a0humaine, car les actions pass\u00e9es forment des\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0cha\u00eenes d&rsquo;habitudes\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0qui peuvent brider la volont\u00e9 humaine et maintenir les hommes dans le p\u00e9ch\u00e9<sup id=\"cite_ref-Brown2001225_472-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001225-472\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>444<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Briser ces cha\u00eenes ne d\u00e9pend pas seulement de la personne mais de Dieu. La conversion est un autre th\u00e8me cl\u00e9 du livre\u00a0; dans les\u00a0<i>Confessions<\/i>, elle ne fait pas advenir brutalement un monde nouveau, comme il est fr\u00e9quent dans les r\u00e9cits de convertis et comme il dit lui-m\u00eame dans un premier temps \u00e0 Cassiciacum. Dans le\u00a0<span class=\"nowrap\">livre\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"10\"><span class=\"romain\">X<\/span><\/abbr><\/span>, il insiste sur les combats quotidiens, sur la faiblesse humaine, et se m\u00e9fie des bonnes intentions\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Voici qu&rsquo;en toi \u00d4 v\u00e9rit\u00e9, je me vois [\u2026] Mais suis-je bien tel, je ne sais [\u2026] Je t&rsquo;en conjure, mon Dieu, montre-moi ce que je suis r\u00e9ellement\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-473\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-473\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>445<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour\u00a0<a title=\"Goulven Madec\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Goulven_Madec\">Goulven Madec<\/a>,\u00a0<i>Les Confessions<\/i>\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0sont l&rsquo;un des tr\u00e8s grands ouvrages proprement \u00ab\u00a0th\u00e9ologiques\u00a0\u00bb d&rsquo;Augustin\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0car elles montrent comment\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0la conversion restaure la Cr\u00e9ation, en r\u00e9orientant l&rsquo;esprit vers Dieu\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Madec199886_474-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Madec199886-474\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>446<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Dans cet ouvrage parsem\u00e9 de milliers de r\u00e9f\u00e9rences bibliques, d&rsquo;une certaine fa\u00e7on, Augustin\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0s&rsquo;approprie le langage biblique [\u2026]\u00a0: il s&rsquo;assimile \u00e0 l&rsquo;Enfant prodigue et \u00e0 Paul\u00a0; il est fils d&rsquo;Adam, cr\u00e9\u00e9 \u00e0 l&rsquo;image de Dieu, d\u00e9chu par le p\u00e9ch\u00e9, rachet\u00e9 par le Christ\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Madec199889_475-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Madec199889-475\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>447<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Le\u00a0<i>Tu<\/i>\u00a0auquel il s&rsquo;adresse est per\u00e7u comme d\u00e9signant plut\u00f4t le P\u00e8re que le Fils (J\u00e9sus-Christ)<sup id=\"cite_ref-Madec199893_476-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Madec199893-476\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>448<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"La_Cit\u00e9_de_Dieu_(Magnum_opus_et_arduum)\"><span id=\"La_Cit.C3.A9_de_Dieu_.28Magnum_opus_et_arduum.29\"><\/span><i>La Cit\u00e9 de Dieu<\/i>\u00a0(<i>Magnum opus et arduum<\/i>)<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"La Cit\u00e9 de Dieu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Cit%C3%A9_de_Dieu\">La Cit\u00e9 de Dieu<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Cain_leadeth_abel_to_death_tissot.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/82\/Cain_leadeth_abel_to_death_tissot.jpg\/250px-Cain_leadeth_abel_to_death_tissot.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/82\/Cain_leadeth_abel_to_death_tissot.jpg\/500px-Cain_leadeth_abel_to_death_tissot.jpg 2x\" alt=\"Tableau. Deux adolescents sur un chemin.\" width=\"250\" height=\"320\" data-file-width=\"2345\" data-file-height=\"3000\" \/><\/a><figcaption>Tableau de\u00a0<a title=\"James Tissot\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/James_Tissot\">James Tissot<\/a>\u00a0montrant Ca\u00efn menant Abel \u00e0 la mort.\u00a0<a title=\"Ca\u00efn\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ca%C3%AFn\">Ca\u00efn<\/a>\u00a0est consid\u00e9r\u00e9 par Augustin comme le fondateur de la Cit\u00e9 terrestre qui\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0a un commencement et une fin terrestre\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Eslin200272_477-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Eslin200272-477\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>449<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, alors qu&rsquo;<a title=\"Abel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Abel\">Abel<\/a>\u00a0est tourn\u00e9 vers la Cit\u00e9 de Dieu.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\"><i><a title=\"La Cit\u00e9 de Dieu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Cit%C3%A9_de_Dieu\">La Cit\u00e9 de Dieu<\/a><\/i>\u00a0a \u00e9t\u00e9 \u00e9crit entre 410 et 427<sup id=\"cite_ref-Eslin200267_478-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Eslin200267-478\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>450<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. C&rsquo;est l&rsquo;ouvrage que les copistes ont le plus reproduit durant tout le Moyen \u00c2ge dans l&rsquo;Occident chr\u00e9tien<sup id=\"cite_ref-Eslin199415_479-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Eslin199415-479\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>451<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il veut r\u00e9pondre aux objections des lettr\u00e9s de la haute fonction publique romaine arriv\u00e9s en Afrique apr\u00e8s le\u00a0<a title=\"Sac de Rome (410)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sac_de_Rome_(410)\">sac de Rome<\/a>\u00a0par\u00a0<a title=\"Alaric Ier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alaric_Ier\"><span class=\"nowrap\">Alaric\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"premier\"><span class=\"romain\">I<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr><\/span><\/a>, qu&rsquo;Augustin d\u00e9signe sous l&rsquo;expression de\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0fl\u00e9au de Dieu\u00a0\u00bb<\/span>. Pour ces hauts fonctionnaires, le christianisme, qui est depuis peu la religion de l&rsquo;Empire romain, est responsable de la prise de Rome et leur para\u00eet en rupture avec leur culture. En particulier, selon eux, la doctrine chr\u00e9tienne, qui demande explicitement aux fid\u00e8les de ne pas rendre le mal pour le mal<sup id=\"cite_ref-Matthieu_5,_44_480-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Matthieu_5,_44-480\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>452<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, de tendre l&rsquo;autre joue<sup id=\"cite_ref-Matthieu_5,_39_481-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Matthieu_5,_39-481\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>453<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0ou de donner son manteau en sus de sa tunique<sup id=\"cite_ref-Luc_6,29_482-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Luc_6,29-482\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>454<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0n&rsquo;est pas adapt\u00e9e \u00e0 la conduite d&rsquo;une cit\u00e9, d&rsquo;une r\u00e9publique ou d&rsquo;un empire<sup id=\"cite_ref-Eslin200269_483-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Eslin200269-483\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>455<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. \u00c0 ce titre, le christianisme leur est moins attrayant que le\u00a0<a title=\"N\u00e9oplatonisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/N%C3%A9oplatonisme\">n\u00e9oplatonisme<\/a>, qui peut leur fournir des \u00e9l\u00e9ments religieux et spirituels plus conformes \u00e0 leur tradition<sup id=\"cite_ref-Brown2001394_484-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001394-484\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>456<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Augustin h\u00e9site quelque temps avant de commencer cet ouvrage. Quand il se d\u00e9cide, il adopte les codes des lettr\u00e9s, notamment l&rsquo;\u00e9rudition. C&rsquo;est ainsi qu&rsquo;il cite les auteurs latins illustres (<a title=\"Cic\u00e9ron\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cic%C3%A9ron\">Cic\u00e9ron<\/a>,\u00a0<a title=\"Varron (\u00e9crivain)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Varron_(%C3%A9crivain)\">Varron<\/a>,\u00a0<a title=\"Virgile\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Virgile\">Virgile<\/a>\u2026). Selon\u00a0<a title=\"Peter Brown (historien)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Peter_Brown_(historien)\">Peter Brown<\/a>\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Augustin pensait avec raison que c&rsquo;est pr\u00e9cis\u00e9ment par leurs biblioth\u00e8ques qu&rsquo;il pourrait le mieux atteindre les derniers pa\u00efens\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Brown2001399_485-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001399-485\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>457<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Mais, le livre d\u00e9bouche sur deux paradoxes. Tout impr\u00e9gn\u00e9 de culture latine, comme en t\u00e9moigne l&rsquo;usage du terme Cit\u00e9 de Dieu au lieu de Royaume, l&rsquo;ouvrage a contribu\u00e9 paradoxalement \u00e0 faire conna\u00eetre \u00e0 des g\u00e9n\u00e9rations de lecteurs la culture romaine, notamment la religion romaine ancienne et les \u00e9crits de\u00a0<a title=\"Varron (\u00e9crivain)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Varron_(%C3%A9crivain)\">Varron<\/a>. De m\u00eame, il a conduit \u00e0 int\u00e9grer dans l&rsquo;\u00c9glise romaine une part non n\u00e9gligeable\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0de l&rsquo;id\u00e9ologie politique imp\u00e9riale, dont il lui sera ensuite tr\u00e8s difficile de se d\u00e9barrasser\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Eslin200299_486-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Eslin200299-486\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>458<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Par rapport aux\u00a0<a title=\"N\u00e9oplatonisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/N%C3%A9oplatonisme\">n\u00e9oplatoniciens<\/a>, qui voient l&rsquo;humanit\u00e9 de fa\u00e7on relativement immuable<sup id=\"cite_ref-Brown2001416_487-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001416-487\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>459<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, Augustin soutient que Dieu a implant\u00e9 chez les \u00eatres humains une\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0<i>ratio seminalis<\/i>\u00a0\u00bb<\/span>, de sorte que les changements provoqu\u00e9s par les hommes se r\u00e9alisent malgr\u00e9 tout suivant les plans de Dieu<sup id=\"cite_ref-Brown2001415_488-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001415-488\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>460<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Ensuite, de fa\u00e7on assez platonicienne, il fait de l&rsquo;opposition entre la Cit\u00e9 de Dieu (ou l&rsquo;<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0amour de Dieu jusqu&rsquo;au m\u00e9pris de soi\u00a0\u00bb<\/span>) et la Cit\u00e9 des hommes (ou l&rsquo;<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0amour de soi jusqu&rsquo;au m\u00e9pris de Dieu\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Eslin200270_489-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Eslin200270-489\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>461<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>) le principe directeur de l&rsquo;histoire depuis au moins Abel et Ca\u00efn<sup id=\"cite_ref-Brown2001419_490-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001419-490\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>462<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<figure class=\"mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Gregory_I_-_Antiphonary_of_Hartker_of_Sankt_Gallen.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/03\/Gregory_I_-_Antiphonary_of_Hartker_of_Sankt_Gallen.jpg\/250px-Gregory_I_-_Antiphonary_of_Hartker_of_Sankt_Gallen.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/03\/Gregory_I_-_Antiphonary_of_Hartker_of_Sankt_Gallen.jpg\/500px-Gregory_I_-_Antiphonary_of_Hartker_of_Sankt_Gallen.jpg 2x\" alt=\"Tableau repr\u00e9sentant un homme.\" width=\"190\" height=\"230\" data-file-width=\"5272\" data-file-height=\"6376\" \/><\/a><figcaption><span class=\"nowrap\">Gr\u00e9goire\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"premier\"><span class=\"romain\">I<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr><\/span>, le dernier des quatre P\u00e8res de l&rsquo;\u00c9glise, dictant un\u00a0<a title=\"Chant gr\u00e9gorien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chant_gr%C3%A9gorien\">chant gr\u00e9gorien<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour\u00a0<a title=\"Reinhart Koselleck\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Reinhart_Koselleck\">Reinhart Koselleck<\/a>, les deux cit\u00e9s ne s&rsquo;inscrivent pas dans une perspective manich\u00e9enne car il s&rsquo;agit d&rsquo;un processus asym\u00e9trique dont l&rsquo;issue, la victoire de la Cit\u00e9 de Dieu, est certaine<sup id=\"cite_ref-Eslin200270_489-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Eslin200270-489\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>461<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. La division entre les cit\u00e9s passe \u00e0 l&rsquo;int\u00e9rieur des hommes qui \u00e0 la fois doivent s&rsquo;inscrire dans la vie de la cit\u00e9 terrestre \u2014\u00a0Augustin ne pr\u00f4ne pas le retrait\u00a0\u2014 tout en ne s&rsquo;y enfermant pas comme Ca\u00efn, mais en restant ouverts. Pour qualifier cet \u00e9tat, il utilise le terme de\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">peregrinatio<\/span><\/i>, c&rsquo;est-\u00e0-dire d&rsquo;<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0\u00e9trangers domicili\u00e9s\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Brown2001425_491-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001425-491\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>463<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. D&rsquo;une fa\u00e7on g\u00e9n\u00e9rale, chez Augustin, les hommes exercent leur libert\u00e9 dans un environnement instable o\u00f9 les positions de chacun peuvent changer rapidement et o\u00f9 les ennemis de la Cit\u00e9 de Dieu peuvent devenir ses amis et\u00a0<i>vice-versa<\/i><sup id=\"cite_ref-Eslin200275_492-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Eslin200275-492\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>464<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour Augustin, l&rsquo;\u00c9glise n&rsquo;est pas une cit\u00e9 divine car elle comporte des \u00e9l\u00e9ments de la Cit\u00e9 terrestre. La Cit\u00e9 terrestre a quatre composantes\u00a0: la famille, la cit\u00e9 ou la ville, l\u2019univers et enfin la Cit\u00e9 des anges. En faisant de la cit\u00e9 des anges une partie de la cit\u00e9 terrestre, il veut sugg\u00e9rer que les pa\u00efens avec leurs nombreux dieux n&rsquo;ont \u00e9t\u00e9 capables que de concevoir ce palier, sans pouvoir aller vers le Dieu unique<sup id=\"cite_ref-Cit\u00e9_de_Dieu_5-XV_493-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Cit%C3%A9_de_Dieu_5-XV-493\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>465<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, sans atteindre la Cit\u00e9 de Dieu<sup id=\"cite_ref-Cit\u00e9_de_Dieu_5-XVI_494-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Cit%C3%A9_de_Dieu_5-XVI-494\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>466<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Augustin doit \u00e9galement r\u00e9pondre aux accusations liant les d\u00e9faites de Rome \u00e0 l&rsquo;abandon de l&rsquo;ancienne religion romaine au profit du christianisme. Pour lui, si les Romains ont pu construire un empire, ce n&rsquo;est pas gr\u00e2ce \u00e0 leur religion mais \u00e0 leur amour de la gloire<sup id=\"cite_ref-Brown2001406_495-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001406-495\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>467<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"De_la_Trinit\u00e9\"><span id=\"De_la_Trinit.C3.A9\"><\/span><i>De la Trinit\u00e9<\/i><\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Angelsatmamre-trinity-rublev-1410.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/0b\/Angelsatmamre-trinity-rublev-1410.jpg\/250px-Angelsatmamre-trinity-rublev-1410.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/0b\/Angelsatmamre-trinity-rublev-1410.jpg\/500px-Angelsatmamre-trinity-rublev-1410.jpg 2x\" alt=\"Ic\u00f4ne repr\u00e9sentant trois hommes.\" width=\"250\" height=\"311\" data-file-width=\"1300\" data-file-height=\"1619\" \/><\/a><figcaption>Ic\u00f4ne dite de la\u00a0<i>Trinit\u00e9<\/i>\u00a0d&rsquo;<a title=\"Andre\u00ef Roublev\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andre%C3%AF_Roublev\">Andre\u00ef Roublev<\/a>\u00a0(vers 1410). Il s&rsquo;agit des trois hommes apparus \u00e0 Abraham au\u00a0<a title=\"Ch\u00eane de Mamr\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ch%C3%AAne_de_Mamr%C3%A9\">ch\u00eane de Mambr\u00e9<\/a>\u00a0(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=GEN%2018\" rel=\"nofollow\">Gn\u00a018<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DGEN%252018\">archive<\/a>]<\/small>), que Roublev, \u00e0 la suite des\u00a0<a title=\"P\u00e8res de l'\u00c9glise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A8res_de_l%27%C3%89glise\">P\u00e8res de l&rsquo;\u00c9glise<\/a>, interpr\u00e8te comme une figure du myst\u00e8re de la Trinit\u00e9 indivisible.<\/figcaption><\/figure>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"De la Trinit\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/De_la_Trinit%C3%A9\">De la Trinit\u00e9<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Cet ouvrage est son\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0chef-d&rsquo;\u0153uvre sp\u00e9culatif\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Brown2001216_496-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Brown2001216-496\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>468<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Augustin cherche \u00e0 r\u00e9pondre aux critiques qu&rsquo;a suscit\u00e9 le\u00a0<a title=\"Premier concile de Nic\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Premier_concile_de_Nic%C3%A9e\">concile de Nic\u00e9e<\/a>, qui a d\u00e9fini ce qu&rsquo;\u00e9tait la\u00a0<a title=\"Trinit\u00e9 (christianisme)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Trinit%C3%A9_(christianisme)\">Trinit\u00e9<\/a>. Pour cela, il veut d\u2019abord convaincre les philosophes pa\u00efens de la n\u00e9cessit\u00e9 d&rsquo;un m\u00e9diateur divin. Ensuite,\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0il veut convaincre ses lecteurs que la r\u00e9demption et la croissance spirituelle d\u00e9pendent de la capacit\u00e9 \u00e0 se voir comme image d&rsquo;un Dieu trine\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Clark200191_497-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Clark200191-497\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>469<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Dans tout l&rsquo;ouvrage, Augustin suit\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0la m\u00e9thode de la foi cherchant \u00e0 comprendre<sup id=\"cite_ref-498\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-498\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>n 29<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.\u00a0\u00bb<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c0 la question\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0pourquoi seul le Fils s&rsquo;est-il fait homme\u00a0?\u00a0\u00bb<\/span>, Augustin r\u00e9pond que le Christ,\u00a0<a title=\"Logos (christianisme)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Logos_(christianisme)\">Verbe<\/a>\u00a0de Dieu, s&rsquo;est incarn\u00e9 pour communiquer avec les hommes et leur offrir un exemple \u00e0 imiter. \u00c0 la diff\u00e9rence des n\u00e9oplatoniciens\u00a0<a title=\"Plotin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Plotin\">Plotin<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Porphyre de Tyr\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Porphyre_de_Tyr\">Porphyre<\/a>, il soutient que les hommes ne connaissent pas Dieu par union directe avec lui. Pour le conna\u00eetre, ils doivent passer par l&rsquo;interm\u00e9diaire du m\u00e9diateur qu&rsquo;est le Christ dont le sacrifice d\u00e9fait le mal sans qu&rsquo;il soit besoin de passer par les rites\u00a0<a title=\"Th\u00e9urgie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Th%C3%A9urgie\">th\u00e9urgiques<\/a>\u00a0des n\u00e9oplatoniciens<sup id=\"cite_ref-Clark200194-95_499-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Clark200194-95-499\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>470<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Autre diff\u00e9rence qui le s\u00e9pare du\u00a0<a title=\"N\u00e9oplatonisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/N%C3%A9oplatonisme\">n\u00e9oplatonisme<\/a>, pour Augustin le temps n&rsquo;est pas un milieu immobile, immuable, si\u00e8ge du d\u00e9ploiement de la contingence et que les \u00e9v\u00e8nements n&rsquo;alt\u00e8rent en rien car il est \u00e9ternellement semblable \u00e0 lui-m\u00eame. Au contraire, avec la mort et la r\u00e9surrection du Christ, le christianisme entre dans l&rsquo;histoire. C&rsquo;est dans cette perspective qu&rsquo;Augustin voit la rencontre d&rsquo;Abraham sous le\u00a0<a title=\"Ch\u00eane de Mamr\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ch%C3%AAne_de_Mamr%C3%A9\">ch\u00eane de Mambr\u00e9<\/a>\u00a0(Gen\u00e8se\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"18\"><span class=\"romain\">XVIII<\/span><\/abbr>) avec trois hommes, dont l&rsquo;un lui promet qu&rsquo;il aura un fils, comme une pr\u00e9figuration de la Trinit\u00e9<sup id=\"cite_ref-Caron200456_500-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Caron200456-500\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>471<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Liste_des_\u0153uvres\"><span id=\"Liste_des_.C5.93uvres\"><\/span>Liste des \u0153uvres<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"I._\u0152uvres_autobiographiques_et_spirituelles\"><span id=\"I._.C5.92uvres_autobiographiques_et_spirituelles\"><\/span>I. \u0152uvres autobiographiques et spirituelles<\/h4>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\"><a title=\"Les Confessions (Augustin d'Hippone)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Les_Confessions_(Augustin_d%27Hippone)\">Les Confessions<\/a>\u00a0(Confessiones)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/4\/versions\/521\/divisions\/126344\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F4%2Fversions%2F521%2Fdivisions%2F126344\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Les R\u00e9tractations ou Les R\u00e9visions (Retractationes)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/375\/versions\/558\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F375%2Fversions%2F558%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Les Soliloques &#8211; Connaissance de Dieu et de l&rsquo;\u00e2me humaine (Soliloquiorum libri duo)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/412\/versions\/596\/division\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F412%2Fversions%2F596%2Fdivision\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"II._Dialogues_philosophiques\">II. Dialogues philosophiques<\/h4>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Contre les Acad\u00e9miciens (Contra Academicos)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/416\/versions\/600\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F416%2Fversions%2F600%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">De la Vie bienheureuse (De beata vita)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/414\/versions\/598\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F414%2Fversions%2F598%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">De l&rsquo;Ordre (De ordine)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/415\/versions\/599\/division\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F415%2Fversions%2F599%2Fdivision\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span>\u00a0<sup id=\"cite_ref-501\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-501\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>n 30<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><\/li>\n<li><i>Du Ma\u00eetre<\/i>\u00a0(<i>De magistro<\/i>)<\/li>\n<li><i>Dialogue avec Evodius<\/i>\u00a0(<i>Euodius<\/i>)<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"III._Trait\u00e9s_sur_les_arts_lib\u00e9raux\"><span id=\"III._Trait.C3.A9s_sur_les_arts_lib.C3.A9raux\"><\/span>III. Trait\u00e9s sur les arts lib\u00e9raux<\/h4>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\"><b><a title=\"Trait\u00e9 de la musique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Trait%C3%A9_de_la_musique\">Trait\u00e9 de la musique<\/a><\/b>\u00a0(De Musica)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/420\/versions\/604\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F420%2Fversions%2F604%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><i>Grammaire (De la)<\/i>, perdu<sup id=\"cite_ref-Perdu_502-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Perdu-502\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>n 31<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0mais subsiste un abr\u00e9g\u00e9 anonyme<sup id=\"cite_ref-503\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-503\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>n 32<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"IV._\u0152uvres_dogmatiques_et_th\u00e9ologiques_majeures\"><span id=\"IV._.C5.92uvres_dogmatiques_et_th.C3.A9ologiques_majeures\"><\/span>IV. \u0152uvres dogmatiques et th\u00e9ologiques majeures<\/h4>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\"><b><a title=\"De la Trinit\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/De_la_Trinit%C3%A9\">De la Trinit\u00e9<\/a><\/b>\u00a0(<span title=\"6,803\u00a0886 Kg\">15<\/span>\u00a0livres)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/7\/versions\/520\/divisions\/126103\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F7%2Fversions%2F520%2Fdivisions%2F126103\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span id=\"La_Cit\u00e9_de_Dieu\" class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\"><a title=\"La Cit\u00e9 de Dieu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Cit%C3%A9_de_Dieu\">La Cit\u00e9 de Dieu<\/a>\u00a0(De civitate dei)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/9\/versions\/524\/divisions\/127001%20online\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F9%2Fversions%2F524%2Fdivisions%2F127001%2520online\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Doctrine chr\u00e9tienne (De doctrina christiana)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/131\/versions\/525\/divisions\/127689\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F131%2Fversions%2F525%2Fdivisions%2F127689\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"V._Trait\u00e9s_sur_l'\u00e2me_et_anthropologie\"><span id=\"V._Trait.C3.A9s_sur_l.27.C3.A2me_et_anthropologie\"><\/span>V. Trait\u00e9s sur l&rsquo;\u00e2me et anthropologie<\/h4>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">De la grandeur de l&rsquo;\u00e2me<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/418\/versions\/602\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F418%2Fversions%2F602%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Immortalit\u00e9 de l&rsquo;\u00e2me (De immortalitate animae)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/413\/versions\/597\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F413%2Fversions%2F597%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Des deux \u00c2mes (De duabus animabus)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/426\/versions\/610\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F426%2Fversions%2F610%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">\u00c2me et son origine (De natura et origine animae)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/448\/versions\/632\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F448%2Fversions%2F632%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"VI._Ex\u00e9g\u00e8se_biblique\"><span id=\"VI._Ex.C3.A9g.C3.A8se_biblique\"><\/span>VI. Ex\u00e9g\u00e8se biblique<\/h4>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading5\" style=\"text-align: justify;\">\n<h5 id=\"Ancien_Testament\">Ancien Testament<\/h5>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Gen\u00e8se &#8211; commentaire contre les Manich\u00e9ens (De Genesi contra Manichaeos)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/377\/versions\/560\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F377%2Fversions%2F560%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Gen\u00e8se &#8211; commentaire au sens litt\u00e9ral (De Genesi ad litteram)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/379\/versions\/562\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F379%2Fversions%2F562%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Gen\u00e8se \u2013 commentaire litt\u00e9ral inachev\u00e9 (De Genesi ad litteram liber imperfectus)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/378\/versions\/561\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F378%2Fversions%2F561%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><i>Gen\u00e8se &#8211; autre commentaire sur le d\u00e9but de la Gen\u00e8se<\/i><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Locutions sur l&rsquo;Heptateuque (Locutiones in Heptateuchum)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/380\/versions\/563\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F380%2Fversions%2F563%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Questions sur l&rsquo;Heptateuque (Quaestiones in Heptateuchum)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/381\/versions\/564\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F381%2Fversions%2F564%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Job &#8211; Annotations sur le livre de Job (Adnotationes in Iob)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/382\/versions\/565\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F382%2Fversions%2F565%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Discours sur les Psaumes (Enarrationes in Psalmos)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/396\/versions\/580\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F396%2Fversions%2F580%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading5\" style=\"text-align: justify;\">\n<h5 id=\"Nouveau_Testament\">Nouveau Testament<\/h5>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\"><a title=\"De consensu evangelistarum\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/De_consensu_evangelistarum\">De consensu evangelistarum<\/a><\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/384\/versions\/567\/divisions\/151111\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F384%2Fversions%2F567%2Fdivisions%2F151111\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Questions sur les \u00c9vangiles<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/386\/versions\/569\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F386%2Fversions%2F569%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Sermon sur la Montagne (Explication du)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/385\/versions\/568\/divisions\/137386\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F385%2Fversions%2F568%2Fdivisions%2F137386\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">17 Questions sur l&rsquo;\u00c9vangile de saint Matthieu<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/387\/versions\/570\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F387%2Fversions%2F570%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Trait\u00e9 sur l&rsquo;\u00c9vangile de saint Jean &#8211; 124 trait\u00e9s<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/34\/versions\/526\/divisions\/127844\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F34%2Fversions%2F526%2Fdivisions%2F127844\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Commentaire de l&rsquo;\u00c9p\u00eetre de saint Paul aux Romains (Expositio quarumdam propositionum ex epistula ad Romanos), ainsi qu&rsquo;un commentaire inachev\u00e9<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/388\/versions\/571\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F388%2Fversions%2F571%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Commentaire sur l&rsquo;\u00c9p\u00eetre aux Galates de saint Paul (Epistulae ad Galatas expositio)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/390\/versions\/573\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F390%2Fversions%2F573%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Lettre aux Galates (Commentaire de)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/390\/versions\/573\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F390%2Fversions%2F573%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><i>Lettre aux Romains &#8211; explication de propositions<\/i><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Parthes (saint Jean) (Epitre aux)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/397\/versions\/581\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F397%2Fversions%2F581%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"VII._\u0152uvres_pol\u00e9miques\"><span id=\"VII._.C5.92uvres_pol.C3.A9miques\"><\/span>VII. \u0152uvres pol\u00e9miques<\/h4>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading5\" style=\"text-align: justify;\">\n<h5 id=\"Contre_le_manich\u00e9isme\"><span id=\"Contre_le_manich.C3.A9isme\"><\/span>Contre le manich\u00e9isme<\/h5>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Des M\u0153urs de l&rsquo;\u00c9glise catholique et des M\u0153urs de Manich\u00e9ens (De moribus ecclesiae catholicae et de moribus Manichaeorum libri duo)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/417\/versions\/601\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F417%2Fversions%2F601%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><i>Trait\u00e9 du Libre Arbitre, en trois livres<\/i>\u00a0(<i>De libero arbitrio libri tres<\/i>)<\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Vraie Religion (De la)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/421\/versions\/605\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F421%2Fversions%2F605%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Utilit\u00e9 de la Foi (De utilitate credendi)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/425\/versions\/609\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F425%2Fversions%2F609%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Fortunat (Conf\u00e9rence avec)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/427\/versions\/611\/divisions%20online\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F427%2Fversions%2F611%2Fdivisions%2520online\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><i>Contre Fortunat le Manich\u00e9en<\/i>\u00a0(<i>Contra Fortunatum Manichaeum<\/i>)<\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Contre Adimantus (Contra Adimantum)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/428\/versions\/612\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F428%2Fversions%2F612%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">R\u00e9futation de l&rsquo;\u00e9p\u00eetre manich\u00e9enne. Lettre Fondamentale (Contra epistulam fundamenti)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/429\/versions\/613\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F429%2Fversions%2F613%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">De la Nature du Bien (De natura boni)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/432\/versions\/616\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F432%2Fversions%2F616%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\"><a title=\"Contre Faustus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Contre_Faustus\">Contre Fauste, manich\u00e9en<\/a>\u00a0(Contra Faustum Manichaeum)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/430\/versions\/614\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F430%2Fversions%2F614%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Conf\u00e9rence avec le manich\u00e9en F\u00e9lix (Contra Felicem Manichaeum)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/431\/versions\/615\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F431%2Fversions%2F615%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Secundinus &#8211; R\u00e9futation par Augustin (Contra Secundinum Manichaeum)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/434\/versions\/618\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F434%2Fversions%2F618%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Epistula Secundini<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/433\/versions\/617\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F433%2Fversions%2F617%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><i>De la foi contre les manich\u00e9ens<\/i>\u00a0(<i>De fide contra Manichaeos<\/i>)<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading5\" style=\"text-align: justify;\">\n<h5 id=\"Contre_le_donatisme\">Contre le donatisme<\/h5>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><i>Chant populaire contre les donatistes<\/i><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Du Bapt\u00eame contre les donatistes<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/437\/versions\/626\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F437%2Fversions%2F626%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Contre les lettres de\u00a0<a title=\"P\u00e9tilien de Cirta\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9tilien_de_Cirta\">P\u00e9tilien<\/a>\u00a0(Contra litteras Petiliani)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/443\/versions\/627\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F443%2Fversions%2F627%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Unit\u00e9 de l&rsquo;\u00c9glise (Trait\u00e9 de l&rsquo; &#8211; Contre les Donatistes)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/444\/versions\/628\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F444%2Fversions%2F628%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Parm\u00e9nien (R\u00e9futation d&rsquo;un \u00e9crit de)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/441\/versions\/625\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F441%2Fversions%2F625%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Contre Cresconius &#8211; Manich\u00e9en (Contra Cresconium)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/446\/versions\/630\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F446%2Fversions%2F630%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Unit\u00e9 du Bapt\u00eame<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/442\/versions\/621\/division\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F442%2Fversions%2F621%2Fdivision\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><i>Avertissement aux donatistes<\/i><\/li>\n<li><i>R\u00e9sum\u00e9 d&rsquo;une conf\u00e9rence avec les donatistes<\/i><\/li>\n<li><i>Epistula ad catholicos de secta Donatistarum<\/i><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Discours au peuple de l&rsquo;\u00c9glise de C\u00e9sar\u00e9e<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/439\/versions\/623\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F439%2Fversions%2F623%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Gaudentius (R\u00e9futation de la Doctrine de)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/438\/versions\/622\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F438%2Fversions%2F622%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading5\" style=\"text-align: justify;\">\n<h5 id=\"Contre_le_p\u00e9lagianisme\"><span id=\"Contre_le_p.C3.A9lagianisme\"><\/span>Contre le p\u00e9lagianisme<\/h5>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">M\u00e9rite, R\u00e9mission des P\u00e9ch\u00e9s, Bapt\u00eame des Petits Enfants<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/445\/versions\/629\/divisions%20online\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F445%2Fversions%2F629%2Fdivisions%2520online\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">De l&rsquo;Esprit et de la Lettre (De spiritu et littera)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/457\/versions\/641\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F457%2Fversions%2F641%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">De la Nature et de la Gr\u00e2ce (De natura et gratia)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/458\/versions\/642\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F458%2Fversions%2F642%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">De la Perfection de la Justice de l&rsquo;homme (De perfectione iustitiae hominis)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/459\/versions\/643\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F459%2Fversions%2F643%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Actes du Proc\u00e8s de P\u00e9lage (De gestis Pelagii)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/478\/versions\/668\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F478%2Fversions%2F668%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Gr\u00e2ce de J\u00e9sus-Christ et P\u00e9ch\u00e9 Originel<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unify.ch\/works\/447\/versions\/631\/divisions%20online\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unify.ch%2Fworks%2F447%2Fversions%2F631%2Fdivisions%2520online\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Mariage et Concupiscence (De nuptiis et concupiscentia)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/449\/versions\/633\/divisions\/146736\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F449%2Fversions%2F633%2Fdivisions%2F146736\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">La Gr\u00e2ce et le libre arbitre (De gratia et libero arbitrio)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/452\/versions\/636\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F452%2Fversions%2F636%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Gr\u00e2ce et du Livre Arbitre (Trait\u00e9 de la)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/452\/versions\/636\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F452%2Fversions%2F636%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">De la correction et la Gr\u00e2ce<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/453\/versions\/637\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F453%2Fversions%2F637%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Pr\u00e9destination des saints<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/454\/versions\/638\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F454%2Fversions%2F638%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Pers\u00e9v\u00e9rance (Du Don de la)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/455\/versions\/639\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F455%2Fversions%2F639%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Contre\u00a0<a title=\"Julien d'\u00c9clane\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Julien_d%27%C3%89clane\">Julien<\/a>\u00a0(Contra Iulianum opus imperfectum)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/451\/versions\/635\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F451%2Fversions%2F635%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Julien (Contre la\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"Deuxi\u00e8me\">2<sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0R\u00e9ponse de &#8211; p\u00e9lagien)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/456\/versions\/640\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F456%2Fversions%2F640%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading5\" style=\"text-align: justify;\">\n<h5 id=\"Autres_pol\u00e9miques\"><span id=\"Autres_pol.C3.A9miques\"><\/span>Autres pol\u00e9miques<\/h5>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Juifs (Contre les)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/424\/versions\/608\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F424%2Fversions%2F608%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Contre un adversaire de la Loi et des Proph\u00e8tes<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/435\/versions\/619\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F435%2Fversions%2F619%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><i>Doctrine des Ariens<\/i><\/li>\n<li><i>Contre la doctrine des ariens<\/i><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">H\u00e9r\u00e9sies (Des)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/423\/versions\/607\/divisions%20online\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F423%2Fversions%2F607%2Fdivisions%2520online\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Orose (\u00e0 Orose sur les Priscillianistes et les Orig\u00e9nistes)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/436\/versions\/620\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F436%2Fversions%2F620%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"VIII._\u0152uvres_pastorales_et_morales\"><span id=\"VIII._.C5.92uvres_pastorales_et_morales\"><\/span>VIII. \u0152uvres pastorales et morales<\/h4>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading5\" style=\"text-align: justify;\">\n<h5 id=\"Morale_chr\u00e9tienne\"><span id=\"Morale_chr.C3.A9tienne\"><\/span>Morale chr\u00e9tienne<\/h5>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Du combat chr\u00e9tien (De agone christiano)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/398\/versions\/582\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F398%2Fversions%2F582%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Foi aux choses qu&rsquo;on ne voit pas (De la)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/394\/versions\/577\/divisions%20online\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F394%2Fversions%2F577%2Fdivisions%2520online\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">De la Foi et du Symbole (De fide et symbolo)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/395\/versions\/578\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F395%2Fversions%2F578%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Foi et \u0152uvres (De la Foi et des \u0152uvres)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/129\/versions\/579\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F129%2Fversions%2F579%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><i>Symbole (Du)<\/i><\/li>\n<li><i>Trait\u00e9 de l&rsquo;Esp\u00e9rance, Foi et Charit\u00e9<\/i><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">De la continence (De continentia)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/399\/versions\/583\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F399%2Fversions%2F583%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><i>De la Patience<\/i>\u00a0(<i>De patientia<\/i>)<\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">De la Discipline Chr\u00e9tienne<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/409\/versions\/593\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F409%2Fversions%2F593%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading5\" style=\"text-align: justify;\">\n<h5 id=\"Mariage_et_famille\">Mariage et famille<\/h5>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Mariage (Les Biens du)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/400\/versions\/584\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F400%2Fversions%2F584%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">De l&rsquo;adult\u00e8re dans le mariage (De adulterinis coniugiis)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/403\/versions\/587\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F403%2Fversions%2F587%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Avantages de la Viduit\u00e9<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/402\/versions\/586\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F402%2Fversions%2F586%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading5\" style=\"text-align: justify;\">\n<h5 id=\"Pratiques_chr\u00e9tiennes\"><span id=\"Pratiques_chr.C3.A9tiennes\"><\/span>Pratiques chr\u00e9tiennes<\/h5>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><i>Trait\u00e9 du Cat\u00e9chisme<\/i><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Des Devoirs \u00e0 rendre aux Morts (De cura pro mortuis gerenda)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/408\/versions\/592\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F408%2Fversions%2F592%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">De la Divination des D\u00e9mons (De divinatione daemonum)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/407\/versions\/591\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F407%2Fversions%2F591%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Mensonge (Du)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/404\/versions\/588\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F404%2Fversions%2F588%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span>\u00a0<sup id=\"cite_ref-Perdu_502-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Perdu-502\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>n 31<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Mensonge (Contre le)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/405\/versions\/589\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F405%2Fversions%2F589%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Utilit\u00e9 du Je\u00fbne<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/410\/versions\/594\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F410%2Fversions%2F594%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"IX._Vie_monastique\">IX. Vie monastique<\/h4>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">R\u00e8gle de saint Augustin (La)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/422\/versions\/606\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F422%2Fversions%2F606%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Du Travail des Moines (De opere monachorum)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/406\/versions\/590\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F406%2Fversions%2F590%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"X._Sermons_et_hom\u00e9lies\"><span id=\"X._Sermons_et_hom.C3.A9lies\"><\/span>X. Sermons et hom\u00e9lies<\/h4>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><i>Sermons D\u00e9tach\u00e9s<\/i><\/li>\n<li><i>Sermons sur l&rsquo;Ancien Testament<\/i><\/li>\n<li><i>Sermons sur l&rsquo;\u00e9vangile de saint Matthieu<\/i><\/li>\n<li><i>Sermons sur l&rsquo;\u00e9vangile de saint Marc<\/i><\/li>\n<li><i>Sermons sur l&rsquo;\u00e9vangile de saint Luc<\/i><\/li>\n<li><i>Sermons sur l&rsquo;\u00e9vangile de saint Jean<\/i><\/li>\n<li><i>Sermons sur les Actes des Ap\u00f4tres<\/i><\/li>\n<li><i>Sermons sur divers passages de l&rsquo;\u00c9criture sainte<\/i><\/li>\n<li><i>Sermons pour les Solennit\u00e9s et Sermons Pan\u00e9gyriques<\/i><\/li>\n<li><i>Sermons In\u00e9dits<\/i>\u00a0(201 sermons)<\/li>\n<li><i>Sermons Dolbeau 1-10<\/i>, Institut d&rsquo;\u00e9tudes augustiniennes, 2020<\/li>\n<li><i>Du Cantique Nouveau<\/i><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">La Ruine de Rome (La)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/411\/versions\/595\/divisions%20online\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F411%2Fversions%2F595%2Fdivisions%2520online\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><i>Maximin (Conf\u00e9rence avec)<\/i><\/li>\n<li><i>Rusticianus (Sur le sous-diacre)<\/i><\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"XI._Correspondance\">XI. Correspondance<\/h4>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Lettres (Epistulae)<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/bkv.unifr.ch\/works\/376\/versions\/559\/divisions\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbkv.unifr.ch%2Fworks%2F376%2Fversions%2F559%2Fdivisions\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><i>Lettres in\u00e9dites<\/i>\u00a0(<i>Epistolae ex duobus codicibus nuper in lucem prolatae<\/i>)<sup id=\"cite_ref-504\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-504\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>n 33<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"XII._Divers\">XII. Divers<\/h4>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><i>Le Miroir Sacr\u00e9<\/i>\u00a0(<i>Speculum quis ignorat<\/i>)<\/li>\n<li><i>83 Questions<\/i><\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour une classification des \u00e9crits, la Biblioth\u00e8que Augustinienne propose neuf s\u00e9ries\u00a0: opuscules, Dieu et son \u0153uvre, la Gr\u00e2ce, Trait\u00e9s anti-donatistes, La Cit\u00e9 de Dieu, Lettres, Ex\u00e9g\u00e8se, Enarrationes in Psalmos et les trait\u00e9s sur saint Jean<sup id=\"cite_ref-Biblioth\u00e8que_augustinienne_505-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Biblioth%C3%A8que_augustinienne-505\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>472<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"\u0152uvres_apocryphes\"><span id=\".C5.92uvres_apocryphes\"><\/span>\u0152uvres apocryphes<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span id=\"Pseudo-Augustin\"><\/span>Certains ouvrages sont dits\u00a0<a title=\"Apocryphe (litt\u00e9rature et art)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Apocryphe_(litt%C3%A9rature_et_art)\">apocryphes<\/a>\u00a0ou\u00a0<a title=\"Pseud\u00e9pigraphe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pseud%C3%A9pigraphe\">pseud\u00e9pigraphes<\/a>\u00a0: ils ont \u00e9t\u00e9 attribu\u00e9s \u00e0 tort \u00e0 Augustin. Les auteurs de ces ouvrages sont d\u00e9sign\u00e9s comme les \u00ab\u00a0Pseudo-Augustin\u00a0\u00bb.<\/p>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\"><a title=\"Altercatio Ecclesiae et Synagogae\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Altercatio_Ecclesiae_et_Synagogae\">Altercatio Ecclesiae et Synagogae<\/a><\/span><\/i>, un trait\u00e9 opposant christianisme et juda\u00efsme<sup id=\"cite_ref-506\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-506\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>473<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/li>\n<li>Les \u00e9crits d&rsquo;<a title=\"Augustin Erig\u00e8ne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_Erig%C3%A8ne\">Augustin Erig\u00e8ne<\/a><sup id=\"cite_ref-citx1_507-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-citx1-507\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>474<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/li>\n<li>Plusieurs \u0153uvres de\u00a0<a title=\"Quodvultdeus de Carthage\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Quodvultdeus_de_Carthage\">Quodvultdeus de Carthage<\/a><sup id=\"cite_ref-508\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-508\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>475<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><\/li>\n<li><i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">Quaestiones Veteris et Novi Testamenti<\/span><\/i>, des trait\u00e9s d&rsquo;<a title=\"Ex\u00e9g\u00e8se biblique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ex%C3%A9g%C3%A8se_biblique\">ex\u00e9g\u00e8ses biblique<\/a>\u00a0maintenant attribu\u00e9s \u00e0\u00a0<a title=\"Ambrosiaster\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ambrosiaster\">Ambrosiaster<\/a>, le Pseudo-<a title=\"Ambroise de Milan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ambroise_de_Milan\">Ambroise<\/a><sup id=\"cite_ref-citx1_507-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-citx1-507\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>474<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><\/li>\n<li>Plusieurs sermons dont le\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">Liber der assumptione<\/span><\/i><sup id=\"cite_ref-Mimouni_509-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Mimouni-509\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>476<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/li>\n<li>Le trait\u00e9 p\u00e9dagogique et th\u00e9orique\u00a0<i>De Rhetorica<\/i>\u00a0ou\u00a0<i>Principia<\/i>, consid\u00e9r\u00e9 comme faisant partie des livres des arts lib\u00e9raux avec\u00a0<i>De Musica<\/i>, \u00e9crit juste avant son bapt\u00eame (<i>R\u00e9visions<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"1\"><span class=\"romain\">I<\/span><\/abbr>, 6). La question de l&rsquo;authenticit\u00e9 divise les savants et n&rsquo;est pas d\u00e9finitivement r\u00e9solue. Les arguments sont multiples, ceux en faveur de l&rsquo;authenticit\u00e9 montrent une liaison avec Augustin et la possibilit\u00e9 qu&rsquo;il aurait occasionnellement utilis\u00e9 le grec comme\u00a0<a title=\"Cic\u00e9ron\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cic%C3%A9ron\">Cic\u00e9ron<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Quintilien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Quintilien\">Quintilien<\/a>\u00a0; tandis que ceux qui d\u00e9fendent un travail apocryphe pointent une tradition manuscrite douteuse, le vocabulaire grec souvent utilis\u00e9 et des r\u00e9f\u00e9rences \u00e0\u00a0<a title=\"Hermagoras de Temnos\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hermagoras_de_Temnos\">Hermagoras de Temnos<\/a>, absentes dans les autres \u00e9crits d&rsquo;Augustin<sup id=\"cite_ref-Fleury_510-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Fleury-510\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>477<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Aubin2013_511-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Aubin2013-511\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>478<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-512\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-512\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>479<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/li>\n<li><i>Les Soliloques<\/i>\u00a0dits du tome 9 (les\u00a0<i>Soliloques<\/i>\u00a0dits de Cassaciacum ou du tome 1 sont authentiques),\u00a0<i>Le Manuel<\/i>\u00a0et\u00a0<i>Les M\u00e9ditations<\/i>, au\u00a0<span class=\"nowrap\">livre\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"40\"><span class=\"romain\">XL<\/span><\/abbr><\/span>\u00a0de la\u00a0<i>Patrologie latine<\/i><sup id=\"cite_ref-Cl\u00e9ment_513-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Cl%C3%A9ment-513\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>480<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Ce furent les textes les plus lus d&rsquo;Augustin au Moyen \u00c2ge et souvent imit\u00e9s, mais ce ne sont que des compilations d&rsquo;auteurs ult\u00e9rieurs et des\u00a0<i>Confessions<\/i><sup id=\"cite_ref-Armogathe_514-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Armogathe-514\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>481<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/li>\n<li>Des correspondances apocryphes, telles les lettres \u00e0\u00a0<a title=\"Cyrille de J\u00e9rusalem\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cyrille_de_J%C3%A9rusalem\">Cyrille de J\u00e9rusalem<\/a><sup id=\"cite_ref-Bollard_515-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Bollard-515\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>482<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/li>\n<li>Un trait\u00e9 contre les manich\u00e9ens, le\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">Commonitorium quomodo sit agendum cum Manichaeis<\/span><\/i>.<\/li>\n<li>Le\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">Liber de divinis scripturis<\/span><\/i>, un recueil de citations bibliques<sup id=\"cite_ref-De_Bruyne_516-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-De_Bruyne-516\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>483<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/li>\n<li>La citation \u00ab\u00a0Nous sommes n\u00e9s entre les urines et les f\u00e8ces\u00a0\u00bb (<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">inter urinas et faeces nascimur<\/span><\/i>), longtemps attribu\u00e9e \u00e0 Augustin, vient plus probablement du\u00a0<i>Contre les Chr\u00e9tiens<\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Porphyre de Tyr\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Porphyre_de_Tyr\">Porphyre de Tyr<\/a><sup id=\"cite_ref-517\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-517\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>n 34<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<sup id=\"cite_ref-Bres_518-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Bres-518\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>484<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/li>\n<li>L&rsquo;<i>Hypomnesticon<\/i>, trait\u00e9 de r\u00e9futation contre les\u00a0<a title=\"P\u00e9lagianisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9lagianisme\">p\u00e9lagiens<\/a><sup id=\"cite_ref-Savignac_519-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Savignac-519\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>485<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Grondeux_520-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Grondeux-520\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>486<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/li>\n<li>Le trait\u00e9\u00a0<i>Categoriae decem<\/i>, traduction et commentaire des\u00a0<i><a title=\"Cat\u00e9gories (Aristote)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cat%C3%A9gories_(Aristote)\">Cat\u00e9gories<\/a><\/i>\u00a0d&rsquo;<a title=\"Aristote\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aristote\">Aristote<\/a><sup id=\"cite_ref-Galonnier_521-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Galonnier-521\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>487<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"\u00c9ditions_de_l'\u0153uvre\"><span id=\".C3.89ditions_de_l.27.C5.93uvre\"><\/span>\u00c9ditions de l&rsquo;\u0153uvre<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Au fil des si\u00e8cles, plusieurs \u00e9ditions ont vu le jour, couvrant la plupart des \u0153uvres d&rsquo;Augustin, outre de nombreuses \u00e9ditions d&rsquo;\u0153uvres individuelles.<\/p>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><a title=\"Congr\u00e9gation de Saint-Maur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Congr%C3%A9gation_de_Saint-Maur\">Congr\u00e9gation de Saint-Maur<\/a>\u00a0(M.A.U.R.), publi\u00e9 en 1679-1700. Malgr\u00e9 la pol\u00e9mique du\u00a0<a title=\"Jans\u00e9nisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jans%C3%A9nisme\">jans\u00e9nisme<\/a>, c&rsquo;est l&rsquo;une des \u00e9ditions de r\u00e9f\u00e9rence<sup id=\"cite_ref-Kriegel_522-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Kriegel-522\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>488<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.\n<ul>\n<li>T.1\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/archive.org\/details\/sanctiaureliiaug00augu\" rel=\"nofollow\">disponible<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Farchive.org%2Fdetails%2Fsanctiaureliiaug00augu\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Internet Archive\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Internet_Archive\">Internet Archive<\/a><\/i><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li>L&rsquo;\u00e9dition \u00ab\u00a0Gu\u00e9rin\u00a0\u00bb, dirig\u00e9e par Poujoulat et Raulx, Bar-le-Duc, 1864-1873, 17 volumes.\n<ul>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/fr.wikisource.org\/wiki\/Augustin_d%E2%80%99Hippone\/Questions_sur_les_%C3%89vangiles\">Questions sur les \u00c9vangiles<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Ffr.wikisource.org%2Fwiki%2FAugustin_d%25E2%2580%2599Hippone%2FQuestions_sur_les_%25C3%2589vangiles\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0(Wikisource)<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li>L&rsquo;\u00e9dition \u00ab\u00a0Viv\u00e8s\u00a0\u00bb, dirig\u00e9e par P\u00e9ronne, Ecalle, Vincent, Charpentier et Barreau, Paris, 1869-1878, 34 volumes, \u00e9dition bilingue.<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"colonnes\" style=\"text-align: justify;\">\n<ul>\n<li>T.1\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k6541208t\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k6541208t\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/li>\n<li>T.2\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k65405007\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k65405007\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/li>\n<li>T.3\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k6539534j\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k6539534j\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/li>\n<li>T.4\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k65394739\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k65394739\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/li>\n<li>T.5\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k6539737g\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k6539737g\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/li>\n<li>T.6\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k6539519v\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k6539519v\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/li>\n<li>T.7\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k65778379\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k65778379\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/li>\n<li>T.8\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k6539530w\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k6539530w\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/li>\n<li>T.9\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k6541925r\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k6541925r\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/li>\n<li>T.10\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k96902028\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k96902028\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/li>\n<li>T.11\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k6542398w\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k6542398w\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/li>\n<li>T.12\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k65419213\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k65419213\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/li>\n<li>T.13\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k65425300\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k65425300\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/li>\n<li>T.14\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k6543086z\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k6543086z\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/li>\n<li>T.15\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k6543242g\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k6543242g\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/li>\n<li>T.16\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k65431817\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k65431817\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/li>\n<li>T.17\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k65432449\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k65432449\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/li>\n<li>T.18\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k65431832\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k65431832\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/li>\n<li>T.19\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k6543184\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k6543184\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/li>\n<li>T.20\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k65431832\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k65431832\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/li>\n<li>T.21\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k6543577q\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k6543577q\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/li>\n<li>T.22\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k6543187q\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k6543187q\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/li>\n<li>T.23\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k6550493t\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k6550493t\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/li>\n<li>T.24\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k6550493t\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k6550493t\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/li>\n<li>T.25\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k6543884w\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k6543884w\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/li>\n<li>T.26\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k65432234\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k65432234\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/li>\n<li>T.27\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k6543234x\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k6543234x\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/li>\n<li>T.28\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k65445363\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k65445363\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/li>\n<li>T.29\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k6544905x\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k6544905x\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/li>\n<li>T.30\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k65467884\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k65467884\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/li>\n<li>T.31\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k6544682p\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k6544682p\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/li>\n<li>T.32\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k65449656\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k65449656\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li>L&rsquo;\u00e9dition Gaume (1836-1839)<sup id=\"cite_ref-Folliet1995_523-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Folliet1995-523\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>489<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><\/li>\n<li><i><a title=\"Patrologia Latina\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Patrologia_Latina\">Patrologie Latine<\/a><\/i>\u00a0(P. L.) de l&rsquo;<a title=\"Jacques-Paul Migne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques-Paul_Migne\">abb\u00e9 Migne<\/a>,\u00a0<span class=\"nowrap\">tomes\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"32\"><span class=\"romain\">XXXII<\/span><\/abbr><\/span>&#8211;<abbr class=\"abbr\" title=\"45\"><span class=\"romain\">XLV<\/span><\/abbr>, qui reprend la m\u00eame disposition que l&rsquo;\u00e9dition M.A.U.R.<\/li>\n<li><i><a title=\"Corpus Christianorum\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Corpus_Christianorum\">Corpus Christianorum<\/a>, Series Latina<\/i>\u00a0(C.C.)<\/li>\n<li><i><a title=\"Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Corpus_scriptorum_ecclesiasticorum_latinorum\">Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum<\/a><\/i>\u00a0(C.S.E.L.), \u00e9galement nomm\u00e9 Corpus de Vienne, de 1887 \u00e0 2019, la publication est en cours<sup id=\"cite_ref-524\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-524\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>n 35<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. L&rsquo;\u00e9diteur a \u00e9galement comme projet de publication\u00a0<i>Die handschriftliche \u00dcberlieferung der Werke des Heiligen Augustinus<\/i>, en 11 volumes actuellement, sur le recensement de la tradition manuscrite d&rsquo;Augustin.<\/li>\n<li><span id=\"Biblioth\u00e8que_augustinienne\" class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Biblioth\u00e8que augustinienne\u00a0: Les \u0153uvres de saint Augustin<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"Laboratoire d'\u00e9tudes sur les monoth\u00e9ismes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Laboratoire_d%27%C3%A9tudes_sur_les_monoth%C3%A9ismes\">Institut d&rsquo;\u00e9tudes augustiniennes<\/a>\u00a0de la Sorbonne\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.etudes-augustiniennes.paris-sorbonne.fr\/les-collections?lang=fr\" rel=\"nofollow\">pr\u00e9sentation en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.etudes-augustiniennes.paris-sorbonne.fr%2Fles-collections%3Flang%3Dfr\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span>. Publication en cours depuis 1936, \u00e9dition bilingue, 77 tomes ont paru.<\/li>\n<li><i>\u0152uvres<\/i>,\u00a0<a title=\"Biblioth\u00e8que de la Pl\u00e9iade\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Biblioth%C3%A8que_de_la_Pl%C3%A9iade\">Biblioth\u00e8que de la Pl\u00e9iade<\/a>,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Gallimard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallimard\">Gallimard<\/a>, sous la direction de\u00a0<a title=\"Lucien Jerphagnon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lucien_Jerphagnon\">Lucien Jerphagnon<\/a>\u00a0:\u00a0<span id=\"Augustin_1998\" class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">\u0152uvres\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"1\"><span class=\"romain\">I<\/span><\/abbr>. Les Confessions &#8211; Dialogues philosophiques<\/cite>,\u00a0<time>1998<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782070114122\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782070114122\"><span class=\"nowrap\">9782070114122<\/span><\/a>)<\/small><\/span>\u00a0;\u00a0<span id=\"2000\" class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">\u0152uvres\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\"><span class=\"romain\">II<\/span><\/abbr>. La Cit\u00e9 de Dieu<\/cite>,\u00a0<time>2000<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782070106943\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782070106943\"><span class=\"nowrap\">9782070106943<\/span><\/a>)<\/small><\/span>\u00a0;\u00a0<span id=\"2002\" class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">\u0152uvres\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr>. Philosophie, cat\u00e9ch\u00e8se, pol\u00e9mique<\/cite>,\u00a0<time>2002<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782070115136\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782070115136\"><span class=\"nowrap\">9782070115136<\/span><\/a>)<\/small><\/span>.<\/li>\n<li><i>\u0152uvres philosophiques compl\u00e8tes<\/i>, traduction Poujoulat, Raulx,\u00a0<a title=\"Pierre de Labriolle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_de_Labriolle\">Labriolle<\/a>\u00a0(pour\u00a0<i>Les Confessions<\/i>), \u00e9d.\u00a0<a title=\"Les Belles Lettres\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Les_Belles_Lettres\">Les Belles Lettres<\/a>, coll. Classiques favoris, 2018,\u00a0<span class=\"nowrap\">3\u00a0312\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr><\/span>\u00a0(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.lesbelleslettres.com\/livre\/9782251447865\/oeuvres-philosophiques-completes\" rel=\"nofollow\">table des mati\u00e8res<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.lesbelleslettres.com%2Flivre%2F9782251447865%2Foeuvres-philosophiques-completes\">archive<\/a>]<\/small>)<\/li>\n<li><i>Discours sur les Psaumes<\/i>, pr\u00e9face de\u00a0<a title=\"Jean-Louis Chr\u00e9tien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Louis_Chr%C3%A9tien\">Jean-Louis Chr\u00e9tien<\/a>, sous la direction de\u00a0<a title=\"Maxence Caron\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Maxence_Caron\">Maxence Caron<\/a>, traduction Poujoulat, Paris, Le Cerf, coll. Sagesses chr\u00e9tiennes, 2 tomes, 2007.<\/li>\n<li><i>Sermons sur l&rsquo;\u00c9criture<\/i>, pr\u00e9face de\u00a0<a title=\"Maxence Caron\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Maxence_Caron\">Maxence Caron<\/a>,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions Robert Laffont\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_Robert_Laffont\">\u00c9ditions Robert Laffont<\/a>, coll.\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Bouquins\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bouquins\">Bouquins<\/a>, 2014.<\/li>\n<li><span id=\"d'HipponePoque2003\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Augustin_d'HipponeSuzanne_Poque2003\" class=\"ouvrage\">Augustin d&rsquo;Hippone et Suzanne\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Poque<\/span>\u00a0(introduction, texte critique, traduction, notes et index),\u00a0<cite class=\"italique\">Sermons pour la P\u00e2que<\/cite>, \u00c9ditions du Cerf,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Sources chr\u00e9tiennes\u00a0\u00bb (<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a0116),\u00a0<time>2003<\/time>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"premi\u00e8re\">1<sup>re<\/sup><\/abbr>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"\u00e9dition\">\u00e9d.<\/abbr>\u00a01966), 387\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-204-07291-5\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-204-07291-5\"><span class=\"nowrap\">978-2-204-07291-5<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"d'HipponeAga\u00ebsse1994\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Augustin_d'HipponePaul_Aga\u00ebsse1994\" class=\"ouvrage\">Augustin d&rsquo;Hippone et Paul\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Aga\u00ebsse<\/span>\u00a0(introduction, texte critique, traduction et notes),\u00a0<cite class=\"italique\">Commentaire de la Premi\u00e8re \u00c9p\u00eetre de saint Jean<\/cite>\u00a0[\u00ab\u00a0In Epistolam Joannis ad Parthos\u00a0\u00bb], \u00c9ditions du Cerf,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Sources chr\u00e9tiennes\u00a0\u00bb (<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a075),\u00a0<time>1994<\/time>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"premi\u00e8re\">1<sup>re<\/sup><\/abbr>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"\u00e9dition\">\u00e9d.<\/abbr>\u00a01961), 452\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-204-05108-8\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-204-05108-8\"><span class=\"nowrap\">978-2-204-05108-8<\/span><\/a>)<\/small>, \u00e9dition revue et corrig\u00e9e<\/span><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Notes_et_r\u00e9f\u00e9rences\"><span id=\"Notes_et_r.C3.A9f.C3.A9rences\"><\/span>Notes et r\u00e9f\u00e9rences<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Notes\">Notes<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"reference-cadre\" style=\"text-align: justify;\" tabindex=\"0\">\n<div class=\"references-small decimal\">\n<ol class=\"references\" data-mw-group=\"n\">\n<li id=\"cite_note-2\"><span class=\"reference-text\">Le syst\u00e8me \u00e0 deux noms tend \u00e0 devenir \u00e0 cette \u00e9poque la r\u00e8gle pour qui n&rsquo;est pas de grande origine\u00a0: comme la plupart des individus originaires d&rsquo;Afrique romaine, Augustin est ainsi d\u00e9pourvu du\u00a0<i><a title=\"Nom romain\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nom_romain\">tria nomina<\/a><\/i>\u00a0(pr\u00e9nom, nom, surnom) qui caract\u00e9rise notamment \u00e0 Rome les personnalit\u00e9s descendants de grandes familles ou les personnages aux brillantes carri\u00e8res\u00a0; cf.\u00a0<span id=\"Mandouze2003\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Andr\u00e9_Mandouze2003\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Andr\u00e9 Mandouze\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andr%C3%A9_Mandouze\">Andr\u00e9\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Mandouze<\/span><\/a>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0Un g\u00e9nial anc\u00eatre de l&rsquo;Alg\u00e9rie\u00a0: Augustin d&rsquo;Hippone\u00a0\u00bb<\/cite>, dans Pierre-Yves Fux, Jean-Michel Roessli et Otto Wermelinger (\u00e9ds.),\u00a0<cite class=\"italique\">Augustinus Afer\u00a0: Saint Augustin, africanit\u00e9 et universalit\u00e9<\/cite>, Saint-Paul,\u00a0<time>2003<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782827109432\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782827109432\"><span class=\"nowrap\">9782827109432<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0548<\/span><\/span>\u00a0et\u00a0<span id=\"Lancel1994\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Serge_Lancel1994\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Serge Lancel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Serge_Lancel\">Serge\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Lancel<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Saint Augustin<\/cite>, Fayard,\u00a0<time>1994<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-213-64233-8\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-213-64233-8\"><span class=\"nowrap\">978-2-213-64233-8<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"chapitre(s)\">chap.<\/abbr>\u00a0I (\u00ab\u00a0Thagaste\u00a0\u00bb)<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-5\"><span class=\"reference-text\">Voir\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Ellingsen2005\">Ellingsen 2005<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a010\u00a0:\u00a0<span class=\"citation not_fr_quote\" lang=\"la\">\u00ab\u00a0<span class=\"italique\">Noli istum Poenum monentem vel admonentem terrena intlatus propagine spernere\u2026<\/span>\u00a0\u00bb<\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-11\"><span class=\"reference-text\"><span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Monica est le diminutif de Monna, un nom indig\u00e8ne lui-m\u00eame bien attest\u00e9, qui est aussi celui d&rsquo;une divinit\u00e9 locale dont le culte est mentionn\u00e9 sur une inscription de Thignica, dans la vall\u00e9e de la Medjerda\u00a0\u00bb<\/span>. (<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Lancel\">Lancel<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a020)<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-12\"><span class=\"reference-text\">Essentiellement dans la deuxi\u00e8me moiti\u00e9 du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"20\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XX<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle\u00a0; voir par exemple l&rsquo;ouvrage de\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#O%E2%80%99Meara\">O\u2019Meara<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-14\"><span class=\"reference-text\">Voir par exemple\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a010,\u00a0<span id=\"Mandouze2003\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Andr\u00e9_Mandouze2003\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Andr\u00e9 Mandouze\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andr%C3%A9_Mandouze\">Andr\u00e9 Mandouze<\/a>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0Cl\u00f4ture de la session d&rsquo;Alger\u00a0\u00bb<\/cite>, dans\u00a0<a title=\"Pierre-Yves Fux\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre-Yves_Fux\">Pierre-Yves Fux<\/a>, Jean-Michel Roessli et Otto Wermelinger (\u00e9ds.),\u00a0<cite class=\"italique\">Augustinus Afer\u00a0: saint Augustin, africanit\u00e9 et universalit\u00e9\u00a0: actes du colloque international, Alger-Annaba, 1-7 avril 2001<\/cite>, \u00c9ditions Universitaires Fribourg,\u00a0<time>2003<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-3402160985\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-3402160985\"><span class=\"nowrap\">978-3402160985<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0386<\/span><\/span>\u00a0ou encore\u00a0<span id=\"Camps1979\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Gabriel_Camps1979\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Gabriel Camps\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gabriel_Camps\">Gabriel Camps<\/a>, \u00ab\u00a0<cite>Les Numides et la civilisation punique<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Antiquit\u00e9s africaines<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a014,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a01,\u200e\u00a0<time>1979<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">50-51<\/span><\/span><\/span>. L&rsquo;appellation \u00ab\u00a0berb\u00e8re\u00a0\u00bb est en outre r\u00e9guli\u00e8rement qualifi\u00e9e d&rsquo;anachronique concernant cette p\u00e9riode\u00a0;\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"confer (reportez-vous \u00e0\/comparez avec)\">cf.<\/abbr>\u00a0par exemple\u00a0<span id=\"Coyle2003\" class=\"ouvrage\"><span id=\"John_Kevin_Coyle2003\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0John Kevin\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Coyle<\/span>,\u00a0<cite lang=\"en\">\u00ab\u00a0The Self-Identity of North African Christians in Augustine&rsquo;s Time\u00a0\u00bb<\/cite>, dans Pierre-Yves Fux, Jean-Michel Roessli et Otto Wermelinger (\u00e9ds.),\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Augustinus Afer\u00a0: saint Augustin, africanit\u00e9 et universalit\u00e9\u00a0: actes du colloque international, Alger-Annaba, 1-7 avril 2001<\/cite>, \u00c9ditions Universitaires Fribourg,\u00a0<time>2003<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-3402160985\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-3402160985\"><span class=\"nowrap\">978-3402160985<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a062<\/span><\/span>,\u00a0<span id=\"Sears2007\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Gareth_Sears2007\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Gareth\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Sears<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Late Roman African Urbanism\u00a0: Continuity and Transformation in the City<\/cite>, British Archaeological Reports (<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a01693),\u00a0<time>2007<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-1-4073-0131-0\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-1-4073-0131-0\"><span class=\"nowrap\">978-1-4073-0131-0<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a014<\/span><\/span>\u00a0ou encore\u00a0<span id=\"Mod\u00e9ran2013\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Yves_Mod\u00e9ran2013\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Yves Mod\u00e9ran\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Yves_Mod%C3%A9ran\">Yves Mod\u00e9ran<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Les Maures et l\u2019Afrique romaine\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">IV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u2009\u2013\u2009<abbr class=\"abbr\" title=\"7\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">VII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/cite>, Publications de l\u2019\u00c9cole fran\u00e7aise de Rome,\u00a0<time>2013<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7283-1003-6\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7283-1003-6\"><span class=\"nowrap\">978-2-7283-1003-6<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a011<\/span><\/span>\u00a0qui \u00e9voque en outre les \u00ab\u00a0ambigu\u00eft\u00e9s id\u00e9ologiques\u00a0\u00bb du terme.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-16\"><span class=\"reference-text\">Peut-\u00eatre deux selon\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a032.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-17\"><span class=\"reference-text\">\u00c0 partir du d\u00e9but du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">IV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, l&rsquo;organisation de l&rsquo;\u00c9glise se calque sur l&rsquo;organisation administrative de l&rsquo;Empire, mais avec parfois des diff\u00e9rences\u00a0; ainsi Hippone rel\u00e8ve administrativement de la province d&rsquo;<a title=\"Province d'Afrique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Province_d%27Afrique\">Afrique proconsulaire<\/a>\u00a0mais est int\u00e9gr\u00e9e dans la\u00a0<a title=\"Province eccl\u00e9siastique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Province_eccl%C3%A9siastique\">province eccl\u00e9siastique<\/a>\u00a0de\u00a0<a title=\"Numidie (province romaine)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Numidie_(province_romaine)\">Numidie<\/a>\u00a0; cf.\u00a0<span id=\"IbbaTraina2006\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Antonio_IbbaGiusto_Traina2006\" class=\"ouvrage\">Antonio\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Ibba<\/span>\u00a0et\u00a0<a title=\"Giusto Traina\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Giusto_Traina\">Giusto\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Traina<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">L&rsquo;Afrique romaine\u00a0: De l&rsquo;Atlantique \u00e0 la Tripolitaine (69-439 ap. J.-C.)<\/cite>, Br\u00e9al,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Amphi Histoire ancienne\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2006<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7495-0574-9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7495-0574-9\"><span class=\"nowrap\">978-2-7495-0574-9<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0163<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-18\"><span class=\"reference-text\">Augustin aura beaucoup de mal avec la langue grecque, qu&rsquo;il ne ma\u00eetrise jamais, ce qui est pour lui un handicap, notamment pour l&rsquo;acc\u00e8s aux ouvrages philosophiques et th\u00e9ologiques. Sur cette question de la ma\u00eetrise du grec par Augustin, voir l&rsquo;analyse nuanc\u00e9e de\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Marrou1958\">Marrou 1958<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a027<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-26\"><span class=\"reference-text\">Sur le type d&rsquo;\u00e9ducation re\u00e7ue par Augustin et la place qu&rsquo;y joue la m\u00e9morisation des auteurs latins, se reporter \u00e0\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Marrou1958\">Marrou 1958<\/a>. L&rsquo;ouvrage de Peter Brown (<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>) contient aussi des r\u00e9f\u00e9rences utiles et des d\u00e9tails pr\u00e9cis sur ce genre d&rsquo;\u00e9ducation.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-29\"><span class=\"reference-text\"><span class=\"citation not_fr_quote\" lang=\"la\">\u00ab\u00a0<span class=\"italique\">Arbor erat pirus in vicinia nostr\u00e6 vine\u00e6 pomis onusta nec forma nec sapore illecebrosis. Ad hanc excutiendam atque asportandam nequissimi adulescentuli perreximus nocte intempesta, quousque ludum de pestilenti\u00e6 more in areis produxeramus, et abstulimus inde onera ingentia non ad nostras epulas, sed vel proicienda porcis, etiamsi aliquid inde comedimus, dum tamen fieret a nobis quod eo liberet, quo non liceret&rsquo;<\/span>\u00a0\u00bb<\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-32\"><span class=\"reference-text\"><span class=\"citation not_fr_quote\" lang=\"la\">\u00ab\u00a0<span class=\"italique\">Nondum amabam sed amare amabam et secretiore indigentia oderam me minus indigentem<\/span>\u00a0\u00bb<\/span>. Cit\u00e9 dans\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a046.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-43\"><span class=\"reference-text\">Sur le s\u00e9nateur Symmaque, voir G. Boissier,\u00a0<i>La Fin du paganisme<\/i>. Paris, 1896, 2 volumes. Le second volume contient des d\u00e9veloppements sur Symmaque. Sur les liens d&rsquo;Augustin avec le s\u00e9nateur Symmaque, voir\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a089 et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Marrou1958\">Marrou 1958<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a03<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-80\"><span class=\"reference-text\">Toutefois l&rsquo;historien Mohamed Bazama rejette l&rsquo;hypoth\u00e8se selon laquelle \u00ab\u00a0les musulmans auraient cherch\u00e9 \u00e0 obtenir un quelconque profit mat\u00e9riel des reliques de saint Augustin ou de qui que ce soit d&rsquo;autre\u00a0\u00bb\u00a0; cf.\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Rowland2001\">Rowland 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0148.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-126\"><span class=\"reference-text\"><span class=\"citation not_fr_quote\" lang=\"en\">\u00ab\u00a0<span class=\"italique\">What sets the Neoplatonic ontology apart, however, is both the resolutness of its promise and the architectonic grandeur with which it complements the world of visible appearances(<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Mendelson2010\">Mendelson 2010<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a012)<\/span>\u00a0\u00bb<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-211\"><span class=\"reference-text\"><span class=\"citation not_fr_quote\" lang=\"la\">\u00ab\u00a0<span class=\"italique\">Numquid potest diligere fratrem et non diligere dilectionem\u00a0? Necesse est ut diligat dilectionem. Diligendo dilectionem, Deum diligit<\/span>\u00a0\u00bb<\/span>. Cit\u00e9 dans\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Arendt1999\">Arendt 1999<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0126 et 146.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-246\"><span class=\"reference-text\"><span class=\"citation not_fr_quote\" lang=\"en\">\u00ab\u00a0<span class=\"italique\">For it is not the body that perceives, but the soul through the body, which messenger, as it were, the soul uses to form in itself the very thing which is announced from the outside<\/span>\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0(<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Matthews2001\">Matthews 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a075).<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-253\"><span class=\"reference-text\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr><span class=\"citation\">\u00ab\u00a0The sound of Rousseau&rsquo;s truth is\u00a0<i>je, je, je<\/i>, -I,I,I:the sound of Augustine&rsquo;s truth is\u00a0<i>tu, tu, tu<\/i>\u00a0-Thou, thou, thou\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0(<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Chappell2014\">Chappell 2014<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0204)<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-264\"><span class=\"reference-text\"><span class=\"citation not_fr_quote\" lang=\"la\">\u00ab\u00a0<span class=\"italique\">Inimicus ergo iustitiae est, qui poenae timore non peccat, amicus autem erit; si eius amore non peccat; tunc enim vere timebit peccare. Nam qui gehennas metuit, non peccare metuit sed ardere<\/span>\u00a0\u00bb<\/span>. (<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Kent2001\">Kent 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0231).<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-291\"><span class=\"reference-text\"><i>the instant of death is the Platonic \u00ab\u00a0suddenly\u00a0\u00bb at which the law of the excluded middle is not in force<\/i>.\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Knuuttila2001\">Knuuttila 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0112.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-296\"><span class=\"reference-text\">Alors que la plupart des calculs de ses contemporains dataient le d\u00e9but de l&rsquo;Histoire 5\u00a0500\u00a0ans avant la naissance de J\u00e9sus, ce qui pla\u00e7ait le sac de Rome de 410 en 5910, Augustin rajeunit le monde de plusieurs centaines d&rsquo;ann\u00e9es, pla\u00e7ant l&rsquo;Incarnation en 5199, ce qui retarde l&rsquo;ann\u00e9e 6000 \u00e0 l&rsquo;an 801 (<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Landes\">Landes<\/a>)<sup id=\"cite_ref-Augustine_on_the_Creation_of_the_World_294-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Augustine_on_the_Creation_of_the_World-294\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>275<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. En 1501, dans le\u00a0<i><a title=\"Livre des proph\u00e9ties\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Livre_des_proph%C3%A9ties\">Livre des proph\u00e9ties<\/a><\/i>,\u00a0<a title=\"Christophe Colomb\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Christophe_Colomb\">Christophe Colomb<\/a>\u00a0se basait sur un autre calcul attribu\u00e9 \u00e0 Augustin pour \u00e9tablir la fin du monde en 1656<sup id=\"cite_ref-Libro_de_las_Profec\u00edas_295-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#cite_note-Libro_de_las_Profec%C3%ADas-295\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>276<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-321\"><span class=\"reference-text\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr><span class=\"citation\">\u00ab\u00a0<i>that because civil institutions are a necessary response to sin, they are not something natural in the full sense; in the end civil society is theologically neutral and serves ephemeral ends; it constitutes &lsquo;an area of indeterminacy&rsquo; between the City of God and the City of this world; The state is intrinsically coercive in its method, it involves to some degree domination of one human being, by another, so it could never have come to exist in the Garden of Eden. Such an institution is regrettable, but in the circumstances acceptable. This implies that there is no part of natural law that is intrinsically political; politics are a technical matter and do not engage our full humanity<\/i>. (<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Burnell1992\">Burnell 1992<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a013).\u00a0\u00bb<\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-330\"><span class=\"reference-text\">G. Bardy l&rsquo;a attribu\u00e9e \u00e0\u00a0<a title=\"C\u00e9saire d'Arles\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/C%C3%A9saire_d%27Arles\">C\u00e9saire d&rsquo;Arles<\/a>\u00a0dans la\u00a0<a title=\"Catholic Encyclopedia\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Catholic_Encyclopedia\">Catholic Encyclopedia<\/a>. Voir l&rsquo;\u00e9tude syst\u00e9matique de Luc Verheijen,\u00a0<i>La R\u00e8gle de Saint Augustin.\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"1\"><span class=\"romain\">I<\/span><\/abbr>. Tradition manuscrite, et\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\"><span class=\"romain\">II<\/span><\/abbr>. Recherches historiques<\/i>, Paris, \u00c9tudes augustiniennes, 1967.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-337\"><span class=\"reference-text\"><span class=\"citation not_fr_quote\" lang=\"en\">\u00ab\u00a0<span class=\"italique\">Augustine&rsquo;s teaching on divine illumination, the powers of the soul and seminal reasons<\/span>\u00a0\u00bb<\/span>. (<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Stone2001\">Stone 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0257).<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-339\"><span class=\"reference-text\"><span class=\"citation not_fr_quote\" lang=\"en\">\u00ab\u00a0<span class=\"italique\">Augustine to teach that God had infused into matter, at the moment of creation, intelligible pattern that could be actualize over time on divine illumination, the powers of the soul eand seminal reasons<\/span>\u00a0\u00bb<\/span>. (<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Stone2001\">Stone 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0258).<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-370\"><span class=\"reference-text\"><span class=\"citation not_fr_quote\" lang=\"en\">\u00ab\u00a0<span class=\"italique\">far from being conquered, eradicated or banished, the &lsquo;nihil&rsquo; is overcome only in so far God continues with histoire ongoing conservative activity. God is unable to leave cr\u00e9atures to their own devices, because if he were to do so, the &lsquo;nihil&rsquo; would immediately and spontaneously re-assert itself<\/span>\u00a0\u00bb<\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-394\"><span class=\"reference-text\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0But the death of the Christian god did not end secular variation on the theme of Augustine\u2019s Heavenly City. Marxism, Freudiannism and the recent bizarre Eco-fundamentalism are secular mutation of Augustine. But none of them have succeed in providing a moral anchor to the west\u00a0\u00bb<\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-423\"><span class=\"reference-text\">\u00c0 l&rsquo;exception du\u00a0<i>De Trinitate<\/i>\u00a0; B. Blumenkranz, \u00ab\u00a0Augustin et les Juifs, Augustin et le juda\u00efsme\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Recherches augustiniennes<\/i>, 1 (1958), 225-241,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0235. La section qui suit est tir\u00e9e de cet article.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-436\"><span class=\"reference-text\">En\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1695-10\" data-sort-value=\"1695-10\">octobre 1695<\/time>, des ouvriers travaillant dans la\u00a0<a title=\"Basilique San Pietro in Ciel d'Oro\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Basilique_San_Pietro_in_Ciel_d%27Oro\">basilique San Pietro in Ciel d&rsquo;Oro<\/a>\u00a0d\u00e9couvrent une bo\u00eete en marbre contenant des ossements humains, notamment une partie de cr\u00e2ne. Alors que les chanoines de l&rsquo;\u00e9glise \u00e9taient d&rsquo;avis que ces restes \u00e9taient ceux d&rsquo;Augustin, les membres de l&rsquo;ordre des Augustins estimaient le contraire. L&rsquo;\u00e9v\u00eaque trancha en faveur de ces derniers. Chass\u00e9s de Pavie en 1700, les Augustins trouvent refuge \u00e0 Milan avec les reliques d&rsquo;Augustin et l&rsquo;arche. San Pietro a finalement \u00e9t\u00e9 reconstruit \u00e0 partir de 1870 et consacr\u00e9 \u00e0 nouveau en 1896 lors de la r\u00e9installation des reliques. En 1842, une partie du bras droit d&rsquo;Augustin, le cubitus, qui se trouvait \u00e0 Pavie, a \u00e9t\u00e9 retourn\u00e9 \u00e0 Annaba. Il se trouve maintenant \u00e0 l&rsquo;int\u00e9rieur d&rsquo;un tube de verre dans le bras d&rsquo;une statue en marbre du saint.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-498\"><span class=\"reference-text\"><i>the method of faith seeking understanding<\/i>.\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Clark2001\">Clark 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a092.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-501\"><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.abbaye-saint-benoit.ch\/saints\/augustin\/ordre\/index.htm\" rel=\"nofollow\">Abbaye Saint-Beno\u00eet de Port-Valais\u00a0: Saint Augustin,\u00a0<i>De l&rsquo;Ordre<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.abbaye-saint-benoit.ch%2Fsaints%2Faugustin%2Fordre%2Findex.htm\">archive<\/a>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Perdu-502\"><span class=\"reference-text\">Ouvrage qu&rsquo;il d\u00e9clara avoir perdu, dans le premier livre des\u00a0<i>R\u00e9visions<\/i>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"paragraphe(s)\">\u00a7<\/abbr>\u00a02, 6 et 27) et qui furent retrouv\u00e9s post\u00e9rieurement (source\u00a0:\u00a0<i>Abr\u00e9g\u00e9 de la Grammaire de Saint Augustin<\/i>, Les Belles Lettres Bud\u00e9, 2013,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0XX)<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-503\"><span class=\"reference-text\">Nomm\u00e9\u00a0<i>Ars breuiata<\/i>,\u00a0<i>De grammatica liber<\/i>\u00a0ou\u00a0<i>De Dialectica<\/i>, Augustin parle de cet ouvrage dans les\u00a0<i>Retractationes<\/i>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"1\"><span class=\"romain\">I<\/span><\/abbr>, 6), r\u00e9dig\u00e9 peu avant son bapt\u00eame, dans le cadre d&rsquo;une relecture des disciplines scolaires, ce qu&rsquo;on peut rapproch\u00e9 de\u00a0<i>Musica<\/i>, mais qu&rsquo;il aurait \u00e9gar\u00e9. Le trait\u00e9 fut notamment consult\u00e9 par\u00a0<a title=\"Cassiodore\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cassiodore\">Cassiodore<\/a>. Il est ensuite perdu, mais fut d\u00e9couvert au\u00a0<a title=\"VIIIe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/VIIIe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"8\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">VIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>\u00a0un abr\u00e9g\u00e9 du texte. Il y eut de nombreux d\u00e9bats sur la paternit\u00e9 du texte mais la critique moderne s&rsquo;accorde pour l&rsquo;attribuer \u00e0 Augustin. Voir l&rsquo;\u00e9dition Le Manuscrit en 2008 de Louis Doucet et l&rsquo;\u00e9dition Bud\u00e9 en 2013 de Emmanuel Bermon et Guillaume Bonnet.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-504\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Verheijen1985\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Luc_Verheijen1985\" class=\"ouvrage\">Luc Verheijen, \u00ab\u00a0<cite>Johannes Divjak,\u00a0<i>Sancti Aureli Augustini Opera. Epistolae ex duobus codicibus nuper in lucem prolatae<\/i><\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>L&rsquo;antiquit\u00e9 classique<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"tome\">t.<\/abbr>\u00a054,\u200e\u00a0<time>1985<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">421-422<\/span>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.persee.fr\/doc\/antiq_0770-2817_1985_num_54_1_2165_t1_0421_0000_2\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Fantiq_0770-2817_1985_num_54_1_2165_t1_0421_0000_2\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-517\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Freud1901\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Sigmund_Freud1901\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Sigmund Freud\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sigmund_Freud\">Sigmund Freud<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\"><a title=\"Cinq psychanalyses\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cinq_psychanalyses\">Cinq psychanalyses<\/a><\/cite>, PUF,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0<a title=\"\u0152uvres compl\u00e8tes de Freud \/ Psychanalyse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C5%92uvres_compl%C3%A8tes_de_Freud_\/_Psychanalyse\">\u0152uvres compl\u00e8tes de Freud \/ Psychanalyse<\/a>\u00a0\u00bb,\u00a0<time>1901<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a051<\/span><\/span>\u00a0Freud cite cette phrase, qu&rsquo;il attribue \u00e0 Augustin, dans trois de ses \u00e9crits\u00a0:\u00a0<i><a title=\"Ida Bauer\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ida_Bauer\">Dora<\/a><\/i>, \u00ab\u00a0Du rabaissement g\u00e9n\u00e9ralis\u00e9 de la vie amoureuse\u00a0\u00bb et\u00a0<i><a title=\"Malaise dans la civilisation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Malaise_dans_la_civilisation\">Malaise dans la civilisation<\/a><\/i>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-524\"><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : allemand\">(de)<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/csel.sbg.ac.at\/publikationen\/csel\/\" rel=\"nofollow\"><cite lang=\"de\">Kritische Editionen der Werke der lateinischen Kirchenv\u00e4ter<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fcsel.sbg.ac.at%2Fpublikationen%2Fcsel%2F\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, liste des num\u00e9ros \u00e9dit\u00e9s jusqu&rsquo;au 105, sur\u00a0<span class=\"italique\">CSEL<\/span>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2020-05-01\" data-sort-value=\"2020-05-01\"><abbr class=\"abbr\" title=\"premier\">1<sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0mai 2020<\/time>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"R\u00e9f\u00e9rences\"><span id=\"R.C3.A9f.C3.A9rences\"><\/span>R\u00e9f\u00e9rences<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"reference-cadre\" style=\"text-align: justify;\" tabindex=\"0\">\n<div class=\"references-small decimal\">\n<ol class=\"references\">\n<li id=\"cite_note-\u00c0_la_recherche_de_Thagaste,_patrie_de_saint_Augustin-1\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Benseddik2003\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Nac\u00e9ra_Benseddik2003\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Nac\u00e9ra Benseddik\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nac%C3%A9ra_Benseddik\">Nac\u00e9ra\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Benseddik<\/span><\/a>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0\u00c0 la recherche de Thagaste, patrie de saint Augustin\u00a0\u00bb<\/cite>, dans Pierre-Yves Fux, Jean-Michel Roessli et Otto Wermelinger (\u00e9ds.),\u00a0<cite class=\"italique\">Augustinus Afer\u00a0: Saint Augustin, africanit\u00e9 et universalit\u00e9<\/cite>, Saint-Pau,\u00a0<time>2003<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-8271-0943-2\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-8271-0943-2\"><span class=\"nowrap\">978-2-8271-0943-2<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">413-434<\/span><\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marrou200316-3\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Marrou2003\">Marrou 2003<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a016.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Power-4\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Power\">Power<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-:1-6\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Lepelley2019\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Claude_Lepelley2019\" class=\"ouvrage\">Claude\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Lepelley<\/span>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0L\u2019Afrique et sa diversit\u00e9 vues par saint Augustin\u00a0\u00bb<\/cite>, dans\u00a0<cite class=\"italique\">Saint Augustin\u00a0: La Numidie et la soci\u00e9t\u00e9 de son temps<\/cite>, Ausonius \u00c9ditions,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Scripta Antiqua\u00a0\u00bb,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2019-04-08\" data-sort-value=\"2019-04-08\">8 avril 2019<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-35613-297-0\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-35613-297-0\"><span class=\"nowrap\">978-2-35613-297-0<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/books.openedition.org\/ausonius\/8088\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fbooks.openedition.org%2Fausonius%2F8088\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">29-43<\/span><\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Power353-7\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Power\">Power<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0353.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Mittman476-8\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Mittman\">Mittman<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0476.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-9\"><span class=\"reference-text\">cf.\u00a0<span id=\"Alcaraz2021\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Emmanuel_Alcaraz2021\" class=\"ouvrage\">Emmanuel\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Alcaraz<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">Histoire de l&rsquo;Alg\u00e9rie et de ses m\u00e9moires\u00a0: Des Orignies au Hirak<\/cite>, Karthala,\u00a0<time>2021<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-8111-2359-8\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-8111-2359-8\"><span class=\"nowrap\">978-2-8111-2359-8<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a037<\/span><\/span>, citant\u00a0<a title=\"Henri-Ir\u00e9n\u00e9e Marrou\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Henri-Ir%C3%A9n%C3%A9e_Marrou\">Henri-Ir\u00e9n\u00e9e Marrou<\/a>\u00a0(1955),\u00a0<a title=\"Serge Lancel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Serge_Lancel\">Serge Lancel<\/a>\u00a0(1999) et\u00a0<a title=\"Peter Brown (historien)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Peter_Brown_(historien)\">Peter Brown<\/a>\u00a0(2001).<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Lepelley330-10\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Lepelley\">Lepelley<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0330.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-13\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Alcaraz2021\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Emmanuel_Alcaraz2021\" class=\"ouvrage\">Emmanuel\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Alcaraz<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">Histoire de l&rsquo;Alg\u00e9rie et de ses m\u00e9moires\u00a0: Des Orignies au Hirak<\/cite>, Karthala,\u00a0<time>2021<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-8111-2359-8\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-8111-2359-8\"><span class=\"nowrap\">978-2-8111-2359-8<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a037<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown200135-15\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a035.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-La_connaissance_du_grec_chez_saint_Augustin-19\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Salaville1922\" class=\"ouvrage\"><span id=\"S\u00e9v\u00e9rien_Salaville1922\" class=\"ouvrage\">S\u00e9v\u00e9rien\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Salaville<\/span>, \u00ab\u00a0<cite>La connaissance du grec chez saint Augustin<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i><a title=\"Revue des \u00e9tudes byzantines\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Revue_des_%C3%A9tudes_byzantines\">Revue des \u00e9tudes byzantines<\/a><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"tome\">t.<\/abbr>\u00a021,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ros\">n<sup>os<\/sup><\/abbr>\u00a0127-128,\u200e\u00a0<time>1922<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">387-393<\/span>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Serial Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Serial_Number\">ISSN<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/portal.issn.org\/resource\/ISSN\/0771-3347\" rel=\"nofollow\">0771-3347<\/a><\/span>,\u00a0<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.3406\/rebyz.1922.4350\" rel=\"nofollow\">10.3406\/rebyz.1922.4350<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.persee.fr\/doc\/rebyz_1146-9447_1922_num_21_127_4350\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Frebyz_1146-9447_1922_num_21_127_4350\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marrou200312-20\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Marrou2003\">Marrou 2003<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a012.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-:0-21\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"V\u00f6ssing2003\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Konrad_V\u00f6ssing2003\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Konrad V\u00f6ssing\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Konrad_V%C3%B6ssing\">Konrad V\u00f6ssing<\/a>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0Saint Augustin et l&rsquo;\u00e9cole antique\u00a0: traditions et ruptures\u00a0\u00bb<\/cite>, dans Pierre-Yves Fux, Jean-Michel Roessli et Otto Wermelinger (\u00e9ds.),\u00a0<cite class=\"italique\">Augustinus Afer<\/cite>, \u00c9ditions Universitaires Fribourg,\u00a0<time>2003<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-3402160985\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-3402160985\"><span class=\"nowrap\">978-3402160985<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">154-156<\/span><\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-22\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Brown2013\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Peter_Brown2013\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a title=\"Peter Brown (historien)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Peter_Brown_(historien)\">Peter Brown<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Augustine of Hippo\u00a0: A Biography<\/cite>, University of California Press,\u00a0<time>2013<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-0-520-28041-0\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-0-520-28041-0\"><span class=\"nowrap\">978-0-520-28041-0<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a09, 26<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-23\"><span class=\"reference-text\">La petite ville de Madaure comptait des \u00e9coles \u00e0 l&rsquo;enseignement renomm\u00e9\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"confer (reportez-vous \u00e0\/comparez avec)\">cf.<\/abbr>\u00a0<span id=\"Ebbeler2010\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jennifer_Ebbeler2010\" class=\"ouvrage\">Jennifer\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Ebbeler<\/span>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0Augustine\u00a0\u00bb<\/cite>, dans Michael Gagarin (\u00e9d.),\u00a0<cite class=\"italique\">The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome<\/cite>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a0I, Oxford University Press,\u00a0<time>2010<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9780195170726\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9780195170726\"><span class=\"nowrap\">9780195170726<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0329<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-24\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Blas_de_Robl\u00e8sSintesKenrick2019\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean-Marie_Blas_de_Robl\u00e8sClaude_SintesPhilip_Kenrick2019\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a title=\"Jean-Marie Blas de Robl\u00e8s\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Marie_Blas_de_Robl%C3%A8s\">Jean-Marie Blas de Robl\u00e8s<\/a>,\u00a0<a title=\"Claude Sintes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Claude_Sintes\">Claude Sintes<\/a>\u00a0et Philip\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Kenrick<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Classical Antiquities of Algeria\u00a0: A Selective Guide<\/cite>, Society for\u00a0<a title=\"Libyan Studies\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Libyan_Studies\">Libyan Studies<\/a>,\u00a0<time>2019<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-1-900971-58-4\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-1-900971-58-4\"><span class=\"nowrap\">978-1-900971-58-4<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0265<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-25\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Lancel1999\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Serge_Lancel1999\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Serge Lancel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Serge_Lancel\">Serge Lancel<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Saint Augustin<\/cite>, Fayard,\u00a0<time>1999<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782702831526\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782702831526\"><span class=\"nowrap\">9782702831526<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a037<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-27\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"V\u00f6ssing2003\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Konrad_V\u00f6ssing2003\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Konrad V\u00f6ssing\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Konrad_V%C3%B6ssing\">Konrad V\u00f6ssing<\/a>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0Saint Augustin et l&rsquo;\u00e9cole antique\u00a0: traditions et ruptures\u00a0\u00bb<\/cite>, dans Pierre-Yves Fux, Jean-Michel Roessli et Otto Wermelinger (\u00e9ds.),\u00a0<cite class=\"italique\">Augustinus Afer<\/cite>, \u00c9ditions Universitaires Fribourg,\u00a0<time>2003<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-3402160985\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-3402160985\"><span class=\"nowrap\">978-3402160985<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0155<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-28\"><span class=\"reference-text\"><i>Confessions<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\"><span class=\"romain\">II<\/span><\/abbr>,\u00a0<span class=\"nowrap\"><abbr class=\"abbr\" title=\"chapitre(s)\">chap.<\/abbr>\u00a04<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown200145-30\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a045.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown200146-31\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a046.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Lancel17-33\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Lancel\">Lancel<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a017.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown20014-34\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a04.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-35\"><span class=\"reference-text\"><i><a title=\"Les Confessions (Augustin d'Hippone)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Les_Confessions_(Augustin_d%27Hippone)\">Confessions<\/a><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr>, 4, 7.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown200149-36\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a049.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown200143-37\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a043.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marrou200315-38\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Marrou2003\">Marrou 2003<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a015.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown200161-39\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a061.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marrou200319-40\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Marrou2003\">Marrou 2003<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a019.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown200184-41\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a084.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown200188-42\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a088.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown200189-44\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a089.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001105-45\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0105.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001110-46\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0110.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001135-138-47\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0135-138.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-48\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Cutino2000\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Michele_Cutino2000\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : italien\">(it)<\/abbr>\u00a0<a title=\"Michele Cutino\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michele_Cutino\">Michele Cutino<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"it\">Licentii Carmen ad Augustinum. Introduzione, testo, traduzione e commento.<\/cite>, Catane, Universit\u00e9 de Catane,\u00a0<time>2000<\/time>, 228\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr><\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001146-49\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0146.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001145-50\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0145.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001157-51\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0157.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001161-52\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0161.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Aubin20132-53\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Aubin2013\">Aubin 2013<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a02.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001158-54\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0158.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001163-166-55\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0163-166.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001166-56\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0166.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown200110-57\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a010.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Catholic_Encyclopedia-58\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"A'Becket1913\" class=\"ouvrage\"><span id=\"John_Joseph_A'Becket1913\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0John Joseph\u00a0<span class=\"nom_auteur\">A&rsquo;Becket<\/span>,\u00a0<cite lang=\"en\">\u00ab\u00a0Adeodatus\u00a0\u00bb<\/cite>, dans\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\"><a title=\"Catholic Encyclopedia\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Catholic_Encyclopedia\">Catholic Encyclopedia<\/a><\/cite>,\u00a0<time>1913<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"extiw\" title=\"s:Catholic Encyclopedia (1913)\/Adeodatus\" href=\"https:\/\/fr.wikisource.org\/wiki\/Catholic_Encyclopedia_(1913)\/Adeodatus\">lire sur Wikisource<\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">141-142<\/span><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown200115-59\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a015.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-De_l\u2019\u00e9lection_\u00e0_la_nomination_des_\u00e9v\u00eaques-60\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Gaudemet2008\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean_Gaudemet2008\" class=\"ouvrage\">Jean\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Gaudemet<\/span>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0De l\u2019\u00e9lection \u00e0 la nomination des \u00e9v\u00eaques\u00a0: changement de proc\u00e9dure et cons\u00e9quences pastorales. L\u2019exemple fran\u00e7ais (<abbr class=\"abbr\" title=\"13\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0et\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"14\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cles)\u00a0\u00bb<\/cite>, dans\u00a0<cite class=\"italique\">Formation du droit nanonique et gouvernement de l&rsquo;\u00c9glise de l&rsquo;Antiquit\u00e9 \u00e0 l&rsquo;\u00e2ge classique<\/cite>, Strasbourg,\u00a0<a title=\"Presses universitaires de Strasbourg\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Presses_universitaires_de_Strasbourg\">Presses universitaires de Strasbourg<\/a>,\u00a0<time>2008<\/time>, 446\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782868203670\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782868203670\"><span class=\"nowrap\">9782868203670<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Online Computer Library Center\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Online_Computer_Library_Center\">OCLC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/worldcat.org\/fr\/title\/244060845\" rel=\"nofollow\">244060845<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.openedition.org\/pus\/8891\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.openedition.org%2Fpus%2F8891\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">385-400<\/span><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001179-61\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0179.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001178-62\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0178.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001185-63\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0185.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001181-64\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0181.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001186-65\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0186.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_cat\u00e9ch\u00e8te_aux_premiers_si\u00e8cles_de_notre_\u00e8re-66\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Pasquier2018\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Anne_Pasquier2018\" class=\"ouvrage\">Anne\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Pasquier<\/span>, \u00ab\u00a0<cite>Le cat\u00e9ch\u00e8te aux premiers si\u00e8cles de notre \u00e8re<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Lumen Vitae<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"73\"><span class=\"romain\">LXXIII<\/span><\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ros\">n<sup>os<\/sup><\/abbr>\u00a02018-3,\u200e\u00a0<time>2018<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">255-263<\/span>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Serial Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Serial_Number\">ISSN<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/portal.issn.org\/resource\/ISSN\/0024-7324\" rel=\"nofollow\">0024-7324<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.cairn.info\/revue-lumen-vitae-2018-3-page-255.html\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.cairn.info%2Frevue-lumen-vitae-2018-3-page-255.html\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001210-67\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0210.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001431-68\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0431.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marrou200344-45-69\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Marrou2003\">Marrou 2003<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a044-45.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001540-70\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0540.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001541-71\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0541.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001528-72\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0528.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Lagouan\u00e8re201018-19-73\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Lagouan%C3%A8re2010\">Lagouan\u00e8re 2010<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a018-19.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001565-74\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0565.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001570-75\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0570.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-:3-76\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"V\u00f6ssingStone2013\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Konrad_V\u00f6ssingHarold_Stone2013\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Konrad\u00a0<span class=\"nom_auteur\">V\u00f6ssing<\/span>\u00a0et Harold\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Stone<\/span>,\u00a0<cite lang=\"en\">\u00ab\u00a0Cult of Augustine\u00a0\u00bb<\/cite>, dans Karla Pollmann and\u00a0<a title=\"Willemien Otten\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Willemien_Otten\">Willemien Otten<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">The Oxford Guide to the Historical Reception of Augustine<\/cite>, Oxford University Press,\u00a0<time>2013<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-0-19-929916-4\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-0-19-929916-4\"><span class=\"nowrap\">978-0-19-929916-4<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">846-849<\/span><\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-:4-77\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Rowland2001\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Robert_J._Rowland2001\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Robert J.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Rowland<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">The Periphery in the Center\u00a0: Sardinia in the Ancient and Medieval Worlds<\/cite>, Oxford, BAR Publishing,\u00a0<time>2001<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-1-84171-257-4\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-1-84171-257-4\"><span class=\"nowrap\">978-1-84171-257-4<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0130<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Rowland2001148-78\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Rowland2001\">Rowland 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0148.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-79\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"DysonJr2007\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Stephen_L._DysonRobert_J._Rowland_Jr2007\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Stephen L.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Dyson<\/span>\u00a0et Robert J. Rowland\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Jr<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Archaeology and History in Sardinia from the Stone Age to the Middle Ages\u00a0: Shepherds, Sailors, and Conquerors<\/cite>, UPenn Museum of Archaeology,\u00a0<time>2007<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-1-934536-02-5\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-1-934536-02-5\"><span class=\"nowrap\">978-1-934536-02-5<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0189<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Canonici_Regolari_e_mondo_dell'Osservanza-81\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Andenna2018\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Cristina_Andenna2018\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : italien\">(it)<\/abbr>\u00a0Cristina\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Andenna<\/span>, \u00ab\u00a0<cite lang=\"it\">Canonici Regolari e \u00abmondo\u00bb dell&rsquo;Osservanza. Riflessioni e spunti di ricerca<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i><span class=\"lang-it\" lang=\"it\"><span class=\"lang-fr\" lang=\"fr\">M\u00e9langes de l\u2019\u00c9cole fran\u00e7aise de Rome &#8211; Moyen \u00c2ge<\/span><\/span><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a0130-2,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2018-07-10\" data-sort-value=\"2018-07-10\">10 juillet 2018<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Serial Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Serial_Number\">ISSN<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/portal.issn.org\/resource\/ISSN\/0223-5110\" rel=\"nofollow\">0223-5110<\/a><\/span>,\u00a0<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.4000\/mefrm.4358\" rel=\"nofollow\">10.4000\/mefrm.4358<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-82\"><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.newadvent.org\/cathen\/02662a.htm\" rel=\"nofollow\"><cite lang=\"en\">New Advent &#8211; Pope\u00a0<span class=\"nowrap\">Boniface\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"8\"><span class=\"romain\">VIII<\/span><\/abbr><\/span><\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.newadvent.org%2Fcathen%2F02662a.htm\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2012-02-26\" data-sort-value=\"2012-02-26\">26 f\u00e9vrier 2012<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Chrysostomos-83\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Chrysostomos\">Chrysostomos<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown200144-84\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a044.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Mendelson20103-85\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Mendelson2010\">Mendelson 2010<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a03.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001504-86\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0504.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001502-87\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0502.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown200149-51-88\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a049-51.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown200166-89\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a066.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Saint_Augustin_et_le_probl\u00e8me_du_mal-90\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Sourisse2007\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Michel_Sourisse2007\" class=\"ouvrage\">Michel\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Sourisse<\/span>, \u00ab\u00a0<cite>Saint augustin et le probl\u00e8me du mal\u00a0: la pol\u00e9mique anti-manich\u00e9enne<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i><a title=\"Imaginaire et inconscient\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Imaginaire_et_inconscient\">Imaginaire et inconscient<\/a><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a02007-1,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a019,\u200e\u00a0<time>2007<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">109-124<\/span>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Serial Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Serial_Number\">ISSN<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/portal.issn.org\/resource\/ISSN\/1628-9676\" rel=\"nofollow\">1628-9676<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.cairn.info\/revue-imaginaire-et-inconscient-2007-1-page-109.htm\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.cairn.info%2Frevue-imaginaire-et-inconscient-2007-1-page-109.htm\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown200160-91\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a060.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-92\"><span class=\"reference-text\"><i>Conf.<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"5\"><span class=\"romain\">V<\/span><\/abbr>, 10 (18), cit\u00e9 dans\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a064.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown200162-93\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a062.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown200168-94\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a068.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown200157-95\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a057.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown200174-96\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a074.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown200198-97\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a098.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown200134-98\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a034.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-99\"><span class=\"reference-text\"><i>Confessions<\/i>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"8\"><span class=\"romain\">VIII<\/span><\/abbr>, 15 cit\u00e9 dans\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a034<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Mendelson20108-100\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Mendelson2010\">Mendelson 2010<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a08.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Mendelson20109-101\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Mendelson2010\">Mendelson 2010<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a09.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marrou200322-102\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Marrou2003\">Marrou 2003<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a022.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown200199-103\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a099.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Vannier201124-104\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Vannier2011\">Vannier 2011<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a024.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Vannier201125-105\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Vannier2011\">Vannier 2011<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a025.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown200199-101-106\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a099-101.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Mendelson201012-107\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Mendelson2010\">Mendelson 2010<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a012.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Mendelson20101-108\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Mendelson2010\">Mendelson 2010<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a01.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Jerphagnon200240-109\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Jerphagnon2002\">Jerphagnon 2002<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a040.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Jerphagnon200259-110\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Jerphagnon2002\">Jerphagnon 2002<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a059.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Jerphagnon200267-111\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Jerphagnon2002\">Jerphagnon 2002<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a067.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Madec199873-112\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Madec1998\">Madec 1998<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a073.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Lagouan\u00e8re201025-113\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Lagouan%C3%A8re2010\">Lagouan\u00e8re 2010<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a025.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Jerphagnon200284-114\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Jerphagnon2002\">Jerphagnon 2002<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a084.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Hadot1995356-115\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Hadot1995\">Hadot 1995<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0356.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Hadot1995376-116\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Hadot1995\">Hadot 1995<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0376.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Hadot1995355-117\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Hadot1995\">Hadot 1995<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0355.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Lagouan\u00e8re201022-118\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Lagouan%C3%A8re2010\">Lagouan\u00e8re 2010<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a022.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001401-119\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0401.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Eslin200277-120\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Eslin2002\">Eslin 2002<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a077.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001115-121\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0115.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001116-122\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0116.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001118-123\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0118.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001122-124\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0122.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001123-125\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0123.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Mendelson201010-127\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Mendelson2010\">Mendelson 2010<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a010.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Mendelson201011-128\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Mendelson2010\">Mendelson 2010<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a011.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Hadot1995377-129\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Hadot1995\">Hadot 1995<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0377.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-130\"><span class=\"reference-text\"><i>La Cit\u00e9 de Dieu<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"11\"><span class=\"romain\">XI<\/span><\/abbr>, 26 dans\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Jerphagnon2002\">Jerphagnon 2002<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a098.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-131\"><span class=\"reference-text\"><i>Vie Heureuse<\/i>, 4, cit\u00e9 dans\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Jerphagnon2002\">Jerphagnon 2002<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a064.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Madec199835-132\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Madec1998\">Madec 1998<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a035.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Madec199843-133\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Madec1998\">Madec 1998<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a043.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-134\"><span class=\"reference-text\">Pascal,\u00a0<i>\u0152uvres compl\u00e8tes<\/i>, 1964,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">553-554<\/span>, dans\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Madec1998\">Madec 1998<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0105.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Madec1998148-135\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Madec1998\">Madec 1998<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0148.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-136\"><span class=\"reference-text\"><a class=\"extiw\" title=\"s:Bible Crampon 1923\/\u00c9ph\u00e9siens\" href=\"https:\/\/fr.wikisource.org\/wiki\/Bible_Crampon_1923\/%C3%89ph%C3%A9siens#2-12\">\u00c9ph\u00e9siens 2,12<\/a><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-137\"><span class=\"reference-text\"><i>La Trinit\u00e9<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"7\"><span class=\"romain\">VII<\/span><\/abbr>, 5, 10,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">538-539<\/span>. Cit\u00e9 dans\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Madec1998\">Madec 1998<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0133.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Caron200468-138\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Caron2004\">Caron 2004<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a068.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-139\"><span class=\"reference-text\"><i>La Trinit\u00e9<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\"><span class=\"romain\">XV<\/span><\/abbr>.17, 29 (<i>BA 16<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">504-505<\/span>. Cit\u00e9 dans\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Madec1998\">Madec 1998<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0134.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Madec1998111-140\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Madec1998\">Madec 1998<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0111.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-141\"><span class=\"reference-text\"><i>La Trinit\u00e9<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>. 1. Cit\u00e9 dans Jerphagnon, 2012,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a089.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-142\"><span class=\"reference-text\"><i>Conf<\/i>.\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"7\"><span class=\"romain\">VII<\/span><\/abbr>, 13, 19 (<i>BA 13<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">620-621<\/span>) in\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Madec1998\">Madec 1998<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0142.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Madec1998144-143\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Madec1998\">Madec 1998<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0144.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-144\"><span class=\"reference-text\"><i>La Gen\u00e8se<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"8\"><span class=\"romain\">VIII<\/span><\/abbr>, 9, 17 (<i>BA 49<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">36-39<\/span>) in\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Madec1998\">Madec 1998<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0143.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Knuuttila2001103-145\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Knuuttila2001\">Knuuttila 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0103.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Knuuttila2001104-146\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Knuuttila2001\">Knuuttila 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0104.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Madec199857-147\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Madec1998\">Madec 1998<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a057.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Madec199875-148\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Madec1998\">Madec 1998<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a075.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Jerphagnon200276-149\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Jerphagnon2002\">Jerphagnon 2002<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a076.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Jerphagnon200288-150\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Jerphagnon2002\">Jerphagnon 2002<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a088.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-151\"><span class=\"reference-text\"><i>L&rsquo;Ordre<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\"><span class=\"romain\">II<\/span><\/abbr>.44, cit\u00e9 dans Jerphagnon, 2012,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a088.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Jerphagnon200276-77-152\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Jerphagnon2002\">Jerphagnon 2002<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a076-77.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-153\"><span class=\"reference-text\">A. Von Harnack,\u00a0<i>Die H\u00f6hepunkte<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">83-84<\/span>\u00a0cit\u00e9 dans\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Madec1998\">Madec 1998<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0104-105.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Madec199891-154\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Madec1998\">Madec 1998<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a091.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-155\"><span class=\"reference-text\">Comm. du Ps. 101, cit\u00e9 dans\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Madec1998\">Madec 1998<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0148.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Madec1998150-156\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Madec1998\">Madec 1998<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0150.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-157\"><span class=\"reference-text\"><a class=\"extiw\" title=\"s:Bible Crampon 1923\/L\u00e9vitique\" href=\"https:\/\/fr.wikisource.org\/wiki\/Bible_Crampon_1923\/L%C3%A9vitique#26-12\">L\u00e9vitique 26,12<\/a><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Madec1998152-158\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Madec1998\">Madec 1998<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0152.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-159\"><span class=\"reference-text\"><a class=\"extiw\" title=\"s:Bible Crampon 1923\/\u00c9ph\u00e9siens\" href=\"https:\/\/fr.wikisource.org\/wiki\/Bible_Crampon_1923\/%C3%89ph%C3%A9siens#3-13-17\">\u00c9ph\u00e9siens 3,13-17<\/a><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-160\"><span class=\"reference-text\"><a class=\"extiw\" title=\"s:Bible Crampon 1923\/1 Corinthiens\" href=\"https:\/\/fr.wikisource.org\/wiki\/Bible_Crampon_1923\/1_Corinthiens#1-24\">1 Corinthiens 1,24<\/a><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Augustin1998Augustin_1998401-161\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Augustin_1998\">Augustin 1998<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0401.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Jerphagnon200298-101-162\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Jerphagnon2002\">Jerphagnon 2002<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a098-101.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Arendt1994394-163\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Arendt1994\">Arendt 1994<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0394.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-164\"><span class=\"reference-text\">Ep. Ioan, tr\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\"><span class=\"romain\">II<\/span><\/abbr>, 12 cit\u00e9 dans\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Arendt1999\">Arendt 1999<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a040.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Arendt199988-165\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Arendt1999\">Arendt 1999<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a088.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Arendt199989-166\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Arendt1999\">Arendt 1999<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a089.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Arendt199990-167\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Arendt1999\">Arendt 1999<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a090.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Arendt199992-168\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Arendt1999\">Arendt 1999<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a092.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Arendt199995-169\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Arendt1999\">Arendt 1999<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a095.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Arendt199996-170\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Arendt1999\">Arendt 1999<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a096.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Arendt1999107-171\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Arendt1999\">Arendt 1999<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0107.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Arendt1999111-172\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Arendt1999\">Arendt 1999<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0111.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Arendt1999108-173\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Arendt1999\">Arendt 1999<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0108.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Arendt1999110-111-174\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Arendt1999\">Arendt 1999<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0110-111.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-MH-175\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Henry2008\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Martin_Henry2008\" class=\"ouvrage\">Martin Henry, \u00ab\u00a0<cite>Le p\u00e9ch\u00e9 originel\u00a0: un h\u00e9ritage d\u00e9fectueux<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>\u00c9tudes th\u00e9ologiques et religieuses<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a083,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a01,\u200e\u00a0<time>2008<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">15-25<\/span>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.cairn.info\/revue-etudes-theologiques-et-religieuses-2008-1-page-15.htm#no16\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.cairn.info%2Frevue-etudes-theologiques-et-religieuses-2008-1-page-15.htm%23no16\">archive<\/a>]<\/small>, consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2021-05-02\" data-sort-value=\"2021-05-02\">2 mai 2021<\/time>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-176\"><span class=\"reference-text\">\u00ab\u00a0La vieille corruption, le peccatum originale, le christianisme\u00a0\u00bb, in Friedrich Nietzsche,\u00a0<a title=\"L'Ant\u00e9christ (Nietzsche)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/L%27Ant%C3%A9christ_(Nietzsche)\">L&rsquo;Ant\u00e9christ<\/a>,\u00a0<span class=\"nowrap\"><abbr class=\"abbr\" title=\"paragraphe(s)\">\u00a7<\/abbr>\u00a061<\/span>, cit\u00e9 par Martin Henry.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Arendt1999115-177\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Arendt1999\">Arendt 1999<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0115.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-178\"><span class=\"reference-text\">Ioan, Ev.\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"70\"><span class=\"romain\">LXX<\/span><\/abbr>.<abbr class=\"abbr\" title=\"1\"><span class=\"romain\">I<\/span><\/abbr>, 4 cit\u00e9 dans\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Arendt1999\">Arendt 1999<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0111<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0111.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-179\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"CHEMAIN2018\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean-Fran\u00e7ois_CHEMAIN2018\" class=\"ouvrage\">Jean-Fran\u00e7ois CHEMAIN,\u00a0<cite class=\"italique\">\u00ab\u00a0Bellum iustum\u00a0\u00bb, Aux origines de la conception occidentale de la guerre juste<\/cite>, France, \u00e9ditions Apopsix,\u00a0<time>2018<\/time>, 364\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-35979-152-5\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-35979-152-5\"><span class=\"nowrap\">978-2-35979-152-5<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0313<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Arendt1999116-117-180\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Arendt1999\">Arendt 1999<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0116-117.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Arendt1999118-181\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Arendt1999\">Arendt 1999<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0118.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Madec1998151-182\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Madec1998\">Madec 1998<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0151.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001526-183\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0526.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001532-184\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0532.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001228-185\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0228.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Mendelson201026-186\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Mendelson2010\">Mendelson 2010<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a026.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Gonzalez-187\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Gonzalez\">Gonzalez<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-188\"><span class=\"reference-text\"><i>Discours sur les Psaumes<\/i>\u00a033:1:10 [405].<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-189\"><span class=\"reference-text\"><i>Sermons<\/i>, 227 [411].<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-190\"><span class=\"reference-text\"><i>Sermons<\/i>, 272.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-191\"><span class=\"reference-text\"><i>A Sermon to Catechumens on the Creed<\/i>,\u00a0<span class=\"nowrap\"><abbr class=\"abbr\" title=\"paragraphe(s)\">\u00a7<\/abbr>\u00a016<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-192\"><span class=\"reference-text\"><i><a title=\"La Cit\u00e9 de Dieu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Cit%C3%A9_de_Dieu\">La Cit\u00e9 de Dieu<\/a><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"20\"><span class=\"romain\">XX<\/span><\/abbr>, 8.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-193\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Reynolds2012\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Brian_Reynolds2012\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Brian Reynolds,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Gateway to Heaven \u2014 Marian Doctrine and Devotion Image and Typology in the Patristic and Medieval Periods.<\/cite>,\u00a0<a title=\"Hyde Park (New York)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hyde_Park_(New_York)\">Hyde Park<\/a>, New York, New City Press,\u00a0<time>2012<\/time>, Page 345.<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001458-194\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0458.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Joly263-294-195\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Joly\">Joly<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0263-294.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-196\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Augustin415\" class=\"ouvrage\">Augustin,\u00a0<cite class=\"italique\">Du Ch\u00e2timent des Donatistes\u00a0:\u00a0<span class=\"nowrap\">LETTRE\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"185\"><span class=\"romain\">CLXXXV<\/span><\/abbr><\/span><\/cite>,\u00a0<time datetime=\"0415\" data-sort-value=\"0415\">415<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.clerus.org\/bibliaclerusonline\/fr\/dfl.htm\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.clerus.org%2Fbibliaclerusonline%2Ffr%2Fdfl.htm\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001482-484-197\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0482-484.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001489-493-198\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0489-493.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001520-199\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0520.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001500-200\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0500.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001513-201\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0513.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001514-516-202\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0514-516.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001518-203\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0518.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Arendt199942-44-204\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Arendt1999\">Arendt 1999<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a042-44.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Arendt199940-42-205\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Arendt1999\">Arendt 1999<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a040-42.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Arendt199949-206\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Arendt1999\">Arendt 1999<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a049.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-207\"><span class=\"reference-text\">Ep. Ioan, tr\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\"><span class=\"romain\">II<\/span><\/abbr>, 14 cit\u00e9 dans\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Arendt1999\">Arendt 1999<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a045.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Arendt199957-208\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Arendt1999\">Arendt 1999<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a057.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Arendt1999121-209\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Arendt1999\">Arendt 1999<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0121.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Arendt1999125-210\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Arendt1999\">Arendt 1999<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0125.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Arendt1999170-212\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Arendt1999\">Arendt 1999<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0170.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Augustin1998Augustin_199894-213\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Augustin_1998\">Augustin 1998<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a094.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Mendelson201014-214\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Mendelson2010\">Mendelson 2010<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a014.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Mendelson201015-215\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Mendelson2010\">Mendelson 2010<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a015.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Teske2001148-216\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Teske2001\">Teske 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0148.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Eslin200257-217\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Eslin2002\">Eslin 2002<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a057.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Teske2001149-150-218\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Teske2001\">Teske 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0149-150.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Teske2001151-152-219\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Teske2001\">Teske 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0151-152.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Teske2001151-220\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Teske2001\">Teske 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0151.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Teske2001157-221\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Teske2001\">Teske 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0157.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Caron200413-222\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Caron2004\">Caron 2004<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a013.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Caron200413-14-223\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Caron2004\">Caron 2004<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a013-14.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Caron200414-224\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Caron2004\">Caron 2004<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a014.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Caron200416-225\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Caron2004\">Caron 2004<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a016.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Caron200419-226\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Caron2004\">Caron 2004<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a019.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Mendelson201022-227\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Mendelson2010\">Mendelson 2010<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a022.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-MacIntyre1993170-228\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#MacIntyre1993\">MacIntyre 1993<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0170.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Mendelson201023-229\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Mendelson2010\">Mendelson 2010<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a023.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Mendelson201024-230\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Mendelson2010\">Mendelson 2010<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a024.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Une_histoire_de_l'autorit\u00e9-231\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Ranjard2003\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Patrice_Ranjard2003\" class=\"ouvrage\">Patrice\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Ranjard<\/span>, \u00ab\u00a0<cite>\u00c0 propos de\u00a0<i>Une histoire de l&rsquo;autorit\u00e9<\/i><\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Gestalt<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a02003-2,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a025,\u200e\u00a0<time>2003<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">179-186<\/span>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Serial Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Serial_Number\">ISSN<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/portal.issn.org\/resource\/ISSN\/1154-5232\" rel=\"nofollow\">1154-5232<\/a><\/span>,\u00a0<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.3917\/gest.025.0179\" rel=\"nofollow\">10.3917\/gest.025.0179<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.cairn.info\/revue-gestalt-2003-2-page-179.htm\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.cairn.info%2Frevue-gestalt-2003-2-page-179.htm\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-MacIntyre1993172-232\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#MacIntyre1993\">MacIntyre 1993<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0172.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-MacIntyre1993171-233\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#MacIntyre1993\">MacIntyre 1993<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0171.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Mendelson201025-234\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Mendelson2010\">Mendelson 2010<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a025.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Libert\u00e9_humaine_et_prescience_divine_d'apr\u00e8s_saint_Augustin-235\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Van_Gerven1957\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Joseph_Van_Gerven1957\" class=\"ouvrage\">Joseph\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Van Gerven<\/span>, \u00ab\u00a0<cite>Libert\u00e9 humaine et prescience divine d&rsquo;apr\u00e8s saint Augustin<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i><a title=\"Revue philosophique de Louvain\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Revue_philosophique_de_Louvain\">Revue Philosophique de Louvain<\/a><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"tome\">t.<\/abbr>\u00a055,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a047,\u200e\u00a0<time>1957<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">317-330<\/span>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Serial Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Serial_Number\">ISSN<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/portal.issn.org\/resource\/ISSN\/0035-3841\" rel=\"nofollow\">0035-3841<\/a><\/span>,\u00a0<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.3406\/phlou.1957.4920\" rel=\"nofollow\">10.3406\/phlou.1957.4920<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.persee.fr\/doc\/phlou_0035-3841_1957_num_55_47_4920\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Fphlou_0035-3841_1957_num_55_47_4920\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Tornau202014-236\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Tornau2020\">Tornau 2020<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a014.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Tornau202015-237\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Tornau2020\">Tornau 2020<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a015.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Tornau202016-238\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Tornau2020\">Tornau 2020<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a016.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Augustin1998Augustin_199877-239\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Augustin_1998\">Augustin 1998<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a077.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Matthews200172-240\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Matthews2001\">Matthews 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a072.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-DanversSaint-Fleur2010293-241\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#DanversSaint-Fleur2010\">Danvers et Saint-Fleur 2010<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0293.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-DanversSaint-Fleur2010295-242\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#DanversSaint-Fleur2010\">Danvers et Saint-Fleur 2010<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0295.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-DanversSaint-Fleur2010297-243\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#DanversSaint-Fleur2010\">Danvers et Saint-Fleur 2010<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0297.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Matthews200177-244\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Matthews2001\">Matthews 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a077.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Matthews2001181-245\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Matthews2001\">Matthews 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0181.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Matthews200182-83-247\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Matthews2001\">Matthews 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a082-83.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Matthews200185-248\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Matthews2001\">Matthews 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a085.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Matthews200183-249\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Matthews2001\">Matthews 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a083.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Kent2001205-206-250\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Kent2001\">Kent 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0205-206.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Chappell2014199-251\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Chappell2014\">Chappell 2014<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0199.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Chappell2014203-252\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Chappell2014\">Chappell 2014<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0203.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Chappell2014204-254\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Chappell2014\">Chappell 2014<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0204.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Chappell2014204-205-255\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Chappell2014\">Chappell 2014<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0204-205.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Kent2001205-256\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Kent2001\">Kent 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0205.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Kent2001206-257\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Kent2001\">Kent 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0206.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Kent2001207-258\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Kent2001\">Kent 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0207.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Kent2001209-259\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Kent2001\">Kent 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0209.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Kent2001210-260\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Kent2001\">Kent 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0210.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Kent2001211-261\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Kent2001\">Kent 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0211.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Kent2001212-262\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Kent2001\">Kent 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0212.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Kent2001218-263\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Kent2001\">Kent 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0218.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Augustin1998Augustin_1998759-265\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Augustin_1998\">Augustin 1998<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0759.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Chappell2014202-266\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Chappell2014\">Chappell 2014<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0202.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Augustin1998Augustin_1998735-267\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Augustin_1998\">Augustin 1998<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0735.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Chappell2014201-268\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Chappell2014\">Chappell 2014<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0201.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Augustin1998Augustin_1998746-269\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Augustin_1998\">Augustin 1998<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0746.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-MacIntyre1993160-270\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#MacIntyre1993\">MacIntyre 1993<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0160.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-MacIntyre1993161-271\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#MacIntyre1993\">MacIntyre 1993<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0161.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-MacIntyre1993165-272\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#MacIntyre1993\">MacIntyre 1993<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0165.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-MacIntyre1993166-273\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#MacIntyre1993\">MacIntyre 1993<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0166.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-MacIntyre1993167-274\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#MacIntyre1993\">MacIntyre 1993<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0167.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-MacIntyre1993169-275\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#MacIntyre1993\">MacIntyre 1993<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0169.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Chappell2014193-276\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Chappell2014\">Chappell 2014<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0193.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Chappell2014194-195-277\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Chappell2014\">Chappell 2014<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0194-195.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Chappell2014196-197-278\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Chappell2014\">Chappell 2014<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0196-197.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Chappell2014198-279\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Chappell2014\">Chappell 2014<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0198.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001657-280\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0657.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001482-281\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0482.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001512-282\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0512.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001655-283\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0655.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-284\"><span class=\"reference-text\"><i>Confession xx, 26<\/i>\u00a0dans\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Eslin2002\">Eslin 2002<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a056.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Eslin200251-285\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Eslin2002\">Eslin 2002<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a051.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Knuuttila2001110-286\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Knuuttila2001\">Knuuttila 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0110.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Knuuttila2001111-287\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Knuuttila2001\">Knuuttila 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0111.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Knuuttila2001106-288\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Knuuttila2001\">Knuuttila 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0106.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Eslin200252-289\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Eslin2002\">Eslin 2002<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a052.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Knuuttila2001107-290\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Knuuttila2001\">Knuuttila 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0107.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Knuuttila2001112-113-292\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Knuuttila2001\">Knuuttila 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0112-113.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Dubar2010-293\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Dubar2010\">Dubar 2010<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Augustine_on_the_Creation_of_the_World-294\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Christian1953\" class=\"ouvrage\"><span id=\"William_A._Christian1953\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0William A.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Christian<\/span>, \u00ab\u00a0<cite lang=\"en\">Augustine on the Creation of the World<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">Harvard Theological Review<\/span><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a046,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a01,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1953-01\" data-sort-value=\"1953-01\">janvier 1953<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">1-25<\/span>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Serial Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Serial_Number\">ISSN<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/portal.issn.org\/resource\/ISSN\/0017-8160\" rel=\"nofollow\">0017-8160<\/a><\/span>,\u00a0<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.1017\/S0017816000025827\" rel=\"nofollow\">10.1017\/S0017816000025827<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.cambridge.org\/core\/journals\/harvard-theological-review\/article\/abs\/augustine-on-the-creation-of-the-world\/E553BA935F4011AE5B4C9E89CF0ADA4B#\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.cambridge.org%2Fcore%2Fjournals%2Fharvard-theological-review%2Farticle%2Fabs%2Faugustine-on-the-creation-of-the-world%2FE553BA935F4011AE5B4C9E89CF0ADA4B%23\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Libro_de_las_Profec\u00edas-295\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Colomb1984\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Christophe_Colomb1984\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : espagnol\">(es)<\/abbr>\u00a0<a title=\"Christophe Colomb\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Christophe_Colomb\">Christophe\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Colomb<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"es\">Libro de las Profec\u00edas<\/cite>, Madrid, Testimonio Compa\u00f1\u00eda Editorial,\u00a0<time>1984<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.bibliotecapleyades.net\/esp_colon_2a.htm\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.bibliotecapleyades.net%2Fesp_colon_2a.htm\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Landes-297\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Landes\">Landes<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marrou-La_Bollardi\u00e8re113-298\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Marrou-La_Bollardi%C3%A8re\">Marrou-La Bollardi\u00e8re<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0113.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marrou-La_Bollardi\u00e8re114-299\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Marrou-La_Bollardi%C3%A8re\">Marrou-La Bollardi\u00e8re<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0114.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marrou-La_Bollardi\u00e8re115-300\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Marrou-La_Bollardi%C3%A8re\">Marrou-La Bollardi\u00e8re<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0115.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marrou-La_Bollardi\u00e8re116-117-301\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Marrou-La_Bollardi%C3%A8re\">Marrou-La Bollardi\u00e8re<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0116-117.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marrou-La_Bollardi\u00e8re118-302\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Marrou-La_Bollardi%C3%A8re\">Marrou-La Bollardi\u00e8re<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0118.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marrou-La_Bollardi\u00e8re120-303\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Marrou-La_Bollardi%C3%A8re\">Marrou-La Bollardi\u00e8re<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0120.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marrou-La_Bollardi\u00e8re131-304\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Marrou-La_Bollardi%C3%A8re\">Marrou-La Bollardi\u00e8re<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0131.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marrou-La_Bollardi\u00e8re112-305\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Marrou-La_Bollardi%C3%A8re\">Marrou-La Bollardi\u00e8re<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0112.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marrou-La_Bollardi\u00e8re134-306\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Marrou-La_Bollardi%C3%A8re\">Marrou-La Bollardi\u00e8re<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0134.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Taylor1998288-307\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Taylor1998\">Taylor 1998<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0288.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Taylor1998293-308\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Taylor1998\">Taylor 1998<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0293.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Taylor1998298-309\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Taylor1998\">Taylor 1998<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0298.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Loriaux1992401-310\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Loriaux1992\">Loriaux 1992<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0401.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Loriaux1992417-311\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Loriaux1992\">Loriaux 1992<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0417.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Cit\u00e9_1994111-312\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Cit%C3%A9_1994\">Cit\u00e9 1994<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0111.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-AtkinsDodaro2007&lt;abbr_class=&quot;abbr_&quot;_title=&quot;15&quot;_&gt;&lt;span_class=&quot;romain&quot;_style=&quot;text-transform:uppercase&quot;&gt;XV&lt;\/span&gt;&lt;\/abbr&gt;-313\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#AtkinsDodaro2007\">Atkins et Dodaro 2007<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\"><span class=\"romain\">XV<\/span><\/abbr>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-AtkinsDodaro2007&lt;abbr_class=&quot;abbr_&quot;_title=&quot;26&quot;_&gt;&lt;span_class=&quot;romain&quot;_style=&quot;text-transform:uppercase&quot;&gt;XXVI&lt;\/span&gt;&lt;\/abbr&gt;_et_&lt;abbr_class=&quot;abbr_&quot;_title=&quot;18&quot;_&gt;&lt;span_class=&quot;romain&quot;_style=&quot;text-transform:uppercase&quot;&gt;XVIII&lt;\/span&gt;&lt;\/abbr&gt;-314\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#AtkinsDodaro2007\">Atkins et Dodaro 2007<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"26\"><span class=\"romain\">XXVI<\/span><\/abbr>\u00a0et\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"18\"><span class=\"romain\">XVIII<\/span><\/abbr>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Foley2003169-315\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Foley2003\">Foley 2003<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0169.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Foley2003170-316\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Foley2003\">Foley 2003<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0170.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Foley2003173-317\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Foley2003\">Foley 2003<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0173.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Foley2003177-318\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Foley2003\">Foley 2003<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0177.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Foley2003179-319\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Foley2003\">Foley 2003<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0179.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Foley2003181-320\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Foley2003\">Foley 2003<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0181.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Burnell199218-21-322\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Burnell1992\">Burnell 1992<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a018-21.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Burnell199228-323\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Burnell1992\">Burnell 1992<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a028.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Dumont199155-324\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Dumont1991\">Dumont 1991<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a055.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marrou1958&lt;abbr_class=&quot;abbr_&quot;_title=&quot;9&quot;_&gt;&lt;span_class=&quot;romain&quot;_style=&quot;text-transform:uppercase&quot;&gt;IX&lt;\/span&gt;&lt;\/abbr&gt;-&lt;abbr_class=&quot;abbr_&quot;_title=&quot;10&quot;_&gt;&lt;span_class=&quot;romain&quot;_style=&quot;text-transform:uppercase&quot;&gt;X&lt;\/span&gt;&lt;\/abbr&gt;-325\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Marrou1958\">Marrou 1958<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\"><span class=\"romain\">IX<\/span><\/abbr>&#8211;<abbr class=\"abbr\" title=\"10\"><span class=\"romain\">X<\/span><\/abbr>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marrou2003150-151-326\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Marrou2003\">Marrou 2003<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0150-151.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marrou2003147-148-327\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Marrou2003\">Marrou 2003<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0147-148.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marrou2003152-328\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Marrou2003\">Marrou 2003<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0152.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-329\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Drobner2012\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Hubertus_R._Drobner2012\" class=\"ouvrage\">Hubertus R.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Drobner<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">Les P\u00e8res de l&rsquo;\u00c9glise\u00a0: Sept si\u00e8cles de litt\u00e9rature chr\u00e9tienne<\/cite>, Descl\u00e9e,\u00a0<time>2012<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7189-0752-9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7189-0752-9\"><span class=\"nowrap\">978-2-7189-0752-9<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">10-11<\/span><\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marrou2003157-158-331\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Marrou2003\">Marrou 2003<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0157-158.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Stone2001254-332\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Stone2001\">Stone 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0254.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Stone2001255-333\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Stone2001\">Stone 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0255.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marrou2003159-334\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Marrou2003\">Marrou 2003<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0159.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marrou2003160-161-335\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Marrou2003\">Marrou 2003<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0160-161.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marrou2003162-336\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Marrou2003\">Marrou 2003<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0162.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Stone2001258-338\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Stone2001\">Stone 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0258.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Delumeau199150-51-340\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Delumeau1991\">Delumeau 1991<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a050-51.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Delumeau199174-341\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Delumeau1991\">Delumeau 1991<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a074.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Stone2001161-342\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Stone2001\">Stone 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0161.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Lienhard2001407-343\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Lienhard2001\">Lienhard 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0407.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Skinner2001381-344\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Skinner2001\">Skinner 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0381.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-B\u00fcttgen2001458-345\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#B%C3%BCttgen2001\">B\u00fcttgen 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0458.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Hartweg2001548-346\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Hartweg2001\">Hartweg 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0548.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Hartweg2001549-347\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Hartweg2001\">Hartweg 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0549.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Crouzet2000314-348\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Crouzet2000\">Crouzet 2000<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0314.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Smits19576-349\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Smits1957\">Smits 1957<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a06.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Cognet196721-350\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Cognet1967\">Cognet 1967<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a021.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Cognet196726-351\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Cognet1967\">Cognet 1967<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a026.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Cognet196729-352\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Cognet1967\">Cognet 1967<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a029.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Cognet196733-353\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Cognet1967\">Cognet 1967<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a033.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Saint_Augustin_d\u2019\u00c9tienne_Gilson_\u00a7_2-354\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Lagouan%C3%A8re_2016\">Lagouan\u00e8re 2016<\/a>, 1. Le contexte philosophique, th\u00e9ologique et critique de l\u2019Introduction \u00e0 l\u2019\u00e9tude de saint Augustin\u00a0: n\u00e9o-thomisme contre augustinisme \u2014 \u00a72.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Saint_Augustin_d\u2019\u00c9tienne_Gilson_\u00a7_1-355\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Lagouan%C3%A8re_2016\">Lagouan\u00e8re 2016<\/a>, Introduction \u2014 \u00a71.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Saint_Augustin_d\u2019\u00c9tienne_Gilson_\u00a7_5-356\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Lagouan%C3%A8re_2016\">Lagouan\u00e8re 2016<\/a>, 1. Le contexte philosophique, th\u00e9ologique et critique de l\u2019Introduction \u00e0 l\u2019\u00e9tude de saint Augustin\u00a0: n\u00e9o-thomisme contre augustinisme \u2014 \u00a75.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Saint_Augustin_d\u2019\u00c9tienne_Gilson_\u00a7_11-357\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Lagouan%C3%A8re_2016\">Lagouan\u00e8re 2016<\/a>, 2. Une lecture augustinienne (et critique) de l\u2019Introduction d\u2019\u00c9. Gilson \u2014 2.1 L\u2019interpr\u00e9tation gilsonienne du rapport d\u2019Augustin au n\u00e9o-platonisme \u2014 \u00a711.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Des_trois_sortes_de_visions_au_corps_de_r\u00e9surrection-358\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Chase2005\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Michael_Chase2005\" class=\"ouvrage\">Michael\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Chase<\/span>, \u00ab\u00a0<cite>Porphyre et Augustin\u00a0: Des trois sortes de \u201cvisions\u201d au corps de r\u00e9surrection<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Revue d&rsquo;\u00e9tudes augustiniennes et patristiques<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a051,\u200e\u00a0<time>2005<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">233-256<\/span>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Serial Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Serial_Number\">ISSN<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/portal.issn.org\/resource\/ISSN\/1768-9260\" rel=\"nofollow\">1768-9260<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.etudes-augustiniennes.paris-sorbonne.fr\/IMG\/pdf\/AUGUST_2005_51_233.pdf\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.etudes-augustiniennes.paris-sorbonne.fr%2FIMG%2Fpdf%2FAUGUST_2005_51_233.pdf\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-La_r\u00e9volution_intellectuelle_et_spirituelle_de_saint_Augustin-359\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Kebour2019\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Nadjia_Kebour2019\" class=\"ouvrage\">Nadjia\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Kebour<\/span>, \u00ab\u00a0<cite>La r\u00e9volution intellectuelle et spirituelle de saint Augustin dans le \u201cDe vera religione\u201d, concernant la perfection humaine<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Le Carnet des Glycines<\/i>,\u00a0<a title=\"Archidioc\u00e8se d'Alger\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Archidioc%C3%A8se_d%27Alger\">Archidioc\u00e8se d&rsquo;Alger<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a051,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2019-03-28\" data-sort-value=\"2019-03-28\">28 mars 2019<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/glycines.hypotheses.org\/1208\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fglycines.hypotheses.org%2F1208\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Saint_Augustin_d\u2019\u00c9tienne_Gilson_\u00a7_16-360\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Lagouan%C3%A8re_2016\">Lagouan\u00e8re 2016<\/a>, 2. Une lecture augustinienne (et critique) de l\u2019Introduction d\u2019\u00c9. Gilson \u2014 2.2 L\u2019interpr\u00e9tation gilsonienne de la th\u00e9orie augustinienne de l\u2019illumination \u2014 \u00a716.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Saint_Augustin_d\u2019\u00c9tienne_Gilson_\u00a7_8-361\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Lagouan%C3%A8re_2016\">Lagouan\u00e8re 2016<\/a>, 1. Le contexte philosophique, th\u00e9ologique et critique de l\u2019Introduction \u00e0 l\u2019\u00e9tude de saint Augustin\u00a0: n\u00e9o-thomisme contre augustinisme \u2014 \u00a78.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Saint_Augustin_d\u2019\u00c9tienne_Gilson_\u00a7_18-362\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Lagouan%C3%A8re_2016\">Lagouan\u00e8re 2016<\/a>, 2. Une lecture augustinienne (et critique) de l\u2019Introduction d\u2019\u00c9. Gilson \u2014 2.3 La notion gilsonienne d\u2019\u00ab\u00a0augustinisme\u00a0\u00bb \u2014 \u00a718.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Dufal2008-363\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Dufal2008\">Dufal 2008<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Quillet20137-364\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Quillet2013\">Quillet 2013<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a07.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Meslin20131-365\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Meslin2013\">Meslin 2013<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a01.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Quillet20139-366\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Quillet2013\">Quillet 2013<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a09.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Hyman200835-367\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Hyman2008\">Hyman 2008<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a035.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Hyman200842-368\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Hyman2008\">Hyman 2008<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a042.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Hyman200846-369\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Hyman2008\">Hyman 2008<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a046.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Hyman200836-371\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Hyman2008\">Hyman 2008<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a036.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Ratzinger1-372\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Ratzinger1\">Ratzinger1<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Ratzinger2-373\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Ratzinger2\">Ratzinger2<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Libera-374\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Libera\">Libera<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Matthews2001267-268-375\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Matthews2001\">Matthews 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0267-268.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Matthews2001269-376\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Matthews2001\">Matthews 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0269.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Matthews2001270-377\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Matthews2001\">Matthews 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0270.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Raynaud672-378\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Raynaud\">Raynaud<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0672.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Matthews2001271-379\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Matthews2001\">Matthews 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0271.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Matthews2001272-380\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Matthews2001\">Matthews 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0272.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-381\"><span class=\"reference-text\">Nadler, 1992 cit\u00e9 dans\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Matthews2001\">Matthews 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0271.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Matthews2001273-382\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Matthews2001\">Matthews 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0273.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Matthews2001271-274-383\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Matthews2001\">Matthews 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0271-274.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Raynaud672-674-384\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Raynaud\">Raynaud<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0672-674.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-De_Paulo2006-385\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#De_Paulo2006\">De Paulo 2006<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Husserl196421-386\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Husserl1964\">Husserl 1964<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a021.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Heidegger1964171-387\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Heidegger1964\">Heidegger 1964<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0171.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Chiba1995-388\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Chiba1995\">Chiba 1995<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Tinder432-433-389\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Tinder\">Tinder<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0432-433.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Arendt1999166-390\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Arendt1999\">Arendt 1999<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0166.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Arendt1999168-391\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Arendt1999\">Arendt 1999<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0168.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Arendt199999-392\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Arendt1999\">Arendt 1999<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a099.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Lal1999-393\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Lal1999\">Lal 1999<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Lal2002-395\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Lal2002\">Lal 2002<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Heltzel2009-396\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Heltzel2009\">Heltzel 2009<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Stock20115-397\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Stock2011\">Stock 2011<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a05.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Stock20117-398\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Stock2011\">Stock 2011<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a07.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Stock201114-399\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Stock2011\">Stock 2011<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a014.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Stock201110-400\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Stock2011\">Stock 2011<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a010.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Stock20116-401\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Stock2011\">Stock 2011<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a06.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Sellier2009576-402\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Sellier2009\">Sellier 2009<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0576.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Sellier2009578-403\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Sellier2009\">Sellier 2009<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0578.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Sellier2009580-404\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Sellier2009\">Sellier 2009<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0580.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Sellier2009580-581-405\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Sellier2009\">Sellier 2009<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0580-581.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Sellier2009574-406\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Sellier2009\">Sellier 2009<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0574.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Sellier2009583-407\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Sellier2009\">Sellier 2009<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0583.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Sellier2009584-408\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Sellier2009\">Sellier 2009<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0584.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Sellier2009585-409\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Sellier2009\">Sellier 2009<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0585.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Sellier2009587-410\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Sellier2009\">Sellier 2009<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0587.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Sellier2009589-411\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Sellier2009\">Sellier 2009<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0589.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Madec19988-9-412\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Madec1998\">Madec 1998<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a08-9.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Madec199810-413\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Madec1998\">Madec 1998<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a010.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Madec199812-414\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Madec1998\">Madec 1998<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a012.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Madec199815-415\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Madec1998\">Madec 1998<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a015.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Madec199820-416\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Madec1998\">Madec 1998<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a020.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Dumont199156-417\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Dumont1991\">Dumont 1991<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a056.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Dumont199157-418\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Dumont1991\">Dumont 1991<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a057.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Dumont199159-419\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Dumont1991\">Dumont 1991<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a059.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Somos247-420\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Somos\">Somos<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0247.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Somos249-421\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Somos\">Somos<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0249.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Somos250-422\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Somos\">Somos<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0250.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-424\"><span class=\"reference-text\"><abbr class=\"abbr\" title=\"Ibidem (\u00ab au m\u00eame endroit \u00bb)\"><i>Ibid.<\/i><\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">240-241<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-425\"><span class=\"reference-text\"><a title=\"Jean Juster\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Juster\">Juster (J.)<\/a>, dans\u00a0<i>Les Juifs dans l&rsquo;Empire romain<\/i>,\u00a0<span class=\"nowrap\">tome\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"1\"><span class=\"romain\">I<\/span><\/abbr><\/span>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a046.\u00a0<a title=\"Jules Isaac\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jules_Isaac\">Jules Isaac<\/a>, dans\u00a0<i>J\u00e9sus et Isra\u00ebl<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0361, et dans\u00a0<i>Gen\u00e8se de l&rsquo;antis\u00e9mitisme<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0158.\u00a0<a title=\"L\u00e9on Poliakov\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/L%C3%A9on_Poliakov\">L\u00e9on Poliakov<\/a>, dans\u00a0<i>Du Christ aux juifs de cour<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a041.\u00a0<a title=\"Marcel Simon (historien)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marcel_Simon_(historien)\">Marcel Simon<\/a>, dans\u00a0<i>Verus Isra\u00ebl<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0246. Lovsky (F.), dans\u00a0<i>L\u2019Antis\u00e9mitisme chr\u00e9tien<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0131.\u00a0<a title=\"Hans K\u00fcng\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hans_K%C3%BCng\">Hans K\u00fcng<\/a>, dans\u00a0<i>Le Juda\u00efsme<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0210.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-426\"><span class=\"reference-text\"><i>Contra Adimantum<\/i>, 3.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Blumenkranz229-427\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Blumenkranz\">Blumenkranz<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0229.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-428\"><span class=\"reference-text\"><i>Civ. Dei<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"18\"><span class=\"romain\">XVIII<\/span><\/abbr>\u00a046.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Blumenkranz241-429\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Blumenkranz\">Blumenkranz<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0241.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-430\"><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.rivtsion.org\/f\/index.php?sujet_id=1508\" rel=\"nofollow\">La querelle du \u00ab\u00a0d\u00e9icide\u00a0\u00bb au concile\u00a0<span class=\"nowrap\">Vatican\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\"><span class=\"romain\">II<\/span><\/abbr><\/span><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.rivtsion.org%2Ff%2Findex.php%3Fsujet_id%3D1508\">archive<\/a>]<\/small>, article de\u00a0<a title=\"Menahem Macina\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Menahem_Macina\">Menahem Macina<\/a>\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2007-07-25\" data-sort-value=\"2007-07-25\">25 juillet 2007<\/time>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-431\"><span class=\"reference-text\"><i>Cf.<\/i>\u00a0<a title=\"Jules Isaac\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jules_Isaac\">Jules Isaac<\/a>,\u00a0<i>Gen\u00e8se de l&rsquo;antis\u00e9mitisme<\/i>\u00a0et\u00a0<i><a title=\"J\u00e9sus et Isra\u00ebl\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_et_Isra%C3%ABl\">J\u00e9sus et Isra\u00ebl<\/a><\/i>. Jules Isaac prononce plusieurs fois le mot d&rsquo;\u00ab\u00a0efficacit\u00e9\u00a0\u00bb \u00e0 ce propos.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-432\"><span class=\"reference-text\"><i>Cf.<\/i>\u00a0<a title=\"Jules Isaac\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jules_Isaac\">Jules Isaac<\/a>,\u00a0<i><a title=\"L'Enseignement du m\u00e9pris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/L%27Enseignement_du_m%C3%A9pris\">L&rsquo;Enseignement du m\u00e9pris<\/a><\/i>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-433\"><span class=\"reference-text\"><i>De la foi aux choses qu\u2019on ne voit pas<\/i>,\u00a0<span class=\"nowrap\"><abbr class=\"abbr\" title=\"paragraphe(s)\">\u00a7<\/abbr>\u00a06<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Nsiri98-113-434\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Nsiri\">Nsiri<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a098-113.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-S\u00e9cheval24-435\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#S%C3%A9cheval\">S\u00e9cheval<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a024.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-437\"><span class=\"reference-text\">voir\u00a0<a class=\"external autonumber\" href=\"https:\/\/www.babelio.com\/livres\/Gaarder-Vita-Brevis\/6947\" rel=\"nofollow\">[1]<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.babelio.com%2Flivres%2FGaarder-Vita-Brevis%2F6947\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2021-04-24\" data-sort-value=\"2021-04-24\">24 avril 2021<\/time><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-438\"><span class=\"reference-text\"><a class=\"external autonumber\" href=\"https:\/\/www.babelio.com\/livres\/OBrien-LArchiviste-de-Dublin\/13051\" rel=\"nofollow\">[2]<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.babelio.com%2Flivres%2FOBrien-LArchiviste-de-Dublin%2F13051\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0Consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2021-04-24\" data-sort-value=\"2021-04-24\">24 avril 2021<\/time><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-439\"><span class=\"reference-text\">Walter M. Miller, Jr.\u00a0<i>A Canticle for Leibowitz<\/i>, 1959,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0209.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Dans_l'ombre_de_la_lumi\u00e8re-440\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Paszcaud2013\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Fabienne_Paszcaud2013\" class=\"ouvrage\">Fabienne\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Paszcaud<\/span>, \u00ab\u00a0<cite>Dans l&rsquo;ombre de la lumi\u00e8re<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i><a title=\"T\u00e9l\u00e9rama\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%A9l%C3%A9rama\">T\u00e9l\u00e9rama<\/a><\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2013-09-18\" data-sort-value=\"2013-09-18\">18 septembre 2013<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Serial Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Serial_Number\">ISSN<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/portal.issn.org\/resource\/ISSN\/0040-2699\" rel=\"nofollow\">0040-2699<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.telerama.fr\/livres\/dans-l-ombre-de-la-lumiere,92286.php\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.telerama.fr%2Flivres%2Fdans-l-ombre-de-la-lumiere%2C92286.php\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Sermon_sur_la_chute_de_Rome-441\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"2012\" class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<cite>Le Sermon sur la chute de Rome<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i><a title=\"France Culture\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/France_Culture\">France Culture<\/a><\/i>,\u200e\u00a0<time>2012<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.franceculture.fr\/oeuvre-le-sermon-sur-la-chute-de-rome-de-jerome-ferrari-0\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.franceculture.fr%2Foeuvre-le-sermon-sur-la-chute-de-rome-de-jerome-ferrari-0\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-442\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Archambault1969\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Paul_Archambault1969\" class=\"ouvrage\">Paul Archambault, \u00ab\u00a0<cite>Augustin et Camus<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Recherches augustiniennes et patristiques<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a06,\u200e\u00a0<time>1969<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">193-221<\/span>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.brepolsonline.net\/doi\/abs\/10.1484\/J.RA.5.102234\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.brepolsonline.net%2Fdoi%2Fabs%2F10.1484%2FJ.RA.5.102234\">archive<\/a>]<\/small>, consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2021-04-22\" data-sort-value=\"2021-04-22\">22 avril 2021<\/time>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-443\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Camus1965\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Albert_Camus1965\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Albert Camus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Albert_Camus\">Albert Camus<\/a>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0M\u00e9taphysique chr\u00e9tienne et N\u00e9oplatonisme\u00a0\u00bb<\/cite>, dans\u00a0<cite class=\"italique\">Essais<\/cite>, Paris, Gallimard,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Biblioth\u00e8que de la Pl\u00e9iade\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a0183\u00a0\u00bb,\u00a0<time>1965<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">1293-1309<\/span><\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-444\"><span class=\"reference-text\"><i>Augustine: The Decline of the Roman Empire<\/i>\u00a0extrait dans\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=C0r_NkjZ0a0\" rel=\"nofollow\">Youtube<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3DC0r_NkjZ0a0\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-445\"><span class=\"reference-text\"><i>Restless Heart: The Confessions of Augustine\u00a0<\/i>bande de lancement dans\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=yAWJFbUYT_w\" rel=\"nofollow\">Youtube<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3DyAWJFbUYT_w\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-446\"><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=SGjSDWrgfZw\" rel=\"nofollow\"><cite>Approches et lectures des confessions de saint Augustin<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3DSGjSDWrgfZw\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">youtube.com<\/span>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2014-07-06\" data-sort-value=\"2014-07-06\">6 juillet 2014<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Revolution_in_the_air-447\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Heylin2009\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Clinton_Heylin2009\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Clinton\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Heylin<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Revolution in the air\u00a0: the songs of Bob Dylan 1957-1973<\/cite>, Chicago Review Press,\u00a0<time>2009<\/time>, 482\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"Online Computer Library Center\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Online_Computer_Library_Center\">OCLC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/worldcat.org\/fr\/title\/1066442325\" rel=\"nofollow\">1066442325<\/a><\/span>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">362\u2013364<\/span><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Ten_Summoner's_Tales-448\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"1993\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sting.com\/discography\/album\/16\" rel=\"nofollow\"><cite lang=\"en\">Ten Summoner&rsquo;s Tales<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.sting.com%2Fdiscography%2Falbum%2F16\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">sting.com<\/span>,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1993-02-25\" data-sort-value=\"1993-02-25\">25 f\u00e9vrier 1993<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2021-05-03\" data-sort-value=\"2021-05-03\">3 mai 2021<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Pour_Saint_Augustin_mourant-449\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Charpentier1709\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Marc-Antoine_Charpentier1709\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Marc-Antoine Charpentier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marc-Antoine_Charpentier\">Marc-Antoine\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Charpentier<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Pour Saint Augustin mourant\u00a0: H419<\/cite>,\u00a0<time>1709<\/time>, 5\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/archive.org\/details\/imslp-saint-augustin-mourant-h419-charpentier-marc-antoine\/mode\/2up\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Farchive.org%2Fdetails%2Fimslp-saint-augustin-mourant-h419-charpentier-marc-antoine%2Fmode%2F2up\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-O_doctor_optime._H_307-450\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"1670\" class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/data.bnf.fr\/fr\/14782168\/marc_antoine_charpentier_o_doctor_optime__h_307\/\" rel=\"nofollow\"><cite>O doctor optime. H 307<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fdata.bnf.fr%2Ffr%2F14782168%2Fmarc_antoine_charpentier_o_doctor_optime__h_307%2F\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb,\u00a0<a title=\"Biblioth\u00e8que nationale de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Biblioth%C3%A8que_nationale_de_France\">BNF<\/a>,\u00a0<time>1670<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2021-05-03\" data-sort-value=\"2021-05-03\">3 mai 2021<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-451\"><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.wikitimbres.fr\/co\/timbres\/1049\/algerie-saint-augustin\" rel=\"nofollow\">Timbre\u00a0: Alg\u00e9rie &#8211; Saint Augustin<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.wikitimbres.fr%2Fco%2Ftimbres%2F1049%2Falgerie-saint-augustin\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur wikitimbres.fr, consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2021-04-18\" data-sort-value=\"2021-04-18\">18 avril 2021<\/time>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-452\"><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.poste.dz\/philately\/s\/201\" rel=\"nofollow\"><abbr class=\"abbr\" title=\"Premier\">1<sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0Colloque international sur le philosophe alg\u00e9rien Augustin<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.poste.dz%2Fphilately%2Fs%2F201\">archive<\/a>]<\/small>, sur poste.dz, consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2021-04-18\" data-sort-value=\"2021-04-18\">18 avril 2021<\/time>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Peter_Brown2001575-453\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Peter_Brown2001\">Peter Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0575.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Peter_Brown2001576-577-454\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Peter_Brown2001\">Peter Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0576-577.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Vannier1996Vannier_1996-455\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Vannier_1996\">Vannier 1996<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Foley2003-456\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Foley2003\">Foley 2003<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-GBM1Matthews_2001171-457\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#GBM1\">Matthews 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0171.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-GBM1Matthews_2001172-458\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#GBM1\">Matthews 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0172.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Foley2003166-170-459\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Foley2003\">Foley 2003<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0166-170.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marrou1958185-460\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Marrou1958\">Marrou 1958<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0185.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Madec199871-461\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Madec1998\">Madec 1998<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a071.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-GBM1Matthews_2001173-175-462\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#GBM1\">Matthews 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0173-175.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Madec199874-463\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Madec1998\">Madec 1998<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a074.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-464\"><span class=\"reference-text\"><a title=\"Paul Ric\u0153ur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paul_Ric%C5%93ur\">P. Ric\u0153ur<\/a>,\u00a0<i>Le Conflit des interpr\u00e9tations<\/i>, Paris, 1969,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0308, cit\u00e9 dans\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Madec1998\">Madec 1998<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a074.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marrou1958409-411-465\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Marrou1958\">Marrou 1958<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0409-411.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marrou1958413-466\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Marrou1958\">Marrou 1958<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0413.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001214-467\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0214.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001219-468\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0219.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-469\"><span class=\"reference-text\"><i>Conf.<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"7\"><span class=\"romain\">VII<\/span><\/abbr>, 3\u00a0;\u00a0<i>cf. De vera religione<\/i>\u00a052 (101) cit\u00e9 dans\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0230.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001206-470\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0206.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001220-471\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0220.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001225-472\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0225.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-473\"><span class=\"reference-text\"><i>Conf.<\/i>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"10\"><span class=\"romain\">X<\/span><\/abbr>, 37 (62) cit\u00e9 dans\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0234<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Madec199886-474\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Madec1998\">Madec 1998<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a086.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Madec199889-475\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Madec1998\">Madec 1998<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a089.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Madec199893-476\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Madec1998\">Madec 1998<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a093.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Eslin200272-477\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Eslin2002\">Eslin 2002<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a072.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Eslin200267-478\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Eslin2002\">Eslin 2002<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a067.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Eslin199415-479\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Eslin1994\">Eslin 1994<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a015.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Matthieu_5,_44-480\"><span class=\"reference-text\"><a class=\"extiw\" title=\"s:Bible Crampon 1923\/Matthieu\" href=\"https:\/\/fr.wikisource.org\/wiki\/Bible_Crampon_1923\/Matthieu#5-44\">Matthieu 5,44<\/a><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Matthieu_5,_39-481\"><span class=\"reference-text\"><a class=\"extiw\" title=\"s:Bible Crampon 1923\/Matthieu\" href=\"https:\/\/fr.wikisource.org\/wiki\/Bible_Crampon_1923\/Matthieu#5-39\">Matthieu 5,39<\/a><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Luc_6,29-482\"><span class=\"reference-text\"><a class=\"extiw\" title=\"s:Bible Crampon 1923\/Luc\" href=\"https:\/\/fr.wikisource.org\/wiki\/Bible_Crampon_1923\/Luc#6-29\">Luc 6,29<\/a><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Eslin200269-483\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Eslin2002\">Eslin 2002<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a069.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001394-484\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0394.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001399-485\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0399.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Eslin200299-486\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Eslin2002\">Eslin 2002<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a099.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001416-487\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0416.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001415-488\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0415.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Eslin200270-489\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Eslin2002\">Eslin 2002<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a070.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001419-490\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0419.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001425-491\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0425.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Eslin200275-492\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Eslin2002\">Eslin 2002<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a075.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Cit\u00e9_de_Dieu_5-XV-493\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#La_Cit%C3%A9_de_Dieu\">La Cit\u00e9 de Dieu<\/a>, Livre cinqui\u00e8me \u2014 Chapitre XV. De la r\u00e9compense temporelle\u2026,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0107.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Cit\u00e9_de_Dieu_5-XVI-494\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#La_Cit%C3%A9_de_Dieu\">La Cit\u00e9 de Dieu<\/a>, Livre cinqui\u00e8me \u2014 Chapitre XVI. De la r\u00e9compense des citoyens de la Cit\u00e9 \u00e9ternelle\u2026,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0107.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001406-495\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0406.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Brown2001216-496\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Brown2001\">Brown 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0216.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Clark200191-497\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Clark2001\">Clark 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a091.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Clark200194-95-499\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Clark2001\">Clark 2001<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a094-95.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Caron200456-500\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Caron2004\">Caron 2004<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a056.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Biblioth\u00e8que_augustinienne-505\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Biblioth%C3%A8que_augustinienne\">Biblioth\u00e8que augustinienne<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-506\"><span class=\"reference-text\">Carmen Cardelle de Hartmann,\u00a0<i>Lateinische Dialoge 1200-1400. Literarhistorische Studie und Repertorium<\/i>, Brill, Leiden\/Boston, 2007, (Mittellateinische Studien und Texte, Band 37)\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-90-04-16033-0\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-90-04-16033-0\"><span class=\"nowrap\">978-90-04-16033-0<\/span><\/a>)<\/small>, Hier\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">113\u2013119<\/span>, bes.\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0118.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-citx1-507\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"MacGinty1987\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Gerard_MacGinty1987\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Gerard\u00a0<span class=\"nom_auteur\">MacGinty<\/span>,\u00a0<cite lang=\"en\">\u00ab\u00a0The Irish Augustine\u00a0: De mirabilibus sacrae Scripturae\u00a0\u00bb<\/cite>, dans\u00a0<a class=\"new\" title=\"Pr\u00f3ins\u00e9as N\u00ed Chath\u00e1in (page inexistante)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Pr%C3%B3ins%C3%A9as_N%C3%AD_Chath%C3%A1in&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Pr\u00f3ins\u00e9as N\u00ed Chath\u00e1in<\/a>\u00a0<a class=\"extiw\" title=\"en:Pr\u00f3ins\u00e9as N\u00ed Chath\u00e1in\" href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Pr%C3%B3ins%C3%A9as_N%C3%AD_Chath%C3%A1in\"><span class=\"indicateur-langue\" title=\"Article en anglais\u00a0: \u00ab\u00a0Pr\u00f3ins\u00e9as N\u00ed Chath\u00e1in\u00a0\u00bb\">(en)<\/span><\/a>\u00a0&amp; Michael Richter,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Irland und die Christenheit\u00a0: Bibelstudien und Mission<\/cite>, Stuttgart, Klett-Cotta,\u00a0<time>1987<\/time>, 523\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9783608914412\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9783608914412\"><span class=\"nowrap\">9783608914412<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Online Computer Library Center\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Online_Computer_Library_Center\">OCLC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/worldcat.org\/fr\/title\/59929061\" rel=\"nofollow\">59929061<\/a><\/span>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">70-83<\/span><\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-508\"><span class=\"reference-text\"><i>Ex\u00e9g\u00e8se et pr\u00e9dication chez Quodvultdeus de Carthage<\/i>. David Kangnidi Djaba, collection Cerf Patrimoines, \u00c9ditions du Cerf, 2020,\u00a0<span class=\"nowrap\">566\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Mimouni-509\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Mimouni\">Mimouni<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Fleury-510\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Fleury\">Fleury<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Aubin2013-511\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Aubin2013\">Aubin 2013<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-512\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"HermagorasWoerther_(traduction_et_commentaire)2012\" class=\"ouvrage\"><span id=\"HermagorasFr\u00e9d\u00e9ric_Woerther_(traduction_et_commentaire)2012\" class=\"ouvrage\"><a class=\"mw-redirect\" title=\"Hermagoras\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hermagoras\">Hermagoras<\/a>\u00a0(auteur) et Fr\u00e9d\u00e9ric Woerther (traduction et commentaire),\u00a0<cite class=\"italique\">Fragments et T\u00e9moignages<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"Les Belles Lettres\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Les_Belles_Lettres\">Les Belles Lettres<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0<a title=\"Collection des universit\u00e9s de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Collection_des_universit%C3%A9s_de_France\">Collection des universit\u00e9s de France<\/a>\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2012<\/time>, R\u00e9pertoire Bio-bibliographique des sources,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">248-254<\/span><\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Cl\u00e9ment-513\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Cl%C3%A9ment\">Cl\u00e9ment<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Armogathe-514\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Armogathe\">Armogathe<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Bollard-515\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Bollard\">Bollard<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-De_Bruyne-516\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#De_Bruyne\">De Bruyne<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Bres-518\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Bres\">Bres<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Savignac-519\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Savignac\">Savignac<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Grondeux-520\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Grondeux\">Grondeux<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Galonnier-521\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Galonnier\">Galonnier<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Kriegel-522\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Kriegel\">Kriegel<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Folliet1995-523\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone#Folliet1995\">Folliet 1995<\/a>.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Voir_aussi\">Voir aussi<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"autres-projets boite-grise boite-a-droite noprint js-interprojets\" style=\"text-align: justify;\">\n<p class=\"titre\">Sur les autres projets Wikimedia\u00a0:<\/p>\n<ul class=\"noarchive plainlinks\">\n<li class=\"commons\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/Augustinus?uselang=fr\">Augustin d&rsquo;Hippone<\/a>, sur\u00a0<span class=\"project\">Wikimedia Commons<\/span><\/li>\n<li class=\"wikisource\"><a class=\"extiw\" title=\"s:Augustin d'Hippone\" href=\"https:\/\/fr.wikisource.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone\">Augustin d&rsquo;Hippone<\/a>,\u00a0<span class=\"nowrap\">sur\u00a0<span class=\"project\">Wikisource<\/span><\/span><\/li>\n<li class=\"wikisource\"><a class=\"extiw\" title=\"s:Dictionnaire de th\u00e9ologie catholique\/AUGUSTIN (Saint) I. Vie\" href=\"https:\/\/fr.wikisource.org\/wiki\/Dictionnaire_de_th%C3%A9ologie_catholique\/AUGUSTIN_(Saint)_I._Vie\">Dictionnaire de th\u00e9ologie catholique<\/a>,\u00a0<span class=\"nowrap\">sur\u00a0<span class=\"project\">Wikisource<\/span><\/span><\/li>\n<li class=\"wikiquote\"><a class=\"extiw\" title=\"q:Augustin d'Hippone\" href=\"https:\/\/fr.wikiquote.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone\">Augustin d&rsquo;Hippone<\/a>,\u00a0<span class=\"nowrap\">sur\u00a0<span class=\"project\">Wikiquote<\/span><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Bibliographie\">Bibliographie<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Ouvrages\">Ouvrages<\/h4>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span id=\"Archambault\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Paul\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Archambault<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Camus\u2019 Hellenic Sources<\/cite>, Chappell Hill, The University of North Carolina Press,\u00a0<time>2017<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9780807891193\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9780807891193\"><span class=\"nowrap\">9780807891193<\/span><\/a>)<\/small><\/span>. Il existe une traduction fran\u00e7aise du travail de cet auteur\u00a0<a class=\"external autonumber\" href=\"https:\/\/www.brepolsonline.net\/doi\/pdf\/10.1484\/J.RA.5.102234\" rel=\"nofollow\">[3]<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.brepolsonline.net%2Fdoi%2Fpdf%2F10.1484%2FJ.RA.5.102234\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2021-04-21\" data-sort-value=\"2021-04-21\">21 avril 2021<\/time>)<\/li>\n<li><span id=\"Arendt1999\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Hannah_Arendt1999\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Hannah Arendt\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hannah_Arendt\">Hannah Arendt<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\"><a title=\"Le Concept d'amour chez Augustin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Le_Concept_d%27amour_chez_Augustin\">Le Concept d&rsquo;amour chez Augustin<\/a><\/cite>, Paris, Payot-Rivages,\u00a0<time>1999<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782743605605\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782743605605\"><span class=\"nowrap\">9782743605605<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/archive.org\/details\/leconceptdamourc0000aren\" rel=\"nofollow\">disponible<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Farchive.org%2Fdetails%2Fleconceptdamourc0000aren\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Internet Archive\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Internet_Archive\">Internet Archive<\/a><\/i><\/li>\n<li><span id=\"Arendt1989\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Hannah_Arendt1989\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Hannah Arendt\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hannah_Arendt\">Hannah Arendt<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">La Crise de la culture<\/cite>, Paris, Folio essais,\u00a0<time>1989<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2070325030\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2070325030\"><span class=\"nowrap\">978-2070325030<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"AtkinsDodaro2007\" class=\"ouvrage\"><span id=\"E.M_AtkinsR.J_Dodaro2007\" class=\"ouvrage\">E.M\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Atkins<\/span>\u00a0et R.J\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Dodaro<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">Augustine Political Writings<\/cite>, Cambridge University Press,\u00a0<time>2007<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9780511802317\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9780511802317\"><span class=\"nowrap\">9780511802317<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.1017\/CBO9780511802317\" rel=\"nofollow\">10.1017\/CBO9780511802317<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/archive.org\/details\/augustine-political-writings-book\" rel=\"nofollow\">disponible<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Farchive.org%2Fdetails%2Faugustine-political-writings-book\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Internet Archive\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Internet_Archive\">Internet Archive<\/a><\/i><\/li>\n<li><span id=\"Cit\u00e9_1994\" class=\"ouvrage\">Augustin\u00a0<span class=\"nom_auteur\">d&rsquo;Hippone<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\"><a title=\"La Cit\u00e9 de Dieu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Cit%C3%A9_de_Dieu\">La Cit\u00e9 de Dieu tome 3<\/a><\/cite>, Paris, Le Seuil,\u00a0<time>1994<\/time><\/span><\/li>\n<li><a title=\"Pasquale Borgomeo\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pasquale_Borgomeo\">Pasquale Borgomeo<\/a>,\u00a0<i>L&rsquo;Eglise de ce temps dans la pr\u00e9dication de saint Augustin<\/i>, Paris, Etudes augustiniennes, 1973.<small>(<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.sudoc.fr\/114135266\" rel=\"nofollow\">114135266<\/a><\/span>)<\/small><small>(<a title=\"Online Computer Library Center\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Online_Computer_Library_Center\">OCLC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.worldcat.org\/fr\/title\/493655158\" rel=\"nofollow\">493655158<\/a><\/span>)<\/small>\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/archive.org\/details\/lglisedecetempsd0000borg\" rel=\"nofollow\">disponible<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Farchive.org%2Fdetails%2Flglisedecetempsd0000borg\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Internet Archive\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Internet_Archive\">Internet Archive<\/a><\/i><\/li>\n<li><span id=\"Gaston_Boissier1891\" class=\"ouvrage\"><span class=\"nom_auteur\"><a title=\"Gaston Boissier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gaston_Boissier\">Gaston Boissier<\/a><\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">La fin du paganisme\u00a0: \u00e9tude sur les derni\u00e8res luttes religieuses en Occident au quatri\u00e8me si\u00e8cle<\/cite>, Paris, Hachette,\u00a0<time>1891<\/time><\/span>\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k760078\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k760078\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/li>\n<li><i>Bible de tous les temps<\/i>, 3,\u00a0<i>Saint Augustin et la Bible<\/i>, sous la direction d&rsquo;Anne-Marie La Bonnardi\u00e8re. Paris, Beauchesne, 1986, 462\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782701011905\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782701011905\"><span class=\"nowrap\">9782701011905<\/span><\/a>)<\/small><\/li>\n<li><span id=\"Brown2001\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Peter_Brown2001\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Peter Brown (historien)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Peter_Brown_(historien)\">Peter Brown<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">La Vie de saint Augustin<\/cite>, Paris, Seuil,\u00a0<time>2001<\/time>, 675\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-02-038617-3\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-02-038617-3\"><span class=\"nowrap\">978-2-02-038617-3<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Caron2004\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Maxence_Caron2004\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Maxence Caron\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Maxence_Caron\">Maxence Caron<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">La Trinit\u00e9 (Saint Augustin)<\/cite>, Paris, Ellipses,\u00a0<time>2004<\/time><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Caron2009\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Maxence_Caron2009\" class=\"ouvrage\">Maxence\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Caron<\/span>\u00a0(\u00e9diteur),\u00a0<cite class=\"italique\">Saint Augustin<\/cite>, Paris, Cerf Les Cahiers d&rsquo;Histoire de la Philosophie,\u00a0<time>2009<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2729821104\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2729821104\"><span class=\"nowrap\">978-2729821104<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>. Avec deux textes in\u00e9dits de\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Joseph Ratzinger\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Joseph_Ratzinger\">Joseph Ratzinger<\/a>\/<a title=\"Beno\u00eet XVI\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Beno%C3%AEt_XVI\"><span class=\"nowrap\">Beno\u00eet\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"16\"><span class=\"romain\">XVI<\/span><\/abbr><\/span><\/a>, une \u0153uvre de saint Augustin, et les contributions de Gerald Antoni, Emmanuel Bermon, Isabelle Bochet, Anne-Isabelle Bouton-Touboulic, Maxence Caron, Patrice Cambronne,\u00a0<a title=\"Jean-Louis Chr\u00e9tien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Louis_Chr%C3%A9tien\">Jean-Louis Chr\u00e9tien<\/a>, Natalie Depraz, Dominique Doucet, Thierry-Dominique Humbrecht, H\u00e9l\u00e8ne Machefert,\u00a0<a title=\"Goulven Madec\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Goulven_Madec\">Goulven Madec<\/a>, Cyrille Michon, Augustin Pic,\u00a0<a title=\"Philippe Sellier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_Sellier\">Philippe Sellier<\/a>, Kristell Trego,\u00a0<a title=\"Marie-Anne Vannier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marie-Anne_Vannier\">Marie-Anne Vannier<\/a><\/li>\n<li><span id=\"Cognet1967\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Louis_Cognet1967\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Louis Cognet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_Cognet\">Louis Cognet<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Le Jans\u00e9nisme<\/cite>,\u00a0<a title=\"Presses universitaires de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Presses_universitaires_de_France\">PUF<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Que sais-je\u00a0?\u00a0\u00bb (<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a0960),\u00a0<time>1967<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-13-038900-2\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-13-038900-2\"><span class=\"nowrap\">978-2-13-038900-2<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Crouzet2000\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Denis_Crouzet2000\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Denis Crouzet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Denis_Crouzet\">Denis Crouzet<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Jean Calvin<\/cite>, Paris, Fayard,\u00a0<time>2000<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782213606767\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782213606767\"><span class=\"nowrap\">9782213606767<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Delumeau1991\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean_Delumeau1991\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Jean Delumeau\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Delumeau\">Jean Delumeau<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Naissance et affirmation de la R\u00e9forme<\/cite>, Paris,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"PUF\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/PUF\">PUF<\/a>,\u00a0<time>1991<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782130584056\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782130584056\"><span class=\"nowrap\">9782130584056<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"De_Paulo2006\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Craig_De_Paulo2006\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Craig\u00a0<span class=\"nom_auteur\">De Paulo<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">The Influence of Augustine on Heidegger\u00a0: The Emergence of an Augustinian Phenomenology<\/cite>, The Edwin Mellen Press,\u00a0<time>2006<\/time>, 331\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-0-7734-5689-1\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-0-7734-5689-1\"><span class=\"nowrap\">978-0-7734-5689-1<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Doucet2004\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Dominique_Doucet2004\" class=\"ouvrage\">Dominique Doucet,\u00a0<cite class=\"italique\">Augustin<\/cite>, Paris, Vrin,\u00a0<time>2004<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782711617210\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782711617210\"><span class=\"nowrap\">9782711617210<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Dumont1991\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Louis_Dumont1991\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Louis Dumont\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_Dumont\">Louis Dumont<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Essais sur l&rsquo;individualisme<\/cite>, Paris, Seuil,\u00a0<time>1991<\/time><\/span><\/span>.\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/archive.org\/details\/essaissurlindivi00dumo\" rel=\"nofollow\">disponible<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Farchive.org%2Fdetails%2Fessaissurlindivi00dumo\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Internet Archive\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Internet_Archive\">Internet Archive<\/a><\/i><\/li>\n<li><span id=\"Ellingsen2005\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Mark_Ellingsen2005\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Mark\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Ellingsen<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">The Richness of Augustine\u00a0: His Contextual and Pastoral Theology<\/cite>, Westminster, John Knox Press,\u00a0<time>2005<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-0664226183\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-0664226183\"><span class=\"nowrap\">978-0664226183<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Eslin2002\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean-Claude_Eslin2002\" class=\"ouvrage\">Jean-Claude\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Eslin<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">Saint Augustin<\/cite>, Paris, Michalon,\u00a0<time>2002<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782841861705\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782841861705\"><span class=\"nowrap\">9782841861705<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Eslin1994\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean-Claude_Eslin1994\" class=\"ouvrage\">Jean-Claude\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Eslin<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">Pr\u00e9sentation du livre de Saint Augustin\u00a0: La cit\u00e9 de Dieu<\/cite>, Paris, Sagesses Points,\u00a0<time>1994<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782020220644\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782020220644\"><span class=\"nowrap\">9782020220644<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"FitzgeraldVannier2005\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Allan_D._FitzgeraldMarie-Anne_Vannier2005\" class=\"ouvrage\">Allan D.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Fitzgerald<\/span>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"directeur de publication\">dir.<\/abbr>) et Marie-Anne\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Vannier<\/span>\u00a0(dir. de l&rsquo;\u00e9d. fran\u00e7aise) (<abbr class=\"abbr\" title=\"pr\u00e9face\">pr\u00e9f.<\/abbr>\u00a0Serge Lancel),\u00a0<cite class=\"italique\">Encyclop\u00e9die saint Augustin\u00a0: La M\u00e9diterran\u00e9e et l&rsquo;Europe,\u00a0<a title=\"IVe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/IVe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"4\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">IV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>&#8211;<a title=\"XXIe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/XXIe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"21\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XXI<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a><\/cite>, \u00c9ditions du Cerf,\u00a0<time>2005<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-204-07339-3\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-204-07339-3\"><span class=\"nowrap\">2-204-07339-3<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"J\u00e9r\u00f4meAugustinFry2010\" class=\"ouvrage\"><span id=\"J\u00e9r\u00f4meAugustinCarole_Fry2010\" class=\"ouvrage\">J\u00e9r\u00f4me, Augustin et Carole\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Fry<\/span>\u00a0(traduction, pr\u00e9sentation et annotation),\u00a0<cite class=\"italique\">Lettres crois\u00e9es de J\u00e9r\u00f4me et Augustin<\/cite>, \u00c9ditions Migne et Belles-Lettres,\u00a0<time>2010<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782251742076\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782251742076\"><span class=\"nowrap\">9782251742076<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Gonzalez\" class=\"ouvrage\">Justo L. Gonzalez,\u00a0<cite class=\"italique\">The Story of Christianity<\/cite>, Harper,\u00a0<time>1984<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/0-06-185588-X\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/0-06-185588-X\"><span class=\"nowrap\">0-06-185588-X<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span id=\"AugustinFux2010\" class=\"ouvrage\"><span id=\"AugustinPierre-Yves_Fux2010\" class=\"ouvrage\">Augustin et Pierre-Yves\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Fux<\/span>\u00a0(\u00e9d.),\u00a0<cite class=\"italique\">Paix et guerre selon saint Augustin\u00a0: choix de textes en traduction fran\u00e7aise<\/cite>, Paris, Migne,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Les P\u00e8res dans la foi\u00a0\u00bb (<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a0101),\u00a0<time>2010<\/time>, 212\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-908587-62-3\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-908587-62-3\"><span class=\"nowrap\">978-2-908587-62-3<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Gilson1982\" class=\"ouvrage\"><span id=\"\u00c9tienne_Gilson1982\" class=\"ouvrage\"><a title=\"\u00c9tienne Gilson\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Gilson\">\u00c9tienne Gilson<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Introduction \u00e0 l\u2019\u00e9tude de Saint Augustin<\/cite>, Paris,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Vrin (\u00e9dition)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vrin_(%C3%A9dition)\">Vrin<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0\u00c9tudes de philosophie m\u00e9di\u00e9vale\u00a0\u00bb (<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a011),\u00a0<time>1982<\/time>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"r\u00e9impression\">r\u00e9impr.<\/abbr>\u00a04),\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"deuxi\u00e8me\">2<sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"\u00e9dition\">\u00e9d.<\/abbr>, 370\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7116-2027-2\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7116-2027-2\"><span class=\"nowrap\">978-2-7116-2027-2<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=ufvIKYXZ3iMC\" rel=\"nofollow\">pr\u00e9sentation en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DufvIKYXZ3iMC\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Hadot1995\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Pierre_Hadot1995\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Pierre Hadot\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Hadot\">Pierre Hadot<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Qu&rsquo;est-ce que la philosophie antique\u00a0?<\/cite>, Folio essais,\u00a0<time>1995<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-07-032760-7\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-07-032760-7\"><span class=\"nowrap\">978-2-07-032760-7<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Heidegger1964\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Martin_Heidegger1964\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a title=\"Martin Heidegger\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Martin_Heidegger\">Martin Heidegger<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Being and Time<\/cite>, Harper\u2019s,\u00a0<time>1964<\/time>, 331\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Husserl_1964\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a title=\"Edmund Husserl\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Edmund_Husserl\">Edmund Husserl<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Phenomenology of Internal Time-Consciousness<\/cite>, Bloomington Indiana UO,\u00a0<time>1964<\/time>, 331\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-0-253-04199-9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-0-253-04199-9\"><span class=\"nowrap\">978-0-253-04199-9<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.2307\/j.ctvh4zhv9\" rel=\"nofollow\">10.2307\/j.ctvh4zhv9<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Jerphagnon2012\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Lucien_Jerphagnon2012\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Lucien Jerphagnon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lucien_Jerphagnon\">Lucien Jerphagnon<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Augustin et la Sagesse<\/cite>, Paris, Descl\u00e9e de Brouwer,\u00a0<time>2012<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782220058818\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782220058818\"><span class=\"nowrap\">9782220058818<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Jerphagnon2002\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Lucien_Jerphagnon2002\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Lucien Jerphagnon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lucien_Jerphagnon\">Lucien Jerphagnon<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Saint Augustin. Le p\u00e9dagogue de Dieu<\/cite>, Paris, Gallimard,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0<a title=\"D\u00e9couvertes Gallimard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/D%C3%A9couvertes_Gallimard\">D\u00e9couvertes Gallimard<\/a>\u00a0\/ Religions\u00a0\u00bb (<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a0<a title=\"Liste des volumes de \u00ab D\u00e9couvertes Gallimard \u00bb (2e partie)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Liste_des_volumes_de_%C2%AB_D%C3%A9couvertes_Gallimard_%C2%BB_(2e_partie)\">416<\/a>),\u00a0<time>2002<\/time>, 127\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-07-076357-3\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-07-076357-3\"><span class=\"nowrap\">978-2-07-076357-3<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Lagouan\u00e8re2010\" class=\"ouvrage\"><span id=\"J\u00e9r\u00f4me_Lagouan\u00e8re2010\" class=\"ouvrage\">J\u00e9r\u00f4me Lagouan\u00e8re,\u00a0<cite class=\"italique\">Pr\u00e9sentation du livre de Saint Augustin\u00a0: La vision de Dieu<\/cite>, Paris, Sagesses Points,\u00a0<time>2010<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7578-2448-1\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7578-2448-1\"><span class=\"nowrap\">978-2-7578-2448-1<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Lal1999\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Deepak_Lal1999\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a title=\"Deepak Lal\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Deepak_Lal\">Deepak Lal<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Culture, Democracy and Development<\/cite>,\u00a0<time>1999<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/papers.ssrn.com\/sol3\/papers.cfm?abstract_id=185631\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fpapers.ssrn.com%2Fsol3%2Fpapers.cfm%3Fabstract_id%3D185631\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Lancel\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Serge Lancel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Serge_Lancel\">Serge Lancel<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Saint Augustin<\/cite>, Paris, Fayard,\u00a0<time>2014<\/time><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Landes\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Richard Landes, \u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.britannica.com\/topic\/eschatology\/The-early-church\" rel=\"nofollow\"><cite lang=\"en\">The views of Augustine<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.britannica.com%2Ftopic%2Feschatology%2FThe-early-church\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\"><a title=\"Encyclop\u00e6dia Britannica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Encyclop%C3%A6dia_Britannica\">Encyclop\u00e6dia Britannica<\/a><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Lepelley\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Claude Lepelley\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Claude_Lepelley\">Claude Lepelley<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Aspects de l&rsquo;Afrique romaine\u00a0: Les cit\u00e9s, la vie rurale, le Christianisme<\/cite>, Edipuglia,\u00a0<time>2001<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-88-7228-276-2\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-88-7228-276-2\"><span class=\"nowrap\">978-88-7228-276-2<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Libera\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Alain de Libera\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alain_de_Libera\">Alain\u00a0<span class=\"nom_auteur\">de Libera (\u00e9diteur)<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Apr\u00e8s la m\u00e9thaphysique\u00a0: Augustin\u00a0?<\/cite>, Paris, Vrin,\u00a0<time>2013<\/time><\/span><\/li>\n<li><span id=\"MacIntyre1993\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Alasdair_MacIntyre1993\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Alasdair MacIntyre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alasdair_MacIntyre\">Alasdair MacIntyre<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Quelle Justice\u00a0? Quelle rationalit\u00e9<\/cite>, Paris, Puf,\u00a0<time>1993<\/time><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Madec1998\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Goulven_Madec1998\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Goulven Madec\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Goulven_Madec\">Goulven Madec<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Le Dieu d&rsquo;Augustin<\/cite>, Paris, Cerf,\u00a0<time>1998<\/time><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Jean-Luc_Marion2008\" class=\"ouvrage\"><span class=\"nom_auteur\"><a title=\"Jean-Luc Marion\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Luc_Marion\">Jean-Luc Marion<\/a><\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">Au lieu de soi\u00a0: l&rsquo;approche de saint Augustin<\/cite>, Paris, PUF,\u00a0<time>2008<\/time><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Marrou2003\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Henri-Ir\u00e9n\u00e9e_Marrou2003\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Henri-Ir\u00e9n\u00e9e Marrou\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Henri-Ir%C3%A9n%C3%A9e_Marrou\">Henri-Ir\u00e9n\u00e9e Marrou<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Saint Augustin et l&rsquo;augustinisme<\/cite>, Paris, Le Seuil,\u00a0<time>2003<\/time>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"premi\u00e8re\">1<sup>re<\/sup><\/abbr>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"\u00e9dition\">\u00e9d.<\/abbr>\u00a01955), 183\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-02-058427-2\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-02-058427-2\"><span class=\"nowrap\">978-2-02-058427-2<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Marrou1958\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Henri-Ir\u00e9n\u00e9e_Marrou1958\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Henri-Ir\u00e9n\u00e9e Marrou\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Henri-Ir%C3%A9n%C3%A9e_Marrou\">Henri-Ir\u00e9n\u00e9e Marrou<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Saint Augustin et la fin de la culture antique<\/cite>, Paris, E. de Boccard,\u00a0<time>1958<\/time>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"premi\u00e8re\">1<sup>re<\/sup><\/abbr>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"\u00e9dition\">\u00e9d.<\/abbr>\u00a01938), 183\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-02-058427-2\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-02-058427-2\"><span class=\"nowrap\">978-2-02-058427-2<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Mimouni\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Simon Claude Mimouni\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Simon_Claude_Mimouni\">Simon Claude Mimouni<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Dormition et assomption de Marie\u00a0: histoire des traditions anciennes<\/cite><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Mittman\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Asa Simon\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Mittman<\/span>\u00a0et Peter J.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Dendle<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">The Ashgate Research Companion to Monsters and the Monstrous<\/cite>, Routledge,\u00a0<time>2017<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-1-351-89431-9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-1-351-89431-9\"><span class=\"nowrap\">978-1-351-89431-9<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.be\/books?id=x6o0DgAAQBAJ&amp;pg=PT476\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.be%2Fbooks%3Fid%3Dx6o0DgAAQBAJ%26pg%3DPT476\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>, Pt 476<\/span><\/li>\n<li><span id=\"Nadeau2001\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Christian_Nadeau2001\" class=\"ouvrage\">Christian Nadeau,\u00a0<cite class=\"italique\">Le vocabulaire de saint Augustin<\/cite>, Paris, Ellipses,\u00a0<time>2001<\/time>, 62\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2729807802\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2729807802\"><span class=\"nowrap\">2729807802<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><a title=\"Giovanni Papini\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Giovanni_Papini\">Giovanni Papini<\/a>,\u00a0<i>Saint Augustin<\/i>. Traduit de l&rsquo;italien par Paul-H. Michel. Paris, Plon (Le Roseau d&rsquo;Or), 1930<\/li>\n<li><span id=\"O\u2019Meara\" class=\"ouvrage\">John Joseph O&rsquo;Meara,\u00a0<cite class=\"italique\">La jeunesse de saint Augustin<\/cite>, Saint-Paul,\u00a0<time>1997<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a028<\/span><\/li>\n<li><span id=\"Ratzinger2017\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Joseph_Ratzinger2017\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Beno\u00eet XVI\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Beno%C3%AEt_XVI\">Joseph Ratzinger<\/a>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"traduction\">trad.<\/abbr>\u00a0de l&rsquo;allemand par Abb\u00e9 \u00c9ric Iborra,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pr\u00e9face\">pr\u00e9f.<\/abbr>\u00a0<a title=\"Jean-Marie Salamito\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Marie_Salamito\">Jean-Marie Salamito<\/a>),\u00a0<cite class=\"italique\">Peuple et Maison de Dieu dans l&rsquo;eccl\u00e9siologie de saint Augustin<\/cite>\u00a0[\u00ab\u00a0<span class=\"lang-de\" lang=\"de\">Volk und Haus Gottes in der Lehre der Kirche von Augustinus<\/span>\u00a0\u00bb], Perpignan,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions Art\u00e8ge\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_Art%C3%A8ge\">Art\u00e8ge<\/a>\u00a0Lethielleux,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Sed contra\u00a0\u00bb,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2017-10\" data-sort-value=\"2017-10\">octobre 2017<\/time>, 453\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-249-62376-9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-249-62376-9\"><span class=\"nowrap\">978-2-249-62376-9<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/journals.openedition.org\/rsr\/7713\" rel=\"nofollow\">pr\u00e9sentation en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fjournals.openedition.org%2Frsr%2F7713\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Skinner2001\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Quentin_Skinner2001\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Quentin Skinner\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Quentin_Skinner\">Quentin Skinner<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Les fondements de la pens\u00e9e politique moderne<\/cite>, Paris, Albin Michel,\u00a0<time>2001<\/time>, 183\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-02-058427-2\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-02-058427-2\"><span class=\"nowrap\">978-2-02-058427-2<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Smits1957\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Luchesius_Smits1957\" class=\"ouvrage\">Luchesius\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Smits<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">Saint Augustin dans l&rsquo;\u0153uvre de Calvin<\/cite>, Assen, Nauwelaertsl,\u00a0<time>1957<\/time><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Vannier2011\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Marie-Anne_Vannier2011\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Marie-Anne Vannier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marie-Anne_Vannier\">Marie-Anne Vannier<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Saint Augustin<\/cite>, Paris, Entrelacs,\u00a0<time>2011<\/time>, 183\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-02-058427-2\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-02-058427-2\"><span class=\"nowrap\">978-2-02-058427-2<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"de_TemnosWoerther_(traduction_et_commentaire)2012\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Hermagoras_de_TemnosFr\u00e9d\u00e9ric_Woerther_(traduction_et_commentaire)2012\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Hermagoras de Temnos\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hermagoras_de_Temnos\">Hermagoras de Temnos<\/a>\u00a0et Fr\u00e9d\u00e9ric Woerther (traduction et commentaire),\u00a0<cite class=\"italique\">Fragments et T\u00e9moignages<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"Les Belles Lettres\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Les_Belles_Lettres\">Les Belles Lettres<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0<a title=\"Collection des universit\u00e9s de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Collection_des_universit%C3%A9s_de_France\">Collection des universit\u00e9s de France<\/a>\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2012<\/time>, R\u00e9pertoire Bio-bibliographique des sources,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">248-254<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Mellerin2017\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Laurence_Mellerin2017\" class=\"ouvrage\">Laurence\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Mellerin<\/span>\u00a0(dir.),\u00a0<cite class=\"italique\">Le livre scell\u00e9\u00a0: Cahiers de Biblindex II<\/cite>, Brepols,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Cahiers de Biblia Patristica\u00a0\u00bb (<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a018),\u00a0<time>2017<\/time>, 330\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-503-57700-5\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-503-57700-5\"><span class=\"nowrap\">978-2-503-57700-5<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Pauliat2020\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Marie_Pauliat2020\" class=\"ouvrage\">Marie\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Pauliat<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">Augustin ex\u00e9g\u00e8te et pr\u00e9dicateur dans les Sermons sur Matthieu<\/cite>, Institut d&rsquo;\u00c9tudes Augustiniennes,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Collection des \u00c9tudes augustiniennes. S\u00e9rie Antiquit\u00e9\u00a0\u00bb (<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a0205),\u00a0<time>2020<\/time>, 722\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-85121-303-7\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-85121-303-7\"><span class=\"nowrap\">978-2-85121-303-7<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Chapitres_d\u2019ouvrages\"><span id=\"Chapitres_d.E2.80.99ouvrages\"><\/span>Chapitres d\u2019ouvrages<\/h4>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span id=\"B\u00fcttgen2001\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Philippe_B\u00fcttgen2001\" class=\"ouvrage\">Philippe\u00a0<span class=\"nom_auteur\">B\u00fcttgen<\/span>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0Luther (1483-1546)\u00a0: ob\u00e9ir \u00e0 l&rsquo;autorit\u00e9\u00a0\u00bb<\/cite>, dans\u00a0<cite class=\"italique\">Histoire raisonn\u00e9e de la philosophie morale et politique<\/cite>, La D\u00e9couverte,\u00a0<time>2001<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.3917\/dec.caill.2001.01.0226\" rel=\"nofollow\">10.3917\/dec.caill.2001.01.0226<\/a><\/span>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">226-237<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Chappell2014\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Timothy_Chappell2014\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Timothy\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Chappell<\/span>,\u00a0<cite lang=\"en\">\u00ab\u00a0Augustine&rsquo;s ethics\u00a0\u00bb<\/cite>, dans\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">The Cambridge companion to Augustine<\/cite>,\u00a0<time>2014<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.1017\/CCO9781139178044.016\" rel=\"nofollow\">10.1017\/CCO9781139178044.016<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Clark2001\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Mary_T._Clark2001\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a title=\"Mary T. Clark\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mary_T._Clark\">Mary T.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Clark<\/span><\/a>,\u00a0<cite lang=\"en\">\u00ab\u00a0De Trinitate\u00a0\u00bb<\/cite>, dans\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">The Cambridge companion to Augustine<\/cite>,\u00a0<time>2001<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.1017\/CCOL0521650186.008\" rel=\"nofollow\">10.1017\/CCOL0521650186.008<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Hartweg2001\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Philippe_Hartweg2001\" class=\"ouvrage\">Philippe\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Hartweg<\/span>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0Autorit\u00e9 temporelle et droit de r\u00e9sistance\u00a0: permanence et \u00e9volution chez Martin Luther\u00a0\u00bb<\/cite>, dans\u00a0<cite class=\"italique\">Luther et la r\u00e9forme, 1525-1555\u00a0: le temps de la consolidation religieuse et politique<\/cite>, \u00c9ditions du Temps,\u00a0<time>2001<\/time><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Kent2001\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Bonnie_Kent2001\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a title=\"Bonnie Kent\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bonnie_Kent\">Bonnie\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Kent<\/span><\/a>,\u00a0<cite lang=\"en\">\u00ab\u00a0Augustine&rsquo;s ethics\u00a0\u00bb<\/cite>, dans\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">The Cambridge companion to Augustine<\/cite>,\u00a0<time>2001<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/https%3A\/\/doi.org\/10.1017\/CCOL0521650186.016\" rel=\"nofollow\">https:\/\/doi.org\/10.1017\/CCOL0521650186.016<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Knuuttila2001\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Simo_Knuuttila2001\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a title=\"Simo Knuuttila\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Simo_Knuuttila\">Simo\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Knuuttila<\/span><\/a>,\u00a0<cite lang=\"en\">\u00ab\u00a0Time and creation in Augustine\u00a0\u00bb<\/cite>, dans\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">The Cambridge companion to Augustine<\/cite>,\u00a0<time>2001<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.1017\/CCO9781139178044.008\" rel=\"nofollow\">10.1017\/CCO9781139178044.008<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Lienhard2001\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Marc_Lienhard2001\" class=\"ouvrage\">Marc\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Lienhard<\/span>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0Luther et les dissidents\u00a0\u00bb<\/cite>, dans\u00a0<cite class=\"italique\">Luther et la r\u00e9forme, 1525-1555\u00a0: le temps de la consolidation religieuse et politique<\/cite>, \u00c9ditions du Temps,\u00a0<time>2001<\/time><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"GBM1\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a title=\"Gareth Matthews\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gareth_Matthews\">Gareth B.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Matthews<\/span><\/a>,\u00a0<cite lang=\"en\">\u00ab\u00a0Knowledge and illumination\u00a0\u00bb<\/cite>, dans\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">The Cambridge companion to Augustine<\/cite>,\u00a0<time>2001<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.1017\/CCOL0521650186.014\" rel=\"nofollow\">10.1017\/CCOL0521650186.014<\/a><\/span>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">171-185<\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Matthews2001\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Gareth_B._Matthews2001\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a title=\"Gareth Matthews\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gareth_Matthews\">Gareth B.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Matthews<\/span><\/a>,\u00a0<cite lang=\"en\">\u00ab\u00a0Post-medieval Augustinianism\u00a0\u00bb<\/cite>, dans\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">The Cambridge companion to Augustine<\/cite>,\u00a0<time>2001<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.1017\/CCOL0521650186.019\" rel=\"nofollow\">10.1017\/CCOL0521650186.019<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Nsiri\" class=\"ouvrage\">Mohamed-Arbi Nsiri,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0Between Jerome and Augustine of Hippo: Some Intellectual Preoccupations of Late Antiquity\u00a0\u00bb<\/cite>, dans\u00a0<a title=\"John Tolan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/John_Tolan\">John Tolan<\/a>\u00a0(\u00e9d.),\u00a0<cite class=\"italique\">Geneses\u00a0: A Comparative Study of the Historiographies of the Rise of Christianity, Rabbinic Judaism, and Islam<\/cite>, Londres-New York, Routledge,\u00a0<time>2019<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9781032178196\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9781032178196\"><span class=\"nowrap\">9781032178196<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">98-113<\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Power\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Kim Power,\u00a0<cite lang=\"en\">\u00ab\u00a0Family, Relatives\u00a0\u00bb<\/cite>, dans Allan D. Fitzgerald,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Augustine Through the Ages: An Encyclopedia<\/cite>, Wm. B. Eerdmans Publishing,\u00a0<time>1999<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9780802838438\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9780802838438\"><span class=\"nowrap\">9780802838438<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.be\/books?id=GcVhAGpvTQ0C&amp;pg=PA353\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.be%2Fbooks%3Fid%3DGcVhAGpvTQ0C%26pg%3DPA353\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0353<\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Ratzinger1\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Beno\u00eet XVI\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Beno%C3%AEt_XVI\">Joseph\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Ratzinger<\/span><\/a>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0Originalit\u00e9 et tradition dans le concept augustinien de\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Confessio\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0\u00bb<\/cite>, dans\u00a0<cite class=\"italique\">Saint Augustin<\/cite>, Paris, Cerf Les Cahiers d&rsquo;Histoire de la Philosophie,\u00a0<time>2009<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-204-08058-3\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-204-08058-3\"><span class=\"nowrap\">978-2-204-08058-3<\/span><\/a>)<\/small><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Ratzinger2\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Beno\u00eet XVI\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Beno%C3%AEt_XVI\">Joseph\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Ratzinger<\/span><\/a>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0Origine et signification de la doctrine d&rsquo;Augustin sur la\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Civitas\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0\u00bb<\/cite>, dans\u00a0<cite class=\"italique\">Saint Augustin<\/cite>, Paris, Cerf Les Cahiers d&rsquo;Histoire de la Philosophie,\u00a0<time>2009<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-204-08058-3\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-204-08058-3\"><span class=\"nowrap\">978-2-204-08058-3<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Stone2001\" class=\"ouvrage\"><span id=\"M.W.F._Stone2001\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0M.W.F.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Stone<\/span>,\u00a0<cite lang=\"en\">\u00ab\u00a0Augustine and medieval philosophy\u00a0\u00bb<\/cite>, dans\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Cambridge Companion to Augustine<\/cite>,\u00a0<time>2001<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/0521650186\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/0521650186\"><span class=\"nowrap\">0521650186<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/eclass.uoa.gr\/modules\/document\/file.php\/PHS325\/%28Cambridge%20Companions%20to%20Philosophy%29%20Eleonore%20Stump%2C%20Norman%20Kretzmann-The%20Cambridge%20Companion%20to%20Augustine%20-Cambridge%20University%20Press%20%282001%29.pdf\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Feclass.uoa.gr%2Fmodules%2Fdocument%2Ffile.php%2FPHS325%2F%2528Cambridge%2520Companions%2520to%2520Philosophy%2529%2520Eleonore%2520Stump%252C%2520Norman%2520Kretzmann-The%2520Cambridge%2520Companion%2520to%2520Augustine%2520-Cambridge%2520University%2520Press%2520%25282001%2529.pdf\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Teske2001\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Roland_Teske2001\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a title=\"Roland J. Teske\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Roland_J._Teske\">Roland\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Teske<\/span><\/a>,\u00a0<cite lang=\"en\">\u00ab\u00a0Augustine&rsquo;s philosophy of memory\u00a0\u00bb<\/cite>, dans\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Cambridge Companion to Augustine<\/cite>,\u00a0<time>2001<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/0521650186\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/0521650186\"><span class=\"nowrap\">0521650186<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/eclass.uoa.gr\/modules\/document\/file.php\/PHS325\/%28Cambridge%20Companions%20to%20Philosophy%29%20Eleonore%20Stump%2C%20Norman%20Kretzmann-The%20Cambridge%20Companion%20to%20Augustine%20-Cambridge%20University%20Press%20%282001%29.pdf\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Feclass.uoa.gr%2Fmodules%2Fdocument%2Ffile.php%2FPHS325%2F%2528Cambridge%2520Companions%2520to%2520Philosophy%2529%2520Eleonore%2520Stump%252C%2520Norman%2520Kretzmann-The%2520Cambridge%2520Companion%2520to%2520Augustine%2520-Cambridge%2520University%2520Press%2520%25282001%2529.pdf\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Articles\">Articles<\/h4>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span id=\"Armogathe\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Jean-Robert Armogathe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Robert_Armogathe\">Jean-Robert Armogathe<\/a>, \u00ab\u00a0<cite>Histoire des id\u00e9es religieuses et scientifiques dans l&rsquo;Europe moderne<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Annuaire de l&rsquo;\u00c9cole pratique des hautes \u00e9tudes (EPHE), Section des sciences religieuses<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a0117,\u200e\u00a0<time>2010<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/journals.openedition.org\/asr\/857\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fjournals.openedition.org%2Fasr%2F857\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Aubin2013\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jeffery_Aubin2013\" class=\"ouvrage\">Jeffery Aubin, \u00ab\u00a0<cite>Le\u00a0<i>De rhetorica<\/i>\u00a0du Pseudo-Augustin\u00a0: r\u00e9examen des objections contre l&rsquo;authenticit\u00e9 augustinienne<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Revue d&rsquo;\u00c9tudes augustiniennes et patristiques<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a059,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a01,\u200e\u00a0<time>2013<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">117-134<\/span>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.brepolsonline.net\/doi\/pdf\/10.1484\/J.REA.5.101288?\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.brepolsonline.net%2Fdoi%2Fpdf%2F10.1484%2FJ.REA.5.101288%3F\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Blumenkranz\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Bernhard Blumenkranz\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bernhard_Blumenkranz\">Bernhard Blumenkranz<\/a>, \u00ab\u00a0<cite>Augustin et les juifs &#8211; Augustin et le juda\u00efsme<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Recherches augustiniennes<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a01,\u200e\u00a0<time>1958<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">225-241<\/span>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.brepolsonline.net\/doi\/pdf\/10.1484\/J.RA.5.102203\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.brepolsonline.net%2Fdoi%2Fpdf%2F10.1484%2FJ.RA.5.102203\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Bres\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Yvon Br\u00e8s\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Yvon_Br%C3%A8s\">Yvon Br\u00e8s<\/a>, \u00ab\u00a0<cite>Freud aux deux bouts<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Revue philosophique de la France et de l\u2019\u00e9tranger<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"tome\">t.<\/abbr>\u00a0133\/1,\u200e\u00a0<time>2008<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.cairn.info\/revue-philosophique-2008-1.htm-page-43.htm%20lire%20en%20ligne\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.cairn.info%2Frevue-philosophique-2008-1.htm-page-43.htm%2520lire%2520en%2520ligne\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"De_Bruyne\" class=\"ouvrage\">D. De Bruyne, \u00ab\u00a0<cite>\u00c9tude sur le\u00a0<i>Liber de divinis Scripturis<\/i>.\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr>. &#8211; Un abr\u00e9g\u00e9 du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"7\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">VII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i><a title=\"Revue b\u00e9n\u00e9dictine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Revue_b%C3%A9n%C3%A9dictine\">Revue b\u00e9n\u00e9dictine<\/a><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a045,\u200e\u00a0<time>1933<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">119-141<\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Bollard\" class=\"ouvrage\">Laurent Bolard, \u00ab\u00a0<cite>Augustin, du songe \u00e0 la lumi\u00e8re. Sur\u00a0<i>La Vision de saint Augustin<\/i>, de Carpaccio<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i><a title=\"Revue de l'histoire des religions\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Revue_de_l%27histoire_des_religions\">Revue de l&rsquo;histoire des religions<\/a><\/i>,\u200e\u00a0<time>2005<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">209-233<\/span>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/journals.openedition.org\/rhr\/4183\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fjournals.openedition.org%2Frhr%2F4183\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Burnell1992\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Peter_J.M_Burnell1992\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Peter J.M\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Burnell<\/span>, \u00ab\u00a0<cite lang=\"en\">The status of politics in S<sup>t<\/sup>\u00a0Augustine\u2019s \u00ab\u00a0City of God<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">History of Political Thought<\/span><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a013,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a01,\u200e\u00a0<time>1992<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">13-29<\/span><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Cl\u00e9ment\" class=\"ouvrage\">Mich\u00e8le Cl\u00e9ment, \u00ab\u00a0<cite>\u00ab\u00a0A l&rsquo;exemple du sage roitelet\u2026 \u00a0\u00bb Chassignet et saint Augustin<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Bulletin de l&rsquo;Association d&rsquo;\u00e9tude sur l&rsquo;humanisme, la r\u00e9forme et la renaissance<\/i>,\u200e\u00a0<time>1994<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.persee.fr\/doc\/rhren_0181-6799_1994_num_39_1_1989\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Frhren_0181-6799_1994_num_39_1_1989\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Chiba1995\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Shin_Chiba1995\" class=\"ouvrage\">Shin Chiba, \u00ab\u00a0<cite>Hannah Arendt on Love and the Political: Love, Friendship, and Citizenship<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>The Review of Politics<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a057,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a03,\u200e\u00a0<time>1995<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0505\u2013535 (507)\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Serial Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Serial_Number\">ISSN<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/portal.issn.org\/resource\/ISSN\/0034-6705\" rel=\"nofollow\">0034-6705<\/a><\/span>,\u00a0<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.1017\/S0034670500019720\" rel=\"nofollow\">10.1017\/S0034670500019720<\/a><\/span>,\u00a0<a title=\"JSTOR\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/JSTOR\">JSTOR<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/jstor.org\/stable\/1408599\" rel=\"nofollow\">1408599<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Chrysostomos\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Archimandrite [now Archbishop] Chrysostomos<\/span>, \u00ab\u00a0<cite lang=\"en\">Book Review: The Place of Blessed Augustine in the Orthodox Church<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">Orthodox Tradition<\/span><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\"><span class=\"romain\">II<\/span><\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a03&amp;4,\u200e\u00a0<time>1983<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">40\u201343<\/span>\u00a0<small>(<span class=\"noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.orthodoxinfo.com\/inquirers\/bless_aug.aspx#rose\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a>\u00a0<small class=\"cachelinks\">[<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/web.archive.org\/web\/20070710012506\/http:\/\/www.orthodoxinfo.com\/inquirers\/bless_aug.aspx\" rel=\"nofollow\">archive<\/a>]<\/small><\/span>, consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2007-06-28\" data-sort-value=\"2007-06-28\">28 juin 2007<\/time>)<\/small><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"DanversSaint-Fleur2010\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Francis_DanversJoseph_Saint-Fleur2010\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Francis Danvers\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Francis_Danvers\">Francis Danvers<\/a>\u00a0et Joseph Saint-Fleur, \u00ab\u00a0<cite>Ludwig Wittgenstein\u00a0: une p\u00e9dagogie en acte<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i><a title=\"Recherches &amp; \u00e9ducations\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Recherches_%26_%C3%A9ducations\">Recherches &amp; \u00e9ducations<\/a><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a03,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2010-09\" data-sort-value=\"2010-09\">septembre 2010<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Serial Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Serial_Number\">ISSN<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/portal.issn.org\/resource\/ISSN\/1760-7760\" rel=\"nofollow\">1760-7760<\/a><\/span>,\u00a0<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.4000\/rechercheseducations.575\" rel=\"nofollow\">10.4000\/rechercheseducations.575<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/journals.openedition.org\/rechercheseducations\/575\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fjournals.openedition.org%2Frechercheseducations%2F575\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Dubar2010\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Claude_Dubar2010\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Claude Dubar\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Claude_Dubar\">Claude Dubar<\/a>, \u00ab\u00a0<cite>La fin des temps: mill\u00e9narisme chr\u00e9tien et temporalit\u00e9s<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Temporalit\u00e9s. Revue de sciences sociales et humaines<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a012,\u200e\u00a0<time>2010<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/journals.openedition.org\/temporalites\/1422#tocto2n3\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fjournals.openedition.org%2Ftemporalites%2F1422%23tocto2n3\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Dufal2008\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Blaise_Dufal2008\" class=\"ouvrage\">Blaise Dufal, \u00ab\u00a0<cite>S\u00e9parer l\u2019\u00c9glise et l\u2019\u00c9tat\u00a0: l\u2019augustinisme politique selon Arquilli\u00e8re<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>L\u2019Atelier du centre de recherches historiques<\/i>,\u200e\u00a0<time>2008<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/journals.openedition.org\/acrh\/313\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fjournals.openedition.org%2Facrh%2F313\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Foley2003\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Michael_P._Foley2003\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Michael P.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Foley<\/span>, \u00ab\u00a0<cite lang=\"en\">The Other Happy Life\u00a0: The Political Dimensions to St. Augustine&rsquo;s Cassaciacum Dialogues<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">The Review of Politics<\/span><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a065,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a02,\u200e\u00a0<time>2003<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">165-183<\/span><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Folliet1995\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Georges_Folliet1995\" class=\"ouvrage\">Georges Folliet, \u00ab\u00a0<cite>Deux grandes \u00e9ditions de Saint Augustin au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"Dix-neuvi\u00e8me\">19<sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle\u00a0: Gaume (1836-1839) &#8211; Migne (1841-1842)<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Augustiniana<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a045,\u200e\u00a0<time>1995<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">5-44<\/span><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Fleury\" class=\"ouvrage\">Pascale Fleury, \u00ab\u00a0<cite>R\u00e9flexions sur le r\u00f4le de la rh\u00e9torique chez les rh\u00e9teurs latins tardifs\u00a0: les d\u00e9finitions de la discipline<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Cahiers des \u00e9tudes anciennes<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a050,\u200e\u00a0<time>2013<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/journals.openedition.org\/etudesanciennes\/577\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fjournals.openedition.org%2Fetudesanciennes%2F577\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Galonnier\" class=\"ouvrage\">Alain Galonnier, \u00ab\u00a0<cite>Nature, orientation ex\u00e9g\u00e9tique et post\u00e9rit\u00e9 des\u00a0<i>Dix cat\u00e9gories<\/i>\u00a0du Pseudo Augustin<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>HAL \/ CNRS<\/i>,\u200e\u00a0<time>2017<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/hal.archives-ouvertes.fr\/hal-01502589\/document\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fhal.archives-ouvertes.fr%2Fhal-01502589%2Fdocument\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Heltzel2009\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Peter_Goodwin_Heltzel2009\" class=\"ouvrage\">Peter Goodwin\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Heltzel<\/span>, \u00ab\u00a0<cite>Radical (evangelical) Democracy\u00a0: The Dreams and Nightmares of Martin Luther King and Antonio Negri<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Political Theology<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a010,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a02,\u200e\u00a0<time>2009<\/time><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Hyman2008\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Gavin_Hyman2008\" class=\"ouvrage\">Gavin Hyman, \u00ab\u00a0<cite>Augustine on the &lsquo;Nihil&rsquo; :An interrogation<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Journal of Cultural and Religious Theory<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a09,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a01,\u200e\u00a0<time>2008<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/jcrt.org\/archives\/09.1\/Hyman.pdf\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fjcrt.org%2Farchives%2F09.1%2FHyman.pdf\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Joly\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Robert Joly\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Robert_Joly\">Robert Joly<\/a>, \u00ab\u00a0<cite>Saint Augustin et l&rsquo;intol\u00e9rance religieuse<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Revue belge de philologie et d&rsquo;histoire<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a033,\u200e\u00a0<time>1955<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">263-294<\/span>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.persee.fr\/doc\/rbph_0035-0818_1955_num_33_2_1944\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Frbph_0035-0818_1955_num_33_2_1944\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Kriegel\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Blandine Kriegel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Blandine_Kriegel\">Blandine Kriegel<\/a>, \u00ab\u00a0<cite>Le complot jans\u00e9niste dans la Congr\u00e9gation de Saint-Maur<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Complots et conjurations dans l\u2019Europe moderne. Actes du colloque international organis\u00e9 \u00e0 Rome, 30 septembre-2 octobre 1993<\/i>,\u00a0<a title=\"\u00c9cole fran\u00e7aise de Rome\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89cole_fran%C3%A7aise_de_Rome\">\u00c9cole fran\u00e7aise de Rome<\/a>,\u200e\u00a0<time>1996<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">177-191<\/span>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.persee.fr\/doc\/efr_0223-5099_1996_act_220_1_4982\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Fefr_0223-5099_1996_act_220_1_4982\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Lagouan\u00e8re_2016\" class=\"ouvrage\">J\u00e9r\u00f4me Lagouan\u00e8re, \u00ab\u00a0<cite>Le Saint Augustin d\u2019\u00c9tienne Gilson\u00a0: une lecture de l\u2019introduction \u00e0 l\u2019\u00e9tude de Saint Augustin d\u2019Etienne Gilson<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Cahiers d\u2019\u00e9tudes du religieux<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a016,\u200e\u00a0<time>2016<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/journals.openedition.org\/cerri\/1591\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fjournals.openedition.org%2Fcerri%2F1591\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Lal2002\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Deepak_Lal2002\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Deepak Lal\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Deepak_Lal\">Deepak Lal<\/a>, \u00ab\u00a0<cite>Morality and Capitalism: Learning from the Past<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Working *Paper Number 812, Department of Economics, University of California, Los Angeles, Political Theology<\/i>,\u200e\u00a0<time>2002<\/time><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><a title=\"Serge Lancel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Serge_Lancel\">Serge Lancel<\/a>, Saint Augustin,\u00a0<i>FranceArchives<\/i>, 2004,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/francearchives.gouv.fr\/fr\/commemo\/recueil-2004\/40035\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Ffrancearchives.gouv.fr%2Ffr%2Fcommemo%2Frecueil-2004%2F40035\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><span id=\"Landes\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Richard Landes, \u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.britannica.com\/topic\/eschatology\/The-early-church\" rel=\"nofollow\"><cite lang=\"en\">The views of Augustine<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.britannica.com%2Ftopic%2Feschatology%2FThe-early-church\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\"><a title=\"Encyclop\u00e6dia Britannica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Encyclop%C3%A6dia_Britannica\">Encyclop\u00e6dia Britannica<\/a><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"S\u00e9cheval\" class=\"ouvrage\">Anne\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Le Pas de S\u00e9cheval<\/span>, \u00ab\u00a0<cite>Les tableaux de Carle Vanloo pour le ch\u0153ur de l\u2019\u00e9glise parisienne de Notre-Dame-des-Victoires<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Revue de l\u2019art<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a0114,\u200e\u00a0<time>1996<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">23-33<\/span>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.persee.fr\/doc\/rvart_0035-1326_1996_num_114_1_348291\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Frvart_0035-1326_1996_num_114_1_348291\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Lariv\u00e9eLeduc2001\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Annie_Lariv\u00e9eAlexandra_Leduc2001\" class=\"ouvrage\">Annie\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Lariv\u00e9e<\/span>\u00a0et Alexandra\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Leduc<\/span>, \u00ab\u00a0<cite>Saint Paul, Augustin et Aristote comme sources gr\u00e9co-chr\u00e9tiennes du souci chez Heidegger<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Revue philosophie<\/i>, \u00c9ditions de Minuit,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a069,\u200e\u00a0<time>2001<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">30-50<\/span>\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.3917\/philo.069.0030\" rel=\"nofollow\">10.3917\/philo.069.0030<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Loriaux1992\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Michael_Loriaux1992\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Michael\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Loriaux<\/span>, \u00ab\u00a0<cite lang=\"en\">The Realists and Saint Augustine :Skepticism, Psychology, and Moral Action in International Relations Thought<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">International Studies Quaterly<\/span><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a036,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a04,\u200e\u00a0<time>1992<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">401-420<\/span><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Marrou-La_Bollardi\u00e8re\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Henri-Ir\u00e9n\u00e9e Marrou\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Henri-Ir%C3%A9n%C3%A9e_Marrou\">Henri-Ir\u00e9n\u00e9e Marrou<\/a>\u00a0et Anne-Marie\u00a0<span class=\"nom_auteur\">La Bollardi\u00e8re<\/span>, \u00ab\u00a0<cite>Le dogme de la r\u00e9surrection des corps et la th\u00e9ologie des valeurs humaines selon l\u2019enseignement de Saint Augustin (Texte d\u2019une conf\u00e9rence donn\u00e9e en 1964 \u00e0 Villanova University (USA)<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Revue d\u2019\u00e9tudes augustiniennes et patristiques<\/i>,\u200e\u00a0<time>2004<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">111-136<\/span>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.brepolsonline.net\/doi\/pdf\/10.1484\/J.REA.5.104880\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.brepolsonline.net%2Fdoi%2Fpdf%2F10.1484%2FJ.REA.5.104880\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Mendelson2010\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Micha\u00ebl_Mendelson2010\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Micha\u00ebl\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Mendelson<\/span>, \u00ab\u00a0<cite lang=\"en\">Saint Augustine<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">Stanford Encyclopedia of Philosophy<\/span><\/i>,\u200e\u00a0<time>2010<\/time><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Meslin2013\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Michel_Meslin2013\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Michel Meslin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michel_Meslin\">Michel Meslin<\/a>, \u00ab\u00a0<cite>Augustinisme<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Encyclop\u00e6edia Universalis<\/i>,\u200e\u00a0<time>2013<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.universalis-edu.com\/encyclopedie\/augustinisme\/\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.universalis-edu.com%2Fencyclopedie%2Faugustinisme%2F\">archive<\/a>]<\/small>, consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2013-09-03\" data-sort-value=\"2013-09-03\">3 septembre 2013<\/time>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Nsiri2021\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Mohamed-Arbi_Nsiri2021\" class=\"ouvrage\">Mohamed-Arbi\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Nsiri<\/span>, \u00ab\u00a0<cite><i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">Nos\u2026inter nos eruditionis causa disserimus<\/span><\/i>\u00a0: D\u00e9saccords et conciliations dans les \u00e9changes \u00e9pistolaires augustino-hi\u00e9ronymiens<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Clotho<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a03,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a02,\u200e\u00a0<time>2021<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">191-221<\/span>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/journals.uni-lj.si\/clotho\/article\/view\/10541\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fjournals.uni-lj.si%2Fclotho%2Farticle%2Fview%2F10541\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Raynaud\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Philippe Raynaud\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_Raynaud\">Philippe Raynaud<\/a>, \u00ab\u00a0<cite>Th\u00e9odic\u00e9e<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Dictionnaire de philosophie politique<\/i>,\u200e\u00a0<time>2003<\/time><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Savignac\" class=\"ouvrage\">Jean Savignac, \u00ab\u00a0<cite>Une attribution nouvelle et une \u00e9dition critique de l&rsquo;<i>Hypomnesticon<\/i><\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Scriptorium<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"tome\">t.<\/abbr>\u00a037\/1,\u200e\u00a0<time>1983<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.persee.fr\/doc\/scrip_0036-9772_1983_num_37_1_1307\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Fscrip_0036-9772_1983_num_37_1_1307\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Sellier2009\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Philippe_Sellier2009\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Philippe Sellier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_Sellier\">Philippe Sellier<\/a>, \u00ab\u00a0<cite>Augustinisme et litt\u00e9rature classique<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Les cahiers d&rsquo;histoire de la philosophie<\/i>,\u200e\u00a0<time>2009<\/time><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Somos\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Mark\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Somos<\/span>, \u00ab\u00a0<cite lang=\"en\">Saint Augustine of Hippo, step-father of liberalism<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">History of European ideas<\/span><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a036.2,\u200e\u00a0<time>2010<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">237-250<\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Stock2011\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Brian_Stock2011\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a title=\"Brian Stock (historien)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Brian_Stock_(historien)\">Brian\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Stock<\/span><\/a>, \u00ab\u00a0<cite lang=\"en\">Self, Soliloquy, and Spiritual Exercices in Augustine and Some Later Authors<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">The Journal of Religion<\/span><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a091,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a01,\u200e\u00a0<time>2011<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">5-23<\/span><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Taylor1998\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Quentin_P._Taylor1998\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Quentin P.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Taylor<\/span>, \u00ab\u00a0<cite lang=\"en\">St. Augustine and political thought: A Revisionnist View<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">Augustiniana<\/span><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a048,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ros\">n<sup>os<\/sup><\/abbr>\u00a03\/42,\u200e\u00a0<time>1998<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">287-303<\/span><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Tinder\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Glenn Tinder, \u00ab\u00a0<cite lang=\"en\">Augustine and the Limits of Politics, by Jean Bethke Elshtain<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">The American Political Science Review<\/span><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a091,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a02,\u200e\u00a0<time>1997<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">432\u2013433<\/span>\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.2307\/2952372\" rel=\"nofollow\">10.2307\/2952372<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.unz.org\/Pub\/AmPoliticalScienceRev-1997jun-00432\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.unz.org%2FPub%2FAmPoliticalScienceRev-1997jun-00432\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Tornau2020\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Christian_Tornau2020\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Christian\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Tornau<\/span>, \u00ab\u00a0<cite lang=\"en\">Saint Augustine<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">Stanford Encyclopedia of Philosophy<\/span><\/i>,\u200e\u00a0<time>2020<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/plato.stanford.edu\/entries\/augustine\/\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fplato.stanford.edu%2Fentries%2Faugustine%2F\">archive<\/a>]<\/small>, consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2020-09-03\" data-sort-value=\"2020-09-03\">3 septembre 2020<\/time>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Vannier_1996\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Marie-Anne Vannier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marie-Anne_Vannier\">Marie-Anne Vannier<\/a>, \u00ab\u00a0<cite>Augustin d&rsquo;Hippone, Vingt-six sermons au peuple d&rsquo;Afrique, \u00e9d. par F. Dolbeau, 1996<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Revue des Sciences Religieuses<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"tome\">t.<\/abbr>\u00a072,\u200e\u00a0<time>1998<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.persee.fr\/doc\/rscir_0035-2217_1998_num_72_1_3435_t1_0120_0000_1\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Frscir_0035-2217_1998_num_72_1_3435_t1_0120_0000_1\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Articles_connexes\">Articles connexes<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"noprint boite-grise boite-a-droite\" style=\"text-align: justify;\">\n<div><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f6\/Circle-icons-frames.svg\/60px-Circle-icons-frames.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f6\/Circle-icons-frames.svg\/120px-Circle-icons-frames.svg.png 2x\" alt=\"\" width=\"45\" height=\"45\" data-file-width=\"512\" data-file-height=\"512\" \/><\/div>\n<div>Une\u00a0<a title=\"Aide:Cat\u00e9gorie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aide:Cat%C3%A9gorie\">cat\u00e9gorie<\/a>\u00a0est consacr\u00e9e \u00e0 ce sujet\u00a0:\u00a0<i><a title=\"Cat\u00e9gorie:Augustin d'Hippone\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cat%C3%A9gorie:Augustin_d%27Hippone\">Augustin d&rsquo;Hippone<\/a><\/i>.<\/div>\n<div>\u00a0<\/div>\n<\/div>\n<ul>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a title=\"Augustinisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustinisme\">Augustinisme<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a title=\"V\u00e9rit\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/V%C3%A9rit%C3%A9#Histoire_de_la_notion_de_v%C3%A9rit%C3%A9\">Histoire de la notion de v\u00e9rit\u00e9<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><i><a title=\"De consensu evangelistarum\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/De_consensu_evangelistarum\">De consensu evangelistarum<\/a><\/i><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><i><a title=\"Sola gratia\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sola_gratia\">Sola gratia<\/a><\/i>, le salut par la seule gr\u00e2ce de Dieu<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;ordre des\u00a0<a title=\"Augustins\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustins#Les_chanoines_r%C3%A9guliers_de_saint_Augustin_(C.R.S.A.)\">augustins<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-redirect\" title=\"Chanoines r\u00e9guliers de saint Augustin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chanoines_r%C3%A9guliers_de_saint_Augustin\">Chanoines r\u00e9guliers de saint Augustin<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a title=\"R\u00e8gle de saint Augustin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A8gle_de_saint_Augustin\">R\u00e8gle de saint Augustin<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a title=\"Liste d'abbayes augustiniennes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Liste_d%27abbayes_augustiniennes\">Liste d&rsquo;abbayes augustiniennes<\/a>\u00a0&#8211;\u00a0<a title=\"Liste d'abbayes augustiniennes de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Liste_d%27abbayes_augustiniennes_de_France\">Liste d&rsquo;abbayes augustiniennes de France<\/a>\u00a0&#8211;\u00a0<a title=\"Abbaye\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Abbaye#Architecture_d'une_abbaye_augustinienne\">Architecture d&rsquo;une abbaye augustinienne<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a title=\"Hippone\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hippone\">Hippone<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a title=\"Annaba\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Annaba\">Annaba<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a title=\"Monique d'Hippone\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Monique_d%27Hippone\">Monique d&rsquo;Hippone<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a title=\"Ad\u00e9odat (fils d'Augustin)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ad%C3%A9odat_(fils_d%27Augustin)\">Ad\u00e9odat<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a title=\"Alypius de Thagaste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alypius_de_Thagaste\">Alypius de Thagaste<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a title=\"Six \u00e2ges du monde\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Six_%C3%A2ges_du_monde\">Six \u00e2ges du monde<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a title=\"Cat\u00e9gorie:\u0152uvre d'Augustin d'Hippone\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cat%C3%A9gorie:%C5%92uvre_d%27Augustin_d%27Hippone\">\u0152uvres d&rsquo;Augustin d&rsquo;Hippone<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a title=\"Synode de Hippo Regius\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Synode_de_Hippo_Regius\">Synode de Hippo Regius<\/a><\/li>\n<\/ul>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Image mise en avant : Saint Augustin dans son cabinet de travail (Botticelli, Ognissanti)\u00a0(vers 1480). &nbsp; Saint Augustin \u00a0 Augustin d&rsquo;Hippone\u00a0ou\u00a0saint Augustin, dont le nom latin est\u00a0Aurelius Augustinus, n\u00e9 le\u00a013 novembre 354\u00a0\u00e0\u00a0Thagaste\u00a0et mort le\u00a028 ao\u00fbt 430\u00a0\u00e0\u00a0Hippone, est un\u00a0philosophe\u00a0et\u00a0th\u00e9ologien chr\u00e9tien\u00a0romain originaire d&rsquo;Afrique romaine\u00a0qui, apr\u00e8s une carri\u00e8re de\u00a0rh\u00e9teur, occupe la fonction d&rsquo;\u00e9v\u00eaque\u00a0\u00e0\u00a0Hippone.\u00a0Canonis\u00e9\u00a0en 1298, il est avec\u00a0Ambroise de [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":22849,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-22842","page","type-page","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/22842","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=22842"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/22842\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":22852,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/22842\/revisions\/22852"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/22849"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=22842"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}