{"id":22681,"date":"2026-04-11T10:51:40","date_gmt":"2026-04-11T08:51:40","guid":{"rendered":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/?page_id=22681"},"modified":"2026-04-11T11:06:54","modified_gmt":"2026-04-11T09:06:54","slug":"nicolas-de-condorcet","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/nicolas-de-condorcet\/","title":{"rendered":"Nicolas de Condorcet"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: center;\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet\">Nicolas de Condorcet<\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"size-medium wp-image-22687 aligncenter\" src=\"http:\/\/oraziopuglisi.art\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/Nicolas_de_Condorcet-243x300.png\" alt=\"\" width=\"243\" height=\"300\" srcset=\"https:\/\/oraziopuglisi.art\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/Nicolas_de_Condorcet-243x300.png 243w, https:\/\/oraziopuglisi.art\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/Nicolas_de_Condorcet.png 250w\" sizes=\"auto, (max-width: 243px) 100vw, 243px\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><b>Marie Jean Antoine Nicolas de Caritat, marquis de Condorcet<\/b>, dit\u00a0<b>Condorcet<\/b>, n\u00e9 le 17 septembre 1743 \u00e0\u00a0<a title=\"Ribemont\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ribemont\">Ribemont<\/a>\u00a0et mort le 29 mars 1794 \u00e0\u00a0<a title=\"Bourg-la-Reine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bourg-la-Reine\">Bourg de l&rsquo;\u00c9galit\u00e9<\/a><sup id=\"cite_ref-Bourg_de_l'\u00c9galit\u00e9_1-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Bourg_de_l'%C3%89galit%C3%A9-1\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>Note 1<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, est un\u00a0<a title=\"Scientifique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Scientifique\">scientifique<\/a>,\u00a0<a title=\"Math\u00e9matiques\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Math%C3%A9matiques\">math\u00e9maticien<\/a>,\u00a0<a title=\"Philosophie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philosophie\">philosophe<\/a>,\u00a0<a title=\"Personnalit\u00e9 politique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Personnalit%C3%A9_politique\">homme politique<\/a>\u00a0et \u00e9diteur\u00a0<a title=\"France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/France\">fran\u00e7ais<\/a>. Il est l&rsquo;une des grandes figures intellectuelles du mouvement des\u00a0<a title=\"Lumi\u00e8res (philosophie)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lumi%C3%A8res_(philosophie)\">Lumi\u00e8res<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Il est c\u00e9l\u00e8bre pour ses travaux pionniers en\u00a0<a title=\"Statistique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Statistique\">statistique<\/a>\u00a0et en\u00a0<a title=\"Probabilit\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Probabilit%C3%A9\">probabilit\u00e9s<\/a>, pour son analyse des modes de scrutin, le\u00a0<a title=\"M\u00e9thode de Condorcet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/M%C3%A9thode_de_Condorcet\">vote Condorcet<\/a>, \u00ab\u00a0<a title=\"Th\u00e9or\u00e8me du jury\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Th%C3%A9or%C3%A8me_du_jury\">th\u00e9or\u00e8me du jury<\/a>\u00a0\u00bb et le\u00a0<a title=\"Paradoxe de Condorcet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paradoxe_de_Condorcet\">paradoxe de Condorcet<\/a>, ainsi que pour ses \u00e9crits philosophiques et son action politique, notamment contre l&rsquo;esclavage, la peine de mort, et pour l&rsquo;\u00e9galit\u00e9 des sexes, tant avant la\u00a0<a title=\"R\u00e9volution fran\u00e7aise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9volution_fran%C3%A7aise\">R\u00e9volution<\/a>\u00a0que sous celle-ci. Si\u00e9geant parmi les\u00a0<a title=\"Gironde (R\u00e9volution fran\u00e7aise)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gironde_(R%C3%A9volution_fran%C3%A7aise)\">girondins<\/a>, il propose la refondation du\u00a0<a title=\"Histoire de l'\u00e9ducation en France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Histoire_de_l%27%C3%A9ducation_en_France\">syst\u00e8me \u00e9ducatif<\/a>\u00a0au profit du peuple, dont les femmes en tant que base de la d\u00e9mocratie, ainsi que celle du\u00a0<a title=\"Droit p\u00e9nal\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Droit_p%C3%A9nal\">droit p\u00e9nal<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La\u00a0<a title=\"Convention nationale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Convention_nationale\">Convention nationale<\/a>\u00a0ordonne son arrestation en 1793. Apr\u00e8s s&rsquo;\u00eatre cach\u00e9 pendant neuf mois \u00e0 Paris, il tente de fuir, est arr\u00eat\u00e9 et plac\u00e9 dans une cellule de la prison de Bourg \u00c9galit\u00e9 (<a title=\"Bourg-la-Reine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bourg-la-Reine\">Bourg-la-Reine<\/a>)\u00a0; il y est retrouv\u00e9 mort le surlendemain. Les causes de sa mort ne sont pas \u00e9lucid\u00e9es.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Biographie\">Biographie<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Origines_familiales_et_formation\">Origines familiales et formation<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Ribemont-Condorcet.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/11\/Ribemont-Condorcet.jpg\/250px-Ribemont-Condorcet.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/11\/Ribemont-Condorcet.jpg\/500px-Ribemont-Condorcet.jpg 2x\" width=\"250\" height=\"233\" data-file-width=\"4117\" data-file-height=\"3844\" \/><\/a><figcaption>Maison natale de Condorcet vers 1875.<br \/>\nDessin de Joachim Mal\u00e9zieux (1851-1906).<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Marie Jean Antoine Nicolas de Caritat de Condorcet est issu d&rsquo;une branche de la\u00a0<a title=\"Famille de Caritat\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Famille_de_Caritat\">famille de Caritat<\/a>\u00a0dont les membres tiennent leur titre de la possession (depuis 1552) de la\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Seigneurie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Seigneurie\">seigneurie<\/a>\u00a0de\u00a0<a title=\"Condorcet (Dr\u00f4me)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Condorcet_(Dr%C3%B4me)\">Condorcet<\/a>, alors dans la province du\u00a0<a title=\"Dauphin\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dauphin%C3%A9\">Dauphin\u00e9<\/a>\u00a0(aujourd&rsquo;hui dans la\u00a0<a title=\"Dr\u00f4me (d\u00e9partement)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dr%C3%B4me_(d%C3%A9partement)\">Dr\u00f4me<\/a>)<sup id=\"cite_ref-Chamoux1997\u00a7.2_2-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Chamoux1997%C2%A7.2-2\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>1<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Les Caritat ont re\u00e7u le titre de comte en\u00a0<a title=\"980\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/980\">980<\/a><sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter198813_3-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter198813-3\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>2<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Il est le fils d&rsquo;Antoine de Caritat de Condorcet, originaire du Dauphin\u00e9, officier du\u00a0<a title=\"R\u00e9giment de Moustier cavalerie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9giment_de_Moustier_cavalerie\">r\u00e9giment de Barban\u00e7on<\/a>, en garnison \u00e0 Ribemont, qui meurt le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1743-10-22\" data-sort-value=\"1743-10-22\">22 octobre 1743<\/time>\u00a0au cours de man\u0153uvres d&rsquo;entrainement en\u00a0<a title=\"Alsace\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alsace\">Alsace<\/a>, alors que son fils a un peu plus d&rsquo;un mois<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter198815_4-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter198815-4\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>3<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Sa m\u00e8re, Marie Madeleine Catherine Gaudry, tr\u00e8s d\u00e9vote, voue son fils \u00e0 la Vierge Marie et l&rsquo;habille en robe jusqu&rsquo;\u00e0 ses\u00a0<span class=\"nowrap\">9 ans<\/span>, \u00e2ge auquel elle confie son \u00e9ducation \u00e0 un\u00a0<a title=\"Pr\u00e9cepteur (\u00e9ducation)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pr%C3%A9cepteur_(%C3%A9ducation)\">pr\u00e9cepteur<\/a>\u00a0<a title=\"Compagnie de J\u00e9sus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Compagnie_de_J%C3%A9sus\">j\u00e9suite<\/a><sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter198816-17_5-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter198816-17-5\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>4<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Sur l&rsquo;intervention de son oncle paternel l&rsquo;\u00e9v\u00eaque\u00a0<a title=\"Jacques-Marie de Caritat de Condorcet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques-Marie_de_Caritat_de_Condorcet\">Jacques-Marie de Caritat de Condorcet<\/a>\u00a0(1703-1783), Condorcet est envoy\u00e9 \u00e0\u00a0<span class=\"nowrap\">11 ans<\/span>\u00a0au\u00a0<a title=\"Coll\u00e8ge des J\u00e9suites de Reims\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Coll%C3%A8ge_des_J%C3%A9suites_de_Reims\">coll\u00e8ge des J\u00e9suites de Reims<\/a>, puis \u00e0\u00a0<span class=\"nowrap\">15 ans<\/span>\u00a0au\u00a0<a title=\"Coll\u00e8ge de Navarre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Coll%C3%A8ge_de_Navarre\">coll\u00e8ge de Navarre<\/a>\u00a0\u00e0\u00a0<a title=\"Paris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paris\">Paris<\/a><sup id=\"cite_ref-Ribemont_6-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Ribemont-6\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>5<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il conserve toute sa vie des souvenirs douloureux du syst\u00e8me d&rsquo;\u00e9ducation des J\u00e9suites, pourtant r\u00e9put\u00e9, auquel il reproche notamment ses brutalit\u00e9s et ses m\u00e9thodes humiliantes<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988\u00abL'humiliation_chez_les_j\u00e9suites\u00bb_7-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988%C2%ABL'humiliation_chez_les_j%C3%A9suites%C2%BB-7\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>6<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Condorcet se distingue par des capacit\u00e9s intellectuelles remarquables.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Le_math\u00e9maticien\"><span id=\"Le_math.C3.A9maticien\"><\/span>Le math\u00e9maticien<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c0 l&rsquo;\u00e2ge de\u00a0<span class=\"nowrap\">13 ans<\/span>, il re\u00e7oit un prix de seconde<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter198820_8-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter198820-8\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>7<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En 1757, il obtient son \u00e9mancipation. Son oncle est choisi comme\u00a0<a title=\"Curatelle en France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Curatelle_en_France\">curateur<\/a><sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter198821_9-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter198821-9\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>8<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c0 l&rsquo;\u00e2ge de\u00a0<span class=\"nowrap\">16 ans<\/span>, ses capacit\u00e9s d\u2019analyse sont remarqu\u00e9es par\u00a0<a title=\"Jean Le Rond d'Alembert\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Le_Rond_d%27Alembert\">d&rsquo;Alembert<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Alexis Claude Clairaut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alexis_Claude_Clairaut\">Clairaut<\/a>. C&rsquo;est \u00e0 cet \u00e2ge qu&rsquo;il soutient sa th\u00e8se de math\u00e9matiques<sup id=\"cite_ref-10\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-10\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>9<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Il refuse la carri\u00e8re militaire \u00e0 laquelle sa famille le destine pour se consacrer \u00e0 celle de math\u00e9maticien<sup id=\"cite_ref-Ribemont_6-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Ribemont-6\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>5<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Bient\u00f4t, il devient l\u2019\u00e9l\u00e8ve, l&rsquo;ami et finalement le l\u00e9gataire universel de d\u2019Alembert (1717-1783)<sup id=\"cite_ref-11\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-11\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>10<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Condorcet.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a8\/Condorcet.jpg\/250px-Condorcet.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/a\/a8\/Condorcet.jpg 2x\" width=\"190\" height=\"236\" data-file-width=\"334\" data-file-height=\"414\" \/><\/a><figcaption>Anonyme,\u00a0<i>Le Marquis de Condorcet<\/i>, localisation inconnue.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">De 1765 \u00e0 1774, il se concentre plus particuli\u00e8rement sur les\u00a0<a title=\"Science\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Science\">sciences<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En 1765, il publie son premier travail de math\u00e9matiques, intitul\u00e9\u00a0<i>Du calcul int\u00e9gral<\/i>, qui re\u00e7oit un rapport enthousiaste de d&rsquo;Alembert et de\u00a0<a title=\"\u00c9tienne B\u00e9zout\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_B%C3%A9zout\">B\u00e9zout<\/a><sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter198828_12-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter198828-12\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>11<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">D\u00e8s 1767-1769, il \u00e9crit ses premiers articles en\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Arithm\u00e9tique politique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Arithm%C3%A9tique_politique\">arithm\u00e9tique politique<\/a>\u00a0et en calcul des\u00a0<a title=\"Probabilit\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Probabilit%C3%A9\">probabilit\u00e9s<\/a>, d\u00e9frichant ainsi la nouvelle discipline\u00a0<a title=\"Statistique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Statistique\">statistique<\/a><sup id=\"cite_ref-Crepel_13-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Crepel-13\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>12<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Condorcet est influenc\u00e9 par les savants des\u00a0<a title=\"Lumi\u00e8res (philosophie)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lumi%C3%A8res_(philosophie)\">Lumi\u00e8res<\/a>\u00a0de l&rsquo;<a title=\"Italie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Italie\">Italie<\/a>\u00a0du Nord et par leurs essais de formalisation du r\u00e9el (<a title=\"Cesare Beccaria\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cesare_Beccaria\">Cesare Beccaria<\/a>, les\u00a0<a title=\"Pietro Verri\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pietro_Verri\">Pietro<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Alessandro Verri\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alessandro_Verri\">Alessandro Verri<\/a>,\u00a0<a title=\"Paolo Frisi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paolo_Frisi\">Paolo Frisi<\/a><sup id=\"cite_ref-Crepel_13-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Crepel-13\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>12<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, etc.). Il envisage ainsi des calculs en mati\u00e8re de\u00a0<a title=\"Jurisprudence\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jurisprudence\">jurisprudence<\/a>\u00a0(voir le texte inachev\u00e9 \u00ab\u00a0Sur les lois criminelles en France\u00a0\u00bb)<sup id=\"cite_ref-Crepel_13-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Crepel-13\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>12<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. En 1784, Condorcet d\u00e9veloppe une th\u00e9orie d&rsquo;ensemble de l&rsquo;arithm\u00e9tique politique<sup id=\"cite_ref-Crepel_13-3\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Crepel-13\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>12<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1769-02-25\" data-sort-value=\"1769-02-25\">25 f\u00e9vrier 1769<\/time>, soutenu par d&rsquo;Alembert, il est \u00e9lu \u00e0 l\u2019<a title=\"Acad\u00e9mie des sciences (France)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Acad%C3%A9mie_des_sciences_(France)\">Acad\u00e9mie royale des sciences<\/a>\u00a0comme adjoint puis associ\u00e9 (1770)<sup id=\"cite_ref-Chronologie_14-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Chronologie-14\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>13<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">C&rsquo;est par d&rsquo;Alembert qu&rsquo;il est introduit parmi les amis de\u00a0<a title=\"Julie de Lespinasse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Julie_de_Lespinasse\">Julie de Lespinasse<\/a>, dont le salon est fr\u00e9quent\u00e9 par les intellectuels et\u00a0<a title=\"Collaborateurs de l'Encyclop\u00e9die\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Collaborateurs_de_l%27Encyclop%C3%A9die\">encyclop\u00e9distes<\/a>\u00a0du moment, l&rsquo;historien\u00a0<a title=\"Jean-Fran\u00e7ois Marmontel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Fran%C3%A7ois_Marmontel\">Jean-Fran\u00e7ois Marmontel<\/a>,\u00a0<a title=\"Andr\u00e9 Morellet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andr%C3%A9_Morellet\">Andr\u00e9 Morellet<\/a>, le\u00a0<a title=\"Fran\u00e7ois Jean de Chastellux\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fran%C3%A7ois_Jean_de_Chastellux\">Chevalier de Chastellux<\/a>,\u00a0<a title=\"\u00c9tienne Bonnot de Condillac\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Bonnot_de_Condillac\">Condillac<\/a>,\u00a0<a title=\"Anne Robert Jacques Turgot\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Anne_Robert_Jacques_Turgot\">Turgot<\/a><sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter198841_15-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter198841-15\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>14<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u2026<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;amiti\u00e9 avec ce dernier remonte \u00e0 ces ann\u00e9es-l\u00e0 (au plus tard 1770)<sup id=\"cite_ref-Chronologie_14-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Chronologie-14\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>13<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Cette m\u00eame ann\u00e9e, \u00e0 l&rsquo;occasion d&rsquo;un voyage \u00e0\u00a0<a title=\"Ferney-Voltaire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ferney-Voltaire\">Ferney<\/a>, il noue une amiti\u00e9 durable avec\u00a0<a title=\"Voltaire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Voltaire\">Voltaire<\/a><sup id=\"cite_ref-Chronologie_14-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Chronologie-14\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>13<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En 1772, il publie de nouveaux travaux sur le\u00a0<a title=\"Int\u00e9gration (math\u00e9matiques)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Int%C3%A9gration_(math%C3%A9matiques)\">calcul int\u00e9gral<\/a>, unanimement acclam\u00e9s.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c0 l&rsquo;Acad\u00e9mie des Sciences, il s&rsquo;attache \u00e0 la r\u00e9daction des \u00e9loges des acad\u00e9miciens, travail qui devient sa t\u00e2che officielle lorsqu&rsquo;il y est \u00e9lu pensionnaire, adjoint au Secr\u00e9taire perp\u00e9tuel en 1773<sup id=\"cite_ref-Chronologie_14-3\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Chronologie-14\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>13<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Sous_le_minist\u00e8re_de_Turgot_(1774-1776)\"><span id=\"Sous_le_minist.C3.A8re_de_Turgot_.281774-1776.29\"><\/span>Sous le minist\u00e8re de Turgot (1774-1776)<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Condorcet_cour_Napoleon_Louvre.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c2\/Condorcet_cour_Napoleon_Louvre.jpg\/250px-Condorcet_cour_Napoleon_Louvre.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c2\/Condorcet_cour_Napoleon_Louvre.jpg\/500px-Condorcet_cour_Napoleon_Louvre.jpg 2x\" width=\"190\" height=\"380\" data-file-width=\"1800\" data-file-height=\"3600\" \/><\/a><figcaption><a title=\"Pierre Loison (sculpteur)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Loison_(sculpteur)\">Pierre Loison<\/a>,\u00a0<i>Condorcet<\/i>\u00a0(vers 1853). Premi\u00e8re statue du pavillon Colbert au pavillon Sully, cour Napol\u00e9on,\u00a0<a title=\"Palais du Louvre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Palais_du_Louvre\">palais du Louvre<\/a>\u00a0\u00e0\u00a0<a title=\"Paris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paris\">Paris<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">C&rsquo;est \u00e0 partir de 1774 que Condorcet s&rsquo;engage autant dans la\u00a0<a title=\"Philosophie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philosophie\">philosophie<\/a>\u00a0et la\u00a0<a title=\"Politique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Politique\">politique<\/a>\u00a0que dans les\u00a0<a title=\"Math\u00e9matiques\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Math%C3%A9matiques\">math\u00e9matiques<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c0 la mort de\u00a0<a title=\"Louis XV\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_XV\">Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\"><span class=\"romain\">XV<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0et \u00e0 l&rsquo;av\u00e8nement de\u00a0<a title=\"Louis XVI\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_XVI\">Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"16\"><span class=\"romain\">XVI<\/span><\/abbr><\/a>, son ami\u00a0<a title=\"Anne Robert Jacques Turgot\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Anne_Robert_Jacques_Turgot\">Anne Robert Jacques Turgot<\/a>,\u00a0<a title=\"Intendant (royaume de France)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Intendant_(royaume_de_France)\">intendant<\/a>\u00a0du\u00a0<a title=\"Limousin (province)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Limousin_(province)\">Limousin<\/a>\u00a0et \u00e9conomiste de l&rsquo;<a title=\"Physiocratie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Physiocratie\">\u00e9cole physiocrate<\/a>, est inclus dans le minist\u00e8re de\u00a0<a title=\"Jean-Fr\u00e9d\u00e9ric Ph\u00e9lypeaux de Maurepas\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Fr%C3%A9d%C3%A9ric_Ph%C3%A9lypeaux_de_Maurepas\">Maurepas<\/a>, d&rsquo;abord comme ministre de la Marine, puis comme contr\u00f4leur g\u00e9n\u00e9ral des Finances. Il prend Condorcet aupr\u00e8s de lui comme conseiller technique et scientifique<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988104_16-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988104-16\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>15<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Il soutient les r\u00e9formes entreprises par Turgot au contr\u00f4le g\u00e9n\u00e9ral des finances. L&rsquo;objectif de Turgot est de diminuer, voire de mettre fin, au d\u00e9ficit budg\u00e9taire chronique. Il prend des mesures de restriction et de contr\u00f4le des d\u00e9penses, qui ont une certaine efficacit\u00e9. Il promeut aussi plusieurs r\u00e9formes importantes\u00a0: libert\u00e9 du commerce des c\u00e9r\u00e9ales (1774), suppression de la\u00a0<a title=\"Corv\u00e9e royale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Corv%C3%A9e_royale\">corv\u00e9e royale<\/a><sup id=\"cite_ref-Chronologie_14-4\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Chronologie-14\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>13<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0et\u00a0<a title=\"\u00c9dit de Turgot de 1776 supprimant les corporations\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89dit_de_Turgot_de_1776_supprimant_les_corporations\">suppression des corporations<\/a>\u00a0(1776). Condorcet \u00e9crit essentiellement des\u00a0<a title=\"Pamphlet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pamphlet\">pamphlets<\/a>\u00a0:\u00a0<i>Lettre d&rsquo;un cultivateur de Picardie \u00e0 M. Necker, auteur prohibitif<\/i>\u00a0(1774), dans laquelle il attaque\u00a0<a title=\"Jacques Necker\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Necker\">Jacques Necker<\/a>\u00a0et son\u00a0<a title=\"Colbertisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Colbertisme\">colbertisme<\/a>, suivi de\u00a0<i>R\u00e9flexions sur le commerce des bl\u00e9s<\/i>\u00a0(\u00e9crit en 1775 et publi\u00e9 en 1776)<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988129-131\u00ab_Condorcet_attaque_Necker_\u00bb_17-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988129-131%C2%AB_Condorcet_attaque_Necker_%C2%BB-17\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>16<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0et\u00a0<i>R\u00e9flexions sur les Corv\u00e9es<\/i>\u00a0(1775)<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988132-135\u00ab_Condorcet_contre_les_corv\u00e9es_\u00bb_18-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988132-135%C2%AB_Condorcet_contre_les_corv%C3%A9es_%C2%BB-18\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>17<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En 1775, Turgot le nomme inspecteur g\u00e9n\u00e9ral de la\u00a0<a title=\"Monnaie de Paris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Monnaie_de_Paris\">Monnaie<\/a><sup id=\"cite_ref-Crepel_13-4\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Crepel-13\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>12<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Condorcet s&rsquo;installe \u00e0 Paris \u00e0 l&rsquo;<a title=\"H\u00f4tel de la Monnaie (Paris)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/H%C3%B4tel_de_la_Monnaie_(Paris)\">h\u00f4tel de la Monnaie<\/a>, o\u00f9 sa m\u00e8re et son oncle maternel Claude Nicolas Gaudry le rejoignent<sup id=\"cite_ref-19\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-19\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>18<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En 1776, Turgot est d\u00e9mis de son poste de contr\u00f4leur g\u00e9n\u00e9ral. Condorcet choisit alors de d\u00e9missionner de son poste d\u2019inspecteur g\u00e9n\u00e9ral de la Monnaie\u00a0; sa d\u00e9mission est refus\u00e9e. Il reste en poste jusqu\u2019en 1790.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Philosophe_engag\u00e9_(1776-1789)\"><span id=\"Philosophe_engag.C3.A9_.281776-1789.29\"><\/span>Philosophe engag\u00e9 (1776-1789)<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les ann\u00e9es suivantes, tout en continuant ses travaux scientifiques et techniques, il prend la d\u00e9fense des\u00a0<a title=\"Droits de l'homme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Droits_de_l%27homme\">droits de l&rsquo;homme<\/a>\u00a0et soutient les\u00a0<a title=\"Droits des minorit\u00e9s\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Droits_des_minorit%C3%A9s\">droits des minorit\u00e9s<\/a>, dont\u00a0<a title=\"Droits des femmes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Droits_des_femmes\">ceux des femmes<\/a>, des\u00a0<a title=\"Juifs\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Juifs\">Juifs<\/a>\u00a0et des\u00a0<a title=\"Noir (humain)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Noir_(humain)\">Noirs<\/a>. Il s&rsquo;engage dans la d\u00e9fense contre les injustices et soutient les id\u00e9es novatrices venues des\u00a0<a title=\"\u00c9tats-Unis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tats-Unis\">\u00c9tats-Unis<\/a>\u00a0tout juste ind\u00e9pendants. Il propose en France des projets de r\u00e9formes politiques, administratives et \u00e9conomiques.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Cette p\u00e9riode voit aussi la disparition d&rsquo;\u00eatres chers (<a title=\"Julie de Lespinasse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Julie_de_Lespinasse\">Julie de Lespinasse<\/a>\u00a0en 1776, sa m\u00e8re en 1778,\u00a0<a title=\"Voltaire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Voltaire\">Voltaire<\/a>\u00a0en 1778,\u00a0<a title=\"Anne Robert Jacques Turgot\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Anne_Robert_Jacques_Turgot\">Turgot<\/a>\u00a0en 1782, son oncle et\u00a0<a title=\"Jean Le Rond d'Alembert\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Le_Rond_d%27Alembert\">d&rsquo;Alembert<\/a>\u00a0en 1783 dont il devient l&rsquo;ex\u00e9cuteur testamentaire)<sup id=\"cite_ref-Chronologie_14-5\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Chronologie-14\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>13<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il rend hommage \u00e0 ses trois amis Turgot, Voltaire et d&rsquo;Alembert dans deux biographies et un \u00e9loge (<i>\u00c9loge de D&rsquo;Alembert<\/i><sup id=\"cite_ref-20\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-20\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>19<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0(1784) &#8211;\u00a0<i>Vie de Turgot<\/i>\u00a0(1786) &#8211;\u00a0<i>Vie de Voltaire<\/i>\u00a0(1789)) dans lesquelles il expose et commente leurs id\u00e9es politiques et philosophiques.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En 1776, il est \u00e9lu Secr\u00e9taire perp\u00e9tuel \u00e0 l&rsquo;Acad\u00e9mie royale des sciences<sup id=\"cite_ref-21\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-21\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>20<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0et continue sa s\u00e9rie d&rsquo;\u00e9loges des acad\u00e9miciens<sup id=\"cite_ref-Chronologie_14-6\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Chronologie-14\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>13<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En 1776-1777, il collabore \u00e0 la hauteur de vingt-quatre articles dans le\u00a0<i>Suppl\u00e9ment \u00e0 l&rsquo;Encyclop\u00e9die<\/i><sup id=\"cite_ref-Chronologie_14-7\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Chronologie-14\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>13<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">De 1780 \u00e0 1790, il est le directeur \u00e9ditorial et scientifique des\u00a0<i>\u0152uvres compl\u00e8tes<\/i>\u00a0de Voltaire publi\u00e9es par la\u00a0<a title=\"Soci\u00e9t\u00e9 litt\u00e9raire typographique de Kehl\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Soci%C3%A9t%C3%A9_litt%C3%A9raire_typographique_de_Kehl\">Soci\u00e9t\u00e9 litt\u00e9raire typographique de Kehl<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En 1782, il est \u00e9lu \u00e0 l\u2019<a title=\"Acad\u00e9mie fran\u00e7aise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Acad%C3%A9mie_fran%C3%A7aise\">Acad\u00e9mie fran\u00e7aise<\/a>\u00a0contre\u00a0<a title=\"Jean Sylvain Bailly\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Sylvain_Bailly\">Bailly<\/a>, candidat soutenu par\u00a0<a title=\"Georges-Louis Leclerc de Buffon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Georges-Louis_Leclerc_de_Buffon\">Buffon<\/a>. Son discours de r\u00e9ception fait l&rsquo;objet d&rsquo;un long compte-rendu dans le\u00a0<i><a title=\"Mercure de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mercure_de_France\">Mercure de France<\/a><\/i>\u00a0par son ami\u00a0<a title=\"Dominique Joseph Garat\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dominique_Joseph_Garat#Biographie\">Garat<\/a><sup id=\"cite_ref-22\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-22\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>21<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c0 partir du printemps 1785, il milite aupr\u00e8s des politiques afin que l&rsquo;<a class=\"mw-redirect\" title=\"Arithm\u00e9tique politique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Arithm%C3%A9tique_politique\">arithm\u00e9tique politique<\/a>\u00a0soit enseign\u00e9e comme science \u00e0 part enti\u00e8re, et lui donne un r\u00f4le central en ce qui concerne l&rsquo;<a title=\"Instruction publique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Instruction_publique\">instruction publique<\/a>\u00a0; celle-ci sera l&rsquo;anc\u00eatre de la\u00a0<a title=\"Statistique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Statistique\">statistique<\/a>\u00a0moderne<sup id=\"cite_ref-Crepel_13-5\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Crepel-13\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>12<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En 1786, il participe \u00e0 l&rsquo;aventure du\u00a0<i><a title=\"Ath\u00e9n\u00e9e Royal (Paris)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ath%C3%A9n%C3%A9e_Royal_(Paris)#Le_Lyc%C3%A9e_r%C3%A9publicain\">Lyc\u00e9e<\/a><\/i>, \u00e9tablissement mixte o\u00f9 vont enseigner des acad\u00e9miciens de renom (<a title=\"Jean-Fran\u00e7ois Marmontel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Fran%C3%A7ois_Marmontel\">Jean-Fran\u00e7ois Marmontel<\/a>, l&rsquo;\u00e9crivain\u00a0<a title=\"Jean-Fran\u00e7ois de La Harpe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Fran%C3%A7ois_de_La_Harpe\">La Harpe<\/a>, le chimiste\u00a0<a title=\"Antoine-Fran\u00e7ois Fourcroy\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antoine-Fran%C3%A7ois_Fourcroy\">Antoine-Fran\u00e7ois Fourcroy<\/a>\u00a0et le math\u00e9maticien\u00a0<a title=\"Gaspard Monge\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gaspard_Monge\">Gaspard Monge<\/a><sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988199-201\u00ab_Le_Lyc\u00e9e_\u00bb_23-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988199-201%C2%AB_Le_Lyc%C3%A9e_%C2%BB-23\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>22<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>). Condorcet est responsable de la chaire de math\u00e9matiques. Il d\u00e9l\u00e8gue \u00e0\u00a0<a title=\"Sylvestre-Fran\u00e7ois Lacroix\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sylvestre-Fran%C3%A7ois_Lacroix\">Sylvestre-Fran\u00e7ois Lacroix<\/a>\u00a0la charge d&rsquo;assurer les cours sous sa supervision<sup id=\"cite_ref-24\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-24\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>23<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0mais y prononce les discours inauguraux (sur les sciences math\u00e9matiques en 1786, sur l&rsquo;astronomie et le calcul des probabilit\u00e9s en 1787<sup id=\"cite_ref-Chronologie_14-8\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Chronologie-14\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>13<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>).<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Son aspiration \u00e0 r\u00e9former la justice l&rsquo;am\u00e8ne \u00e0 fr\u00e9quenter le\u00a0<a title=\"Jean-Baptiste Mercier Dupaty\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Baptiste_Mercier_Dupaty\">pr\u00e9sident Dupaty<\/a>. Il fait la connaissance de sa ni\u00e8ce,\u00a0<a title=\"Sophie de Grouchy\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sophie_de_Grouchy\">Sophie de Grouchy<\/a>, qu&rsquo;il \u00e9pouse en 1786 au\u00a0<a title=\"Ch\u00e2teau de Villette (Cond\u00e9court)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ch%C3%A2teau_de_Villette_(Cond%C3%A9court)\">ch\u00e2teau de Villette<\/a>\u00a0\u00e0\u00a0<a title=\"Cond\u00e9court\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cond%C3%A9court\">Cond\u00e9court<\/a><sup id=\"cite_ref-25\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-25\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>24<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Sophie de Grouchy est aussi la s\u0153ur du futur\u00a0<a title=\"Emmanuel de Grouchy\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Emmanuel_de_Grouchy\">mar\u00e9chal de Grouchy<\/a>, la belle-s\u0153ur de\u00a0<a title=\"Louis-Gustave Doulcet de Pont\u00e9coulant\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis-Gustave_Doulcet_de_Pont%C3%A9coulant\">Louis-Gustave Le Doulcet de Pont\u00e9coulant<\/a>\u00a0et la ni\u00e8ce du parlementaire\u00a0<a title=\"Emmanuel Marie Michel Philippe Fr\u00e9teau de Saint-Just\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Emmanuel_Marie_Michel_Philippe_Fr%C3%A9teau_de_Saint-Just\">Fr\u00e9teau de Saint-Just<\/a>. Dans le salon qu&rsquo;elle anime \u00e0 l&rsquo;H\u00f4tel des Monnaies se rassemblent des penseurs de toutes nationalit\u00e9s comme l&rsquo;\u00e9conomiste\u00a0<a title=\"Adam Smith\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Adam_Smith\">Adam Smith<\/a>, le juriste\u00a0<a title=\"Cesare Beccaria\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cesare_Beccaria\">Cesare Beccaria<\/a>, le philosophe\u00a0<a title=\"David Williams (philosophe)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/David_Williams_(philosophe)\">David Williams<\/a>,\u00a0<a title=\"Thomas Jefferson\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thomas_Jefferson\">Thomas Jefferson<\/a>, le juriste\u00a0<a title=\"\u00c9tienne Dumont (juriste)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Dumont_(juriste)\">\u00c9tienne Dumont<\/a>, des futurs\u00a0<a title=\"Soci\u00e9t\u00e9 des id\u00e9ologues\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Soci%C3%A9t%C3%A9_des_id%C3%A9ologues\">id\u00e9ologues<\/a>,\u00a0<a title=\"Benjamin Constant\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Benjamin_Constant\">Benjamin Constant<\/a>,\u00a0<a title=\"Pierre Jean Georges Cabanis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Jean_Georges_Cabanis\">Pierre Jean Georges Cabanis<\/a><sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988217_26-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988217-26\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>25<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>&#8230;, et\u00a0<a title=\"Thomas Paine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thomas_Paine\">Thomas Paine<\/a>, qui devient un ami<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988227\u00ab_l'ami_Paine_\u00bb_27-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988227%C2%AB_l'ami_Paine_%C2%BB-27\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>26<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En 1788, il est membre fondateur de la\u00a0<a title=\"Soci\u00e9t\u00e9 des Trente\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Soci%C3%A9t%C3%A9_des_Trente\">Soci\u00e9t\u00e9 des Trente<\/a>, cercle d&rsquo;id\u00e9es r\u00e9volutionnaires et club d&rsquo;influence constitutionnelle<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988246-247_28-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988246-247-28\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>27<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Au d\u00e9but de 1789, il publie de nombreux essais sur le droit et devoir des citoyens (<i>D\u00e9claration des droits<\/i>,\u00a0<i>Lettres d\u2019un gentilhomme \u00e0 Messieurs du Tiers \u00c9tat<\/i>,\u00a0<i>R\u00e9flexions sur les pouvoirs et instructions \u00e0 donner par les provinces \u00e0 leurs d\u00e9put\u00e9s aux \u00c9tats G\u00e9n\u00e9raux<\/i><sup id=\"cite_ref-Chronologie_14-9\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Chronologie-14\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>13<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il joue un r\u00f4le actif en aidant \u00e0 la r\u00e9daction des\u00a0<a title=\"Cahier de dol\u00e9ances\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cahier_de_dol%C3%A9ances\">cahiers de dol\u00e9ances<\/a>\u00a0de la noblesse \u00e0 Mantes puis \u00e0 Paris. Il n&rsquo;est pas \u00e9lu d\u00e9put\u00e9 aux\u00a0<a title=\"\u00c9tats g\u00e9n\u00e9raux de 1789\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tats_g%C3%A9n%C3%A9raux_de_1789\">\u00e9tats g\u00e9n\u00e9raux<\/a><sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988255-265\u00ab_L'\u00e9chec_aux_\u00e9lections_\u00bb_29-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988255-265%C2%AB_L'%C3%A9chec_aux_%C3%A9lections_%C2%BB-29\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>28<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"P\u00e9riode_de_la_r\u00e9volution\"><span id=\"P.C3.A9riode_de_la_r.C3.A9volution\"><\/span>P\u00e9riode de la r\u00e9volution<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Durant_l'Assembl\u00e9e_nationale_constituante_(juillet_1789_\u2013_septembre_1791)\"><span id=\"Durant_l.27Assembl.C3.A9e_nationale_constituante_.28juillet_1789_.E2.80.93_septembre_1791.29\"><\/span>Durant l&rsquo;Assembl\u00e9e nationale constituante (juillet 1789 \u2013 septembre 1791)<\/h4>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Condorcet voit dans la\u00a0<a title=\"R\u00e9volution fran\u00e7aise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9volution_fran%C3%A7aise\">R\u00e9volution<\/a>\u00a0la possibilit\u00e9 d&rsquo;une r\u00e9forme rationnelle de la soci\u00e9t\u00e9.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Apr\u00e8s la\u00a0<a title=\"Prise de la Bastille\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Prise_de_la_Bastille\">prise de la Bastille<\/a>, il est \u00e9lu, le 18 septembre 1789, dans l&rsquo;assembl\u00e9e g\u00e9n\u00e9rale de la\u00a0<a title=\"Commune de Paris (R\u00e9volution fran\u00e7aise)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Commune_de_Paris_(R%C3%A9volution_fran%C3%A7aise)\">Commune de Paris<\/a><sup id=\"cite_ref-Chronologie_14-10\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Chronologie-14\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>13<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, dont il dirige le comit\u00e9 de r\u00e9daction du projet de statut municipal<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988275\u00ab_\u00c0_l'H\u00f4tel_de_ville_\u00bb_30-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988275%C2%AB_%C3%80_l'H%C3%B4tel_de_ville_%C2%BB-30\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>29<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. \u00c0 ce poste, en 1790, il s&rsquo;oppose en vain, \u00e0 l&rsquo;<a title=\"Assembl\u00e9e nationale constituante (1789)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Assembl%C3%A9e_nationale_constituante_(1789)\">Assembl\u00e9e nationale constituante<\/a>, qui a \u00e9tabli un \u00ab\u00a0d\u00e9cret du marc d&rsquo;argent\u00a0\u00bb visant \u00e0 subordonner l&rsquo;exercice des droits de citoyen au versement d&rsquo;une somme importante<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988276-279\u00ab_les_d\u00e9ceptions_\u00bb_31-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988276-279%C2%AB_les_d%C3%A9ceptions_%C2%BB-31\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>30<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il essuie un m\u00eame \u00e9chec dans sa demande de faire de Paris un d\u00e9partement \u00e0 part enti\u00e8re et dans sa proposition du statut municipal<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988280-281\u00ab_Les_d\u00e9ceptions_\u00bb_32-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988280-281%C2%AB_Les_d%C3%A9ceptions_%C2%BB-32\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>31<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il n&rsquo;est pas r\u00e9\u00e9lu en janvier 1791<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988307-308\u00ab_L'\u00e9chec_aux_\u00e9lections_locales_\u00bb_33-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988307-308%C2%AB_L'%C3%A9chec_aux_%C3%A9lections_locales_%C2%BB-33\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>32<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En 1790, il fonde avec\u00a0<a title=\"Emmanuel-Joseph Siey\u00e8s\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Emmanuel-Joseph_Siey%C3%A8s\">Emmanuel-Joseph Siey\u00e8s<\/a>\u00a0la\u00a0<i><a title=\"Club de 1789\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Club_de_1789\">Soci\u00e9t\u00e9 de 1789<\/a><\/i><sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988286_34-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988286-34\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>33<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0et dirige le\u00a0<i><a class=\"new\" title=\"Journal de la Soci\u00e9t\u00e9 de 1789 (page inexistante)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Journal_de_la_Soci%C3%A9t%C3%A9_de_1789&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Journal de la Soci\u00e9t\u00e9 de 1789<\/a><\/i><sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988286_34-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988286-34\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>33<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, ainsi que la\u00a0<i><a class=\"new\" title=\"Biblioth\u00e8que de l'homme public (page inexistante)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Biblioth%C3%A8que_de_l%27homme_public&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Biblioth\u00e8que de l&rsquo;homme public<\/a><\/i>\u00a0(1790-1792).<\/p>\n<figure style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Kilometre_definition.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/14\/Kilometre_definition.svg\/250px-Kilometre_definition.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/14\/Kilometre_definition.svg\/330px-Kilometre_definition.svg.png 2x\" width=\"160\" height=\"161\" data-file-width=\"596\" data-file-height=\"599\" \/><\/a><figcaption>Arc de 90\u02da du m\u00e9ridien astronomique passant par Paris, en fonction duquel Condorcet recommande d&rsquo;\u00e9tablir la d\u00e9finition initiale du m\u00e8tre<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">En mai 1790, l&rsquo;<a title=\"Assembl\u00e9e nationale constituante (1789)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Assembl%C3%A9e_nationale_constituante_(1789)\">Assembl\u00e9e nationale constituante<\/a>, sur proposition de\u00a0<a title=\"Charles-Maurice de Talleyrand-P\u00e9rigord\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles-Maurice_de_Talleyrand-P%C3%A9rigord\">Talleyrand<\/a>, d\u00e9cide l&rsquo;unification des poids et mesures. Elle en confie le calcul \u00e0 une commission form\u00e9e de\u00a0<a title=\"Jean-Charles de Borda\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Charles_de_Borda\">Borda<\/a>,\u00a0<a title=\"Pierre-Simon de Laplace\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre-Simon_de_Laplace\">Laplace<\/a>,\u00a0<a title=\"Joseph-Louis Lagrange\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Joseph-Louis_Lagrange\">Lagrange<\/a>,\u00a0<a title=\"Gaspard Monge\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gaspard_Monge\">Monge<\/a>\u00a0et Condorcet. Le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1791-03-26\" data-sort-value=\"1791-03-26\">26 mars 1791<\/time>,\u00a0<span class=\"need_ref\" title=\"Semble indiquer que la recommandation provenait uniquement de Condorcet, alors que L'histoire des unit\u00e9s ne le distingue pas vraiment parmi les 4 autres membres du comit\u00e9, et que Adoption du syst\u00e8me m\u00e9trique d\u00e9cimal affirme \u00ab sur la recommandation de Condorcet **et de l\u2019Acad\u00e9mie des sciences** \u00bb.\">sur la recommandation de Condorcet<\/span><sup class=\"need_ref_tag\"><a title=\"Wikip\u00e9dia:Style encyclop\u00e9dique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Wikip%C3%A9dia:Style_encyclop%C3%A9dique#Clair\">[pas\u00a0clair]<\/a><\/sup>, le choix est fait de la dix millioni\u00e8me partie du quart d&rsquo;un m\u00e9ridien terrestre comme d\u00e9finition du\u00a0<a title=\"M\u00e8tre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/M%C3%A8tre\">m\u00e8tre<\/a><sup id=\"cite_ref-35\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-35\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>34<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-36\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-36\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>35<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-37\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-37\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>Note 2<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Un d\u00e9cret ayant mis fin au poste de directeur des monnaies (1790), Condorcet quitte l&rsquo;h\u00f4tel des monnaies. En avril 1791, malgr\u00e9 son opposition affich\u00e9e \u00e0 la mise en place des\u00a0<a title=\"Assignat\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Assignat\">assignats<\/a>, il est choisi par le roi pour occuper un poste d&rsquo;administrateur de la\u00a0<a title=\"Tr\u00e9sorerie nationale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tr%C3%A9sorerie_nationale\">tr\u00e9sorerie nationale<\/a>. Son acceptation, consid\u00e9r\u00e9e par beaucoup comme une compromission, lui sera plus tard reproch\u00e9e<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988315-317\u00ab_Sa_nomination_\u00e0_la_Tr\u00e9sorerie_\u00bb_38-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988315-317%C2%AB_Sa_nomination_%C3%A0_la_Tr%C3%A9sorerie_%C2%BB-38\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>36<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il se d\u00e9met de cette fonction avant son \u00e9lection aux l\u00e9gislatives<sup id=\"cite_ref-39\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-39\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>37<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-40\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-40\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>Note 3<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0et prononce en 1792 un discours\u00a0<i>Sur la nomination et la destitution des commissaires de la tr\u00e9sorerie nationale<\/i>\u00a0o\u00f9 il s&rsquo;insurge contre le pouvoir de nomination discr\u00e9tionnaire du roi pour ces postes<sup id=\"cite_ref-41\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-41\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>38<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Avec\u00a0<a title=\"Thomas Paine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thomas_Paine\">Thomas Paine<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Achille Fran\u00e7ois du Chastellet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Achille_Fran%C3%A7ois_du_Chastellet\">Achille du Chastellet<\/a>, il collabore sous l&rsquo;anonymat \u00e0 une publication intermittente,\u00a0<i>Le R\u00e9publicain<\/i>, qui diffuse les id\u00e9es de\u00a0<a title=\"R\u00e9publicanisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9publicanisme\">r\u00e9publicanisme<\/a>. En juillet 1791, apr\u00e8s la\u00a0<a title=\"Fuite de Varennes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fuite_de_Varennes\">fuite manqu\u00e9e de Louis XVI \u00e0 Varennes<\/a>, il y ins\u00e8re un court texte\u00a0<a title=\"Satire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Satire\">satirique<\/a>, la\u00a0<i>Lettre d&rsquo;un jeune m\u00e9canicien aux auteurs du R\u00e9publicain<\/i>, o\u00f9 il tourne en d\u00e9rision le mod\u00e8le de la\u00a0<a title=\"Monarchie constitutionnelle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Monarchie_constitutionnelle\">monarchie constitutionnelle<\/a>\u00a0; le \u00ab\u00a0m\u00e9canicien\u00a0\u00bb propose de remplacer le roi et la famille royale par des\u00a0<a title=\"Automate\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Automate\">automates<\/a>\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Mon Roi ne serait pas dangereux pour la libert\u00e9. Et cependant, en le r\u00e9parant avec soin, il serait immortel, ce qui est encore plus beau que d&rsquo;\u00eatre h\u00e9r\u00e9ditaire\u00a0\u00bb<\/span>. Ses amis royalistes sont outr\u00e9s de son retournement<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988\u00abLe_R\u00e9publicain\u00bb_42-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988%C2%ABLe_R%C3%A9publicain%C2%BB-42\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>39<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Assembl\u00e9e_l\u00e9gislative_(septembre_1791_\u2013_1792)\"><span id=\"Assembl.C3.A9e_l.C3.A9gislative_.28septembre_1791_.E2.80.93_1792.29\"><\/span>Assembl\u00e9e l\u00e9gislative (septembre 1791 \u2013 1792)<\/h4>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">En septembre 1791, il est \u00e9lu d\u00e9put\u00e9 de Paris au sein de l\u2019<a title=\"Assembl\u00e9e nationale l\u00e9gislative (R\u00e9volution fran\u00e7aise)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Assembl%C3%A9e_nationale_l%C3%A9gislative_(R%C3%A9volution_fran%C3%A7aise)\">Assembl\u00e9e nationale l\u00e9gislative<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Durant cette p\u00e9riode, Condorcet s&rsquo;active dans deux directions\u00a0: le journalisme et sa fonction de d\u00e9put\u00e9<sup id=\"cite_ref-Alengry1904120_43-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Alengry1904120-43\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>40<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Il expose ses id\u00e9es et celles des autres philosophes dans une revue politique et sociale qu&rsquo;il publie, la\u00a0<i>Biblioth\u00e8que de l&rsquo;homme public<\/i>. Dans le\u00a0<i>Journal de Paris<\/i>\u00a0(octobre 1791), puis dans\u00a0<i>Les Chroniques de Paris<\/i>\u00a0\u00e0 partir de novembre, il est charg\u00e9 de la rubrique sur l&rsquo;assembl\u00e9e nationale<sup id=\"cite_ref-Alengry1904120-121_note_1_44-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Alengry1904120-121_note_1-44\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>41<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. C&rsquo;est dans ce journal qu&rsquo;il publiera les textes contre\u00a0<a title=\"Maximilien de Robespierre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Maximilien_de_Robespierre\">Robespierre<\/a>\u00a0en avril-juin 1792, lors du\u00a0<a title=\"Gironde (R\u00e9volution fran\u00e7aise)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gironde_(R%C3%A9volution_fran%C3%A7aise)#Le_gouvernement_girondin_(mars-juin_1792)\">gouvernement girondin<\/a>, dans le conflit qui oppose\u00a0<a title=\"Jacques Pierre Brissot\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Pierre_Brissot\">Brissot<\/a>\u00a0et les Girondins \u00e0 Robespierre et les\u00a0<a title=\"Club des jacobins\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Club_des_jacobins\">Jacobins<\/a><sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988405-411\u00ab_Le_conflit_avec_Robespierre_\u00bb_45-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988405-411%C2%AB_Le_conflit_avec_Robespierre_%C2%BB-45\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>42<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il \u00e9crit \u00e9galement dans une revue mensuelle\u00a0<i>La Chronique du mois<\/i>\u00a0des essais concernant les r\u00e9formes qu&rsquo;il juge utiles<sup id=\"cite_ref-Alengry1904122_-_note_1_46-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Alengry1904122_-_note_1-46\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>43<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c0 l&rsquo;assembl\u00e9e l\u00e9gislative, o\u00f9 il si\u00e8ge pr\u00e8s de\u00a0<a title=\"Jacques Pierre Brissot\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Pierre_Brissot\">Brissot<\/a><sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988357_47-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988357-47\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>44<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, il est consid\u00e9r\u00e9 comme un meneur de la majorit\u00e9 prenant la parole lors des grandes circonstances<sup id=\"cite_ref-Alengry1904120_43-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Alengry1904120-43\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>40<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il en est secr\u00e9taire (octobre 1791), vice-pr\u00e9sident (janvier 1792) et pr\u00e9sident de quinzaine du 5 au 19 f\u00e9vrier<sup id=\"cite_ref-Alengry1904130_48-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Alengry1904130-48\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>45<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. C&rsquo;est lui qui r\u00e9dige les\u00a0<i>Adresses<\/i>, messages adress\u00e9s au peuple ou aux autres nations, qui sont toujours adopt\u00e9es, imprim\u00e9es et distribu\u00e9es dans tous les d\u00e9partements<sup id=\"cite_ref-Alengry1904120_43-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Alengry1904120-43\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>40<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Il intervient en octobre 1791 quand se d\u00e9cide le sort \u00e0 r\u00e9server aux\u00a0<a title=\"\u00c9migration (1789-1815)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89migration_(1789-1815)\">\u00e9migr\u00e9s<\/a>. Il rappelle le droit fondamental de la libert\u00e9 de circulation mais exige des \u00e9migr\u00e9s un engagement \u00e0 ne pas se retourner contre la France. L&rsquo;attitude choisie par\u00a0<a title=\"Jacques Pierre Brissot\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Pierre_Brissot\">Brissot<\/a>\u00a0et l&rsquo;assembl\u00e9e sera moins mod\u00e9r\u00e9e<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988361-363_49-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988361-363-49\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>46<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Il est membre du\u00a0<a title=\"Comit\u00e9 d'instruction publique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Comit%C3%A9_d%27instruction_publique\">comit\u00e9 d&rsquo;instruction publique<\/a>\u00a0charg\u00e9 d&rsquo;examiner une r\u00e9forme de l&rsquo;enseignement public qui d\u00e9bouche sur le\u00a0<i>Rapport et projet de d\u00e9cret sur l\u2019organisation g\u00e9n\u00e9rale de l\u2019instruction publique<\/i>\u00a0pr\u00e9sent\u00e9 \u00e0 l&rsquo;assembl\u00e9e le 20 avril 1792<sup id=\"cite_ref-Chronologie_14-11\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Chronologie-14\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>13<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En novembre, lors du d\u00e9bat concernant les pr\u00eatres r\u00e9fractaires, il pr\u00f4ne plus g\u00e9n\u00e9ralement la s\u00e9paration entre l&rsquo;\u00c9glise et l&rsquo;\u00c9tat et la cr\u00e9ation d&rsquo;un \u00e9tat civil ind\u00e9pendant de l&rsquo;\u00c9glise. Cette position l&rsquo;\u00e9loigne encore plus des amis royalistes qui lui restent<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988363-365_50-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988363-365-50\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>47<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En d\u00e9cembre 1791, quand la guerre menace, Condorcet, malgr\u00e9 son d\u00e9sir de paix en Europe, soutient l&rsquo;ultimatum propos\u00e9 par le roi. Son projet d&rsquo;adresse est adopt\u00e9 dans l&rsquo;enthousiasme<sup id=\"cite_ref-Alengry1904136_51-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Alengry1904136-51\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>48<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988373-380\u00ab_Vers_la_guerre_-_le_point_de_vue_de_Condorcet_\u00bb_52-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988373-380%C2%AB_Vers_la_guerre_-_le_point_de_vue_de_Condorcet_%C2%BB-52\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>49<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il compl\u00e8te sa pens\u00e9e dans son\u00a0<i>Discours sur l&#8217;empereur<\/i>\u00a0de janvier 1792 approuv\u00e9 et imprim\u00e9 par l&rsquo;Assembl\u00e9e<sup id=\"cite_ref-Alengry1904137-138_53-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Alengry1904137-138-53\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>50<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En f\u00e9vrier, il fait adopter une adresse aux Fran\u00e7ais\u00a0<i>L&rsquo;Assembl\u00e9e nationale aux Fran\u00e7ais<\/i>\u00a0dans laquelle il essaie de rassembler les Fran\u00e7ais autour de plusieurs projets phares\u00a0: r\u00e9tablissement des finances, r\u00e9daction d&rsquo;un code civil, mise en place d&rsquo;une instruction nationale, cr\u00e9ation d&rsquo;un syst\u00e8me fraternel de secours public et se prononce pour la guerre<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988386-387_54-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988386-387-54\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>51<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le 20 avril, son projet d&rsquo;instruction publique est \u00e9clips\u00e9 par la situation ext\u00e9rieure\u00a0: l&rsquo;assembl\u00e9e vote la d\u00e9claration de guerre. Le projet de Condorcet est repouss\u00e9, en attendant l&rsquo;\u00e9tude des moyens financiers \u00e0 mettre en place.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les 19 et\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1792-06-24\" data-sort-value=\"1792-06-24\">24 juin 1792<\/time>\u00a0est adopt\u00e9 un d\u00e9cret relatif au br\u00fblement de tous les titres g\u00e9n\u00e9alogiques \u00e9tablissant les titres de noblesse<sup id=\"cite_ref-55\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-55\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>52<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, pris sur la proposition de Condorcet. Ce d\u00e9cret compl\u00e8te un autre d\u00e9cret du\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1790-06-19\" data-sort-value=\"1790-06-19\">19 juin 1790<\/time>, qui abolissait les titres de noblesse<sup id=\"cite_ref-56\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-56\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>53<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En juillet 1792, il est impliqu\u00e9 dans les \u00e9v\u00e9nements qui pr\u00e9c\u00e8dent la destitution du roi. Le 11 juillet, la\u00a0<a title=\"La Patrie en danger\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Patrie_en_danger\">patrie est d\u00e9clar\u00e9e en danger<\/a>, la m\u00e9fiance envers le roi grandit. Pr\u00e9sident de la Commission des Vingt-et-un<sup id=\"cite_ref-58\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-58\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>Note 4<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, Condorcet \u00e9tudie comment prot\u00e9ger la nation des d\u00e9cisions royales. Les demandes de d\u00e9ch\u00e9ance du roi parviennent \u00e0 l&rsquo;Assembl\u00e9e. Condorcet, pourtant favorable \u00e0 la r\u00e9publique, tergiverse\u00a0: l\u00e9galiste, il consid\u00e8re la d\u00e9ch\u00e9ance comme pr\u00e9matur\u00e9e, pr\u00e9f\u00e8re une transition en douceur, se m\u00e9fie de l&rsquo;insurrection populaire et souhaite que la d\u00e9cision vienne de l&rsquo;Assembl\u00e9e\u00a0; le rapport de la commission va dans son sens. C&rsquo;est le peuple qui, finalement, le\u00a0<a title=\"Journ\u00e9e du 10 ao\u00fbt 1792\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Journ%C3%A9e_du_10_ao%C3%BBt_1792\">10 ao\u00fbt 1792<\/a>, d\u00e9cide de la chute de la monarchie<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988434-458_59-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988434-458-59\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>55<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Ses deux adresses\u00a0<i>Expos\u00e9s des Motifs<\/i>\u00a0(13 ao\u00fbt) et\u00a0<i>Adresse de l&rsquo;Assembl\u00e9e Nationale aux Fran\u00e7ais<\/i>\u00a0(19 ao\u00fbt) expliquant les raisons de la destitution sont vot\u00e9es \u00e0 l&rsquo;unanimit\u00e9 et distribu\u00e9es dans les d\u00e9partements et les ambassades de France<sup id=\"cite_ref-Alengry1904161-163_60-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Alengry1904161-163-60\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>56<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Lors des\u00a0<a title=\"Massacres de Septembre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Massacres_de_Septembre\">massacres de Septembre<\/a>, Condorcet reste \u00e9tonnamment silencieux. Ce silence lui sera souvent reproch\u00e9<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988468-484\u00abLes_massacres_de_septembre_\u00bb_-_\u00ab_Le_silence_de_Condorcet_\u00bb_61-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988468-484%C2%ABLes_massacres_de_septembre_%C2%BB_-_%C2%AB_Le_silence_de_Condorcet_%C2%BB-61\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>57<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"La_r\u00e9\u00e9lection_\u00e0_la_Convention\"><span id=\"La_r.C3.A9.C3.A9lection_.C3.A0_la_Convention\"><\/span>La r\u00e9\u00e9lection \u00e0 la Convention<\/h4>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">En\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1792-09\" data-sort-value=\"1792-09\">septembre 1792<\/time>, il est r\u00e9\u00e9lu d\u00e9put\u00e9 de l\u2019<a title=\"Aisne (d\u00e9partement)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aisne_(d%C3%A9partement)\">Aisne<\/a>\u00a0\u00e0 la\u00a0<a title=\"Convention nationale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Convention_nationale\">Convention nationale<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Il continue \u00e0 \u00e9crire ses comptes-rendus de l&rsquo;Assembl\u00e9e dans\u00a0<i>Les Chroniques de Paris<\/i>\u00a0et cr\u00e9e le\u00a0<i><a title=\"Journal d'instruction sociale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Journal_d%27instruction_sociale\">Journal d&rsquo;instruction sociale<\/a><\/i>\u00a0en juin 1793 avec\u00a0<a title=\"Emmanuel-Joseph Siey\u00e8s\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Emmanuel-Joseph_Siey%C3%A8s\">Siey\u00e8s<\/a>\u00a0et Jules-Michel Duhamel<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988567_62-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988567-62\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>58<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Deux courants de pens\u00e9e s\u2019affrontent quant \u00e0 la mani\u00e8re de r\u00e9former l\u2019\u00c9tat fran\u00e7ais\u00a0: les\u00a0<a title=\"Gironde (R\u00e9volution fran\u00e7aise)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gironde_(R%C3%A9volution_fran%C3%A7aise)\">girondins<\/a>, et les\u00a0<a title=\"Montagne (R\u00e9volution fran\u00e7aise)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Montagne_(R%C3%A9volution_fran%C3%A7aise)\">montagnards<\/a>. Condorcet est plut\u00f4t partisan de l&rsquo;union et se d\u00e9marque peu \u00e0 peu de ses amis girondins<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988496-497\u00ab_Le_chantre_de_l'union_\u00bb_-_\u00ab_Loin_des_Girondins_\u00bb_63-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988496-497%C2%AB_Le_chantre_de_l'union_%C2%BB_-_%C2%AB_Loin_des_Girondins_%C2%BB-63\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>59<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En octobre<sup id=\"cite_ref-Chronologie_14-12\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Chronologie-14\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>13<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, il est \u00e9lu membre du comit\u00e9 de constitution et propose en f\u00e9vrier 1793 \u00e0 la Convention le\u00a0<a title=\"Projet de constitution girondine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Projet_de_constitution_girondine\">projet de constitution<\/a><sup id=\"cite_ref-64\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-64\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>60<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0qu\u2019il a r\u00e9dig\u00e9. Celui-ci n&rsquo;est pas adopt\u00e9 par l\u2019<a title=\"Convention nationale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Convention_nationale\">Assembl\u00e9e<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Lors du\u00a0<a title=\"Proc\u00e8s de Louis XVI\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Proc%C3%A8s_de_Louis_XVI\">proc\u00e8s de Louis XVI<\/a>, Condorcet, oppos\u00e9 \u00e0 la\u00a0<a title=\"Peine de mort\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Peine_de_mort\">peine de mort<\/a>, vote contre l\u2019ex\u00e9cution de\u00a0<a title=\"Louis XVI\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_XVI\"><span class=\"nowrap\">Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"16\"><span class=\"romain\">XVI<\/span><\/abbr><\/span><\/a>, choisissant la condamnation aux\u00a0<a title=\"Fers (peine)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fers_(peine)\">fers \u00e0 vie<\/a>, peine maximale qui ne soit pas la peine de mort<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988527\u00ab_Contre_la_peine_de_mort_\u00bb_65-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988527%C2%AB_Contre_la_peine_de_mort_%C2%BB-65\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>61<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il vote contre l&rsquo;appel au peuple et ne se prononce pas sur le sursis<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988528-529\u00ab_Contre_la_peine_de_mort_\u00bb_66-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988528-529%C2%AB_Contre_la_peine_de_mort_%C2%BB-66\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>62<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pendant les\u00a0<a title=\"Journ\u00e9es du 31 mai et du 2 juin 1793\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Journ%C3%A9es_du_31_mai_et_du_2_juin_1793\">journ\u00e9es du 31 mai et du 2 juin 1793<\/a>, les girondins perdent le contr\u00f4le de l\u2019Assembl\u00e9e en faveur des\u00a0<a title=\"Club des jacobins\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Club_des_jacobins\">jacobins<\/a>\u00a0et nombre d&rsquo;entre eux sont arr\u00eat\u00e9s. Dans un premier temps, Condorcet, qui ne si\u00e8ge plus avec les girondins et s&rsquo;est m\u00eame prononc\u00e9 contre eux en votant contre le r\u00e9tablissement de la\u00a0<a title=\"Commission extraordinaire des Douze\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Commission_extraordinaire_des_Douze\">Commission des Douze<\/a>, n&rsquo;est pas inqui\u00e9t\u00e9<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988566_67-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988566-67\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>63<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.\u00a0<a title=\"Louis Antoine de Saint-Just\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_Antoine_de_Saint-Just\">Saint Just<\/a>, d&rsquo;ailleurs, ne l&rsquo;inclut pas dans son rapport concernant le pr\u00e9tendu \u00ab\u00a0complot\u00a0\u00bb girondin<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988587_68-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988587-68\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>64<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Lorsque le 24 juin<sup id=\"cite_ref-Chronologie_14-13\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Chronologie-14\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>13<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, le montagnard\u00a0<a title=\"Marie-Jean H\u00e9rault de S\u00e9chelles\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marie-Jean_H%C3%A9rault_de_S%C3%A9chelles\">Marie-Jean H\u00e9rault de S\u00e9chelles<\/a>\u00a0propose une nouvelle constitution, tr\u00e8s diff\u00e9rente de celle de Condorcet, celui-ci s&rsquo;insurge. Dans une\u00a0<i>Lettre aux citoyens fran\u00e7ais sur la nouvelle constitution<\/i>, il critique le nouveau projet, pr\u00e9sente celui de f\u00e9vrier et d\u00e9nonce le coup de force du 31 mai-2 juin<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988575\u00ab_La_r\u00e9volte_de_Condorcet_\u00bb_69-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988575%C2%AB_La_r%C3%A9volte_de_Condorcet_%C2%BB-69\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>65<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0soutenant ainsi ouvertement les girondins. Le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1793-07-08\" data-sort-value=\"1793-07-08\">8 juillet 1793<\/time>, sur proposition du montagnard jacobin\u00a0<a title=\"Fran\u00e7ois Chabot\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fran%C3%A7ois_Chabot\">Fran\u00e7ois Chabot<\/a>, la Convention vote un d\u00e9cret d&rsquo;arrestation contre lui<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988577-579\u00ab_Le_d\u00e9cret_d'arrestation_\u00bb_70-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988577-579%C2%AB_Le_d%C3%A9cret_d'arrestation_%C2%BB-70\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>66<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.\u00a0<a title=\"Jean Pierre Andr\u00e9 Amar\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Pierre_Andr%C3%A9_Amar\">Jean Pierre Andr\u00e9 Amar<\/a>\u00a0l&rsquo;ajoute comme complice du complot girondin dans son acte d&rsquo;accusation<sup id=\"cite_ref-71\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-71\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>67<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0du 3 octobre 1793<sup id=\"cite_ref-Chronologie_14-14\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Chronologie-14\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>13<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"La_fuite_et_l'arrestation\"><span id=\"La_fuite_et_l.27arrestation\"><\/span>La fuite et l&rsquo;arrestation<\/h4>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:N._de_Condorcet_28_mars_1794,_Mus%C3%A9e_de_la_R%C3%A9volution_fran%C3%A7aise_-_Vizille.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/0a\/N._de_Condorcet_28_mars_1794%2C_Mus%C3%A9e_de_la_R%C3%A9volution_fran%C3%A7aise_-_Vizille.jpg\/250px-N._de_Condorcet_28_mars_1794%2C_Mus%C3%A9e_de_la_R%C3%A9volution_fran%C3%A7aise_-_Vizille.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/0a\/N._de_Condorcet_28_mars_1794%2C_Mus%C3%A9e_de_la_R%C3%A9volution_fran%C3%A7aise_-_Vizille.jpg\/500px-N._de_Condorcet_28_mars_1794%2C_Mus%C3%A9e_de_la_R%C3%A9volution_fran%C3%A7aise_-_Vizille.jpg 2x\" width=\"190\" height=\"124\" data-file-width=\"1146\" data-file-height=\"747\" \/><\/a><figcaption>D&rsquo;apr\u00e8s\u00a0<a title=\"Alexandre-\u00c9variste Fragonard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alexandre-%C3%89variste_Fragonard\">Alexandre-\u00c9variste Fragonard<\/a>,\u00a0<i>Nicolas de Condorcet se donnant la mort dans sa prison,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1794-03-28\" data-sort-value=\"1794-03-28\">28 mars 1794<\/time><\/i>, gravure,\u00a0<a title=\"Vizille\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vizille\">Vizille<\/a>,\u00a0<a title=\"Mus\u00e9e de la R\u00e9volution fran\u00e7aise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mus%C3%A9e_de_la_R%C3%A9volution_fran%C3%A7aise\">mus\u00e9e de la R\u00e9volution fran\u00e7aise<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Averti par\u00a0<a title=\"Pierre Jean Georges Cabanis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Jean_Georges_Cabanis\">Pierre Jean Georges Cabanis<\/a>\u00a0du\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"D\u00e9cret d'arrestation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/D%C3%A9cret_d%27arrestation\">d\u00e9cret d&rsquo;arrestation<\/a>\u00a0\u00e0 son encontre, Condorcet est contraint de se cacher et trouve refuge pendant neuf mois dans la demeure de Rose Marie Boucher, veuve du sculpteur Louis Fran\u00e7ois Vernet<sup id=\"cite_ref-72\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-72\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>68<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, \u00ab\u00a0rue des Fossoyeurs\u00a0\u00bb (actuelle\u00a0<a title=\"Rue Servandoni\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rue_Servandoni\">rue Servandoni<\/a>) \u00e0 Paris, o\u00f9 une plaque comm\u00e9morative lui rend d\u00e9sormais hommage. Il en profite pour \u00e9crire l\u2019un de ses ouvrages les plus appr\u00e9ci\u00e9s par la post\u00e9rit\u00e9, l\u2019<i><a title=\"Esquisse d'un tableau historique des progr\u00e8s de l'esprit humain\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Esquisse_d%27un_tableau_historique_des_progr%C3%A8s_de_l%27esprit_humain\">Esquisse d&rsquo;un tableau historique des progr\u00e8s de l&rsquo;esprit humain<\/a><\/i>, qui fut publi\u00e9 apr\u00e8s sa mort, en 1795.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1794-03-25\" data-sort-value=\"1794-03-25\">25 mars 1794<\/time>, il quitte sa cachette, convaincu de ne plus y \u00eatre en s\u00e9curit\u00e9 et d&rsquo;\u00eatre un trop grand danger pour\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"Madame\">M<sup>me<\/sup><\/abbr>\u00a0Vernet, sa g\u00e9n\u00e9reuse h\u00f4tesse. Il tente de fuir Paris. Il fait une halte \u00e0 l&rsquo;estaminet de Louis Crespinet, rue Chef-de-Ville \u00e0\u00a0<a title=\"Clamart\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Clamart\">Clamart<\/a>. Il y commande une omelette, plat r\u00e9put\u00e9 populaire. \u00c0 la question de la servante \u00ab\u00a0De combien d\u2019\u0153ufs\u00a0?\u00a0\u00bb, il aurait r\u00e9pondu \u00ab\u00a0douze\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-73\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-73\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>69<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Peu cr\u00e9dible et jug\u00e9 suspect, il est arr\u00eat\u00e9, conduit devant la sacristie de l&rsquo;<a title=\"\u00c9glise Saint-Pierre-Saint-Paul de Clamart\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89glise_Saint-Pierre-Saint-Paul_de_Clamart\">\u00e9glise Saint-Pierre-Saint-Paul<\/a>\u00a0o\u00f9 si\u00e8ge le comit\u00e9 de surveillance, puis emprisonn\u00e9 \u00e0\u00a0<a title=\"Bourg-la-Reine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bourg-la-Reine\">Bourg de l&rsquo;\u00c9galit\u00e9<\/a><sup id=\"cite_ref-Bourg_de_l'\u00c9galit\u00e9_1-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Bourg_de_l'%C3%89galit%C3%A9-1\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>Note 1<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, \u00e0 la maison d&rsquo;arr\u00eat<sup id=\"cite_ref-74\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-74\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>Note 5<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Il est retrouv\u00e9 mort deux jours plus tard dans sa cellule. Les circonstances de sa mort restent \u00e9nigmatiques (suicide par un poison issu d&rsquo;une bague qu&rsquo;il portait, meurtre et\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"\u0152d\u00e8me pulmonaire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C5%92d%C3%A8me_pulmonaire\">\u0153d\u00e8me pulmonaire<\/a>\u00a0figurent parmi les hypoth\u00e8ses)<sup id=\"cite_ref-75\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-75\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>Note 6<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-76\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-76\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>70<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Travaux_et_pens\u00e9e_politique\"><span id=\"Travaux_et_pens.C3.A9e_politique\"><\/span>Travaux et pens\u00e9e politique<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Math\u00e9matiques\"><span id=\"Math.C3.A9matiques\"><\/span>Math\u00e9matiques<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les travaux math\u00e9matiques de Condorcet s&rsquo;\u00e9talent de 1765 \u00e0 1787, avec de nombreuses publications donc beaucoup ne sont que des am\u00e9liorations de publications ant\u00e9rieures<sup id=\"cite_ref-Granger_1989Chapitre_II_:_Condorcet_math\u00e9maticien,_\u00a7._21_77-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Granger_1989Chapitre_II_:_Condorcet_math%C3%A9maticien,_%C2%A7._21-77\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>71<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Son sujet principal est l&rsquo;analyse. On y note une attirance pour l&rsquo;abstraction et la g\u00e9n\u00e9ralisation, sans support visuel permettant d&rsquo;\u00e9clairer ses raisonnements<sup id=\"cite_ref-Granger_1989Chapitre_II_:_Condorcet_math\u00e9maticien,_\u00a7._23_78-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Granger_1989Chapitre_II_:_Condorcet_math%C3%A9maticien,_%C2%A7._23-78\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>72<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c0 l\u2019exception de sa math\u00e9matique sociale, il n&rsquo;a pas laiss\u00e9 une grande trace dans l&rsquo;histoire des math\u00e9matiques. Son trait\u00e9 d&rsquo;int\u00e9gration comporte quelques th\u00e9or\u00e8mes entrevus par Euler et d\u00e9montr\u00e9s par Condorcet mais rien d&rsquo;autre de d\u00e9cisif dans cette mati\u00e8re<sup id=\"cite_ref-Granger_1989Chapitre_II_:_Condorcet_math\u00e9maticien,_\u00a7._31_79-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Granger_1989Chapitre_II_:_Condorcet_math%C3%A9maticien,_%C2%A7._31-79\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>73<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Ses historiographes expliquent cet oubli, d&rsquo;une part par le fait que Condorcet investit plus de son temps dans le domaine politique que math\u00e9matique, d&rsquo;autre part par le caract\u00e8re difficile de ses expos\u00e9s (absence de constance dans les notations, manque de pr\u00e9cision dans le d\u00e9veloppement)<sup id=\"cite_ref-Granger_1989Chapitre_II_:_Condorcet_math\u00e9maticien,_\u00a7._23_78-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Granger_1989Chapitre_II_:_Condorcet_math%C3%A9maticien,_%C2%A7._23-78\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>72<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">On lui doit cependant une d\u00e9finition tr\u00e8s moderne de la fonction comme correspondance entre grandeurs<sup id=\"cite_ref-Granger_1989Chapitre_II_:_Condorcet_math\u00e9maticien,_\u00a7._88_80-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Granger_1989Chapitre_II_:_Condorcet_math%C3%A9maticien,_%C2%A7._88-80\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>74<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-81\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-81\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>75<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Condorcet est convaincu que les math\u00e9matiques sont non seulement des outils puissants pour r\u00e9soudre des probl\u00e8mes tr\u00e8s concrets mais aussi le lieu id\u00e9al pour exercer sa logique<sup id=\"cite_ref-Granger_1989Chapitre_II_:_Condorcet_math\u00e9maticien,_La_math\u00e9matique_concr\u00e8te_-_\u00a7._102_82-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Granger_1989Chapitre_II_:_Condorcet_math%C3%A9maticien,_La_math%C3%A9matique_concr%C3%A8te_-_%C2%A7._102-82\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>76<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. On lui doit cette observation\u00a0:<\/p>\n<blockquote>\n<p>\u00ab\u00a0Les premi\u00e8res notions de math\u00e9matiques doivent faire partie de l\u2019\u00e9ducation des enfants. Les chiffres et les lignes parlent plus qu\u2019on ne le croit d\u2019ordinaire \u00e0 leur imagination naissante, et c\u2019est un moyen s\u00fbr de l\u2019exercer sans l\u2019\u00e9garer<sup id=\"cite_ref-83\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-83\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>77<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.\u00a0\u00bb<\/p>\n<\/blockquote>\n<p style=\"text-align: justify;\">Il en fait donc un \u00e9l\u00e9ment essentiel de son projet d&rsquo;instruction avec notamment l&rsquo;enseignement des math\u00e9matiques appliqu\u00e9es aux sciences morales et politiques<sup id=\"cite_ref-Granger_1989Chapitre_II_:_Condorcet_math\u00e9maticien,_\u00a7._104_84-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Granger_1989Chapitre_II_:_Condorcet_math%C3%A9maticien,_%C2%A7._104-84\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>78<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Calcul_int\u00e9gral\"><span id=\"Calcul_int.C3.A9gral\"><\/span>Calcul int\u00e9gral<\/h4>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Son\u00a0<i>Essai sur le calcul int\u00e9gral<\/i>\u00a0traite de la r\u00e9solution d&rsquo;\u00e9quations diff\u00e9rentielles. Il est compl\u00e9t\u00e9 par son\u00a0<i>Trait\u00e9 du calcul int\u00e9gral<\/i>, ouvrage ambitieux et incomplet commenc\u00e9 en 1778 et partiellement publi\u00e9 \u00e0 partir de 1786<sup id=\"cite_ref-Youschkevitch1974133_85-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Youschkevitch1974133-85\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>79<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il cherche des m\u00e9thodes g\u00e9n\u00e9rales de r\u00e9solution<sup id=\"cite_ref-Granger_1989Chapitre_II_:_Condorcet_math\u00e9maticien_\u00a7._13_86-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Granger_1989Chapitre_II_:_Condorcet_math%C3%A9maticien_%C2%A7._13-86\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>80<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0et s&rsquo;int\u00e9resse aux solutions approch\u00e9es (<i>Probl\u00e8me des trois corps (1767) &#8211;<\/i>M\u00e9moire de Turin (1770) &#8211;\u00a0<i>Sur la d\u00e9termination des fonctions arbitraires<\/i>\u00a0(1771) &#8211;\u00a0<i>M\u00e9thode d&rsquo;approximation pour les \u00e9quations diff\u00e9rentielles<\/i>\u00a0dans\u00a0<i>Trait\u00e9 du calcul int\u00e9gral<\/i>\u00a0&#8211;\u00a0<i>Th\u00e9orie des com\u00e8tes<\/i>\u00a0(1780))<sup id=\"cite_ref-Granger_1989Chapitre_II_:_Condorcet_math\u00e9maticien_La_recherche_des_solutions_approch\u00e9es_87-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Granger_1989Chapitre_II_:_Condorcet_math%C3%A9maticien_La_recherche_des_solutions_approch%C3%A9es-87\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>81<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Probabilit\u00e9s\"><span id=\"Probabilit.C3.A9s\"><\/span>Probabilit\u00e9s<\/h4>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c0 partir de 1770, Condorcet se tourne vers les probabilit\u00e9s<sup id=\"cite_ref-Granger_1989Chapitre_II_:_Condorcet_math\u00e9maticien,_Les_probabilit\u00e9s_-_\u00a7._39_88-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Granger_1989Chapitre_II_:_Condorcet_math%C3%A9maticien,_Les_probabilit%C3%A9s_-_%C2%A7._39-88\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>82<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. S&rsquo;il n&rsquo;apporte pas de r\u00e9sultats nouveaux notables dans cette branche, il essaie d&rsquo;en clarifier les concepts et les usages<sup id=\"cite_ref-Granger_1989Chapitre_II_:_Condorcet_math\u00e9maticien,_Les_probabilit\u00e9s_-_\u00a7._40_89-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Granger_1989Chapitre_II_:_Condorcet_math%C3%A9maticien,_Les_probabilit%C3%A9s_-_%C2%A7._40-89\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>83<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il cherche \u00e0 \u00e9lucider le\u00a0<a title=\"Paradoxe de Saint-P\u00e9tersbourg\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paradoxe_de_Saint-P%C3%A9tersbourg\">paradoxe de Saint-P\u00e9tersbourg<\/a><sup id=\"cite_ref-Granger_1989Chapitre_II_:_Condorcet_math\u00e9maticien_Le_paradoxe_de_Petersbourg_90-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Granger_1989Chapitre_II_:_Condorcet_math%C3%A9maticien_Le_paradoxe_de_Petersbourg-90\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>84<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, et exploite la\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Formule de Bayes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Formule_de_Bayes\">formule de Bayes<\/a>, am\u00e9lior\u00e9e par\u00a0<a title=\"Pierre-Simon de Laplace\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre-Simon_de_Laplace\">Laplace<\/a>\u00a0dans des situations pratiques<sup id=\"cite_ref-Granger_1989Chapitre_II_:_Condorcet_math\u00e9maticien,_Th\u00e9or\u00e8me_de_l'induction_-_\u00a7._67_91-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Granger_1989Chapitre_II_:_Condorcet_math%C3%A9maticien,_Th%C3%A9or%C3%A8me_de_l'induction_-_%C2%A7._67-91\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>85<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Th\u00e9oricien_des_syst\u00e8mes_de_votes_et_du_jury_p\u00e9nal\"><span id=\"Th.C3.A9oricien_des_syst.C3.A8mes_de_votes_et_du_jury_p.C3.A9nal\"><\/span>Th\u00e9oricien des syst\u00e8mes de votes et du jury p\u00e9nal<\/h4>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Essai_sur_l_application.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/20\/Essai_sur_l_application.jpg\/250px-Essai_sur_l_application.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/20\/Essai_sur_l_application.jpg\/500px-Essai_sur_l_application.jpg 2x\" width=\"190\" height=\"273\" data-file-width=\"528\" data-file-height=\"758\" \/><\/a><figcaption>Page de titre de l\u2019<i>Essai sur l\u2019application de l\u2019analyse \u00e0 la probabilit\u00e9 des d\u00e9cisions rendues \u00e0 la pluralit\u00e9 des voix<\/i>.<\/figcaption><\/figure>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Articles d\u00e9taill\u00e9s\u00a0:\u00a0<a title=\"Th\u00e9or\u00e8me du jury\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Th%C3%A9or%C3%A8me_du_jury\">Th\u00e9or\u00e8me du jury<\/a>,\u00a0<a title=\"M\u00e9thode de Condorcet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/M%C3%A9thode_de_Condorcet\">M\u00e9thode de Condorcet<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Paradoxe de Condorcet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paradoxe_de_Condorcet\">Paradoxe de Condorcet<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dans de nombreux ouvrages (<i>Essai sur l\u2019application de l\u2019analyse \u00e0 la probabilit\u00e9 des d\u00e9cisions rendues \u00e0 la pluralit\u00e9 des voix<\/i>\u00a0de 1785 &#8211;\u00a0<i>Essai sur la constitution et les fonctions des assembl\u00e9es provinciales<\/i>\u00a0&#8211;\u00a0<i>Sur les \u00e9lections<\/i>), Condorcet s\u2019int\u00e9resse \u00e0 la repr\u00e9sentativit\u00e9 des\u00a0<a title=\"Votation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Votation\">syst\u00e8mes de vote<\/a>, tant dans le cadre politique que dans le cadre judiciaire\u00a0: l&rsquo;essai de 1785 ne concerne pas tant le vote politique que le d\u00e9lib\u00e9r\u00e9 d&rsquo;un\u00a0<a title=\"Jury\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jury\">jury<\/a>, puisqu&rsquo;il insiste sur le caract\u00e8re correct, c&rsquo;est-\u00e0-dire vrai ou faux, de la d\u00e9cision finale \u2014 il ne s&rsquo;agit donc pas de d\u00e9terminer une pr\u00e9f\u00e9rence (pour tel ou tel candidat) mais un fait (untel a-t-il commis tel crime\u00a0?). Partant de l&rsquo;hypoth\u00e8se d&rsquo;une tr\u00e8s l\u00e9g\u00e8re propension de l&rsquo;homme de la rue \u00e0 juger en accord avec les faits plut\u00f4t que de fa\u00e7on erron\u00e9e, il d\u00e9montre que plus il y a de votants, plus les chances que le r\u00e9sultat du vote aboutisse \u00e0 une d\u00e9cision correcte sont importantes. Cette d\u00e9monstration math\u00e9matique soutient sa pr\u00e9f\u00e9rence, en mati\u00e8re p\u00e9nale, pour le jury populaire plut\u00f4t que pour les magistrats individuels.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Ses travaux sur le jury le conduisent \u00e0 condamner la\u00a0<a title=\"Peine de mort\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Peine_de_mort\">peine de mort<\/a>. Dans une lettre \u00e0\u00a0<a title=\"Fr\u00e9d\u00e9ric II (roi de Prusse)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fr%C3%A9d%C3%A9ric_II_(roi_de_Prusse)\">Fr\u00e9d\u00e9ric II de Prusse<\/a>, il explique les motifs de son opposition \u00e0 cette peine\u00a0: selon lui, les crimes graves et affreux qui en sont susceptibles conduisent le\u00a0<a title=\"Jury\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jury\">jury<\/a>\u00a0populaire \u2014 institution qu&rsquo;il d\u00e9fend dans sa correspondance avec\u00a0<a title=\"Anne Robert Jacques Turgot\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Anne_Robert_Jacques_Turgot\">Turgot<\/a>\u00a0de 1771, au cours de laquelle il pr\u00e9conise d&rsquo;\u00e9carter les pr\u00e9jug\u00e9s de classe en \u00e9vitant que des riches ne jugent des pauvres, et inversement, ainsi que dans l\u2019<i>Essai sur l\u2019application de l\u2019analyse \u00e0 la probabilit\u00e9 des d\u00e9cisions rendues \u00e0 la pluralit\u00e9 des voix<\/i>\u00a0(1785) \u2014 \u00e0 ne pas pouvoir juger de fa\u00e7on sereine et \u00e9clair\u00e9e, d&rsquo;o\u00f9 une propension importante \u00e0 l&rsquo;<a title=\"Erreur judiciaire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Erreur_judiciaire\">erreur judiciaire<\/a>. Tout comme dans ses travaux sur les modes de scrutin, Condorcet montre ainsi comment les math\u00e9matiques peuvent \u00eatre employ\u00e9es pour soutenir l&rsquo;analyse de probl\u00e8mes sociaux et politiques.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dans les autres essais, il d\u00e9montre que le\u00a0<a title=\"Scrutin uninominal majoritaire \u00e0 un tour\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Scrutin_uninominal_majoritaire_%C3%A0_un_tour\">scrutin uninominal<\/a>\u00a0peut tr\u00e8s bien ne pas repr\u00e9senter les d\u00e9sirs des \u00e9lecteurs d\u00e8s lors que le premier candidat ne r\u00e9colte pas plus de la moiti\u00e9 des voix\u00a0: c&rsquo;est le\u00a0<a title=\"Paradoxe de Condorcet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paradoxe_de_Condorcet\">paradoxe de Condorcet<\/a>, qui montre un biais inh\u00e9rent \u00e0 ce type de scrutin, dans la mesure o\u00f9 le candidat pr\u00e9f\u00e9r\u00e9 d&rsquo;une majorit\u00e9 d&rsquo;\u00e9lecteurs peut n&rsquo;\u00eatre pas \u00e9lu, en raison de la division de ceux-ci et de la dispersion cons\u00e9quente des voix, conduisant ainsi un candidat qui n&rsquo;obtient qu&rsquo;une majorit\u00e9 relative \u00e0 \u00eatre \u00e9lu. En effet\u00a0:<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Consid\u00e9rant une assembl\u00e9e de 60 votants ayant le choix entre trois propositions a, b et c. Les pr\u00e9f\u00e9rences se r\u00e9partissent ainsi (en notant a &gt; b, le fait qu&rsquo;a est pr\u00e9f\u00e9r\u00e9 \u00e0 b)\u00a0:<\/p>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li>23 votants pr\u00e9f\u00e8rent\u00a0: a &gt; c &gt; b<\/li>\n<li>19 votants pr\u00e9f\u00e8rent\u00a0: b &gt; c &gt; a<\/li>\n<li>16 votants pr\u00e9f\u00e8rent\u00a0: c &gt; b &gt; a<\/li>\n<li>2 votants pr\u00e9f\u00e8rent\u00a0: c &gt; a &gt; b<\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le candidat\u00a0<i>a<\/i>\u00a0sera \u00e9lu, ayant remport\u00e9 23 voix, soit la majorit\u00e9. N\u00e9anmoins,\u00a0<i>a<\/i>\u00a0n&rsquo;est pas le choix pr\u00e9f\u00e9r\u00e9 de la majorit\u00e9 des \u00e9lecteurs, puisque 35 \u00e9lecteurs (19 + 16) pr\u00e9f\u00e9raient\u00a0<i>b<\/i>\u00a0\u00e0\u00a0<i>a<\/i>, mais qu&rsquo;ils n&rsquo;ont pas r\u00e9ussi \u00e0 faire \u00e9lire\u00a0<i>b<\/i>\u00a0car ils ont chacun pr\u00e9f\u00e9r\u00e9 voter pour leur candidat pr\u00e9f\u00e9r\u00e9 dans l&rsquo;absolu, c&rsquo;est-\u00e0-dire\u00a0<i>b<\/i>\u00a0ou\u00a0<i>c<\/i>. En termes concrets\u00a0: si la gauche (ou la droite) poss\u00e8de une majorit\u00e9 dans le pays, mais pr\u00e9sente deux candidats plut\u00f4t qu&rsquo;un, elle perdra les \u00e9lections face au candidat unique de l&rsquo;autre camp. Ce \u00ab\u00a0paradoxe\u00a0\u00bb sera d\u00e9velopp\u00e9 au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"20\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XX<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle dans la\u00a0<a title=\"Th\u00e9orie du choix social\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Th%C3%A9orie_du_choix_social\">th\u00e9orie du choix social<\/a>, et notamment par le\u00a0<a title=\"Th\u00e9or\u00e8me d'impossibilit\u00e9 d'Arrow\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Th%C3%A9or%C3%A8me_d%27impossibilit%C3%A9_d%27Arrow\">th\u00e9or\u00e8me d&rsquo;impossibilit\u00e9 d&rsquo;Arrow<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour pallier ce biais, Condorcet propose un autre syst\u00e8me, la\u00a0<a title=\"M\u00e9thode de Condorcet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/M%C3%A9thode_de_Condorcet\">m\u00e9thode de Condorcet<\/a>, dans lequel l&rsquo;unique vainqueur est celui, s&rsquo;il existe, qui compar\u00e9 tour \u00e0 tour \u00e0 tous les autres candidats, s\u2019av\u00e9rerait \u00e0 chaque fois \u00eatre le candidat pr\u00e9f\u00e9r\u00e9. N\u00e9anmoins, il consid\u00e8re que ce syst\u00e8me est peu r\u00e9alisable \u00e0 grande \u00e9chelle. \u00c0 la m\u00eame \u00e9poque (1770 puis 1784), son coll\u00e8gue\u00a0<a title=\"Jean-Charles de Borda\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Charles_de_Borda\">Jean-Charles de Borda<\/a>\u00a0\u00e9met les m\u00eames doutes concernant le vote \u00e0 la majorit\u00e9 et propose un autre syst\u00e8me de vote,\u00a0<a title=\"Vote pond\u00e9r\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vote_pond%C3%A9r%C3%A9\">avec pond\u00e9rations<\/a>\u00a0: la\u00a0<a title=\"M\u00e9thode Borda\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/M%C3%A9thode_Borda\">m\u00e9thode Borda<\/a><sup id=\"cite_ref-92\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-92\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>86<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Encyclop\u00e9diste\"><span id=\"Encyclop.C3.A9diste\"><\/span>Encyclop\u00e9diste<\/h4>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dans le suppl\u00e9ment de l&rsquo;<i>Encyclop\u00e9die<\/i>\u00a0de 1776-1777, Condorcet est charg\u00e9 de la r\u00e9daction des articles d&rsquo;analyse<sup id=\"cite_ref-93\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-93\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>87<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il s&rsquo;agit de prendre en compte les avanc\u00e9es faites dans cette mati\u00e8re depuis la premi\u00e8re publication. Condorcet y expose donc les travaux de d&rsquo;Alembert,\u00a0<a title=\"Leonhard Euler\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Leonhard_Euler\">Euler<\/a>,\u00a0<a title=\"Joseph-Louis Lagrange\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Joseph-Louis_Lagrange\">Lagrange<\/a>,\u00a0<a title=\"Alexandre-Th\u00e9ophile Vandermonde\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alexandre-Th%C3%A9ophile_Vandermonde\">Vandermonde<\/a>,\u00a0<a title=\"\u00c9tienne B\u00e9zout\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_B%C3%A9zout\">B\u00e9zout<\/a>\u2026 , en leur en attribuant le m\u00e9rite<sup id=\"cite_ref-Sergescu1951234_94-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Sergescu1951234-94\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>88<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En 1781, dans la nouvelle \u00e9dition de l&rsquo;encyclop\u00e9die, il corrige et compl\u00e8te les articles du\u00a0<i>Compl\u00e9ment<\/i>\u00a0et ajoute des rubriques sur l&rsquo;arithm\u00e9tique politique, les probabilit\u00e9s, et les assurances maritimes<sup id=\"cite_ref-Sergescu1951237_95-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Sergescu1951237-95\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>89<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Travaux_techniques\">Travaux techniques<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Navigation_int\u00e9rieure_et_hydrodynamique\"><span id=\"Navigation_int.C3.A9rieure_et_hydrodynamique\"><\/span>Navigation int\u00e9rieure et hydrodynamique<\/h4>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Condorcet sait l&rsquo;importance de la navigation int\u00e9rieure. En 1774, il est charg\u00e9 par\u00a0<a title=\"Anne Robert Jacques Turgot\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Anne_Robert_Jacques_Turgot\">Turgot<\/a>\u00a0d&rsquo;une expertise sur les\u00a0<a title=\"Canal (voie d'eau)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Canal_(voie_d%27eau)\">canaux<\/a>\u00a0(en particulier un projet de canal souterrain en\u00a0<a title=\"Picardie (Ancien R\u00e9gime)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Picardie_(Ancien_R%C3%A9gime)\">Picardie<\/a><sup id=\"cite_ref-Crepel_13-6\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Crepel-13\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>12<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>). Il souhaite y jouer un r\u00f4le plus que consultatif<sup id=\"cite_ref-Szulman167_96-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Szulman167-96\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>90<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il tient \u00e0 en superviser la r\u00e9alisation sur le plan scientifique, technique et \u00e9conomique. C&rsquo;est le r\u00f4le de la Commission de la Navigation Int\u00e9rieure regroupant\u00a0<a title=\"Charles Bossut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles_Bossut\">Charles Bossut<\/a>,\u00a0<a title=\"Jean Le Rond d'Alembert\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Le_Rond_d%27Alembert\">d&rsquo;Alembert<\/a>\u00a0et lui-m\u00eame cr\u00e9\u00e9e en 1775<sup id=\"cite_ref-Szulman167_96-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Szulman167-96\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>90<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Cette expertise \u00ab\u00a0pr\u00e9sente un \u00e9pisode de la lutte du\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Parti philosophique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Parti_philosophique\">parti philosophique<\/a>\u00a0face aux\u00a0<a title=\"Corps des ponts et chauss\u00e9es\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Corps_des_ponts_et_chauss%C3%A9es\">ing\u00e9nieurs des ponts et chauss\u00e9es<\/a>\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-Crepel_13-7\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Crepel-13\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>12<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>: il pense que seul un ar\u00e9opage de savants est apte \u00e0 \u00e9tudier le sujet et \u00e0 donner les instructions au Corps des Ponts et Chauss\u00e9e charg\u00e9 de la r\u00e9alisation technique<sup id=\"cite_ref-97\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-97\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>91<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il faut par exemple\u00a0<a title=\"Mesure physique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mesure_physique\">mesurer<\/a>\u00a0non seulement la r\u00e9sistance que pr\u00e9sente le fluide face au bateau, mais aussi calculer le rapport du co\u00fbt aux b\u00e9n\u00e9fices<sup id=\"cite_ref-Crepel_13-8\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Crepel-13\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>12<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il publie en 1780 un\u00a0<i>M\u00e9moire sur le canal de Normandie<\/i>. En 1785, les\u00a0<a title=\"\u00c9tats de Bretagne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tats_de_Bretagne\">\u00e9tats de Bretagne<\/a>\u00a0sollicitent l&rsquo;Acad\u00e9mie des Sciences pour une contre-expertise concernant la construction du\u00a0<a title=\"Canal Mayenne-Vilaine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Canal_Mayenne-Vilaine\">canal de Bretagne<\/a>. Condorcet cosigne en 1786, avec Bossut,\u00a0<a title=\"Alexis-Marie de Rochon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alexis-Marie_de_Rochon\">Rochon<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Antoine-Fran\u00e7ois Fourcroy\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antoine-Fran%C3%A7ois_Fourcroy\">Antoine-Fran\u00e7ois Fourcroy<\/a>, un rapport<sup id=\"cite_ref-98\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-98\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>92<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0contredisant les avis des Ponts et Chauss\u00e9es<sup id=\"cite_ref-Rieucau2019265_99-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Rieucau2019265-99\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>93<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Avec Turgot, il propose aussi une r\u00e9forme de la\u00a0<a title=\"Jauge brute\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jauge_brute\">jauge<\/a>, visant \u00e0 \u00e9valuer le contenu des navires afin d&rsquo;\u00e9tablir une juste\u00a0<a title=\"Histoire de l'imp\u00f4t en France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Histoire_de_l%27imp%C3%B4t_en_France\">fiscalit\u00e9<\/a><sup id=\"cite_ref-Crepel_13-9\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Crepel-13\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>12<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Celle-ci se heurte \u00e0 l&rsquo;opposition de la\u00a0<a title=\"Ferme g\u00e9n\u00e9rale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ferme_g%C3%A9n%C3%A9rale\">Ferme g\u00e9n\u00e9rale<\/a>\u00a0et de la\u00a0<a title=\"Cour des aides\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cour_des_aides\">Cour des aides<\/a>, ainsi que de\u00a0<a title=\"Antoine Lavoisier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antoine_Lavoisier\">Lavoisier<\/a><sup id=\"cite_ref-Crepel_13-10\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Crepel-13\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>12<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Convaincu de l&rsquo;importance de la science hydrolique, il encourage Turgot \u00e0 cr\u00e9er une chaire royale d&rsquo;hydrodynamique attribu\u00e9e \u00e0 son ami Bossut en 1775<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988108_100-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988108-100\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>94<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. En 1777, il publie un trait\u00e9 sur les\u00a0<i>Nouvelles exp\u00e9riences sur la r\u00e9sistance des fluides<\/i>\u00a0avec Bossut et d&rsquo;Alembert.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Monnaie_et_Assignats\">Monnaie et Assignats<\/h4>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">En tant qu&rsquo;inspecteur g\u00e9n\u00e9ral de monnaies de 1775 \u00e0 1790, Condorcet a \u00e9t\u00e9 amen\u00e9 \u00e0 mettre ses comp\u00e9tences de physicien et de math\u00e9maticien au service de la qualit\u00e9 de fabrication des monnaies<sup id=\"cite_ref-Charlet1997$._22_101-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Charlet1997$._22-101\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>95<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Ainsi il r\u00e9fl\u00e9chit en 1780, avec\u00a0<a title=\"Balthazar Georges Sage\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Balthazar_Georges_Sage\">Sage<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Mathieu Tillet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mathieu_Tillet\">Tillet<\/a>\u00a0au titrage de la monnaie<sup id=\"cite_ref-Charlet1997$._24_102-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Charlet1997$._24-102\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>96<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0et \u00e9value , en 1785, les machines de fabrication de Louis Joseph de Grobert<sup id=\"cite_ref-103\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-103\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>97<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Charlet1997$._22_101-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Charlet1997$._22-101\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>95<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. \u00c0 ces comp\u00e9tences techniques, s&rsquo;ajoutent des capacit\u00e9s de r\u00e9flexion qui le conduisent \u00e0 d\u00e9passer ce simple r\u00f4le d&rsquo;inspecteur. Il publie en 1790 pas moins de cinq\u00a0<i>M\u00e9moires sur les Monnaies<\/i><sup id=\"cite_ref-Charlet1997$._24_102-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Charlet1997$._24-102\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>96<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, dans lesquels il livre ses r\u00e9flexions sur le syst\u00e8me mon\u00e9taire, l&rsquo;importance de la fiabilit\u00e9 des mesures, l&rsquo;\u00e9talonnage fond\u00e9 sur une valeur \u00e9conomique et non mat\u00e9rielle<sup id=\"cite_ref-Gillard199625_104-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Gillard199625-104\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>98<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Favorable initialement \u00e0 un \u00e9talon s&rsquo;appuyant sur un seul m\u00e9tal, l&rsquo;argent, pour \u00e9viter l&rsquo;<a title=\"Agiotage\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Agiotage\">agiotage<\/a>, sa pens\u00e9e \u00e9volue et il se rallie ensuite \u00e0 un bim\u00e9talisme or et argent<sup id=\"cite_ref-Gillard199625-26_105-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Gillard199625-26-105\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>99<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Ses comp\u00e9tences math\u00e9matiques et sa compr\u00e9hension du m\u00e9canisme des rentes, des loteries et des emprunts le conduisent \u00e0 porter un regard sur la dette publique<sup id=\"cite_ref-Albertone1996291_106-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Albertone1996291-106\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>100<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Concernant les assignats, Condorcet est intialement tr\u00e8s oppos\u00e9 \u00e0 leur principe. De tendance lib\u00e9rale, voire\u00a0<a title=\"Physiocratie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Physiocratie\">physiocrate<\/a>, il refuse l&rsquo;id\u00e9e d&rsquo;une banque nationale qui pourrait \u00eatre trop inf\u00e9od\u00e9e au pouvoir<sup id=\"cite_ref-Albertone1996292;293_107-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Albertone1996292;293-107\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>101<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-DorignyHinckerHincker1996315_108-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-DorignyHinckerHincker1996315-108\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>102<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. En 1789-1790, dans de nombreux articles,\u00a0<i>Des causes de la disette du num\u00e9raire<\/i>,\u00a0<i>Sur la proposition d&rsquo;acquitter la dette exigible en assignats<\/i>,\u00a0<i>Plan d&rsquo;un emprunt public avec des hypoth\u00e8ques sp\u00e9ciales\u00a0<\/i>,\u00a0<i>Sur les op\u00e9rations n\u00e9cessaires pour r\u00e9tablir les finances<\/i>, il consid\u00e8re que les assignats, par la volatilit\u00e9 de leur valeur, ne constituent pas une monnaie fiable et il doute de leur capacit\u00e9 \u00e0 relancer l&rsquo;\u00e9conomie<sup id=\"cite_ref-Rieucau1996_109-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Rieucau1996-109\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>103<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Mais son opinion change \u00e0 partir de 1791 et en 1792<sup id=\"cite_ref-110\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-110\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>104<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, son soutien aux assignats est total<sup id=\"cite_ref-DorignyHinckerHincker1996319-320_111-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-DorignyHinckerHincker1996319-320-111\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>105<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Sur les raisons de son revirement, les avis sont partag\u00e9s, certains y voient l&rsquo;effet d&rsquo;un pragmatisme\u00a0: lorsque la patrie est en danger, il n&rsquo;est plus temps de l&rsquo;affaiblir en mettant en doute la valeur de ce qui est devenu sa monnaie<sup id=\"cite_ref-Albertone1996296_112-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Albertone1996296-112\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>106<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, mais d&rsquo;autres y voient seulement une \u00e9volution naturelle de sa pens\u00e9e, un rapprochement avec les\u00a0<a title=\"Gironde (R\u00e9volution fran\u00e7aise)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gironde_(R%C3%A9volution_fran%C3%A7aise)\">brissotins<\/a>\u00a0et la conviction que ses craintes \u00e9taient infond\u00e9es<sup id=\"cite_ref-Gillard1996212-213_113-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Gillard1996212-213-113\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>107<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-DorignyHinckerHincker1996322-324_114-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-DorignyHinckerHincker1996322-324-114\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>108<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Arpentage\">Arpentage<\/h4>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Selon la th\u00e9orie\u00a0<a title=\"Physiocratie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Physiocratie\">physiocrate<\/a>\u00a0que Condorcet soutient, l&rsquo;imp\u00f4t juste est proportionnel au\u00a0<a title=\"Produit net agricole\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Produit_net_agricole\">produit net agricole<\/a>, exigeant donc un cadastre pr\u00e9cis et rationnel qui n&rsquo;existait pas encore<sup id=\"cite_ref-Crepel_13-11\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Crepel-13\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>12<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Condorcet, d\u00e8s 1782, s&rsquo;int\u00e9resse alors au \u00ab\u00a0Rapport sur un projet pour la r\u00e9formation du\u00a0<a title=\"Cadastre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cadastre\">cadastre<\/a>\u00a0de\u00a0<a title=\"Haute-Guyenne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Haute-Guyenne\">Haute-Guyenne<\/a>\u00a0de 1782\u00a0\u00bb, probl\u00e8me scientifique qui soul\u00e8ve deux types d&rsquo;enjeux\u00a0: comment effectuer l&rsquo;op\u00e9ration d&rsquo;<a title=\"Arpentage\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Arpentage\">arpentage<\/a>\u00a0? comment estimer \u00e0 leur juste valeur les terres<sup id=\"cite_ref-Crepel_13-12\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Crepel-13\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>12<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0? Il avait pr\u00e9alablement \u00e9crit l&rsquo;article sur l&rsquo;arpentage dans le\u00a0<i>Suppl\u00e9ment<\/i>\u00a0paru en 1776<sup id=\"cite_ref-Crepel_13-13\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Crepel-13\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>12<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Engagements\">Engagements<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;\u00e9pistoli\u00e8re et amie de Condorcet\u00a0<a title=\"Julie de Lespinasse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Julie_de_Lespinasse\">Julie de Lespinasse<\/a>\u00a0(1732-1776), dans une de ses lettres intitul\u00e9e\u00a0<i>Portrait de M. le M<sup>quis<\/sup>\u00a0de Condorcet<\/i><sup id=\"cite_ref-115\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-115\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>109<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, d\u00e9crit les moteurs de ses engagements\u00a0:<\/p>\n<blockquote>\n<p>\u00ab\u00a0Cette \u00e2me calme et mod\u00e9r\u00e9e dans le cours ordinaire de la vie, devient ardente et pleine de feu, s&rsquo;il s&rsquo;agit de d\u00e9fendre les opprim\u00e9s, ou de d\u00e9fendre ce qui est plus cher encore, la libert\u00e9 des hommes et la vertu des malheureux\u00a0; alors son z\u00e8le va jusqu\u2019\u00e0 la passion\u00a0; il en a la chaleur et le tourment, il souffre, il agit, il parle, il \u00e9crit, avec toute l\u2019\u00e9nergie d&rsquo;une \u00e2me active et passionn\u00e9e.\u00a0\u00bb<\/p>\n<\/blockquote>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Justice\">Justice<\/h4>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Inspir\u00e9 par\u00a0<a title=\"Cesare Beccaria\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cesare_Beccaria\">Cesare Beccaria<\/a>\u00a0et son trait\u00e9\u00a0<i><a title=\"Des d\u00e9lits et des peines\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Des_d%C3%A9lits_et_des_peines\">Des d\u00e9lits et des peines<\/a><\/i>, Condorcet souhaite une justice plus proche du mod\u00e8le anglais avec une instruction publique, un droit \u00e0 la d\u00e9fense pour l&rsquo;accus\u00e9 et l&rsquo;abolition de la torture et de la peine de mort<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter198874_116-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter198874-116\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>110<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il est favorable \u00e0 l&rsquo;instauration d&rsquo;un syst\u00e8me de jur\u00e9s tir\u00e9s au sort<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter198874_116-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter198874-116\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>110<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il expose ses id\u00e9es en les math\u00e9matisant dans son trait\u00e9\u00a0<i>Probabilit\u00e9s rendues \u00e0 la pluralit\u00e9 des voix<\/i>\u00a0(1785)<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988196_117-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988196-117\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>111<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Oppos\u00e9 \u00e0 l&rsquo;arbitraire, il d\u00e9sapprouve le principe des\u00a0<a title=\"Lettre de cachet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lettre_de_cachet\">lettres de cachet<\/a><sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter198870_118-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter198870-118\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>112<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Il s&rsquo;indigne des pouvoirs accord\u00e9s aux\u00a0<a title=\"Parlement (royaume de France)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Parlement_(royaume_de_France)\">Parlements<\/a>\u00a0de justice, leur reprochant leur client\u00e9lisme, leur tyrannie et leur obscurantisme. Il les rend responsables des pers\u00e9cutions exerc\u00e9es contre ceux qui osaient exprimer leurs id\u00e9es<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter198871\u00ab_Le_despotisme_parlementaire_\u00bb_119-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter198871%C2%AB_Le_despotisme_parlementaire_%C2%BB-119\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>113<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Lorsque, en 1771, Maupeou\u00a0<a title=\"Ren\u00e9-Nicolas de Maupeou\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ren%C3%A9-Nicolas_de_Maupeou#La_%C2%AB_r%C3%A9forme_Maupeou_%C2%BB\">s&rsquo;attaque au Parlement de Paris<\/a>\u00a0et le dissout, Condorcet s&rsquo;en r\u00e9jouit tout en craignant l&rsquo;installation d&rsquo;un syst\u00e8me judiciaire tout aussi injuste<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter198870_118-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter198870-118\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>112<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il s&rsquo;attaque ouvertement aux parlements en 1788 dans un pamphlet\u00a0<i>Lettre d&rsquo;un citoyen des \u00c9tats-Unis \u00e0 un Fran\u00e7ais sur les affaires pr\u00e9sentes<\/i><sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988237_120-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988237-120\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>114<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Sensible aux injustices, il s&rsquo;engage, en 1774, aux c\u00f4t\u00e9s de Voltaire dans un combat, h\u00e9las sans r\u00e9sultat, pour la r\u00e9habilitation du\u00a0<a title=\"Fran\u00e7ois-Jean Lefebvre de La Barre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fran%C3%A7ois-Jean_Lefebvre_de_La_Barre\">chevalier de La Barre<\/a>, tortur\u00e9 et ex\u00e9cut\u00e9 pour blasph\u00e8me et sacril\u00e8ge<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter198875-78\u00ab_L'affaire_du_chevalier_de_LA_Barre_\u00bb_121-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter198875-78%C2%AB_L'affaire_du_chevalier_de_LA_Barre_%C2%BB-121\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>115<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il a plus de succ\u00e8s lorsqu&rsquo;il s&rsquo;engage, en 1786, aupr\u00e8s de\u00a0<a title=\"Jean-Baptiste Mercier Dupaty\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Baptiste_Mercier_Dupaty\">Dupaty<\/a>, dans la d\u00e9fense des\u00a0<i>rou\u00e9s de Chaumont<\/i>, trois personnes accus\u00e9es \u00e0 tort de vol avec violence et condamn\u00e9es \u00e0 la roue. Ceux-ci sont acquitt\u00e9s en 1787<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988204-209\u00ab_L'affaire_des_trois_rou\u00e9s_\u00bb_122-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988204-209%C2%AB_L'affaire_des_trois_rou%C3%A9s_%C2%BB-122\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>116<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Mais, pour Condorcet,\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0il ne peut pas y avoir ni vraie libert\u00e9, ni justice, dans une soci\u00e9t\u00e9, si l&rsquo;\u00e9galit\u00e9 n&rsquo;y est pas r\u00e9elle; et il ne peut y avoir d&rsquo;\u00e9galit\u00e9, si tous ne peuvent acqu\u00e9rir des id\u00e9es justes sur les objets dont la connaissance est n\u00e9cessaire \u00e0 la conduite de leur vie\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-123\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-123\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>117<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. C&rsquo;est pourquoi Condorcet porte son combat \u00e9galement sur l&rsquo;instruction et sur l&rsquo;\u00e9galit\u00e9 des droits.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading5\" style=\"text-align: justify;\">\n<h5 id=\"Droit_d'auteur\"><span id=\"Droit_d.27auteur\"><\/span>Droit d&rsquo;auteur<\/h5>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">En 1776, il publie les\u00a0<i>Fragments sur la libert\u00e9 de la presse<\/i><sup id=\"cite_ref-Gallica_124-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Gallica-124\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>118<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. En 1790, ils serviront de base aux propositions que l&rsquo;<a title=\"Emmanuel-Joseph Siey\u00e8s\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Emmanuel-Joseph_Siey%C3%A8s\">abb\u00e9 Siey\u00e8s<\/a>\u00a0fera avec lui pour instituer une responsabilit\u00e9 des auteurs en tant que propri\u00e9taires de leurs \u0153uvres. Si l&rsquo;essentiel de l&rsquo;\u00e9crit de 1776 porte sur la question des d\u00e9lits d&rsquo;auteurs (pour distinguer la responsabilit\u00e9 qui revient \u00e0 l&rsquo;auteur, \u00e0 l&rsquo;imprimeur et au libraire), cet \u00e9crit comporte \u00e9galement quelques pages sur la propri\u00e9t\u00e9 intellectuelle et le\u00a0<a title=\"Droit d'auteur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Droit_d%27auteur\">droit d&rsquo;auteur<\/a><sup id=\"cite_ref-Gallica_124-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Gallica-124\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>118<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, qui limitent les privil\u00e8ges de l&rsquo;auteur et plaident ouvertement pour la libre circulation des \u00e9crits. Le projet de Siey\u00e8s et Condorcet est critiqu\u00e9 puis modifi\u00e9 par\u00a0<a title=\"Pierre-Augustin Caron de Beaumarchais\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre-Augustin_Caron_de_Beaumarchais\">Beaumarchais<\/a>\u00a0qui, avec\u00a0<a title=\"Honor\u00e9-Gabriel Riqueti de Mirabeau\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Honor%C3%A9-Gabriel_Riqueti_de_Mirabeau\">Mirabeau<\/a>, renforce les droits des auteurs, par exemple en accordant \u00e0 l&rsquo;auteur et \u00e0 ses h\u00e9ritiers le droit exclusif d&rsquo;autoriser la reproduction de leurs \u0153uvres pour une dur\u00e9e de cinq ans\u00a0<i>post mortem<\/i>\u00a0(cinq ans encore au-del\u00e0 de la mort de l&rsquo;auteur) \u00e0 la place de la dur\u00e9e de dix ans seulement (commen\u00e7ant \u00e0 la publication de l&rsquo;\u0153uvre et limit\u00e9e par la mort de l&rsquo;auteur) accord\u00e9e par le projet initial.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Acc\u00e8s_au_savoir\"><span id=\"Acc.C3.A8s_au_savoir\"><\/span>Acc\u00e8s au savoir<\/h4>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Condorcet accorde une grande importance \u00e0 l&rsquo;instruction dans son projet de r\u00e9publique. Pour lui, il faut\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0\u00e9clairer les hommes pour en faire des citoyens\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0car\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0m\u00eame sous la constitution la plus libre un peuple ignorant est toujours esclave\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-125\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-125\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>119<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les 20 et 21 avril 1792, Il pr\u00e9sente un projet de r\u00e9forme du\u00a0<a title=\"Histoire de l'\u00e9ducation en France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Histoire_de_l%27%C3%A9ducation_en_France\">syst\u00e8me \u00e9ducatif<\/a>\u00a0\u00e0 l&rsquo;<a title=\"Assembl\u00e9e nationale l\u00e9gislative (R\u00e9volution fran\u00e7aise)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Assembl%C3%A9e_nationale_l%C3%A9gislative_(R%C3%A9volution_fran%C3%A7aise)\">Assembl\u00e9e nationale l\u00e9gislative<\/a>, visant \u00e0 cr\u00e9er un syst\u00e8me hi\u00e9rarchis\u00e9<sup id=\"cite_ref-Ribemont_6-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Ribemont-6\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>5<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-126\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-126\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>120<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, plac\u00e9 sous l\u2019autorit\u00e9 d\u2019hommes de savoir, qui agiraient comme des gardiens des\u00a0<a title=\"Lumi\u00e8res (philosophie)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lumi%C3%A8res_(philosophie)\">Lumi\u00e8res<\/a>\u00a0et qui, ind\u00e9pendants du pouvoir, seraient les garants des libert\u00e9s publiques.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Il pr\u00f4ne un enseignement la\u00efc et ind\u00e9pendant du pouvoir politique<sup id=\"cite_ref-Condorcet17923_et_5_127-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Condorcet17923_et_5-127\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>121<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, une \u00e9galit\u00e9 d&rsquo;acc\u00e8s \u00e0 l&rsquo;instruction sans distinction d&rsquo;\u00e2ge, de sexe ou de classe et la gratuit\u00e9 pour l&rsquo;enseignement \u00e9l\u00e9mentaire<sup id=\"cite_ref-ANCondorcet1792_128-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-ANCondorcet1792-128\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>122<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il n&rsquo;exclut pas l&rsquo;existence d&rsquo;un enseignement libre venant compl\u00e9ter l&rsquo;offre d&rsquo;enseignement public<sup id=\"cite_ref-129\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-129\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>123<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-130\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-130\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>124<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Condorcet pr\u00e9voit quatre types d&rsquo;institutions\u00a0: les \u00e9coles \u00e9l\u00e9mentaires pour les savoirs de bases, les \u00e9coles secondaires ax\u00e9es sur les math\u00e9matiques et les sciences, les instituts pour l&rsquo;enseignement g\u00e9n\u00e9ral et la formation des maitres, les lyc\u00e9es pour l&rsquo;\u00e9tude approfondie des sciences et la formation des professeurs. Toutes ces institutions seraient chapeaut\u00e9es par une cinqui\u00e8me\u00a0: la Soci\u00e9t\u00e9 nationale des sciences et des arts<sup id=\"cite_ref-ANCondorcet1792_128-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-ANCondorcet1792-128\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>122<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Condorcet y d\u00e9fend le principe de l&rsquo;<a title=\"Formation continue\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Formation_continue\">\u00e9ducation permanente<\/a>\u00a0qui doit permettre d&rsquo;<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0assurer aux hommes, dans tous les \u00e2ges de la vie, la facilit\u00e9 de conserver leurs connaissances et d&rsquo;en acqu\u00e9rir de nouvelles\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Condorcet17925_131-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Condorcet17925-131\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>125<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Accueilli avec faveur, le projet fut amend\u00e9 par\u00a0<a title=\"Louis-Michel Lepeletier de Saint-Fargeau\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis-Michel_Lepeletier_de_Saint-Fargeau\">Louis-Michel Lepeletier de Saint-Fargeau<\/a>\u00a0dans un m\u00e9moire posthume que\u00a0<a title=\"Maximilien de Robespierre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Maximilien_de_Robespierre\">Robespierre<\/a>\u00a0lut \u00e0 la Convention le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1793-07-13\" data-sort-value=\"1793-07-13\">13 juillet 1793<\/time>\u00a0et qui, d&rsquo;accord avec Condorcet pour ce qui concernait les degr\u00e9s secondaire et sup\u00e9rieur de l&rsquo;enseignement, pr\u00e9conisait en revanche pour les enfants de 5 \u00e0\u00a0<span class=\"nowrap\">11-12 ans<\/span>, dans un sens \u00e9galitaire, la cr\u00e9ation de \u00ab\u00a0maisons d&rsquo;\u00e9ducation\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-132\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-132\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>126<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0; allant plus loin que Lepeletier, quelques conventionnels (<a title=\"Pierre-Joseph Cambon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre-Joseph_Cambon\">Cambon<\/a>,\u00a0<a title=\"Fran\u00e7ois Chabot\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fran%C3%A7ois_Chabot\">Chabot<\/a>,\u00a0<a title=\"Jacques-Michel Coup\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques-Michel_Coup%C3%A9\">Coup\u00e9 de l&rsquo;Oise<\/a>, Michel-Edme Petit) estim\u00e8rent que le plan de Condorcet conduisait \u00e0 perp\u00e9tuer, sous un autre nom, une aristocratie de savants<sup id=\"cite_ref-133\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-133\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>127<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"\u00c9galit\u00e9_des_droits\"><span id=\".C3.89galit.C3.A9_des_droits\"><\/span>\u00c9galit\u00e9 des droits<\/h4>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading5\" style=\"text-align: justify;\">\n<h5 id=\"L'esclavage_et_les_droits_des_Noirs\"><span id=\"L.27esclavage_et_les_droits_des_Noirs\"><\/span>L&rsquo;esclavage et les droits des Noirs<\/h5>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Avec\u00a0<a title=\"Jacques Pierre Brissot\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Pierre_Brissot\">Jacques Pierre Brissot<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Emmanuel de Pastoret\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Emmanuel_de_Pastoret\">Emmanuel de Pastoret<\/a>, il est un des trois anciens membres de la\u00a0<a title=\"Soci\u00e9t\u00e9 des amis des Noirs\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Soci%C3%A9t%C3%A9_des_amis_des_Noirs\">Soci\u00e9t\u00e9 des amis des Noirs<\/a>\u00a0\u00e9lus \u00e0 l&rsquo;assembl\u00e9e l\u00e9gislative. Membre fondateur de cette association en f\u00e9vrier 1788, il se bat depuis tr\u00e8s longtemps contre l&rsquo;esclavage et les discriminations dont les Noirs sont victimes et amplifie ses efforts apr\u00e8s son \u00e9lection de septembre 1791. Jusque l\u00e0, il envisageait une abolition graduelle de l&rsquo;esclavage colonial \u00e9tendue sur 70 ans, dans l&rsquo;imm\u00e9diat l&rsquo;abolition de la traite n\u00e9gri\u00e8re ainsi que l&rsquo;\u00e9galit\u00e9 des Blancs et des hommes de couleur libres.<\/p>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Condorcet,_R%C3%A9flexions_sur_l%27esclavage_des_n%C3%A8gres,_page_de_titre.png?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8c\/Condorcet%2C_R%C3%A9flexions_sur_l%27esclavage_des_n%C3%A8gres%2C_page_de_titre.png\/250px-Condorcet%2C_R%C3%A9flexions_sur_l%27esclavage_des_n%C3%A8gres%2C_page_de_titre.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8c\/Condorcet%2C_R%C3%A9flexions_sur_l%27esclavage_des_n%C3%A8gres%2C_page_de_titre.png\/500px-Condorcet%2C_R%C3%A9flexions_sur_l%27esclavage_des_n%C3%A8gres%2C_page_de_titre.png 2x\" width=\"190\" height=\"321\" data-file-width=\"1292\" data-file-height=\"2184\" \/><\/a><figcaption><a title=\"R\u00e9flexions sur l'esclavage des n\u00e8gres\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9flexions_sur_l%27esclavage_des_n%C3%A8gres\">R\u00e9flexions sur l&rsquo;esclavage des n\u00e8gres<\/a>, publi\u00e9 en 1781.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Il publie\u00a0<i><a title=\"R\u00e9flexions sur l'esclavage des n\u00e8gres\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9flexions_sur_l%27esclavage_des_n%C3%A8gres\">R\u00e9flexions sur l&rsquo;esclavage des n\u00e8gres<\/a><\/i>\u00a0en 1781, sous le pseudonyme de \u00ab\u00a0M. Schwartz\u00a0\u00bb (\u00ab\u00a0M. Noir\u00a0\u00bb en allemand). En 1790, il d\u00e9signe ironiquement la d\u00e9claration du\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1789-08-26\" data-sort-value=\"1789-08-26\">26 aout 1789<\/time>\u00a0comme une \u00ab\u00a0d\u00e9claration des droits de l&rsquo;homme blanc\u00a0\u00bb. Devenu d\u00e9put\u00e9 en octobre 1791, il \u00e9crit r\u00e9guli\u00e8rement des articles en faveur des droits des hommes de couleur libres dans\u00a0<i><a title=\"La Chronique de Paris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Chronique_de_Paris\">La Chronique de Paris<\/a><\/i>, sans se d\u00e9sint\u00e9resser des esclaves insurg\u00e9s.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Ces droits sont reconnus une premi\u00e8re fois par l&rsquo;<a title=\"Assembl\u00e9e nationale constituante (1789)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Assembl%C3%A9e_nationale_constituante_(1789)\">Assembl\u00e9e constituante<\/a>\u00a0le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1791-05-15\" data-sort-value=\"1791-05-15\">15 mai 1791<\/time>\u00a0avec des restrictions (les affranchis sont exclus), mais ils sont r\u00e9voqu\u00e9s le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1791-09-24\" data-sort-value=\"1791-09-24\">24 septembre<\/time>. Ce combat, men\u00e9 aux c\u00f4t\u00e9s des d\u00e9put\u00e9s\u00a0<a title=\"Gironde (R\u00e9volution fran\u00e7aise)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gironde_(R%C3%A9volution_fran%C3%A7aise)\">brissotins<\/a>\u00a0(<a title=\"Jacques Pierre Brissot\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Pierre_Brissot\">Jacques Pierre Brissot<\/a>,\u00a0<a title=\"Pierre Victurnien Vergniaud\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Victurnien_Vergniaud\">Pierre Victurnien Vergniaud<\/a>,\u00a0<a title=\"\u00c9lie Guadet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89lie_Guadet\">\u00c9lie Guadet<\/a>,\u00a0<a title=\"Armand Gensonn\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Armand_Gensonn%C3%A9\">Armand Gensonn\u00e9<\/a>,\u00a0<a title=\"Jean-Fran\u00e7ois Ducos\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Fran%C3%A7ois_Ducos\">Jean-Fran\u00e7ois Ducos<\/a>), ou proches (<a title=\"Jean Philippe Garran de Coulon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Philippe_Garran_de_Coulon\">Jean Philippe Garran de Coulon<\/a>) aboutit le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1792-03-24\" data-sort-value=\"1792-03-24\">24 mars 1792<\/time>\u00a0\u00e0 un d\u00e9cret reconnaissant l&rsquo;\u00e9galit\u00e9 des droits \u00e0 tous les hommes de couleur libres, ratifi\u00e9 par le roi le 4 avril. Mais les esclaves sont insurg\u00e9s depuis ao\u00fbt 1791\u00a0; des troupes sont envoy\u00e9es contre eux depuis l&rsquo;automne. Le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1792-03-25\" data-sort-value=\"1792-03-25\">25 mars 1792<\/time>, Condorcet, qui n&rsquo;oublie pas ses engagements pass\u00e9s contre l&rsquo;esclavage, \u00e9met une r\u00e9serve quant \u00e0 la mise en application du d\u00e9cret, trop limit\u00e9 \u00e0 ses yeux. Il \u00e9crit\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Il est \u00e0 esp\u00e9rer au nom de l&rsquo;Humanit\u00e9 que les int\u00e9r\u00eats des Noirs ne seront pas enti\u00e8rement oubli\u00e9s\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-134\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-134\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>128<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Membre du club des jacobins, il fait partie en septembre 1791 d&rsquo;un jury charg\u00e9 de s\u00e9lectionner le meilleur\u00a0<a title=\"Almanach\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Almanach\">almanach<\/a>\u00a0; il retient l\u2019<i><a title=\"Almanach du p\u00e8re G\u00e9rard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Almanach_du_p%C3%A8re_G%C3%A9rard\">Almanach du p\u00e8re G\u00e9rard<\/a><\/i>, de\u00a0<a title=\"Jean-Marie Collot d'Herbois\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Marie_Collot_d%27Herbois\">Jean-Marie Collot d&rsquo;Herbois<\/a>, dans lequel il est question d&rsquo;abolir l&rsquo;esclavage colonial. Peut-\u00eatre, \u00e0 ce titre, Condorcet contribue-t-il \u00e0 la nomination des deux commissaires charg\u00e9s de se rendre \u00e0 Saint-Domingue pour y apporter le d\u00e9cret,\u00a0<a title=\"L\u00e9ger-F\u00e9licit\u00e9 Sonthonax\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/L%C3%A9ger-F%C3%A9licit%C3%A9_Sonthonax\">L\u00e9ger-F\u00e9licit\u00e9 Sonthonax<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"\u00c9tienne Polverel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Polverel\">\u00c9tienne Polverel<\/a>. Polverel et\u00a0<a title=\"\u00c9tienne Clavi\u00e8re\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re\">\u00c9tienne Clavi\u00e8re<\/a>, nouvellement ministre et ancien membre de la Soci\u00e9t\u00e9 des amis des Noirs, sont \u00e9galement membres du jury qui prime l&rsquo;ouvrage. Clavi\u00e8re parvient rapidement \u00e0 convaincre\u00a0<a title=\"Louis XVI\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_XVI\">Louis\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"16\"><span class=\"romain\">XVI<\/span><\/abbr><\/a>\u00a0de\u00a0<a title=\"Sanction royale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sanction_royale\">sanctionner<\/a>\u00a0le d\u00e9cret du\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1792-03-24\" data-sort-value=\"1792-03-24\">24 mars<\/time><sup id=\"cite_ref-135\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-135\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>129<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Malgr\u00e9 ses pr\u00e9ventions \u00e0 l&rsquo;\u00e9gard de Condorcet et de la Gironde et le conflit qui l&rsquo;oppose \u00e0 eux sur la question de la guerre,\u00a0<a title=\"Maximilien de Robespierre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Maximilien_de_Robespierre\">Maximilien de Robespierre<\/a>, qui lit assid\u00fbment\u00a0<i>La Chronique de Paris<\/i>\u00a0et\u00a0<i><a title=\"Le Patriote fran\u00e7ais\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Le_Patriote_fran%C3%A7ais\">Le Patriote fran\u00e7ais<\/a><\/i>, salue ce combat \u00ab\u00a0au nom de l&rsquo;humanit\u00e9\u00a0\u00bb \u00e0 la fin du mois de mai 1792<sup id=\"cite_ref-136\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-136\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>130<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-137\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-137\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>131<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-138\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-138\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>132<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Par ailleurs, le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1792-04-10\" data-sort-value=\"1792-04-10\">10 avril 1792<\/time>, Emmanuel de Pastoret pr\u00e9sente devant le Parlement, au nom de Condorcet dont il \u00e9tait l&rsquo;ami, une motion d&rsquo;abolition de la traite des Noirs qui est cependant dans l&rsquo;imm\u00e9diat enterr\u00e9e<sup id=\"cite_ref-139\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-139\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>133<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Finalement, le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1792-08-11\" data-sort-value=\"1792-08-11\">11 ao\u00fbt 1792<\/time>, l&rsquo;Assembl\u00e9e l\u00e9gislative vote l&rsquo;abrogation des primes offertes par le pouvoir royal, \u00e0 titre d&rsquo;encouragement, aux armateurs n\u00e9griers depuis 1784, abolition que les membres de la Soci\u00e9t\u00e9 des amis des Noirs r\u00e9clamaient depuis sa fondation en 1788<sup id=\"cite_ref-140\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-140\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>134<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading5\" style=\"text-align: justify;\">\n<h5 id=\"Droit_des_femmes\">Droit des femmes<\/h5>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Condorcet est engag\u00e9 dans la d\u00e9fense de la\u00a0<a title=\"F\u00e9minisme en France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/F%C3%A9minisme_en_France\">cause des femmes<\/a>. Il se prononce notamment pour le\u00a0<a title=\"Droit de vote des femmes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Droit_de_vote_des_femmes\">droit de vote des femmes<\/a>\u00a0(1788\u00a0:\u00a0<i>Lettres d&rsquo;un bourgeois de New Haven<\/i>).<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Il continue ce combat dans un article du\u00a0<i>Journal de la Soci\u00e9t\u00e9 de 1789<\/i>, \u00ab\u00a0Sur l\u2019admission des femmes au droit de cit\u00e9\u00a0\u00bb (1790)<sup id=\"cite_ref-141\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-141\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>135<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Selon lui, il n&rsquo;a jamais exist\u00e9 d&rsquo;\u00c9tat r\u00e9ellement d\u00e9mocratique, puisque\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0jamais les femmes n&rsquo;ont exerc\u00e9 les droits de citoyen\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-142\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-142\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>136<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En se r\u00e9f\u00e9rant \u00e0 la\u00a0<a title=\"D\u00e9claration des droits de l'homme et du citoyen de 1789\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/D%C3%A9claration_des_droits_de_l%27homme_et_du_citoyen_de_1789\">D\u00e9claration des droits de l&rsquo;homme et du citoyen<\/a>, il d\u00e9nonce la violation du principe de l&rsquo;\u00e9galit\u00e9 en droit (\u00ab\u00a0les hommes naissent et demeurent libres et \u00e9gaux en droits\u00a0\u00bb) dont les femmes sont victimes. Dans un article du 3 juillet 1790, il s&rsquo;exclame\u00a0:<\/p>\n<blockquote>\n<p>\u00ab\u00a0Tous (les hommes) n&rsquo;ont-ils pas viol\u00e9 le principe de l&rsquo;\u00e9galit\u00e9 des droits en privant tranquillement la moiti\u00e9 du genre humain de celui de concourir \u00e0 la formation des lois<sup id=\"cite_ref-143\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-143\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>137<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, en excluant les femmes du droit de cit\u00e9\u00a0?\u00a0\u00bb<\/p>\n<\/blockquote>\n<p style=\"text-align: justify;\">Il critique l&rsquo;argumentation commune qui justifie aux yeux de presque tous les patriotes de maintenir les femmes \u00e0 l&rsquo;\u00e9cart du droit de cit\u00e9\u00a0: il n&rsquo;y a pas de femmes de g\u00e9nie\u00a0? C&rsquo;est parce que les femmes n&rsquo;ont pas acc\u00e8s \u00e0 l&rsquo;\u00e9ducation\u00a0; la plupart des citoyens hommes ne sont pas des g\u00e9nies et il existe des femmes plus intelligentes que certains hommes. Il \u00e9crit notamment\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Ce n&rsquo;est pas la nature, c&rsquo;est l&rsquo;\u00e9ducation, c&rsquo;est l&rsquo;existence sociale qui cause cette diff\u00e9rence\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-144\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-144\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>138<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-145\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-145\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>139<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Selon\u00a0<a title=\"Dominique Godineau\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dominique_Godineau\">Dominique Godineau<\/a><sup id=\"cite_ref-146\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-146\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>140<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, il est difficile de mesurer l&rsquo;\u00e9cho de ces prises de position, mais\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0il n&rsquo;est pas impossible que, sans \u00eatre explicitement cit\u00e9, il ait influenc\u00e9 les \u00e9crits \u00ab\u00a0f\u00e9ministes\u00a0\u00bb post\u00e9rieurs (<a title=\"Olympe de Gouges\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Olympe_de_Gouges\">Olympe de Gouges<\/a>,\u00a0<a title=\"Etta Palm d'Aelders\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Etta_Palm_d%27Aelders\">Etta Palm d&rsquo;Aelders<\/a>,\u00a0<a title=\"Pierre Guyomar\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Guyomar\">Pierre Guyomar<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"et cetera\">etc.<\/abbr>)\u00a0\u00bb<\/span>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c9lisabeth et Robert Badinter rel\u00e8vent que \u00ab\u00a0le\u00a0<a title=\"Cercle social (club r\u00e9volutionnaire)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cercle_social_(club_r%C3%A9volutionnaire)\">Cercle social<\/a>\u00a0adh\u00e8re \u00e0 ses vues\u00a0\u00bb. Le 25 novembre 1790, le journal a fait publier un discours f\u00e9ministe d&rsquo;Etta Palms d&rsquo;Aelder qui s&#8217;emploie \u00e0 cr\u00e9er des soci\u00e9t\u00e9s patriotiques de citoyennes<sup id=\"cite_ref-147\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-147\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>141<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading5\" style=\"text-align: justify;\">\n<h5 id=\"Droit_des_protestants\">Droit des protestants<\/h5>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Condorcet n&rsquo;\u00e9prouve aucune attirance pour la religion r\u00e9form\u00e9e<sup id=\"cite_ref-Williams2004123_148-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Williams2004123-148\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>142<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0mais ses anc\u00eatres \u00e9taient d&rsquo;origine protestante et durent s&rsquo;exiler ou abandonner leur religion apr\u00e8s la r\u00e9vocation de l&rsquo;\u00e9dit de Nantes<sup id=\"cite_ref-Chamoux1997\u00a78-12_149-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Chamoux1997%C2%A78-12-149\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>143<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, et il est probable qu&rsquo;il ait \u00e9t\u00e9 sensibilis\u00e9 par\u00a0<a title=\"Protestantisme en France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Protestantisme_en_France#Histoire\">leur sort<\/a><sup id=\"cite_ref-Williams2004123_148-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Williams2004123-148\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>142<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La\u00a0<a title=\"R\u00e9vocation de l'\u00e9dit de Nantes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9vocation_de_l%27%C3%A9dit_de_Nantes\">r\u00e9vocation de l&rsquo;\u00e9dit de Nantes<\/a>\u00a0a priv\u00e9 les protestants du droit de rassemblement, de celui de porter des armes et a restreint leur droit \u00e0 la propri\u00e9t\u00e9, le\u00a0<a title=\"Pers\u00e9cution des huguenots sous Louis XV\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pers%C3%A9cution_des_huguenots_sous_Louis_XV\">d\u00e9cret de 1724<\/a>\u00a0a limit\u00e9 leur droit au travail, \u00e0 l&rsquo;\u00e9migration, \u00e0 l&rsquo;h\u00e9ritage, et contraint les orphelins protestants \u00e0 la conversion les obligeant \u00e0 suivre leur instruction dans des coll\u00e8ges catholiques<sup id=\"cite_ref-Williams2004125_150-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Williams2004125-150\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>144<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Les mariages r\u00e9alis\u00e9s hors de l&rsquo;\u00e9glise catholique ne sont pas consid\u00e9r\u00e9s comme valides<sup id=\"cite_ref-Poujol1987345_151-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Poujol1987345-151\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>145<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Condorcet s&rsquo;indigne de cette situation.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En 1778, il r\u00e9dige\u00a0<i>R\u00e9flexions d\u2019un citoyen catholique sur les lois de France relatives aux protestants<\/i><sup id=\"cite_ref-152\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-152\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>146<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0et publie, anonymement en 1781, sous le titre\u00a0<i>Recueil de pi\u00e8ces sur l&rsquo;\u00e9tat des protestants en France<\/i>, son essai de 1778, ainsi que 3 autres essais\u00a0<i>R\u00e9cit de ce qui s\u2019est pass\u00e9 le 15 d\u00e9cembre 1778 \u00e0 l\u2019assembl\u00e9e des chambres du Parlement de Paris<\/i><sup id=\"cite_ref-154\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-154\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>Note 7<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>,\u00a0<i>Sur les moyens de traiter les protestants fran\u00e7ais comme des hommes sans nuire \u00e0 la religion catholique<\/i><sup id=\"cite_ref-155\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-155\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>Note 8<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0et\u00a0<i>Lettre de M. ***, avocat au parlement de Pau, \u00e0 M.***, professeur en droit canon \u00e0 Cahors<\/i>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dans ses\u00a0<i>R\u00e9flexions d&rsquo;un citoyen catholique&#8230;<\/i>, il fait l&rsquo;inventaire de toutes les pers\u00e9cutions qu&rsquo;ont subies les protestants, en analyse les causes et les cons\u00e9quences<sup id=\"cite_ref-Williams2004125_150-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Williams2004125-150\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>144<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il en rejette la faute sur le pouvoir cl\u00e9rical<sup id=\"cite_ref-Williams2004123;137_156-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Williams2004123;137-156\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>148<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0et d\u00e9montre les cons\u00e9quences \u00e9conomiques n\u00e9fastes induites par une telle oppression. \u00c0 l&rsquo;inverse, int\u00e9grer une minorit\u00e9 pacifique en abrogeant des lois iniques aurait des cons\u00e9quences \u00e9conomiques positives en rendant heureux un million de citoyens et en favorisant le retour des exil\u00e9s<sup id=\"cite_ref-Williams2004125_150-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Williams2004125-150\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>144<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;essai\u00a0<i>Sur les moyens de traiter les protestants&#8230;<\/i>\u00a0regroupe 42 propositions de lois: lutte contre l&rsquo;intol\u00e9rance et le fanatisme, d\u00e9p\u00e9nalisation de l&rsquo;h\u00e9r\u00e9sie, libert\u00e9 d&rsquo;association, constitution d&rsquo;un \u00e9tat civil, autorisation du divorce, libert\u00e9 d&rsquo;enseignement, lev\u00e9e des interdictions concernant la vie professionnelle, les universit\u00e9s, les \u00e9coles, acc\u00e8s \u00e0 plus de fonctions contribuant au\u00a0<i>bien public<\/i><sup id=\"cite_ref-Williams2004130-136_157-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Williams2004130-136-157\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>149<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Tout ceci pourrait se faire sans nuire aux catholiques qui continueraient de b\u00e9n\u00e9ficier des avantages d&rsquo;une religion dominante. Pour Condorcet, toutes ces proposition rel\u00e8vent des\u00a0<i>droits naturels<\/i>\u00a0de l&rsquo;\u00eatre humain<sup id=\"cite_ref-Williams2004130_158-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Williams2004130-158\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>150<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0et devrait pouvoir s&rsquo;appliquer dans le cadre plus g\u00e9n\u00e9ral de l&rsquo;\u00e9galit\u00e9 des droits des r\u00e9sidents en France<sup id=\"cite_ref-Williams2004137_159-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Williams2004137-159\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>151<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Condorcet est favorable \u00e0 une libert\u00e9 religieuse exerc\u00e9e dans la sph\u00e8re priv\u00e9e et cherche \u00e0 combattre le fanatisme et la superstition qui sont \u00e0 l&rsquo;origine de l&rsquo;intol\u00e9rance<sup id=\"cite_ref-La\u00efcit\u00e9_160-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-La%C3%AFcit%C3%A9-160\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>152<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il \u00e9crit \u00e0 ce sujet vers 1774<sup id=\"cite_ref-Chronologie_14-15\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Chronologie-14\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>13<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0un\u00a0<i>Almanach anti-superstitieux<\/i>. Convaincu que c&rsquo;est l&rsquo;ignorance et l&rsquo;aveuglement qui ouvrent la voie au fanatisme, il pr\u00f4ne une instruction du peuple, qui lui permettra de prendre conscience des erreurs qui ont fait obstacle au progr\u00e8s. Selon lui, il faut instituer un enseignement sur les religions et un enseignement civique et moral s\u00e9par\u00e9e du religieux<sup id=\"cite_ref-La\u00efcit\u00e9_160-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-La%C3%AFcit%C3%A9-160\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>152<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Il est oppos\u00e9 au\u00a0<a title=\"Constantin Ier (empereur romain)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Constantin_Ier_(empereur_romain)\">constantinisme<\/a><sup id=\"cite_ref-161\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-161\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>Note 9<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-S\u00e9paration_162-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-S%C3%A9paration-162\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>153<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Les r\u00e9formes doivent donc contribuer \u00e0 s\u00e9culariser les l\u00e9gislations<sup id=\"cite_ref-Williams2004125_150-3\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Williams2004125-150\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>144<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, en particulier sur l&rsquo;<a title=\"Histoire de l'\u00e9tat civil en France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Histoire_de_l%27%C3%A9tat_civil_en_France\">\u00e9tat civil<\/a>. La la\u00efcit\u00e9 de Condorcet est donc plus anticl\u00e9ricale qu&rsquo;antireligieuse<sup id=\"cite_ref-La\u00efcit\u00e9_160-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-La%C3%AFcit%C3%A9-160\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>152<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading5\" style=\"text-align: justify;\">\n<h5 id=\"Droit_des_Juifs\">Droit des Juifs<\/h5>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c0 la fin du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"18\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, se met en place un d\u00e9bat pour l&rsquo;<a title=\"\u00c9mancipation des Juifs\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89mancipation_des_Juifs\">\u00e9mancipation des Juifs<\/a>. En France, les pr\u00e8s de 40\u00a0000 Juifs sont soumis \u00e0 des traitements in\u00e9gaux. Si les Juifs du Sud, dits \u00ab\u00a0Espagnols\u00a0\u00bb ou \u00ab\u00a0Portugais\u00a0\u00bb, arrivent \u00e0 b\u00e9n\u00e9ficier de licences pour travailler, ceux du Nord-Est, dits \u00ab\u00a0Allemands\u00a0\u00bb, limit\u00e9s dans leur acc\u00e8s au travail, vivent \u00e0 l&rsquo;\u00e9cart, dans des\u00a0<a title=\"Ghetto\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ghetto\">ghettos<\/a>, parlant\u00a0<a title=\"Yiddish\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Yiddish\">yiddish<\/a>\u00a0et ob\u00e9issant \u00e0 leurs propres r\u00e8gles<sup id=\"cite_ref-163\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-163\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>154<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-164\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-164\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>155<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Fid\u00e8le \u00e0 sa volont\u00e9 d&rsquo;\u00e9tendre des droits \u00e9gaux \u00e0 tous<sup id=\"cite_ref-165\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-165\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>156<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, Condorcet s&rsquo;int\u00e9resse au sort des Juifs d\u00e8s le d\u00e9but des ann\u00e9es 1780<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988176_166-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988176-166\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>157<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. D\u00e9j\u00e0, il a envisag\u00e9 de les laisser acqu\u00e9rir des terres dans les colonies aux c\u00f4t\u00e9s des protestants dans ses\u00a0<i><a title=\"R\u00e9flexions sur l'esclavage des n\u00e8gres\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9flexions_sur_l%27esclavage_des_n%C3%A8gres\">R\u00e9flexions sur l&rsquo;esclavage des n\u00e8gres<\/a><\/i><sup id=\"cite_ref-167\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-167\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>158<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0de 1781. Il s&rsquo;enquiert du statut des juifs en Autriche d\u00e8s 1782 et est proche des id\u00e9es de l&rsquo;<a title=\"Abb\u00e9 Gr\u00e9goire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Abb%C3%A9_Gr%C3%A9goire\">abb\u00e9 Gr\u00e9goire<\/a><sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988176_166-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988176-166\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>157<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0sur ce sujet. En tant que membre de la\u00a0<a title=\"Commune de Paris (R\u00e9volution fran\u00e7aise)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Commune_de_Paris_(R%C3%A9volution_fran%C3%A7aise)\">commune de Paris<\/a>, il soutient en 1790 la demande d&rsquo;int\u00e9gration des Juifs de Paris port\u00e9e par\u00a0<a title=\"Jacques Godard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Godard\">Jacques Godard<\/a>\u00a0qu&rsquo;il a connu \u00e0 la\u00a0<a title=\"Club de 1789\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Club_de_1789\">Soci\u00e9t\u00e9 de 1789<\/a>. Il fait partie, avec\u00a0<a title=\"Jacques Pierre Brissot\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Pierre_Brissot\">Brissot de Varville<\/a>\u00a0et Robin, de la commission charg\u00e9e d&rsquo;\u00e9tudier le discours prononc\u00e9 par de Bourge<sup id=\"cite_ref-168\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-168\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>Note 10<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0\u00e0 l&rsquo;assembl\u00e9e g\u00e9n\u00e9rale des repr\u00e9sentants de la commune<sup id=\"cite_ref-169\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-169\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>159<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0appuyant leur demande. La commission conclut favorablement en mai 1790<sup id=\"cite_ref-170\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-170\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>160<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0et son texte, accompagn\u00e9 du discours de de Bourge, est envoy\u00e9 au comit\u00e9 de constitution de l&rsquo;Assembl\u00e9e nationale<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988291_171-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988291-171\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>161<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La citoyennet\u00e9 sera accord\u00e9e \u00e0 tous les Juifs de France le 27 septembre 1791<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988291,_note_3_172-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988291,_note_3-172\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>162<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Constitution\">Constitution<\/h4>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"Projet de constitution girondine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Projet_de_constitution_girondine\">Projet de constitution girondine<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">D\u00e8s 1776, Condorcet s&rsquo;int\u00e9resse au constitutionnalisme. Dans ses\u00a0<i>Lettres d\u2019un bourgeois de New-Haven \u00e0 un citoyen de Virginie (1788<sup id=\"cite_ref-Chronologie_14-16\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Chronologie-14\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>13<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>)<\/i>, il pr\u00e9sente une r\u00e9flexion de fond sur le sujet. Il y d\u00e9fend une constitution proche de celle que\u00a0<a title=\"Benjamin Franklin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Benjamin_Franklin\">Benjamin Franklin<\/a>\u00a0avait imagin\u00e9e en 1776 pour la\u00a0<a title=\"Pennsylvanie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pennsylvanie\">Pennsylvanie<\/a>. Il y reprend les id\u00e9es de\u00a0<a title=\"Anne Robert Jacques Turgot\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Anne_Robert_Jacques_Turgot\">Turgot<\/a>\u00a0sur une constitution permettant d&rsquo;une part une libert\u00e9 politique et d&rsquo;autre part une centralisation du pouvoir autour d&rsquo;une chambre unique. Les lois y seraient g\u00e9n\u00e9r\u00e9es naturellement par l&rsquo;usage de la raison<sup id=\"cite_ref-Dippel1997\u00a7._8-9_173-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Dippel1997%C2%A7._8-9-173\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>163<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dans son projet de constitution de 1792-1793, il d\u00e9fend une r\u00e9publique la\u00efque, accueillante, dans laquelle les lois sont r\u00e9visables, d\u00e9cid\u00e9es\u00a0<i>in fine<\/i>\u00a0par les citoyens \u00e9gaux devant la loi, libres de s&rsquo;exprimer, avec acc\u00e8s \u00e9ventuel au referendum et \u00e0 la p\u00e9tition<sup id=\"cite_ref-174\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-174\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>164<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Il souhaite une r\u00e9publique solidaire<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988536_175-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988536-175\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>165<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0mais conserve une vision lib\u00e9rale de la soci\u00e9t\u00e9, confirmant le droit \u00e0 la propri\u00e9t\u00e9<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988536_175-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988536-175\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>165<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>. Toujours partisan d&rsquo;une chambre unique, il cherche cependant \u00e0 en limiter les pouvoirs par le contr\u00f4le du peuple<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988537-538_176-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988537-538-176\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>166<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Condorcet est le pr\u00e9curseur du droit d&rsquo;<a title=\"Initiative populaire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Initiative_populaire\">initiative populaire<\/a>\u00a0et du\u00a0<a title=\"R\u00e9f\u00e9rendum d'initiative citoyenne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9f%C3%A9rendum_d%27initiative_citoyenne\">r\u00e9f\u00e9rendum d&rsquo;initiative citoyenne<\/a><sup id=\"cite_ref-177\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-177\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>167<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Son projet de constitution expos\u00e9 \u00e0 l&rsquo;assembl\u00e9e en f\u00e9vrier 1793, sera \u00e9cart\u00e9 en juin de la m\u00eame ann\u00e9e au profit d&rsquo;une proposition\u00a0<a title=\"Montagne (R\u00e9volution fran\u00e7aise)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Montagne_(R%C3%A9volution_fran%C3%A7aise)\">montagnarde<\/a>, \u00e9labor\u00e9e dans l&rsquo;urgence, moins d\u00e9mocratique, et port\u00e9e par\u00a0<a title=\"Marie-Jean H\u00e9rault de S\u00e9chelles\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marie-Jean_H%C3%A9rault_de_S%C3%A9chelles\">H\u00e9rault de S\u00e9chelles<\/a><sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988570-572_178-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988570-572-178\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>168<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Post\u00e9rit\u00e9\"><span id=\"Post.C3.A9rit.C3.A9\"><\/span>Post\u00e9rit\u00e9<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Transfert_au_Panth\u00e9on_de_Paris\"><span id=\"Transfert_au_Panth.C3.A9on_de_Paris\"><\/span>Transfert au Panth\u00e9on de Paris<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Paris_-_Panth%C3%A9on_Condorcet.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/dd\/Paris_-_Panth%C3%A9on_Condorcet.jpg\/250px-Paris_-_Panth%C3%A9on_Condorcet.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/dd\/Paris_-_Panth%C3%A9on_Condorcet.jpg\/500px-Paris_-_Panth%C3%A9on_Condorcet.jpg 2x\" width=\"250\" height=\"188\" data-file-width=\"4000\" data-file-height=\"3000\" \/><\/a><figcaption>Cercueil (vide) de Condorcet au Panth\u00e9on.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c0 l\u2019occasion des f\u00eates du\u00a0<a title=\"Bicentenaire de la R\u00e9volution\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bicentenaire_de_la_R%C3%A9volution\">bicentenaire de la R\u00e9volution<\/a>, en pr\u00e9sence de\u00a0<a title=\"Fran\u00e7ois Mitterrand\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fran%C3%A7ois_Mitterrand\">Fran\u00e7ois Mitterrand<\/a>,\u00a0<a title=\"Pr\u00e9sident de la R\u00e9publique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pr%C3%A9sident_de_la_R%C3%A9publique\">pr\u00e9sident de la R\u00e9publique<\/a>, les cendres de Condorcet sont symboliquement transf\u00e9r\u00e9es au\u00a0<a title=\"Panth\u00e9on (Paris)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Panth%C3%A9on_(Paris)\">Panth\u00e9on<\/a>\u00a0en m\u00eame temps que celles de l\u2019<a title=\"Abb\u00e9 Gr\u00e9goire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Abb%C3%A9_Gr%C3%A9goire\">abb\u00e9 Gr\u00e9goire<\/a>\u00a0et de\u00a0<a title=\"Gaspard Monge\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gaspard_Monge\">Gaspard Monge<\/a>, le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1989-12-12\" data-sort-value=\"1989-12-12\">12 d\u00e9cembre 1989<\/time>. En effet, le cercueil cens\u00e9 contenir les cendres de Condorcet est vide\u00a0: inhum\u00e9e dans la fosse commune de l\u2019ancien cimeti\u00e8re de Bourg-la-Reine \u2014\u00a0d\u00e9saffect\u00e9 au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"19\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIX<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle\u00a0\u2014, sa d\u00e9pouille n\u2019a jamais \u00e9t\u00e9 retrouv\u00e9e.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Descendance_de_Condorcet\">Descendance de Condorcet<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Du mariage de Condorcet avec\u00a0<a title=\"Sophie de Grouchy\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sophie_de_Grouchy\">Sophie de Grouchy<\/a>\u00a0na\u00eet, au mois de mai 1790, une fille unique\u00a0: Alexandre-Louise Sophie de Condorcet, appel\u00e9e \u00c9lisa toute sa vie.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Elle \u00e9pouse, en 1807, le g\u00e9n\u00e9ral\u00a0<a title=\"Arthur O'Connor\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Arthur_O%27Connor\">Arthur O&rsquo;Connor<\/a>. Cet ami de son oncle\u00a0<a title=\"Pierre Jean Georges Cabanis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Jean_Georges_Cabanis\">Cabanis<\/a>\u00a0avait mis, en 1804, son \u00e9p\u00e9e au service de la France, croyant par l\u00e0 servir la libert\u00e9. Le g\u00e9n\u00e9ral meurt en 1852, et \u00c9lisa en 1859. Ils sont inhum\u00e9s dans le parc du ch\u00e2teau familial de Bignon. Les \u00e9poux O&rsquo;Connor-Condorcet ont cinq enfants, dont un seul, Daniel O&rsquo;Connor laisse une post\u00e9rit\u00e9\u00a0: deux fils, dont le g\u00e9n\u00e9ral Arthur O&rsquo;Connor qui se marie, en 1878, \u00e0 Marguerite Elizabeth\u00a0<a title=\"Famille de Ganay\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Famille_de_Ganay\">de Ganay<\/a>. De cette union, naissent deux filles\u00a0: la premi\u00e8re, Elizabeth O&rsquo;Connor, se marie \u00e0\u00a0<a title=\"Famille Etignard de La Faulotte\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Famille_Etignard_de_La_Faulotte\">Alexandre \u00c9tignard de La Faulotte<\/a>\u00a0; la seconde, Brigitte O&rsquo;Connor, au comte Fran\u00e7ois de La Tour du Pin qui lui donne trois enfants\u00a0: Philis, Aymar et\u00a0<a title=\"Patrice de La Tour du Pin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Patrice_de_La_Tour_du_Pin\">Patrice de La Tour du Pin<\/a><sup id=\"cite_ref-179\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-179\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>169<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Hommages\">Hommages<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Condorcet_Statue_Paris_6%C3%A8me.JPG?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c4\/Condorcet_Statue_Paris_6%C3%A8me.JPG\/250px-Condorcet_Statue_Paris_6%C3%A8me.JPG\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c4\/Condorcet_Statue_Paris_6%C3%A8me.JPG\/500px-Condorcet_Statue_Paris_6%C3%A8me.JPG 2x\" width=\"190\" height=\"253\" data-file-width=\"1932\" data-file-height=\"2576\" \/><\/a><figcaption><a title=\"Jacques Perrin (sculpteur)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Perrin_(sculpteur)\">Jacques Perrin<\/a>,\u00a0<i>Monument \u00e0 Condorcet<\/i>\u00a0(1894),\u00a0<a title=\"Paris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paris\">Paris<\/a>,\u00a0<a title=\"Quai de Conti\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Quai_de_Conti#B%C3%A2timents_remarquables_et_lieux_de_m%C3%A9moire\">quai de Conti<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">C&rsquo;est devant la statue de Condorcet,\u00a0<a title=\"Quai de Conti\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Quai_de_Conti#B%C3%A2timents_remarquables_et_lieux_de_m%C3%A9moire\">quai de Conti<\/a>, qu&rsquo;est organis\u00e9e une manifestation\u00a0<a title=\"Droit de vote des femmes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Droit_de_vote_des_femmes\">suffragiste<\/a>\u00a0le 5 juillet 1914 \u00e0 Paris<sup id=\"cite_ref-180\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-180\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>170<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-181\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-181\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>171<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">De nombreuses villes fran\u00e7aises ont donn\u00e9 le nom de Condorcet \u00e0 l&rsquo;une de leurs voies publiques, dont Amiens, Bordeaux, Grenoble, Lille, Marseille (<abbr class=\"abbr\" title=\"Sixi\u00e8me\">6<sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0arrondissement), Nantes, Paris (<abbr class=\"abbr\" title=\"Neuvi\u00e8me\">9<sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0arrondissement), Reims, Ribemont (commune natale de Condorcet), Toulouse, Villeurbanne.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En hommage \u00e0 celui qui proposa le premier syst\u00e8me d&rsquo;instruction publique en France<sup id=\"cite_ref-182\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-182\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>172<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0afin de permettre\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0une instruction publique commune \u00e0 tous les citoyens\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-183\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-183\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>173<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0comme le pr\u00e9voyait la Constitution de 1791, de nombreux \u00e9tablissements scolaires (\u00e9coles primaires, coll\u00e8ges et lyc\u00e9es) portent le nom de Condorcet, comme le\u00a0<a title=\"Lyc\u00e9e Condorcet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lyc%C3%A9e_Condorcet\">lyc\u00e9e Condorcet<\/a>, fond\u00e9 par\u00a0<a title=\"Napol\u00e9on Ier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Napol%C3%A9on_Ier\"><span class=\"nowrap\">Napol\u00e9on\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"premier\">I<sup>er<\/sup><\/abbr><\/span><\/a>, dans le\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"Neuvi\u00e8me\">9<sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0arrondissement de\u00a0<a title=\"Paris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paris\">Paris<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le\u00a0<a title=\"Campus Condorcet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Campus_Condorcet\">Campus Condorcet<\/a>, port\u00e9 par un nombre important d&rsquo;institutions universitaires fran\u00e7aises, comme l&rsquo;<a title=\"\u00c9cole des hautes \u00e9tudes en sciences sociales\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89cole_des_hautes_%C3%A9tudes_en_sciences_sociales\">EHESS<\/a>, l&rsquo;<a title=\"\u00c9cole pratique des hautes \u00e9tudes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89cole_pratique_des_hautes_%C3%A9tudes\">EPHE<\/a>, l&rsquo;<a title=\"Institut national d'\u00e9tudes d\u00e9mographiques\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Institut_national_d%27%C3%A9tudes_d%C3%A9mographiques\">INED<\/a>, ou encore le CNRS<sup id=\"cite_ref-184\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-184\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>174<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, et situ\u00e9 \u00e0 Aubervilliers en Seine-Saint-Denis, porte son nom. Il constitue un nouveau p\u00f4le important de recherche en sciences humaines et sociales, ax\u00e9 sur l&rsquo;international<sup id=\"cite_ref-185\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-185\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>175<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-186\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-186\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>176<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La promotion 1990-1992 de l&rsquo;<a title=\"\u00c9cole nationale d'administration (France)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89cole_nationale_d%27administration_(France)\">\u00c9cole nationale d&rsquo;administration<\/a>\u00a0<a title=\"\u00c9ponymie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ponymie\">porte son nom<\/a><sup id=\"cite_ref-187\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-187\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>177<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>, de m\u00eame que l&rsquo;<a title=\"Ast\u00e9ro\u00efde\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ast%C3%A9ro%C3%AFde\">ast\u00e9ro\u00efde<\/a>\u00a0<span class=\"nowrap\"><a title=\"(7960) Condorcet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/(7960)_Condorcet\">(7960) Condorcet<\/a><\/span>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Ascendance\">Ascendance<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"NavFrame\" style=\"text-align: justify;\" title=\"\" data-boite-deroulante-derouler=\"[afficher]\" data-boite-deroulante-enrouler=\"[masquer]\"><a class=\"NavToggle\">[afficher]<\/a><\/p>\n<div class=\"NavHead\">Ascendance de Nicolas de Caritat de Condorcet<sup id=\"cite_ref-188\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-188\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>178<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><\/div>\n<div class=\"NavEnd\">\u00a0<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"\u0152uvres\"><span id=\".C5.92uvres\"><\/span>\u0152uvres<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Math\u00e9matiques_2\"><span id=\"Math.C3.A9matiques_2\"><\/span>Math\u00e9matiques<\/h3>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li>1765\u00a0:\u00a0<i>Du calcul int\u00e9gral<\/i><\/li>\n<li>1768\u00a0:\u00a0<i>Essais d\u2019analyse<\/i>.<\/li>\n<li>1776-1777\u00a0: 22 articles sur l\u2019analyse math\u00e9matique, dans le cadre du\u00a0<i><a title=\"Suppl\u00e9ment \u00e0 l'Encyclop\u00e9die\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Suppl%C3%A9ment_%C3%A0_l%27Encyclop%C3%A9die\">Suppl\u00e9ment \u00e0 l&rsquo;Encyclop\u00e9die<\/a><\/i>.<\/li>\n<li>1778\u00a0:\u00a0<i>Sur quelques s\u00e9ries infinies<\/i>.<\/li>\n<li>1781-1784\u00a0:\u00a0<i>M\u00e9moire sur le calcul des probabilit\u00e9s<\/i>, in\u00a0<i>M\u00e9moires de l\u2019Acad\u00e9mie royale des sciences<\/i>.\n<ul>\n<li>Tome\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"premier\">I<sup>er<\/sup><\/abbr>. R\u00e9flexions sur la r\u00e8gle g\u00e9n\u00e9rale qui prescrit de prendre pour valeur d\u2019un \u00e9v\u00e9nement incertain la probabilit\u00e9 de cet \u00e9v\u00e9nement multipli\u00e9e par la valeur de cet \u00e9v\u00e9nement en lui-m\u00eame (1781)\u00a0;<\/li>\n<li>Tome\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\"><span class=\"romain\">II<\/span><\/abbr>. Application de l\u2019analyse \u00e0 cette question\u00a0: d\u00e9terminer la probabilit\u00e9 qu\u2019un arrangement r\u00e9gulier est l\u2019effet d\u2019une intention de le produire\u00a0;<\/li>\n<li>Tome\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr>. Sur l\u2019\u00e9valuation des droits \u00e9ventuels (1782)\u00a0;<\/li>\n<li>Tome\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\"><span class=\"romain\">IV<\/span><\/abbr>. R\u00e9flexions sur la m\u00e9thode de d\u00e9terminer la probabilit\u00e9 des \u00e9v\u00e9nements futurs d\u2019apr\u00e8s l\u2019observation des \u00e9v\u00e9nements pass\u00e9s (1783)\u00a0;<\/li>\n<li>Tome V. Sur la probabilit\u00e9 des faits extraordinaires. Application de l\u2019article pr\u00e9c\u00e9dent \u00e0 quelques questions de critique (1784).<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li>1786\u00a0: Trait\u00e9 de calcul int\u00e9gral (inachev\u00e9).<\/li>\n<li>1784-1789\u00a0: collaboration aux chapitres de math\u00e9matiques de l\u2019<i><a title=\"Encyclop\u00e9die m\u00e9thodique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Encyclop%C3%A9die_m%C3%A9thodique\">Encyclop\u00e9die m\u00e9thodique<\/a><\/i>.<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Physique\">Physique<\/h3>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li>1767\u00a0:\u00a0<i>Du probl\u00e8me des trois corps<\/i>, Paris, Didot\u00a0<small>[<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/archive.org\/details\/duproblemedestr00degoog\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Farchive.org%2Fdetails%2Fduproblemedestr00degoog\">archive<\/a>]<\/small>]<\/small>.<\/li>\n<li>1778\u00a0:\u00a0<i>Nouvelles exp\u00e9riences sur la r\u00e9sistance des fluides<\/i>, par MM.\u00a0<a title=\"Jean Le Rond d'Alembert\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Le_Rond_d%27Alembert\">d\u2019Alembert<\/a>, le marquis de Condorcet, et l&rsquo;<a title=\"Charles Bossut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles_Bossut\">abb\u00e9 Bossut<\/a>, Paris, Claude-Antoine Jombert\u00a0<small>[<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/archive.org\/details\/nouvellesexprie00bossgoog\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Farchive.org%2Fdetails%2Fnouvellesexprie00bossgoog\">archive<\/a>]<\/small>]<\/small>.<\/li>\n<li>1780\u00a0:\u00a0<i>Essai sur la th\u00e9orie des com\u00e8tes<\/i>. In\u00a0:\u00a0<i>Dissertations sur la th\u00e9orie des com\u00e8tes qui ont concouru au prix propos\u00e9 par l&rsquo;Acad\u00e9mie royale des sciences et belles-lettres de Prusse pour l&rsquo;ann\u00e9e 1777 et adjug\u00e9 en 1778<\/i>, Utrecht, Barthelemy Wild\u00a0<small>[<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=wQ8OAAAAQAAJ\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DwQ8OAAAAQAAJ\">archive<\/a>]<\/small>]<\/small>.<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"\u00c9conomie,_fiscalit\u00e9_et_finance\"><span id=\".C3.89conomie.2C_fiscalit.C3.A9_et_finance\"><\/span>\u00c9conomie, fiscalit\u00e9 et finance<\/h3>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li>1775\u00a0:\u00a0<i>Lettre d\u2019un laboureur de Picardie \u00e0 M. N.*** [Necker], auteur prohibitif \u00e0 Paris<\/i>\u00a0(<small><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k73915n\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k73915n\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/small>).<\/li>\n<li>1775\u00a0:\u00a0<i>R\u00e9flexions sur les corv\u00e9es. Monopole et monopoleur<\/i><\/li>\n<li>1775\u00a0:\u00a0<i>Rapport sur un projet de r\u00e9formateur du cadastre<\/i><\/li>\n<li>1776\u00a0:\u00a0<i>R\u00e9flexions sur le commerce des bleds<\/i>\u00a0(<small><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k417150\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k417150\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/small>).<\/li>\n<li>1792\u00a0:\u00a0<i>Sur la libert\u00e9 de la circulation des subsistances<\/i><\/li>\n<li>1792\u00a0:\u00a0<i>Discours sur les finances<\/i><\/li>\n<li>1792\u00a0:\u00a0<i>Ce que c\u2019est qu\u2019un cultivateur ou un artisan fran\u00e7ais<\/i>\u00a0(<small><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k41741j\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k41741j\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/small>).<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Libert\u00e9s_individuelles\"><span id=\"Libert.C3.A9s_individuelles\"><\/span>Libert\u00e9s individuelles<\/h3>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li>1776\u00a0:\u00a0<i>Fragments sur la libert\u00e9 de la presse<\/i><sup id=\"cite_ref-189\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-189\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>179<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup><\/li>\n<li>1781\u00a0:\u00a0<i><a title=\"R\u00e9flexions sur l'esclavage des n\u00e8gres\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9flexions_sur_l%27esclavage_des_n%C3%A8gres\">R\u00e9flexions sur l&rsquo;esclavage des n\u00e8gres<\/a><\/i><\/li>\n<li>1789\u00a0:\u00a0<i>Au corps \u00e9lectoral sur l&rsquo;esclavage des Noirs<\/i><\/li>\n<li>1789\u00a0:\u00a0<i>R\u00e9glemens de la Soci\u00e9t\u00e9 des amis des noirs<\/i>\u00a0(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/catalogue.bnf.fr\/ark:\/12148\/cb40025966h.public\" rel=\"nofollow\">notice BnF<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fcatalogue.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fcb40025966h.public\">archive<\/a>]<\/small>)<\/li>\n<li>1789\u00a0:\u00a0<i>D\u00e9claration des droits<\/i><\/li>\n<li>1790\u00a0:\u00a0<i><a class=\"extiw\" title=\"s:Sur l\u2019admission des femmes au droit de cit\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikisource.org\/wiki\/Sur_l%E2%80%99admission_des_femmes_au_droit_de_cit%C3%A9\">Sur l\u2019admission des femmes au droit de cit\u00e9<\/a><\/i><\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Organisation_politique\">Organisation politique<\/h3>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li>1788\u00a0:\u00a0<i>Lettres d\u2019un bourgeois de New Haven \u00e0 un citoyen de Virginie, sur l\u2019inutilit\u00e9 de partager le pouvoir l\u00e9gislatif entre plusieurs corps<\/i><\/li>\n<li>1788\u00a0:\u00a0<i>Essai sur la constitution et les fonctions des assembl\u00e9es provinciales<\/i><\/li>\n<li>1789\u00a0:\u00a0<i>R\u00e9flexions sur les pouvoirs et instructions \u00e0 donner par les provinces \u00e0 leurs d\u00e9put\u00e9s aux \u00c9tats g\u00e9n\u00e9raux. Sur la forme des \u00e9lections<\/i><\/li>\n<li>1789\u00a0:\u00a0<i>R\u00e9flexions sur ce qui a \u00e9t\u00e9 fait et sur ce qui reste \u00e0 faire<\/i>\u00a0(<small><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k41730w\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k41730w\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/small>).<\/li>\n<li>1791\u00a0:\u00a0<i>De la R\u00e9publique, ou Un roi est-il n\u00e9cessaire \u00e0 la conservation de la libert\u00e9\u00a0?<\/i><\/li>\n<li>1791\u00a0:\u00a0<i>Discours sur les conventions nationales<\/i><\/li>\n<li>1792\u00a0:\u00a0<i>Sur la n\u00e9cessit\u00e9 de l\u2019union entre les citoyens<\/i><\/li>\n<li>1792\u00a0:\u00a0<i>De la nature des pouvoirs politiques dans une nation libre<\/i><\/li>\n<li>1793\u00a0:\u00a0<i>Ce que les citoyens ont droit d\u2019attendre de leurs repr\u00e9sentants<\/i><\/li>\n<li>1793\u00a0:\u00a0<i>Que toutes les classes de la soci\u00e9t\u00e9 n\u2019ont qu\u2019un m\u00eame int\u00e9r\u00eat<\/i><\/li>\n<li>1793\u00a0:\u00a0<i>Sur la n\u00e9cessit\u00e9 d\u2019\u00e9tablir en France une constitution nouvelle<\/i><\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Politique\">Politique<\/h3>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li>1774\u00a0:\u00a0<span id=\"1774\" class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Lettres d\u2019un th\u00e9ologien \u00e0 l\u2019auteur du Dictionnaire des trois si\u00e8cles<\/cite>, Berlin,\u00a0<time>1774<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=qvFIAAAAcAAJ\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DqvFIAAAAcAAJ\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span>.<\/li>\n<li>1775\u00a0: R\u00e9flexions sur la jurisprudence universelle<\/li>\n<li>1783\u00a0:\u00a0<i>Dialogue entre Aristippe et Diog\u00e8ne sur la flatterie<\/i>,\u00a0<i>Mercure de France<\/i>, novembre 1814,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">279-282<\/span><\/li>\n<li>1783-1788\u00a0:\u00a0<i>Essai pour conna\u00eetre la population du royaume<\/i><\/li>\n<li>1784\u00a0:\u00a0<span id=\"1784\" class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Essai sur l&rsquo;application de l&rsquo;analyse \u00e0 la probabilit\u00e9 des d\u00e9cisions rendues \u00e0 la pluralit\u00e9 des voix<\/cite>,\u00a0<time>1784<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/classiques.uqam.ca\/classiques\/condorcet\/Essai_application_discours_preliminaire\/discours_preliminaire.html\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fclassiques.uqam.ca%2Fclassiques%2Fcondorcet%2FEssai_application_discours_preliminaire%2Fdiscours_preliminaire.html\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span>.<\/li>\n<li>1786\u00a0:\u00a0<i>De l\u2019influence de la r\u00e9volution d\u2019Am\u00e9rique sur les opinions et la l\u00e9gislation de l\u2019Europe<\/i>, d\u00e9di\u00e9 \u00ab\u00a0\u00e0 M. le\u00a0<a title=\"Gilbert du Motier de La Fayette\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gilbert_du_Motier_de_La_Fayette\">Marquis de Lafayette<\/a>, qui, \u00e0 l&rsquo;\u00e2ge o\u00f9 les hommes ordinaires sont \u00e0 peine connus de leur soci\u00e9t\u00e9, a m\u00e9rit\u00e9 le titre de Bienfaiteur des deux Mondes\u00a0\u00bb<\/li>\n<li>1788\u00a0:\u00a0<i>Lettres d\u2019un citoyen des \u00c9tats-Unis \u00e0 un Fran\u00e7ais, sur les affaires pr\u00e9sentes de la France<\/i><\/li>\n<li>1789\u00a0:\u00a0<i>R\u00e9flexions d&rsquo;un citoyen sur la r\u00e9volution de 1788<\/i><\/li>\n<li>1790\u00a0:\u00a0<i>Dissertation philosophique et politique, ou R\u00e9flexions sur cette question \u00ab\u00a0S&rsquo;il est utile aux hommes d&rsquo;\u00eatre tromp\u00e9s\u00a0?\u00a0\u00bb<\/i><\/li>\n<li>1790\u00a0:\u00a0<i>Opinion sur les \u00e9migrants<\/i><\/li>\n<li>1790\u00a0:\u00a0<i>Sur le mot \u00ab\u00a0pamphl\u00e9taire\u00a0\u00bb<\/i><\/li>\n<li>1790\u00a0:\u00a0<i>Le V\u00e9ritable et le Faux Ami du peuple<\/i><\/li>\n<li>1791\u00a0:\u00a0<span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Lettre d&rsquo;un jeune m\u00e9canicien aux auteurs du \u00ab\u00a0R\u00e9publicain\u00a0\u00bb<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/fr.wikisource.org\/wiki\/Lettre_d%E2%80%99un_jeune_m%C3%A9canicien_aux_auteurs_du_R%C3%A9publicain\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Ffr.wikisource.org%2Fwiki%2FLettre_d%25E2%2580%2599un_jeune_m%25C3%25A9canicien_aux_auteurs_du_R%25C3%25A9publicain\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/li>\n<li>1791\u00a0: Discours du 25 octobre sur les \u00e9migrants \u00e0 l\u2019Assembl\u00e9e l\u00e9gislative<\/li>\n<li>1792\u00a0: Rapport et projet de d\u00e9cret sur l&rsquo;organisation g\u00e9n\u00e9rale de l&rsquo;instruction publique pr\u00e9sent\u00e9s \u00e0 l&rsquo;Assembl\u00e9e nationale au nom du Comit\u00e9 d&rsquo;instruction publique<\/li>\n<li>1792\u00a0:\u00a0<span id=\"1791\" class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Cinq m\u00e9moires sur l\u2019instruction publique<\/cite>,\u00a0<time>1791<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/classiques.uqam.ca\/classiques\/condorcet\/cinq_memoires_instruction\/Cinq_memoires_instr_pub.pdf\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fclassiques.uqam.ca%2Fclassiques%2Fcondorcet%2Fcinq_memoires_instruction%2FCinq_memoires_instr_pub.pdf\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0<abbr class=\"abbr indicateur-format format-pdf\" title=\"Document au format Portable Document Format (PDF) d'Adobe\">[PDF]<\/abbr>)<\/small><\/span>.<\/li>\n<li>1792\u00a0:\u00a0<i>La R\u00e9publique fran\u00e7aise aux hommes libres<\/i><\/li>\n<li>1793\u00a0:\u00a0<i>Sur le sens du mot R\u00e9volutionnaire<\/i><\/li>\n<li>1793\u00a0:\u00a0<i>Tableau g\u00e9n\u00e9ral de la science qui a pour objet l\u2019application du calcul aux sciences politiques et morales<\/i><\/li>\n<li>1794\u00a0:\u00a0<i>Moyens d\u2019apprendre \u00e0 compter s\u00fbrement et avec facilit\u00e9<\/i><\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Philosophie\">Philosophie<\/h3>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li>1782\u00a0:\u00a0<i>Lettre sur\u00a0<a title=\"Emanuel Swedenborg\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Emanuel_Swedenborg\">Swedenborg<\/a><\/i><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Discours de r\u00e9ception \u00e0 l\u2019<a title=\"Acad\u00e9mie fran\u00e7aise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Acad%C3%A9mie_fran%C3%A7aise\">Acad\u00e9mie fran\u00e7aise<\/a>, prononc\u00e9 le 21 f\u00e9vrier 1782<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.academie-francaise.fr\/discours-de-reception-du-marquis-de-condorcet\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.academie-francaise.fr%2Fdiscours-de-reception-du-marquis-de-condorcet\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span>.<\/li>\n<li>1795 (posthume)\u00a0:\u00a0<i><a title=\"Esquisse d'un tableau historique des progr\u00e8s de l'esprit humain\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Esquisse_d%27un_tableau_historique_des_progr%C3%A8s_de_l%27esprit_humain\">Esquisse d&rsquo;un tableau historique des progr\u00e8s de l&rsquo;esprit humain<\/a><\/i><\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"\u00c9loges_et_biographies\"><span id=\".C3.89loges_et_biographies\"><\/span>\u00c9loges et biographies<\/h3>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li>1776,\u00a0<i>\u00c9loge de\u00a0<a title=\"Blaise Pascal\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Blaise_Pascal\">Pascal<\/a><\/i><\/li>\n<li>1777,\u00a0<i>\u00c9loge de\u00a0<a title=\"Michel de L'Hospital\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michel_de_L%27Hospital\">Michel de l\u2019H\u00f4pital<\/a><\/i><\/li>\n<li>1773,\u00a0<i>\u00c9loges des acad\u00e9miciens de l\u2019Acad\u00e9mie royale des sciences, morts depuis l\u2019an 1666 jusqu\u2019en 1699<\/i><\/li>\n<li>1786,\u00a0<i>Vie de\u00a0<a title=\"Anne Robert Jacques Turgot\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Anne_Robert_Jacques_Turgot\">Turgot<\/a><\/i><\/li>\n<li>1785,\u00a0<span id=\"1843\" class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">\u00c9loge d&rsquo;<a title=\"Leonhard Euler\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Leonhard_Euler\">Euler<\/a><\/cite>, Paris (29 rue de Seine), Charpentier, libraire-\u00e9diteur,\u00a0<time>1843<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/numelyo.bm-lyon.fr\/f_view\/BML:BML_00GOO0100137001101585383\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fnumelyo.bm-lyon.fr%2Ff_view%2FBML%3ABML_00GOO0100137001101585383\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span>.<\/li>\n<li>1789,\u00a0<i>Vie de\u00a0<a title=\"Voltaire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Voltaire\">Voltaire<\/a><\/i>, In\u00a0:\u00a0<i>\u0152uvres compl\u00e8tes de Voltaire<\/i>, 1785-1789.\u00a0<a class=\"extiw\" title=\"s:Vie de Voltaire par Condorcet\/\u00c9dition Garnier\" href=\"https:\/\/fr.wikisource.org\/wiki\/Vie_de_Voltaire_par_Condorcet\/%C3%89dition_Garnier\">Vie de Voltaire<\/a>.<\/li>\n<li>1789\u00a0:\u00a0<i>\u00c9loge de M. Turgot<\/i>.<\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">D&rsquo;Alembert, sa vie, ses \u0153uvres, sa philosophie<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k8630341v\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k8630341v\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i>)<\/small><\/span>.<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"\u00c9ditions_de_texte\"><span id=\".C3.89ditions_de_texte\"><\/span>\u00c9ditions de texte<\/h3>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li>1776\u00a0:\u00a0<i><a title=\"Pens\u00e9es (Pascal)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pens%C3%A9es_(Pascal)\">Pens\u00e9es<\/a><\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Blaise Pascal\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Blaise_Pascal\">Blaise Pascal<\/a>, \u00e9dition corrig\u00e9e et augment\u00e9e.<\/li>\n<li>1784-1787\u00a0:\u00a0<i>\u0152uvres compl\u00e8tes de\u00a0<a title=\"Voltaire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Voltaire\">Voltaire<\/a><\/i>, \u00e9dit\u00e9es par Condorcet,\u00a0<a title=\"Pierre-Augustin Caron de Beaumarchais\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre-Augustin_Caron_de_Beaumarchais\">Beaumarchais<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"et cetera\">etc.<\/abbr>\u00a0(\u00e9dition dite\u00a0<i>de Kehl<\/i>), 70 volumes.<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"\u00c9ditions_des_\u0153uvres_et_\u00e9crits_de_Condorcet\"><span id=\".C3.89ditions_des_.C5.93uvres_et_.C3.A9crits_de_Condorcet\"><\/span>\u00c9ditions des \u0153uvres et \u00e9crits de Condorcet<\/h2>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><i>\u0152uvres compl\u00e8tes<\/i>, Paris, 1804, 21 tomes.\n<ul>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.nl\/books?id=t-zVEcIloG0C&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">Tome premier.\u00a0<i>\u00c9loges des acad\u00e9miciens de l&rsquo;Acad\u00e9mie royale des sciences, morts depuis l&rsquo;an 1666, jusqu&rsquo;en 1699<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.nl%2Fbooks%3Fid%3Dt-zVEcIloG0C%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.nl\/books?id=VXZ_1VH60QEC&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">Tome II.\u00a0<i>M\u00e9langes de litt\u00e9rature et de philosophie Tome II. \u00c9loges des acad\u00e9miciens de l&rsquo;Acad\u00e9mie royale des sciences, morts depuis l&rsquo;an 1771<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.nl%2Fbooks%3Fid%3DVXZ_1VH60QEC%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.nl\/books?id=ytvAyOzO1AkC&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">Tome III.\u00a0<i>M\u00e9langes de litt\u00e9rature et de philosophie tome III. \u00c9loges des acad\u00e9miciens de l&rsquo;Acad\u00e9mie royale des sciences, morts depuis l&rsquo;an 1783<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.nl%2Fbooks%3Fid%3DytvAyOzO1AkC%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.nl\/books?id=D1HQjKakgdsC&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">Tome IV.\u00a0<i>M\u00e9langes de litt\u00e9rature et de philosophie. \u00c9loges des acad\u00e9miciens de l&rsquo;Acad\u00e9mie royale des sciences, morts depuis l&rsquo;an 1787\u00a0; suivis de ceux de Michel de l&rsquo;h\u00f4pital et de Blaise Pascal<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.nl%2Fbooks%3Fid%3DD1HQjKakgdsC%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.nl\/books?id=9eOV46dTtEQC&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">Tome V.\u00a0<i>Vie de M. Turgot, publi\u00e9e en 1786<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.nl%2Fbooks%3Fid%3D9eOV46dTtEQC%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.nl\/books?id=zvVGqIF5heEC&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">Tome VI.\u00a0<i>M\u00e9langes de litt\u00e9rature et de philosophie. Vie de Voltaire, suivi des advertissements et notes, ins\u00e9r\u00e9s par Condorcet, dans l&rsquo;\u00e9dition compl\u00e8te des \u0153uvres de Voltaire<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.nl%2Fbooks%3Fid%3DzvVGqIF5heEC%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.nl\/books?id=5WCsJxX8h0cC&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">Tome VII.\u00a0<i>M\u00e9langes de litt\u00e9rature et de philosophie. Vie de Voltaire. Seconde partie, contenant les notes ins\u00e9r\u00e9es par Condorcet dans les \u0153uvres compl\u00e8tes de Voltaire<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.nl%2Fbooks%3Fid%3D5WCsJxX8h0cC%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.nl\/books?id=rAcUAAAAQAAJ&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">Tome VIII.\u00a0<i>M\u00e9langes de litt\u00e9rature et de philosophie. Esquisse d&rsquo;un tableau historique des progr\u00e8s de l&rsquo;esprit humaine. Premiere partie<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.nl%2Fbooks%3Fid%3DrAcUAAAAQAAJ%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.nl\/books?id=mRc4cnILR3kC&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">Tome IX.\u00a0<i>M\u00e9langes de litt\u00e9rature et de philosophie Tome IX. Sur l&rsquo;instruction publique<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.nl%2Fbooks%3Fid%3DmRc4cnILR3kC%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.nl\/books?id=msb8Po3PpwkC&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">Tome X.\u00a0<i>M\u00e9langes de litt\u00e9rature et de philosophie Tome X. Lettres d&rsquo;un th\u00e9ologien \u00e0 l&rsquo;auteur des trois si\u00e8cles<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.nl%2Fbooks%3Fid%3Dmsb8Po3PpwkC%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.nl\/books?id=9GiyWubM9UUC&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">Tome XI.\u00a0<i>M\u00e9langes de politique tome XI. R\u00e9flexions sur la jurisprudence criminelle<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.nl%2Fbooks%3Fid%3D9GiyWubM9UUC%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.nl\/books?id=pmWc77jnhnwC&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">Tome XII.\u00a0<i>Lettres d&rsquo;un bourgeois de New-Heaven \u00e0 un citoyen de Virginie, sur l&rsquo;inutilit\u00e9 de partager le pouvoir l\u00e9gislatif entre plusieurs corps<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.nl%2Fbooks%3Fid%3DpmWc77jnhnwC%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.nl\/books?id=DDgEGMkp-aEC&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">Tome XIII.\u00a0<i>M\u00e9langes de politique. Sur les assembl\u00e9es provinciales. Premi\u00e8re partie<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.nl%2Fbooks%3Fid%3DDDgEGMkp-aEC%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.nl\/books?id=DCRRgolhybMC&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">Tome XIV.\u00a0<i>M\u00e9langes de politique. Sur les assembl\u00e9es provinciales. Seconde partie<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.nl%2Fbooks%3Fid%3DDCRRgolhybMC%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.nl\/books?id=wx8BkDa0KCIC&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">Tome XVI.\u00a0<i>Fragment sur la libert\u00e9 de la presse<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.nl%2Fbooks%3Fid%3Dwx8BkDa0KCIC%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.nl\/books?id=UDTT2GOAjM8C&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">Tome XVII.\u00a0<i>M\u00e9langes de politique tome XVII. De l&rsquo;influence d&rsquo;un monarque et d&rsquo;une cour sur les m\u0153urs d&rsquo;un peuple libre<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.nl%2Fbooks%3Fid%3DUDTT2GOAjM8C%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.nl\/books?id=mzCPuHEmI5wC&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">Tome XVIII.\u00a0<i>Sur le sens du mot r\u00e9volutionnaire<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.nl%2Fbooks%3Fid%3DmzCPuHEmI5wC%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.nl\/books?id=aUtIAAAAYAAJ&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">Tome XIX.\u00a0<i>Lettre d&rsquo;un laboureur de Picardie, \u00e0 M. N***. Auteur prohibitif, \u00e0 Paris<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.nl%2Fbooks%3Fid%3DaUtIAAAAYAAJ%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.nl\/books?id=Eq3rotNwTl4C&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">Tome XX.\u00a0<i>M\u00e9langes d&rsquo;economie politique Tome XX. Plan d&rsquo;un emprunt publique, avec des hypoth\u00e8ques sp\u00e9ciales<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.nl%2Fbooks%3Fid%3DEq3rotNwTl4C%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.nl\/books?id=xRK5K3nrFX0C&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">Tome XXI.\u00a0<i>Sur les caisses d&rsquo;accumulation<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.nl%2Fbooks%3Fid%3DxRK5K3nrFX0C%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><i>\u0152uvres de Condorcet<\/i>, publi\u00e9es par\u00a0<a title=\"Arthur O'Connor\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Arthur_O%27Connor\">A. Condorcet O&rsquo;Connor<\/a>\u00a0et M.\u00a0<a title=\"Fran\u00e7ois Arago\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fran%C3%A7ois_Arago\">F. Arago<\/a>, Paris, Firmin Didot fr\u00e8res (rue Jacob,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a056), 1847-1849, 12 volumes (<small><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k58105584\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k58105584\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/small>).<\/li>\n<li><i>Correspondance in\u00e9dite de Condorcet et de\u00a0<a title=\"Anne Robert Jacques Turgot\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Anne_Robert_Jacques_Turgot\">Turgot<\/a>, 1770-1779<\/i>, publi\u00e9e avec des notes et une introduction d&rsquo;apr\u00e8s les autographes de la collection Minoret et les manuscrits de l&rsquo;<a title=\"Institut de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Institut_de_France\">Institut<\/a>, par M.\u00a0<a title=\"Charles Henry\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles_Henry\">Charles Henry<\/a>, Paris, Charavay fr\u00e8res, 1883.<\/li>\n<li><i>Correspondance in\u00e9dite de Condorcet et Madame Suard 1771-1791<\/i>,\u00a0<a title=\"\u00c9lisabeth Badinter\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89lisabeth_Badinter\">\u00c9lisabeth Badinter<\/a>\u00a0(\u00e9d.), Paris, Fayard, 1988.<\/li>\n<li><i>Inventaire Condorcet<\/i>, inventaire de la correspondance et des manuscrits de Condorcet, dirig\u00e9 par Nicolas Rieucau,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.inventaire-condorcet.com\/\" rel=\"nofollow\">en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.inventaire-condorcet.com%2F\">archive<\/a>]<\/small>.<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Ouvrages_de_Condorcet_en_ligne\">Ouvrages de Condorcet en ligne<\/h3>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.inventaire-condorcet.com\/\" rel=\"nofollow\"><i>Inventaire Condorcet<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.inventaire-condorcet.com%2F\">archive<\/a>]<\/small>, inventaire de la correspondance et des manuscrits de Condorcet<\/li>\n<li>Manuscrit de Condorcet \u00ab\u00a0Sur les raisons qui m&rsquo;ont emp\u00each\u00e9 de croire au magn\u00e9tisme animal [de Mesmer]\u00a0\u00bb, texte en ligne et analys\u00e9 sur\u00a0<i><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.bibnum.education.fr\/scienceshumainesetsociales\/diffusion-des-sciences\/sur-les-raisons-qui-m-ont-empeche-jusqu-ici-de-cro\" rel=\"nofollow\">BibNum<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.bibnum.education.fr%2Fscienceshumainesetsociales%2Fdiffusion-des-sciences%2Fsur-les-raisons-qui-m-ont-empeche-jusqu-ici-de-cro\">archive<\/a>]<\/small><\/i><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/docnum.unistra.fr\/cdm\/search\/searchterm\/condorcet\/field\/creato\/mode\/all\/conn\/and\/order\/creato\" rel=\"nofollow\"><i>Moyens d&rsquo;apprendre \u00e0 compter s\u00fbrement et avec facilit\u00e9<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fdocnum.unistra.fr%2Fcdm%2Fsearch%2Fsearchterm%2Fcondorcet%2Ffield%2Fcreato%2Fmode%2Fall%2Fconn%2Fand%2Forder%2Fcreato\">archive<\/a>]<\/small>, num\u00e9ris\u00e9 par le\u00a0<a title=\"Service commun de la documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Service_commun_de_la_documentation\">service commun de la documentation<\/a>\u00a0de l&rsquo;universit\u00e9 de Strasbourg<\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.assemblee-nationale.fr\/histoire\/7ed.asp\" rel=\"nofollow\"><cite>Rapport et projet de d\u00e9cret relatifs \u00e0 l&rsquo;organisation g\u00e9n\u00e9rale de l&rsquo;instruction publique\u00a0: Pr\u00e9sentation \u00e0 l&rsquo;Assembl\u00e9e l\u00e9gislative\u00a0: 20 et 21 avril 1792<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.assemblee-nationale.fr%2Fhistoire%2F7ed.asp\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\"><a title=\"Assembl\u00e9e nationale (France)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Assembl%C3%A9e_nationale_(France)\">Assembl\u00e9e nationale<\/a><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/classiques.uqam.ca\/classiques\/condorcet\/condorcet.html\" rel=\"nofollow\">Liste d&rsquo;ouvrages de Condorcet<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fclassiques.uqam.ca%2Fclassiques%2Fcondorcet%2Fcondorcet.html\">archive<\/a>]<\/small>, sur\u00a0<span class=\"italique\"><a title=\"Universit\u00e9 du Qu\u00e9bec \u00e0 Montr\u00e9al\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Universit%C3%A9_du_Qu%C3%A9bec_%C3%A0_Montr%C3%A9al\">Universit\u00e9 du Qu\u00e9bec \u00e0 Montr\u00e9al<\/a><\/span><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Pour_approfondir\">Pour approfondir<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"autres-projets boite-grise boite-a-droite noprint js-interprojets\" style=\"text-align: justify;\">\n<p class=\"titre\">Sur les autres projets Wikimedia\u00a0:<\/p>\n<ul class=\"noarchive plainlinks\">\n<li class=\"commons\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/Marquis_de_Condorcet?uselang=fr\">Nicolas de Condorcet<\/a>, sur\u00a0<span class=\"project\">Wikimedia Commons<\/span><\/li>\n<li class=\"wikisource\"><a class=\"extiw\" title=\"s:Auteur:Nicolas de Condorcet\" href=\"https:\/\/fr.wikisource.org\/wiki\/Auteur:Nicolas_de_Condorcet\">Nicolas de Condorcet<\/a>,\u00a0<span class=\"nowrap\">sur\u00a0<span class=\"project\">Wikisource<\/span><\/span><\/li>\n<li class=\"wikiquote\"><a class=\"extiw\" title=\"q:Nicolas de Condorcet\" href=\"https:\/\/fr.wikiquote.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet\">Nicolas de Condorcet<\/a>,\u00a0<span class=\"nowrap\">sur\u00a0<span class=\"project\">Wikiquote<\/span><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Bibliographie\">Bibliographie<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Biographies_et_ouvrages_g\u00e9n\u00e9raux\"><span id=\"Biographies_et_ouvrages_g.C3.A9n.C3.A9raux\"><\/span>Biographies et ouvrages g\u00e9n\u00e9raux<\/h4>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span id=\"BadinterBadinter1988\" class=\"ouvrage\"><span id=\"\u00c9lisabeth_BadinterRobert_Badinter1988\" class=\"ouvrage\"><a title=\"\u00c9lisabeth Badinter\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89lisabeth_Badinter\">\u00c9lisabeth\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Badinter<\/span><\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Robert Badinter\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Robert_Badinter\">Robert\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Badinter<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Condorcet (1743-1794)\u00a0: un intellectuel en politique<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"Librairie Arth\u00e8me Fayard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Librairie_Arth%C3%A8me_Fayard\">Fayard<\/a>,\u00a0<time>1988<\/time>, 658\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-213-01873-1\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-213-01873-1\"><span class=\"nowrap\">2-213-01873-1<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<span class=\"nowrap\" title=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\">\u00a0<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/20px-Icon_flat_design_plume.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/40px-Icon_flat_design_plume.svg.png 2x\" alt=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"330\" data-file-height=\"158\" \/><\/span>\n<div>Nouvelle \u00e9dition revue et augment\u00e9e\u00a0:\u00a0<span id=\"BadinterBadinter2001\" class=\"ouvrage\"><span id=\"\u00c9lisabeth_BadinterRobert_Badinter2001\" class=\"ouvrage\"><a title=\"\u00c9lisabeth Badinter\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89lisabeth_Badinter\">\u00c9lisabeth\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Badinter<\/span><\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Robert Badinter\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Robert_Badinter\">Robert\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Badinter<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Condorcet (1743-1794)\u00a0: un intellectuel en politique<\/cite>,\u00a0<a title=\"Hachette Livre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hachette_Livre\">Librairie g\u00e9n\u00e9rale fran\u00e7aise<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Le Livre de poche\u00a0\u00bb (<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a06775),\u00a0<time>2001<\/time>, 765\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-253-05327-9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-253-05327-9\"><span class=\"nowrap\">2-253-05327-9<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/div>\n<\/li>\n<li><span id=\"ChouilletCrepel1997\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Anne-Marie_ChouilletPierre_Crepel1997\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Anne-Marie Chouillet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Anne-Marie_Chouillet\">Anne-Marie Chouillet<\/a>\u00a0et Pierre Crepel (<abbr class=\"abbr\" title=\"directeur de publication\">dir.<\/abbr>),\u00a0<cite class=\"italique\">Condorcet\u00a0: homme des Lumi\u00e8res et de la R\u00e9volution<\/cite>, Lyon, ENS \u00c9ditions,\u00a0<time>1997<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"EAN 13\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/EAN_13\">EAN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782902126194\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782902126194\"><span class=\"nowrap\">9782902126194<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.openedition.org\/enseditions\/23843\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.openedition.org%2Fenseditions%2F23843\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<span class=\"nowrap\" title=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\">\u00a0<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/20px-Icon_flat_design_plume.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/40px-Icon_flat_design_plume.svg.png 2x\" alt=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"330\" data-file-height=\"158\" \/><\/span>\n<ul>\n<li><span id=\"Chamoux1997\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Simone_Chamoux1997\" class=\"ouvrage\">Simone Chamoux,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0L&rsquo;ascendance dauphinoise de Condorcet\u00a0\u00bb<\/cite>, dans\u00a0<cite class=\"italique\">op.cit\u00e9<\/cite>,\u00a0<time>1997<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">19-29<\/span><\/span><\/span>;<\/li>\n<li><span id=\"Dippel1997\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Horst_Dippel1997\" class=\"ouvrage\">Horst Dippel,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0Condorcet et la discussion des constitutions am\u00e9ricaines en France avant 1789\u00a0\u00bb<\/cite>, dans\u00a0<cite class=\"italique\">op. cit\u00e9<\/cite>,\u00a0<time>1997<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">201-206<\/span><\/span><\/span>.<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li>Jean-Paul de Lagrave (dir.),\u00a0<i>Condorcet (1743-1794)\u00a0: le condor des Lumi\u00e8res<\/i>, Montr\u00e9al\u00a0: D\u00e9partement de philosophie, UQAM, 1993, 340 p.<\/li>\n<li>P. Cr\u00e9pel, Chr. Gilain (dir.),\u00a0<i>Condorcet\u00a0: math\u00e9maticien, \u00e9conomiste, philosophe, homme politique<\/i>, colloque international, Paris, S.I. Minerve, 1989.<\/li>\n<li><span id=\"Alengry1904\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Franck_Alengry1904\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Franck Alengry\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Franck_Alengry\">Franck Alengry<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Condorcet\u00a0: Guide de la r\u00e9volution fran\u00e7aise &#8211; Th\u00e9oricien du droit constitutionnel et Pr\u00e9curseur de la science sociale<\/cite>, Slatkine reprints (1971),\u00a0<time>1904<\/time><\/span><\/span>,<small>\u00a0(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k25884n\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k25884n\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i>)<\/small>.\u00a0<span title=\"Document utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l\u2019article\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/20px-Icon_flat_design_plume.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/40px-Icon_flat_design_plume.svg.png 2x\" alt=\"Document utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l\u2019article\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"330\" data-file-height=\"158\" \/><\/span><\/li>\n<li><a title=\"Fran\u00e7ois Arago\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fran%C3%A7ois_Arago\">Fran\u00e7ois Arago<\/a>,\u00a0<i>Biographie de Marie-Jean-Antoine-Nicolas Caritat de Condorcet<\/i>, lue \u00e0 la s\u00e9ance publique du 28 d\u00e9cembre 1841, dans\u00a0<i>M\u00e9moires de l&rsquo;Acad\u00e9mie des sciences de l&rsquo;Institut de France<\/i>, Gauthier-Villars, Paris, 1849, tome 20,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">I-CXIII<\/span>\u00a0<small><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k3235f\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k3235f\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/small>\u00a0;\u00a0<i>\u0152uvres compl\u00e8tes de Fran\u00e7ois Arago<\/i>, 1854, 2,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">117-246<\/span>.Biographie lue par extraits en s\u00e9ance publique de l&rsquo;Acad\u00e9mie des sciences, le 28 d\u00e9cembre 1841.<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Ouvrages_sur_l'activit\u00e9_et_les_\u0153uvres_de_Condorcet\"><span id=\"Ouvrages_sur_l.27activit.C3.A9_et_les_.C5.93uvres_de_Condorcet\"><\/span>Ouvrages sur l&rsquo;activit\u00e9 et les \u0153uvres de Condorcet<\/h4>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span id=\"Baker1988\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Keith_Michael_Baker1988\" class=\"ouvrage\">Keith Michael\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Baker<\/span>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"traduction\">trad.<\/abbr>\u00a0Michel Nobile,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pr\u00e9face\">pr\u00e9f.<\/abbr>\u00a0<a title=\"Fran\u00e7ois Furet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fran%C3%A7ois_Furet\">Fran\u00e7ois Furet<\/a>),\u00a0<cite class=\"italique\">Condorcet\u00a0: raison et politique<\/cite>\u00a0[\u00ab\u00a0Condorcet\u00a0: From Natural Philosophy to Social Mathematics\u00a0\u00bb], Paris,\u00a0<a title=\"Hermann (maison d'\u00e9dition)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hermann_(maison_d%27%C3%A9dition)\">Hermann<\/a>,\u00a0<time>1988<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"16\"><span class=\"romain\">XVI<\/span><\/abbr>-623\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-7056-6090-9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-7056-6090-9\"><span class=\"nowrap\">2-7056-6090-9<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.persee.fr\/doc\/rfsp_0035-2950_1990_num_40_1_394463\" rel=\"nofollow\">pr\u00e9sentation en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Frfsp_0035-2950_1990_num_40_1_394463\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>,\u00a0<small>[<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.persee.fr\/doc\/rfsoc_0035-2969_1989_num_30_3_2661\" rel=\"nofollow\">pr\u00e9sentation en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Frfsoc_0035-2969_1989_num_30_3_2661\">archive<\/a>]<\/small>]<\/small>,\u00a0<small>[<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.persee.fr\/doc\/dhs_0070-6760_1977_num_9_1_1144_t1_0445_0000_4\" rel=\"nofollow\">pr\u00e9sentation en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Fdhs_0070-6760_1977_num_9_1_1144_t1_0445_0000_4\">archive<\/a>]<\/small>]<\/small>,\u00a0<small>[<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.persee.fr\/doc\/rhs_0151-4105_1978_num_31_3_1584\" rel=\"nofollow\">pr\u00e9sentation en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Frhs_0151-4105_1978_num_31_3_1584\">archive<\/a>]<\/small>]<\/small><\/li>\n<li><span id=\"Delsaux1931\" class=\"ouvrage\"><span id=\"H\u00e9l\u00e8ne_Delsaux1931\" class=\"ouvrage\">H\u00e9l\u00e8ne Delsaux,\u00a0<cite class=\"italique\">Condorcet journaliste\u00a0: 1790-1794<\/cite>, Paris, H. Champion,\u00a0<time>1931<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k97608302\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k97608302\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li>Charles Coutel,\u00a0<i>Condorcet\u00a0: instituer le citoyen<\/i>, Paris, Le Bien commun, 1996.<\/li>\n<li><span id=\"Domin\u00e91997\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean-Fran\u00e7ois_Domin\u00e91997\" class=\"ouvrage\">Jean-Fran\u00e7ois\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Domin\u00e9<\/span>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0Saint-Just, Vergniaud et le projet de Constitution de Condorcet\u00a0: une approche rh\u00e9torique\u00a0\u00bb<\/cite>, dans\u00a0<a title=\"Jean-Paul Bertaud\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Paul_Bertaud\">Jean-Paul Bertaud<\/a>, Fran\u00e7oise Brunel, Catherine Duprat&#8230;[et al.] (dir.),\u00a0<cite class=\"italique\">M\u00e9langes Michel Vovelle\u00a0: sur la R\u00e9volution, approches plurielles \/ volume de l&rsquo;Institut d&rsquo;histoire de la R\u00e9volution fran\u00e7aise<\/cite>, Paris, Soci\u00e9t\u00e9 des \u00c9tudes Robespierristes,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Biblioth\u00e8que d&rsquo;histoire r\u00e9volutionnaire. Nouvelle s\u00e9rie\u00a0\u00bb (<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a02),\u00a0<time>1997<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"26\"><span class=\"romain\">XXVI<\/span><\/abbr>-598\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-908327-39-2\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-908327-39-2\"><span class=\"nowrap\">2-908327-39-2<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">227-232<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li><a title=\"Joffre Dumazedier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Joffre_Dumazedier\">Joffre Dumazedier<\/a>\u00a0et \u00c9ric Donfu,\u00a0<i>La Le\u00e7on de Condorcet, une conception oubli\u00e9e de l&rsquo;instruction pour tous n\u00e9cessaire \u00e0 une R\u00e9publique<\/i>, Paris, L&rsquo;Harmattan, 1994<\/li>\n<li><span id=\"Granger_1989\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Gilles Gaston Granger\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gilles_Gaston_Granger\">Gilles Gaston Granger<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">La Math\u00e9matique sociale du marquis de Condorcet<\/cite>, Paris, Hermann,\u00a0<time>1989<\/time><\/span>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"Deuxi\u00e8me\">2<sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0\u00e9dition)\u00a0<span title=\"Document utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l\u2019article\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/20px-Icon_flat_design_plume.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/40px-Icon_flat_design_plume.svg.png 2x\" alt=\"Document utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l\u2019article\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"330\" data-file-height=\"158\" \/><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Hincker1997\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Fran\u00e7ois_Hincker1997\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Fran\u00e7ois Hincker\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fran%C3%A7ois_Hincker\">Fran\u00e7ois\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Hincker<\/span><\/a>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0Condorcet, chroniqueur parlementaire\u00a0\u00bb<\/cite>, dans\u00a0<a title=\"Jean-Paul Bertaud\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Paul_Bertaud\">Jean-Paul Bertaud<\/a>, Fran\u00e7oise Brunel, Catherine Duprat\u2026 [et al.] (dir.),\u00a0<cite class=\"italique\">M\u00e9langes Michel Vovelle\u00a0: sur la R\u00e9volution, approches plurielles \/ volume de l&rsquo;Institut d&rsquo;histoire de la R\u00e9volution fran\u00e7aise<\/cite>, Paris, Soci\u00e9t\u00e9 des \u00e9tudes robespierristes,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Biblioth\u00e8que d&rsquo;histoire r\u00e9volutionnaire. Nouvelle s\u00e9rie\u00a0\u00bb (<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a02),\u00a0<time>1997<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"26\"><span class=\"romain\">XXVI<\/span><\/abbr>-598\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-908327-39-2\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-908327-39-2\"><span class=\"nowrap\">2-908327-39-2<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">219-226<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li><a title=\"Catherine Kintzler\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Catherine_Kintzler\">Catherine Kintzler<\/a>,\u00a0<i>Condorcet, l\u2019instruction publique et la naissance du citoyen<\/i>, Paris, Folio-Essais, 1987<\/li>\n<li><span id=\"Jolibert1992\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Bernard_Jolibert1992\" class=\"ouvrage\">Bernard Jolibert, \u00ab\u00a0<cite>Profils d&rsquo;\u00e9ducateurs\u00a0: Condorcet (1743-1794)<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Perspectives\u00a0: revue trimestrielle de l&rsquo;\u00e9ducation<\/i>, Paris, UNESCO,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a0XXII,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a02 (82),\u200e\u00a0<time>1992<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">275-284<\/span>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/unesdoc.unesco.org\/ark:\/48223\/pf0000095326_fre\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Funesdoc.unesco.org%2Fark%3A%2F48223%2Fpf0000095326_fre\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.cairn.info\/revue-francaise-de-droit-constitutionnel-2003-3-page-483.htm\" rel=\"nofollow\">Anne-C\u00e9cile Mercier, \u00ab\u00a0Le r\u00e9f\u00e9rendum d&rsquo;initiative populaire\u00a0: un trait m\u00e9connu du g\u00e9nie de Condorcet\u00a0\u00bb, Revue fran\u00e7aise de droit constitutionnel 3\/2003 (<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a055),\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">483-512<\/span><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.cairn.info%2Frevue-francaise-de-droit-constitutionnel-2003-3-page-483.htm\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a title=\"Henri de Montfort\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Henri_de_Montfort\">Henri de Montfort<\/a>,\u00a0<i>Les Id\u00e9es de Condorcet sur le suffrage<\/i>, Soci\u00e9t\u00e9 fran\u00e7aise d\u2019imprimerie et de librairie, Poitiers, 1915\u00a0; r\u00e9\u00e9dition Slatkine, Gen\u00e8ve, 1970<\/li>\n<li>Antoine Diannyere,\u00a0<i>Condorcet (Notice sur la vie et les ouvrages de Condorcet, suivie de conseils \u00e0 sa fille)<\/i>, Le Livre d&rsquo;histoire-Lorisse, Paris 2000\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-84435-180-8\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-84435-180-8\"><span class=\"nowrap\">2-84435-180-8<\/span><\/a>)<\/small><\/li>\n<li>Madeleine Arnold-T\u00e9tard,\u00a0<i>Sophie de Grouchy, marquise de Condorcet, la dame de c\u0153ur<\/i>, pr\u00e9face du professeur Jean Paul De Lagrave, \u00e9ditions Christian, 2006<\/li>\n<li><a title=\"Jean de Viguerie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_de_Viguerie\">Jean de Viguerie<\/a>,\u00a0<i>Les P\u00e9dagogues<\/i>, Paris, Le Cerf, 2011<\/li>\n<li><span id=\"Williams2004\" class=\"ouvrage\"><span id=\"David_Williams2004\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0David Williams,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Condorcet and modernity<\/cite>, Cambridge University Press,\u00a0<time>2004<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.1017\/CBO9780511490798\" rel=\"nofollow\">10.1017\/CBO9780511490798<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>.<span class=\"nowrap\" title=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\">\u00a0<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/20px-Icon_flat_design_plume.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/40px-Icon_flat_design_plume.svg.png 2x\" alt=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"330\" data-file-height=\"158\" \/><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Poujol1987\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jacques_Poujol1987\" class=\"ouvrage\">Jacques Poujol, \u00ab\u00a0<cite>Aux sources de l&rsquo;\u00c9dit de 1787\u00a0: une \u00e9tude bibliographique<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Bulletin de la Soci\u00e9t\u00e9 de l&rsquo;Histoire du Protestantisme Fran\u00e7ais (1903-2015)<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a0133,\u200e\u00a0<time>1987<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">343-384<\/span>\u00a0<small>(<a title=\"JSTOR\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/JSTOR\">JSTOR<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/jstor.org\/stable\/4296248\" rel=\"nofollow\">4296248<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>.<span class=\"nowrap\" title=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\">\u00a0<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/20px-Icon_flat_design_plume.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/40px-Icon_flat_design_plume.svg.png 2x\" alt=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"330\" data-file-height=\"158\" \/><\/span><\/li>\n<li>Sur la monnaie et les assignats\n<ul>\n<li><span id=\"Charlet1997\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Christian_Charlet1997\" class=\"ouvrage\">Christian Charlet,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0Condorcet, inspecteur g\u00e9n\u00e9ral des Monnaies de France (1775-1790)\u00a0\u00bb<\/cite>, dans Pierre Cr\u00e9pel (dir.),\u00a0<cite class=\"italique\">Condorcet\u00a0: Homme des Lumi\u00e8res et de la R\u00e9volution<\/cite>, ENS \u00c9ditions,\u00a0<time>1997<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9791036203633\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9791036203633\"><span class=\"nowrap\">9791036203633<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.4000\/books.enseditions.23843\" rel=\"nofollow\">10.4000\/books.enseditions.23843<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>.<span class=\"nowrap\" title=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\">\u00a0<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/20px-Icon_flat_design_plume.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/40px-Icon_flat_design_plume.svg.png 2x\" alt=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"330\" data-file-height=\"158\" \/><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Gillard1996\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Lucien_Gillard1996\" class=\"ouvrage\">Lucien Gillard, \u00ab\u00a0<cite>Condorcet, deux autres paradoxes\u00a0?<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Annales. Histoire, Sciences Sociales<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ros\">n<sup>os<\/sup><\/abbr>\u00a051\/1,\u200e\u00a0<time>1996<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">201-214<\/span>\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.3406\/ahess.1996.410840\" rel=\"nofollow\">10.3406\/ahess.1996.410840<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.persee.fr\/doc\/ahess_0395-2649_1996_num_51_1_410840\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Fahess_0395-2649_1996_num_51_1_410840\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<span class=\"nowrap\" title=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\">\u00a0<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/20px-Icon_flat_design_plume.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/40px-Icon_flat_design_plume.svg.png 2x\" alt=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"330\" data-file-height=\"158\" \/><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Dorigny1996\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Marcel_Dorigny1996\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Marcel Dorigny\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marcel_Dorigny\">Marcel Dorigny<\/a>, \u00ab\u00a0<cite>Condorcet et les assignats\u00a0: pr\u00e9sentation<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Dix-Huiti\u00e8me Si\u00e8cle<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a028,\u200e\u00a0<time>1996<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">289-290<\/span>\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.3406\/dhs.1996.2115\" rel=\"nofollow\">10.3406\/dhs.1996.2115<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>.<span class=\"nowrap\" title=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\">\u00a0<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/20px-Icon_flat_design_plume.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/40px-Icon_flat_design_plume.svg.png 2x\" alt=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"330\" data-file-height=\"158\" \/><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Albertone1996\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Manuela_Albertone1996\" class=\"ouvrage\">Manuela Albertone, \u00ab\u00a0<cite>Les fondements d&rsquo;un refus (1789-1791)<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Dix-Huiti\u00e8me Si\u00e8cle<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a028,\u200e\u00a0<time>1996<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">291-300<\/span>\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.3406\/dhs.1996.2116\" rel=\"nofollow\">10.3406\/dhs.1996.2116<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>.<span class=\"nowrap\" title=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\">\u00a0<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/20px-Icon_flat_design_plume.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/40px-Icon_flat_design_plume.svg.png 2x\" alt=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"330\" data-file-height=\"158\" \/><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Rieucau1996\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean-Nicolas_Rieucau1996\" class=\"ouvrage\">Jean-Nicolas Rieucau, \u00ab\u00a0<cite>D\u00e9faillance instrumentale et d\u00e9fiance g\u00e9n\u00e9ralis\u00e9e. Le d\u00e9bat de 1790<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Dix-Huiti\u00e8me Si\u00e8cle<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a028,\u200e\u00a0<time>1996<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">301-314<\/span>\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.3406\/dhs.1996.2117\" rel=\"nofollow\">10.3406\/dhs.1996.2117<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>.<span class=\"nowrap\" title=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\">\u00a0<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/20px-Icon_flat_design_plume.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/40px-Icon_flat_design_plume.svg.png 2x\" alt=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"330\" data-file-height=\"158\" \/><\/span><\/li>\n<li><span id=\"DorignyHinckerHincker1996\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Marcel_DorignyFran\u00e7ois_HinckerMonique_Hincker1996\" class=\"ouvrage\">Marcel Dorigny,\u00a0<a title=\"Fran\u00e7ois Hincker\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fran%C3%A7ois_Hincker\">Fran\u00e7ois Hincker<\/a>\u00a0et Monique Hincker, \u00ab\u00a0<cite>Le ralliement aux assignats. \u00c9tapes et modalit\u00e9s (1791-1792)<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Dix-Huiti\u00e8me Si\u00e8cle<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a028,\u200e\u00a0<time>1996<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">315-324<\/span>\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.3406\/dhs.1996.2118\" rel=\"nofollow\">10.3406\/dhs.1996.2118<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>.<span class=\"nowrap\" title=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\">\u00a0<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/20px-Icon_flat_design_plume.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/40px-Icon_flat_design_plume.svg.png 2x\" alt=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"330\" data-file-height=\"158\" \/><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li>Sur les statistiques\n<ul>\n<li><a title=\"Bernard Bru\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bernard_Bru\">Bernard Bru<\/a>, (1988). \u00ab\u00a0Condorcet, statistique math\u00e9matique et th\u00e9orie de la connaissance\u00a0\u00bb.\u00a0<i>Revue de Synth\u00e8se<\/i>, CXIX.<\/li>\n<li><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0K. M. Baker (1975).\u00a0<i>Condorcet: From Natural Philosophy to Social Mathematics<\/i>. The University of Chicago Press.<\/li>\n<li><a title=\"\u00c9ric Brian\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ric_Brian\">\u00c9ric Brian<\/a>\u00a0(1994).\u00a0<i>La mesure de l\u2019\u00c9tat<\/i>.\u00a0<a title=\"\u00c9ditions Albin Michel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_Albin_Michel\">\u00c9ditions Albin Michel<\/a>.\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782226068705\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782226068705\"><span class=\"nowrap\">9782226068705<\/span><\/a>)<\/small><\/li>\n<li><a title=\"Pierre Cr\u00e9pel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Cr%C3%A9pel\">Pierre Cr\u00e9pel<\/a>\u00a0(1988). \u00ab\u00a0Condorcet et l&rsquo;estimation statistique\u00a0\u00bb.\u00a0<i>Statistique et analyse des donn\u00e9es<\/i>, 13(2), 43-64. Disponible sur\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.numdam.org\/item\/SAD_1988__13_2_43_0\/\" rel=\"nofollow\">NUMDAM<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.numdam.org%2Fitem%2FSAD_1988__13_2_43_0%2F\">archive<\/a>]<\/small>.<\/li>\n<li><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a title=\"Charles Gillispie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles_Gillispie\">Charles Gillispie<\/a>\u00a0(1972). \u00ab\u00a0Probability and Politics: Laplace, Condorcet, and Turgot\u00a0\u00bb.\u00a0<i>Proceedings of the American Philosophical Society<\/i>, 116(1).<\/li>\n<li><a title=\"Gilles Gaston Granger\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gilles_Gaston_Granger\">Gilles Gaston Granger<\/a>\u00a0(1956).\u00a0<i>La math\u00e9matique sociale du marquis de Condorcet<\/i>.\u00a0<a title=\"Presses universitaires de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Presses_universitaires_de_France\">Presses universitaires de France<\/a>.<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Filmographie\">Filmographie<\/h3>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><i>Condorcet<\/i>, de\u00a0<a title=\"Michel Soutter\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michel_Soutter\">Michel Soutter<\/a>\u00a0(1989),\u00a0<a title=\"Mini-s\u00e9rie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mini-s%C3%A9rie\">mini-s\u00e9rie<\/a>\u00a0t\u00e9l\u00e9vis\u00e9e d&rsquo;apr\u00e8s l&rsquo;\u0153uvre de\u00a0<a title=\"Robert Badinter\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Robert_Badinter\">Robert<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"\u00c9lisabeth Badinter\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89lisabeth_Badinter\">\u00c9lisabeth Badinter<\/a>, avec\u00a0<a title=\"Pierre Arditi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Arditi\">Pierre Arditi<\/a>\u00a0dans le r\u00f4le-titre.<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Articles_connexes\">Articles connexes<\/h3>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><a title=\"Liste des membres de l'Acad\u00e9mie royale des sciences\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Liste_des_membres_de_l%27Acad%C3%A9mie_royale_des_sciences\">Liste des membres de l&rsquo;Acad\u00e9mie royale des sciences<\/a><\/li>\n<li>Condorcet a sa statue parmi les\u00a0<a title=\"Hommes illustres (Louvre)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hommes_illustres_(Louvre)\">Hommes illustres (Louvre)<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Mus\u00e9e Condorcet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mus%C3%A9e_Condorcet\">Mus\u00e9e Condorcet<\/a>, maison natale de Condorcet \u00e0\u00a0<a title=\"Ribemont\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ribemont\">Ribemont<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Th\u00e9or\u00e8me du jury\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Th%C3%A9or%C3%A8me_du_jury\">Th\u00e9or\u00e8me du jury<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Club de 1789\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Club_de_1789\">Club de 1789<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Gironde (R\u00e9volution fran\u00e7aise)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gironde_(R%C3%A9volution_fran%C3%A7aise)\">Gironde (R\u00e9volution fran\u00e7aise)<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Andr\u00e9 Dupin de Beaumont\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andr%C3%A9_Dupin_de_Beaumont\">Andr\u00e9 Dupin de Beaumont<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Liens_externes\">Liens externes<\/h3>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span id=\"O'ConnorRobertson\" class=\"ouvrage\"><span id=\"John_J._O'ConnorEdmund_F._Robertson\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a title=\"John J. O'Connor\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/John_J._O%27Connor\">John J. O&rsquo;Connor<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Edmund Robertson\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Edmund_Robertson\">Edmund F. Robertson<\/a>, \u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/mathshistory.st-andrews.ac.uk\/Biographies\/Condorcet\" rel=\"nofollow\"><cite lang=\"en\">Marie Jean Antoine Nicolas de Caritat Condorcet<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fmathshistory.st-andrews.ac.uk%2FBiographies%2FCondorcet\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\"><a title=\"MacTutor History of Mathematics archive\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/MacTutor_History_of_Mathematics_archive\">MacTutor<\/a><\/span>,\u00a0<a title=\"Universit\u00e9 de St Andrews\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Universit%C3%A9_de_St_Andrews\">universit\u00e9 de St Andrews<\/a><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.mezetulle.net\/article-1560495.html\" rel=\"nofollow\"><i>Condorcet, l\u2019instruction et la cit\u00e9<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.mezetulle.net%2Farticle-1560495.html\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0et\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.mezetulle.net\/article-1670231.html\" rel=\"nofollow\"><i>Condorcet et Montesquieu<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.mezetulle.net%2Farticle-1670231.html\">archive<\/a>]<\/small>. Articles en ligne de Catherine Kintzler<\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.friedrich.uni-trier.de\/oeuvres\/25\/407\/\" rel=\"nofollow\">Correspondance avec Fr\u00e9d\u00e9ric II de Prusse<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.friedrich.uni-trier.de%2Foeuvres%2F25%2F407%2F\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><span class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/philosophy-science-humanities-controversies.com\/listview-list.php?author=Condorcet&amp;first_name=Nicolas%20de\" rel=\"nofollow\"><cite lang=\"en\">Nicolas de Condorcet<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fphilosophy-science-humanities-controversies.com%2Flistview-list.php%3Fauthor%3DCondorcet%26first_name%3DNicolas%2520de\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">Philosophy Dictionary of Arguments<\/span><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Bases_de_donn\u00e9es_et_dictionnaires\"><span id=\"Bases_de_donn.C3.A9es_et_dictionnaires\"><\/span>Bases de donn\u00e9es et dictionnaires<\/h4>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span class=\"wd_p485\">Archives conserv\u00e9es par<\/span>\u00a0:\u00a0<a title=\"Archives d\u00e9partementales des Yvelines\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Archives_d%C3%A9partementales_des_Yvelines\">archives d\u00e9partementales des Yvelines<\/a>\u00a0(E\/SUP 120-125)<\/li>\n<li><span class=\"liste-horizontale noarchive\"><span class=\"wd_identifiers\">Ressources relatives \u00e0 la recherche<\/span>\u00a0:\u00a0<\/span>\n<ul>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.biodiversitylibrary.org\/creator\/261391\" rel=\"nofollow\"><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">Biodiversity Heritage Library<\/span><\/a><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/classiques.uqam.ca\/classiques\/condorcet\/condorcet.html\" rel=\"nofollow\">Les Classiques des sciences sociales<\/a><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/cths.fr\/an\/savant.php?id=117163\" rel=\"nofollow\"><i>La France savante<\/i><\/a><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/isidore.science\/a\/condorcet_jean_antoine_nicolas_de_caritat_marquis_de\" rel=\"nofollow\">Isidore<\/a><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/genealogy.math.ndsu.nodak.edu\/id.php?id=145986\" rel=\"nofollow\"><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">Mathematics Genealogy Project<\/span><\/a><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.persee.fr\/authority\/173724\" rel=\"nofollow\">Pers\u00e9e<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><span class=\"liste-horizontale noarchive\"><span class=\"wd_identifiers\">Ressources relatives aux beaux-arts<\/span>\u00a0:\u00a0<\/span>\n<ul>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.britishmuseum.org\/collection\/term\/BIOG151955\" rel=\"nofollow\"><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">British Museum<\/span><\/a><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.npg.org.uk\/collections\/search\/person\/mp65838\" rel=\"nofollow\"><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">National Portrait Gallery<\/span><\/a><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.getty.edu\/vow\/ULANFullDisplay?find=&amp;role=&amp;nation=&amp;subjectid=500354588\" rel=\"nofollow\"><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">Union List of Artist Names<\/span><\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><span class=\"liste-horizontale noarchive\"><span class=\"wd_identifiers\">Ressource relative \u00e0 plusieurs domaines<\/span>\u00a0:\u00a0<\/span>\n<ul>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.patrimoine-culturel.gouv.qc.ca\/rpcq\/detail.do?methode=consulter&amp;type=pge&amp;id=22891\" rel=\"nofollow\">R\u00e9pertoire du patrimoine culturel du Qu\u00e9bec<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><span class=\"liste-horizontale noarchive\"><span class=\"wd_identifiers\">Ressource relative \u00e0 la litt\u00e9rature<\/span>\u00a0:\u00a0<\/span>\n<ul>\n<li><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.academie-francaise.fr\/les-immortels\/jean-antoine-nicolas-de-caritat-marquis-de-condorcet\" rel=\"nofollow\">Acad\u00e9mie fran\u00e7aise\u00a0<small>(membres)<\/small><\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><span class=\"liste-horizontale noarchive\"><span class=\"wd_identifiers\">Ressource relative \u00e0 la sant\u00e9<\/span>\u00a0:\u00a0<\/span>\n<ul>\n<li><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biusante.parisdescartes.fr\/histoire\/biographies\/index.php?cle=16492\" rel=\"nofollow\">Biblioth\u00e8que interuniversitaire de sant\u00e9<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><span class=\"liste-horizontale noarchive\"><span class=\"wd_identifiers\">Ressource relative \u00e0 la vie publique<\/span>\u00a0:\u00a0<\/span>\n<ul>\n<li><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.assemblee-nationale.fr\/sycomore\/fiche.asp?num_dept=11572\" rel=\"nofollow\">Base Sycomore<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li>\n<div class=\"liste-horizontale\"><span class=\"wd_identifiers\">Notices dans des dictionnaires ou encyclop\u00e9dies g\u00e9n\u00e9ralistes<\/span>\u00a0:\u00a0<\/p>\n<ul>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.britannica.com\/biography\/Marie-Jean-Antoine-Nicolas-de-Caritat-marquis-de-Condorcet\" rel=\"nofollow\"><i>Britannica<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.britannica.com%2Fbiography%2FMarie-Jean-Antoine-Nicolas-de-Caritat-marquis-de-Condorcet\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/brockhaus.de\/ecs\/enzy\/article\/condorcet-marie-jean-antoine-nicolas\" rel=\"nofollow\"><i>Brockhaus<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbrockhaus.de%2Fecs%2Fenzy%2Farticle%2Fcondorcet-marie-jean-antoine-nicolas\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/denstoredanske.lex.dk\/\/Jean_Antoine_Condorcet\/\" rel=\"nofollow\"><i>Den Store Danske Encyklop\u00e6di<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fdenstoredanske.lex.dk%2F%2FJean_Antoine_Condorcet%2F\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.deutsche-biographie.de\/118521772.html\" rel=\"nofollow\"><i>Deutsche Biographie<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.deutsche-biographie.de%2F118521772.html\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.enciclopedia.cat\/EC-GEC-0019252.xml\" rel=\"nofollow\"><i>Gran Enciclop\u00e8dia Catalana<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.enciclopedia.cat%2FEC-GEC-0019252.xml\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.enciklopedija.hr\/Natuknica.aspx?ID=12361\" rel=\"nofollow\"><i>Hrvatska Enciklopedija<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.enciklopedija.hr%2FNatuknica.aspx%3FID%3D12361\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/encyklopedia.pwn.pl\/haslo\/;3887553\" rel=\"nofollow\"><i>Internetowa encyklopedia PWN<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fencyklopedia.pwn.pl%2Fhaslo%2F%3B3887553\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.larousse.fr\/encyclopedie\/personnage\/Marie_Jean_Antoine_Nicolas_de_Caritat_marquis_de_Condorcet\/114322\" rel=\"nofollow\"><i>Larousse<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.larousse.fr%2Fencyclopedie%2Fpersonnage%2FMarie_Jean_Antoine_Nicolas_de_Caritat_marquis_de_Condorcet%2F114322\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.ne.se\/uppslagsverk\/encyklopedi\/l%C3%A5ng\/jean-antoine-nicolas-caritat-de-condorcet\" rel=\"nofollow\"><i>Nationalencyklopedin<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.ne.se%2Fuppslagsverk%2Fencyklopedi%2Fl%25C3%25A5ng%2Fjean-antoine-nicolas-caritat-de-condorcet\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/proleksis.lzmk.hr\/15820\" rel=\"nofollow\"><i>Proleksis enciklopedija<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fproleksis.lzmk.hr%2F15820\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/snl.no\/Antoine_Condorcet\" rel=\"nofollow\"><i>Store norske leksikon<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fsnl.no%2FAntoine_Condorcet\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.treccani.it\/enciclopedia\/marie-jean-antoine-nicolas-caritat-marchese-di-condorcet\" rel=\"nofollow\"><i>Treccani<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.treccani.it%2Fenciclopedia%2Fmarie-jean-antoine-nicolas-caritat-marchese-di-condorcet\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.universalis.fr\/encyclopedie\/marie-jean-antoine-nicolas-condorcet\/\" rel=\"nofollow\"><i>Universalis<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.universalis.fr%2Fencyclopedie%2Fmarie-jean-antoine-nicolas-condorcet%2F\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.vle.lt\/Straipsnis\/antoine-de-condorcet\" rel=\"nofollow\"><i>Visuotin\u0117 lietuvi\u0173 enciklopedija<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.vle.lt%2FStraipsnis%2Fantoine-de-condorcet\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n<\/li>\n<li>\n<div class=\"liste-horizontale\"><span class=\"wd_identifiers\"><a title=\"Autorit\u00e9 (sciences de l'information)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Autorit%C3%A9_(sciences_de_l%27information)\">Notices d&rsquo;autorit\u00e9<\/a><\/span>\u00a0:\u00a0<\/p>\n<ul>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/viaf.org\/viaf\/34454867\" rel=\"nofollow\">VIAF<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/isni.org\/isni\/0000000121005175\" rel=\"nofollow\">ISNI<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/catalogue.bnf.fr\/ark:\/12148\/cb118975118\" rel=\"nofollow\">BnF<\/a><\/span>\u00a0(<span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/data.bnf.fr\/ark:\/12148\/cb118975118\" rel=\"nofollow\">donn\u00e9es<\/a><\/span>)<\/li>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.idref.fr\/027360245\" rel=\"nofollow\">IdRef<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/id.loc.gov\/authorities\/n50030053\" rel=\"nofollow\">LCCN<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/d-nb.info\/gnd\/118521772\" rel=\"nofollow\">GND<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/opac.sbn.it\/nome\/CFIV025851\" rel=\"nofollow\">Italie<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/id.ndl.go.jp\/auth\/ndlna\/00520819\" rel=\"nofollow\">Japon<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/ci.nii.ac.jp\/author\/DA00998797?l=en\" rel=\"nofollow\">CiNii<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/datos.bne.es\/resource\/XX869339\" rel=\"nofollow\">Espagne<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/opac.kbr.be\/LIBRARY\/doc\/AUTHORITY\/14007606\" rel=\"nofollow\">Belgique<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/data.bibliotheken.nl\/id\/thes\/p339707135\" rel=\"nofollow\">Pays-Bas<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dbn.bn.org.pl\/descriptor-details\/9810552964705606\" rel=\"nofollow\">Pologne<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.nli.org.il\/en\/authorities\/987007292141705171\" rel=\"nofollow\">Isra\u00ebl<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/nukat.edu.pl\/aut\/n%20%2097017473\" rel=\"nofollow\">NUKAT<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/cantic.bnc.cat\/registre\/981058511664906706\" rel=\"nofollow\">Catalogne<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/libris.kb.se\/auth\/182864\" rel=\"nofollow\">Su\u00e8de<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/opac.vatlib.it\/auth\/detail\/495_5276\" rel=\"nofollow\">Vatican<\/a><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Notes_et_r\u00e9f\u00e9rences\"><span id=\"Notes_et_r.C3.A9f.C3.A9rences\"><\/span>Notes et r\u00e9f\u00e9rences<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Notes\">Notes<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"references-small decimal\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"mw-references-wrap\">\n<ol class=\"references\" data-mw-group=\"Note\">\n<li id=\"cite_note-Bourg_de_l'\u00c9galit\u00e9-1\"><span class=\"reference-text\"><a title=\"Bourg-la-Reine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bourg-la-Reine\">Bourg-la-Reine<\/a>\u00a0fut appel\u00e9e Bourg de l&rsquo;\u00c9galit\u00e9 de 1793 \u00e0 1801.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-37\"><span class=\"reference-text\">Les m\u00e9ridiens ont d&rsquo;abord \u00e9t\u00e9 d\u00e9finis comme faisant le tour du\u00a0<a title=\"Globe terrestre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Globe_terrestre\">globe terrestre<\/a>. C&rsquo;est ainsi qu&rsquo;\u00e0 la fin du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"18\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xviii<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle on a d\u00e9fini le\u00a0<a title=\"M\u00e8tre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/M%C3%A8tre\">m\u00e8tre<\/a>\u00a0comme la 10\u00a0000\u00a0000<sup>e<\/sup>\u00a0partie du\u00a0quart\u00a0de m\u00e9ridien, l\u00e0 o\u00f9 l&rsquo;on dirait aujourd&rsquo;hui (mais la d\u00e9finition du m\u00e8tre a chang\u00e9) la 10\u00a0000\u00a0000<sup>e<\/sup>\u00a0partie d&rsquo;un\u00a0demi-m\u00e9ridien.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-40\"><span class=\"reference-text\">Selon certains biographes (comme Antoine Guillois dans\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.gutenberg.org\/files\/63435\/63435-h\/63435-h.htm\" rel=\"nofollow\"><i>La Marquise de Condorcet, sa Famille, son Salon, ses Amis<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.gutenberg.org%2Ffiles%2F63435%2F63435-h%2F63435-h.htm\">archive<\/a>]<\/small>, chap. II,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0104), cette d\u00e9mission serait due \u00e0 un changement radical des id\u00e9es de Condorcet \u00e0 la suite de la fuite du roi.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-58\"><span class=\"reference-text\">Commission charg\u00e9e de pr\u00e9parer les d\u00e9cisions de l&rsquo;Assembl\u00e9e, initialement \u00ab\u00a0Commission extraordinaire des Douze\u00a0\u00bb (17 juin 1792), pass\u00e9e \u00e0 vingt-un membres le 18 juillet<sup id=\"cite_ref-BadinterBadinter1988434_57-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-BadinterBadinter1988434-57\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>54<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-74\"><span class=\"reference-text\">Actuel 81,\u00a0<a title=\"Avenue du G\u00e9n\u00e9ral-Leclerc (Bourg-la-Reine)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Avenue_du_G%C3%A9n%C3%A9ral-Leclerc_(Bourg-la-Reine)\">avenue du G\u00e9n\u00e9ral-Leclerc<\/a>,\u00a0<span class=\"need_ref\" title=\"Une source est souhait\u00e9e pour ce passage (demand\u00e9 le avril 2023).\">b\u00e2timent d\u00e9moli dans les ann\u00e9es 2000 et remplac\u00e9 par un autre, sans repose de la plaque comm\u00e9morative de 1890<\/span><sup class=\"need_ref_tag\"><a title=\"Aide:R\u00e9f\u00e9rence n\u00e9cessaire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aide:R%C3%A9f%C3%A9rence_n%C3%A9cessaire\">[<abbr class=\"abbr\" title=\"r\u00e9f\u00e9rence\">r\u00e9f.<\/abbr>\u00a0souhait\u00e9e]<\/a><\/sup>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"confer (reportez-vous \u00e0\/comparez avec)\">cf.<\/abbr>\u00a0Xavier Lenormand,\u00a0<i>Histoire des rues de Bourg-la-Reine<\/i>, chez l&rsquo;auteur, 1994,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a066).<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-75\"><span class=\"reference-text\">Selon\u00a0<i>Histoire et dictionnaire de la R\u00e9volution fran\u00e7aise, 1789-1799<\/i>, par Tulard, Fayard et Pierro,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0612 et 671, Robert Laffont, collection Bouquins 1987,ISBN\/2-221-04588-2, Condorcet se serait empoisonn\u00e9 \u00e0 l\u2019aide d\u2019une substance que\u00a0<a title=\"Pierre Jean Georges Cabanis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Jean_Georges_Cabanis\">Cabanis<\/a>\u00a0(m\u00e9decin et physiologiste) aurait fournie aux girondins \u00e0 la veille de la proscription. Selon les \u00e9poux Badinter (<i>Condorcet\u00a0: un intellectuel en politique<\/i>, Fayard, 1988), la th\u00e8se de la mort par \u0153d\u00e8me pulmonaire serait plus convaincante.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-154\"><span class=\"reference-text\">Ce jour-l\u00e0, M. de Br\u00e9tigni\u00e8res pr\u00e9sentait une\u00a0<i>adresse<\/i>\u00a0au parlement de Paris demandant que soit accord\u00e9 aux protestants un statut civil, demande qui fut rejet\u00e9e<sup id=\"cite_ref-Williams2004124_153-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#cite_note-Williams2004124-153\"><span class=\"cite-bracket\">[<\/span>147<span class=\"cite-bracket\">]<\/span><\/a><\/sup>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-155\"><span class=\"reference-text\">par M.***, docteur en droit canon de la facult\u00e9 de Cahors en Querci.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-161\"><span class=\"reference-text\">Conception politique dans laquelle les pouvoirs religieux et \u00e9tatiques sont confondus<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-168\"><span class=\"reference-text\">L&rsquo;orthographe est fluctuante, le discours est sign\u00e9 Debourge, la bnf l&rsquo;attribue \u00e0 Jean-Claude-Antoine de Bourge et les Badinter l&rsquo;orthographient Bourges<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"R\u00e9f\u00e9rences\"><span id=\"R.C3.A9f.C3.A9rences\"><\/span>R\u00e9f\u00e9rences<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"references-small decimal\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"mw-references-wrap mw-references-columns\">\n<ol class=\"references\">\n<li id=\"cite_note-Chamoux1997\u00a7.2-2\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Chamoux1997\">Chamoux 1997<\/a>, \u00a7.2.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter198813-3\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a013.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter198815-4\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a015.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter198816-17-5\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a016-17.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Ribemont-6\"><span class=\"reference-text\"><span class=\"noarchive\">\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/web.archive.org\/web\/20130615011116\/http:\/\/www.lunion.presse.fr\/article\/ribemont-patrie-natale-de-condorcet-les-maisons-des-hommes-illustres-a-lhonneur\" rel=\"nofollow\">Ribemont patrie natale de Condorcet<\/a>\u00a0\u00bb<\/span>,\u00a0<i><a title=\"L'Union (journal fran\u00e7ais)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/L%27Union_(journal_fran%C3%A7ais)\">L&rsquo;Union<\/a><\/i>,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2012-04-22\" data-sort-value=\"2012-04-22\">22 avril 2012<\/time>\u00a0<small>(version du\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2013-06-15\" data-sort-value=\"2013-06-15\">15 juin 2013<\/time>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Internet Archive\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Internet_Archive\">Internet Archive<\/a><\/i>)<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988\u00abL'humiliation_chez_les_j\u00e9suites\u00bb-7\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>, \u00abL&rsquo;humiliation chez les j\u00e9suites\u00bb.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter198820-8\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a020.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter198821-9\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a021.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-10\"><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.larousse.fr\/encyclopedie\/litterature\/Condorcet\/172512\" rel=\"nofollow\"><cite>Marie Jean Antoine Nicolas de Caritat, marquis de Condorcet<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.larousse.fr%2Fencyclopedie%2Flitterature%2FCondorcet%2F172512\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">larousse.fr<\/span>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2021-09-07\" data-sort-value=\"2021-09-07\">7 septembre 2021<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-11\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Chouillet\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Anne-Marie_Chouillet\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Anne-Marie Chouillet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Anne-Marie_Chouillet\">Anne-Marie Chouillet<\/a>, \u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dictionnaire-journalistes.gazettes18e.fr\/journaliste\/005-jean-le-rond-d-alembert\" rel=\"nofollow\"><cite>Alembert<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fdictionnaire-journalistes.gazettes18e.fr%2Fjournaliste%2F005-jean-le-rond-d-alembert\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">Dictionnaire des journalistes<\/span><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter198828-12\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a028.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Crepel-13\"><span class=\"reference-text\">Pierre Cr\u00e9pel, \u00ab\u00a0Comment la mesure en arithm\u00e9tique politique est venue \u00e0 Condorcet\u00a0\u00bb, dans Jean-Claude Beaune (dir.),\u00a0<i>La mesure. Instruments et philosophies<\/i>, Seyssel, \u00c9ditions Champ Vallon, 1994,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">175-185<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Chronologie-14\"><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.inventaire-condorcet.com\/iDocuments\/Documents\/Condorcet%20Chronologie.pdf\" rel=\"nofollow\"><cite>Chronologie<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.inventaire-condorcet.com%2FiDocuments%2FDocuments%2FCondorcet%2520Chronologie.pdf\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">Inventaire Condorcet<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter198841-15\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a041.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988104-16\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0104.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988129-131\u00ab_Condorcet_attaque_Necker_\u00bb-17\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>, \u00ab\u00a0Condorcet attaque Necker\u00a0\u00bb,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0129-131.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988132-135\u00ab_Condorcet_contre_les_corv\u00e9es_\u00bb-18\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>, \u00ab\u00a0Condorcet contre les corv\u00e9es\u00a0\u00bb,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0132-135.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-19\"><span class=\"reference-text\">Anne Marie Laffitte-Larnaudie, \u00ab\u00a0Le secr\u00e9taire de Condorcet, \u00c9tienne Cardot (1754-1847)\u00a0\u00bb, Pierre Cr\u00e9pel (dir.),\u00a0<i>Condorcet\u00a0: homme des Lumi\u00e8res et de la R\u00e9volution<\/i>, 1997,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a039.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-20\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Condorcet\" class=\"ouvrage\">Condorcet, \u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/dalembert.academie-sciences.fr\/Notice_Eloge_Dalembert_par_Condorcet.php\" rel=\"nofollow\"><cite>\u00c9loge de D&rsquo;Alembert par Condorcet<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fdalembert.academie-sciences.fr%2FNotice_Eloge_Dalembert_par_Condorcet.php\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">dalembert.academie-sciences.fr<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-21\"><span class=\"reference-text\">Liste des secr\u00e9taires de l&rsquo;Acad\u00e9mie royale des sciences (1666-1793) sur le\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.academie-sciences.fr\/fr\/Histoire-de-l-Academie-des-sciences\/secretaires-perpetuels-de-l-academie-des-sciences-de-1666-a-nos-jours.html\" rel=\"nofollow\">site de l&rsquo;Acad\u00e9mie des sciences<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.academie-sciences.fr%2Ffr%2FHistoire-de-l-Academie-des-sciences%2Fsecretaires-perpetuels-de-l-academie-des-sciences-de-1666-a-nos-jours.html\">archive<\/a>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-22\"><span class=\"reference-text\"><span class=\"noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=3nPlGYsLatkC&amp;dq=Condorcet&amp;pg=RA1-PA9\" rel=\"nofollow\"><i>Mercure de France<\/i><\/a><\/span>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Google Livres\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Google_Livres\">Google Livres<\/a><\/i>, 6 avril 1782,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">9-36<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988199-201\u00ab_Le_Lyc\u00e9e_\u00bb-23\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>, \u00ab\u00a0Le Lyc\u00e9e\u00a0\u00bb,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0199-201.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-24\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Taton1959\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Ren\u00e9_Taton1959\" class=\"ouvrage\">Ren\u00e9 Taton, \u00ab\u00a0<cite>Condorcet et Sylvestre-Fran\u00e7ois Lacroix<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Revue d&rsquo;histoire des sciences<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"tome\">t.<\/abbr>\u00a02,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a02,\u200e\u00a0<time>1959<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">127-158<\/span>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.persee.fr\/doc\/rhs_0048-7996_1959_num_12_2_3735\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Frhs_0048-7996_1959_num_12_2_3735\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-25\"><span class=\"reference-text\">Archives d\u00e9partementales du Val d&rsquo;Oise, 3 E 50 6, registre paroissial de Cond\u00e9court 1780-1792, vues 45-46\/114, 28 d\u00e9cembre 1786, mariage Condorcet-Grouchy.\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/archives.valdoise.fr\/ark:\/18127\/vta5203132d3b238\/daogrp\/0\/layout:table\/idsearch:RECH_35f4d53849676a736724e52dfa37ea08#id:662393500?gallery=true&amp;brightness=100.00&amp;contrast=100.00&amp;center=2412.247,-402.241&amp;zoom=10&amp;rotation=0.000\" rel=\"nofollow\">Document num\u00e9ris\u00e9<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Farchives.valdoise.fr%2Fark%3A%2F18127%2Fvta5203132d3b238%2Fdaogrp%2F0%2Flayout%3Atable%2Fidsearch%3ARECH_35f4d53849676a736724e52dfa37ea08%23id%3A662393500%3Fgallery%3Dtrue%26brightness%3D100.00%26contrast%3D100.00%26center%3D2412.247%2C-402.241%26zoom%3D10%26rotation%3D0.000\">archive<\/a>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988217-26\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0217.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988227\u00ab_l'ami_Paine_\u00bb-27\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>, \u00ab\u00a0l&rsquo;ami Paine\u00a0\u00bb,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0227.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988246-247-28\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0246-247.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988255-265\u00ab_L'\u00e9chec_aux_\u00e9lections_\u00bb-29\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>, \u00ab\u00a0L&rsquo;\u00e9chec aux \u00e9lections\u00a0\u00bb,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0255-265.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988275\u00ab_\u00c0_l'H\u00f4tel_de_ville_\u00bb-30\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>, \u00ab\u00a0\u00c0 l&rsquo;H\u00f4tel de ville\u00a0\u00bb,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0275.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988276-279\u00ab_les_d\u00e9ceptions_\u00bb-31\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>, \u00ab\u00a0les d\u00e9ceptions\u00a0\u00bb,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0276-279.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988280-281\u00ab_Les_d\u00e9ceptions_\u00bb-32\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>, \u00ab\u00a0Les d\u00e9ceptions\u00a0\u00bb,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0280-281.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988307-308\u00ab_L'\u00e9chec_aux_\u00e9lections_locales_\u00bb-33\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>, \u00ab\u00a0L&rsquo;\u00e9chec aux \u00e9lections locales\u00a0\u00bb,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0307-308.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988286-34\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0286.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-35\"><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/metrologie-francaise.lne.fr\/fr\/metrologie\/histoire-des-unites\" rel=\"nofollow\"><cite>L&rsquo;histoire des unit\u00e9s<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fmetrologie-francaise.lne.fr%2Ffr%2Fmetrologie%2Fhistoire-des-unites\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, section \u00ab\u00a0Une mesure universelle\u00a0: le m\u00e8tre\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\"><a title=\"Laboratoire national de m\u00e9trologie et d'essais\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Laboratoire_national_de_m%C3%A9trologie_et_d%27essais\">R\u00e9seau national de la m\u00e9trologie fran\u00e7aise<\/a><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-36\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"2017\" class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.gouvernement.fr\/partage\/9103-adoption-du-systeme-metrique-decimal\" rel=\"nofollow\"><cite>Adoption du syst\u00e8me m\u00e9trique<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.gouvernement.fr%2Fpartage%2F9103-adoption-du-systeme-metrique-decimal\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">gouvernement.fr<\/span>,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2017-03-30\" data-sort-value=\"2017-03-30\">30 mars 2017<\/time><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988315-317\u00ab_Sa_nomination_\u00e0_la_Tr\u00e9sorerie_\u00bb-38\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>, \u00ab\u00a0Sa nomination \u00e0 la Tr\u00e9sorerie\u00a0\u00bb,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0315-317.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-39\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Argago1854\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Fran\u00e7ois_Argago1854\" class=\"ouvrage\">Fran\u00e7ois Argago,\u00a0<cite class=\"italique\">Condorcet<\/cite>,\u00a0<time>1854<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"extiw\" title=\"s:Condorcet (Arago)\/6\" href=\"https:\/\/fr.wikisource.org\/wiki\/Condorcet_(Arago)\/6\">lire sur Wikisource<\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0190<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-41\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Condorcet\" class=\"ouvrage\">Condorcet,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0Discours\u00a0<i>Sur la nomination et la destitution des commissaires de la tr\u00e9sorerie nationale et des membres du bureau de comptabilit\u00e9<\/i>\u00a0\u00bb<\/cite>, dans\u00a0<cite class=\"italique\">\u0152uvres compl\u00e8tes de Condorcet &#8211; Tome premier<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.fr\/books?id=A3NHAAAAYAAJ&amp;pg=PA103#v=onepage&amp;q&amp;f=false\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fid%3DA3NHAAAAYAAJ%26pg%3DPA103%23v%3Donepage%26q%26f%3Dfalse\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0103<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988\u00abLe_R\u00e9publicain\u00bb-42\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>, \u00abLe R\u00e9publicain\u00bb.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Alengry1904120-43\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Alengry1904\">Alengry 1904<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0120.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Alengry1904120-121_note_1-44\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Alengry1904\">Alengry 1904<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0120-121 note 1.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988405-411\u00ab_Le_conflit_avec_Robespierre_\u00bb-45\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>, \u00ab\u00a0Le conflit avec Robespierre\u00a0\u00bb,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0405-411.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Alengry1904122_-_note_1-46\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Alengry1904\">Alengry 1904<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0122 &#8211; note 1.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988357-47\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0357.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Alengry1904130-48\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Alengry1904\">Alengry 1904<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0130.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988361-363-49\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0361-363.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988363-365-50\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0363-365.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Alengry1904136-51\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Alengry1904\">Alengry 1904<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0136.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988373-380\u00ab_Vers_la_guerre_-_le_point_de_vue_de_Condorcet_\u00bb-52\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>, \u00ab\u00a0Vers la guerre &#8211; le point de vue de Condorcet\u00a0\u00bb,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0373-380.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Alengry1904137-138-53\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Alengry1904\">Alengry 1904<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0137-138.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988386-387-54\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0386-387.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-55\"><span class=\"reference-text\">L. 9, 408 &#8211; (<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/artflsrv03.uchicago.edu\/philologic4\/revlawall1119\/navigate\/34\/157\/\" rel=\"nofollow\">Collection du Louvre, tome 9, page 408<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fartflsrv03.uchicago.edu%2Fphilologic4%2Frevlawall1119%2Fnavigate%2F34%2F157%2F\">archive<\/a>]<\/small>).<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-56\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"O'ConnorArago1847-1849\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Arthur_O'ConnorFran\u00e7ois_Arago1847-1849\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Arthur O'Connor\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Arthur_O%27Connor\">Arthur O&rsquo;Connor<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Fran\u00e7ois Arago\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fran%C3%A7ois_Arago\">Fran\u00e7ois Arago<\/a>, \u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=lMsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA534\" rel=\"nofollow\"><cite>\u0152uvres de Condorcet<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DlMsTAAAAQAAJ%26pg%3DPA534\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, 1847-1849<\/span><\/span>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">534-537<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988434-57\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0434.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988434-458-59\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0434-458.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Alengry1904161-163-60\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Alengry1904\">Alengry 1904<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0161-163.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988468-484\u00abLes_massacres_de_septembre_\u00bb_-_\u00ab_Le_silence_de_Condorcet_\u00bb-61\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>, \u00abLes massacres de septembre\u00a0\u00bb &#8211; \u00ab\u00a0Le silence de Condorcet\u00a0\u00bb,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0468-484.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988567-62\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0567.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988496-497\u00ab_Le_chantre_de_l'union_\u00bb_-_\u00ab_Loin_des_Girondins_\u00bb-63\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>, \u00ab\u00a0Le chantre de l&rsquo;union\u00a0\u00bb &#8211; \u00ab\u00a0Loin des Girondins\u00a0\u00bb,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0496-497.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-64\"><span class=\"reference-text\">Constitution publi\u00e9e par Wikisource\u00a0: Voir\u00a0<a class=\"extiw\" title=\"s:Projet de constitution Girondine\" href=\"https:\/\/fr.wikisource.org\/wiki\/Projet_de_constitution_Girondine\">projet de constitution girondine<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988527\u00ab_Contre_la_peine_de_mort_\u00bb-65\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>, \u00ab\u00a0Contre la peine de mort\u00a0\u00bb,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0527.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988528-529\u00ab_Contre_la_peine_de_mort_\u00bb-66\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>, \u00ab\u00a0Contre la peine de mort\u00a0\u00bb,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0528-529.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988566-67\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0566.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988587-68\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0587.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988575\u00ab_La_r\u00e9volte_de_Condorcet_\u00bb-69\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>, \u00ab\u00a0La r\u00e9volte de Condorcet\u00a0\u00bb,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0575.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988577-579\u00ab_Le_d\u00e9cret_d'arrestation_\u00bb-70\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>, \u00ab\u00a0Le d\u00e9cret d&rsquo;arrestation\u00a0\u00bb,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0577-579.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-71\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Amar\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Andr\u00e9_Amar\" class=\"ouvrage\">Andr\u00e9 Amar, \u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/numelyo.bm-lyon.fr\/f_view\/BML:BML_00GOO0100137001100219208\/IMG00000001#\" rel=\"nofollow\"><cite>Acte d&rsquo;accusation contre plusieurs membres de la Convention nationale, pr\u00e9sent\u00e9 au nom du comit\u00e9 de s\u00fbret\u00e9 g\u00e9n\u00e9rale<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fnumelyo.bm-lyon.fr%2Ff_view%2FBML%3ABML_00GOO0100137001100219208%2FIMG00000001%23\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">Numelyo &#8211; Biblioth\u00e8que num\u00e9rique de Lyon<\/span><\/span><\/span>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">51-52<\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-72\"><span class=\"reference-text\">Fils du peintre\u00a0<a title=\"Claude Joseph Vernet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Claude_Joseph_Vernet\">Claude Joseph Vernet<\/a>. Jean Fran\u00e7ois Eug\u00e8ne Robinet,\u00a0<i>Condorcet Sa Vie Son \u0152uvre 1743-1794<\/i>, 1893,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0372 (<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k25951z\/f389\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k25951z%2Ff389\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i>).<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-73\"><span class=\"reference-text\"><span class=\"noarchive\">\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/web.archive.org\/web\/20171126221000\/http:\/\/archives.hauts-de-seine.fr\/histoire-locale\/histoire-du-territoire\/evenements\/la-revolution-francaise\/condorcet\/\" rel=\"nofollow\">Arrestation et mort de Condorcet<\/a>\u00a0\u00bb<\/span>, sur\u00a0<i>Archives d\u00e9partementales des Hauts-de-Seine<\/i>\u00a0<small>(version du\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2017-11-26\" data-sort-value=\"2017-11-26\">26 novembre 2017<\/time>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Internet Archive\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Internet_Archive\">Internet Archive<\/a><\/i>)<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-76\"><span class=\"reference-text\">Selon les\u00a0<a class=\"extiw\" title=\"s:M\u00e9moires in\u00e9dits de l\u2019abb\u00e9 Morellet\/XXIV\" href=\"https:\/\/fr.wikisource.org\/wiki\/M%C3%A9moires_in%C3%A9dits_de_l%E2%80%99abb%C3%A9_Morellet\/XXIV#7\">m\u00e9moires de l\u2019abb\u00e9 Morellet<\/a>\u00a0: \u00ab\u00a0Le lendemain matin, on le trouva mort. Il avait pris du stramonium combin\u00e9 avec de l\u2019opium, qu\u2019il avait toujours avec lui\u00a0; ce qui lui avait fait dire \u00e0 Suard en le quittant\u00a0: Si j\u2019ai une nuit devant moi, je ne les crains pas\u00a0; mais je ne veux pas \u00eatre men\u00e9 \u00e0 Paris.\u00a0\u00bb<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Granger_1989Chapitre_II_:_Condorcet_math\u00e9maticien,_\u00a7._21-77\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Granger_1989\">Granger 1989<\/a>, Chapitre II\u00a0: Condorcet math\u00e9maticien, \u00a7. 21.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Granger_1989Chapitre_II_:_Condorcet_math\u00e9maticien,_\u00a7._23-78\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Granger_1989\">Granger 1989<\/a>, Chapitre II\u00a0: Condorcet math\u00e9maticien, \u00a7. 23.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Granger_1989Chapitre_II_:_Condorcet_math\u00e9maticien,_\u00a7._31-79\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Granger_1989\">Granger 1989<\/a>, Chapitre II\u00a0: Condorcet math\u00e9maticien, \u00a7. 31.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Granger_1989Chapitre_II_:_Condorcet_math\u00e9maticien,_\u00a7._88-80\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Granger_1989\">Granger 1989<\/a>, Chapitre II\u00a0: Condorcet math\u00e9maticien, \u00a7. 88.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-81\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Youschkevitch1974\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Adolf_P._Youschkevitch1974\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Adolf P. Youschkevitch\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Adolf_P._Youschkevitch\">Adolf P. Youschkevitch<\/a>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0La notion de fonction chez Condorcet\u00a0\u00bb<\/cite>, dans R. S. Cohen, J. J. Stachel et M. W. Wartofsky,\u00a0<cite class=\"italique\">For Dirk Struik<\/cite>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a015, Springer,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Boston Studies in the Philosophy of Science\u00a0\u00bb,\u00a0<time>1974<\/time><\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Granger_1989Chapitre_II_:_Condorcet_math\u00e9maticien,_La_math\u00e9matique_concr\u00e8te_-_\u00a7._102-82\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Granger_1989\">Granger 1989<\/a>, Chapitre II\u00a0: Condorcet math\u00e9maticien, La math\u00e9matique concr\u00e8te &#8211; \u00a7. 102.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-83\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Kahane2009\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean-Pierre_Kahane2009\" class=\"ouvrage\">Jean-Pierre Kahane,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0Sur un aphorisme de Condorcet\u00a0\u00bb<\/cite>, dans\u00a0<cite class=\"italique\">L&rsquo;imagianire et l&rsquo;intuition dans les sciences<\/cite>, Hermann,\u00a0<time>2009<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">195-204<\/span><\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Granger_1989Chapitre_II_:_Condorcet_math\u00e9maticien,_\u00a7._104-84\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Granger_1989\">Granger 1989<\/a>, Chapitre II\u00a0: Condorcet math\u00e9maticien, \u00a7. 104.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Youschkevitch1974133-85\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Youschkevitch1974\">Youschkevitch 1974<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0133.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Granger_1989Chapitre_II_:_Condorcet_math\u00e9maticien_\u00a7._13-86\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Granger_1989\">Granger 1989<\/a>, Chapitre II\u00a0: Condorcet math\u00e9maticien \u00a7. 13.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Granger_1989Chapitre_II_:_Condorcet_math\u00e9maticien_La_recherche_des_solutions_approch\u00e9es-87\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Granger_1989\">Granger 1989<\/a>, Chapitre II\u00a0: Condorcet math\u00e9maticien La recherche des solutions approch\u00e9es.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Granger_1989Chapitre_II_:_Condorcet_math\u00e9maticien,_Les_probabilit\u00e9s_-_\u00a7._39-88\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Granger_1989\">Granger 1989<\/a>, Chapitre II\u00a0: Condorcet math\u00e9maticien, Les probabilit\u00e9s &#8211; \u00a7. 39.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Granger_1989Chapitre_II_:_Condorcet_math\u00e9maticien,_Les_probabilit\u00e9s_-_\u00a7._40-89\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Granger_1989\">Granger 1989<\/a>, Chapitre II\u00a0: Condorcet math\u00e9maticien, Les probabilit\u00e9s &#8211; \u00a7. 40.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Granger_1989Chapitre_II_:_Condorcet_math\u00e9maticien_Le_paradoxe_de_Petersbourg-90\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Granger_1989\">Granger 1989<\/a>, Chapitre II\u00a0: Condorcet math\u00e9maticien Le paradoxe de Petersbourg.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Granger_1989Chapitre_II_:_Condorcet_math\u00e9maticien,_Th\u00e9or\u00e8me_de_l'induction_-_\u00a7._67-91\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Granger_1989\">Granger 1989<\/a>, Chapitre II\u00a0: Condorcet math\u00e9maticien, Th\u00e9or\u00e8me de l&rsquo;induction &#8211; \u00a7. 67.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-92\"><span class=\"reference-text\">K. M. Baker, \u00ab\u00a0Les d\u00e9buts de Condorcet au secr\u00e9tariat de l&rsquo;Acad\u00e9mie royale des Sciences (1773-1776)\u00a0\u00bb, Revue d&rsquo;histoire des sciences, 1967,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a020-3,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">229-280<\/span>\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.persee.fr\/doc\/rhs_0048-7996_1967_num_20_3_2534\" rel=\"nofollow\">Lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Frhs_0048-7996_1967_num_20_3_2534\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0255.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-93\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Sergescu1951\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Pierre_Sergescu1951\" class=\"ouvrage\">Pierre Sergescu, \u00ab\u00a0<cite>La contribution de Condorcet \u00e0 l\u00a0\u00bb<i>Encyclop\u00e9die<\/i><\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Revue d&rsquo;histoire des sciences et de leurs applications<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"tome\">t.<\/abbr>\u00a04,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ros\">n<sup>os<\/sup><\/abbr>\u00a03-4,\u200e\u00a0<time>1951<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">233-237<\/span>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Serial Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Serial_Number\">ISSN<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/portal.issn.org\/resource\/ISSN\/0048-7996\" rel=\"nofollow\">0048-7996<\/a><\/span>,\u00a0<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.3406\/rhs.1951.4334\" rel=\"nofollow\">10.3406\/rhs.1951.4334<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0233<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Sergescu1951234-94\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Sergescu1951\">Sergescu 1951<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0234.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Sergescu1951237-95\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Sergescu1951\">Sergescu 1951<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0237.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Szulman167-96\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Szulman2014\" class=\"ouvrage\"><span id=\"\u00c9ric_Szulman2014\" class=\"ouvrage\">\u00c9ric Szulman,\u00a0<cite class=\"italique\">La navigation int\u00e9rieure sous l\u2019Ancien R\u00e9gime\u00a0: Naissance d\u2019une politique publique<\/cite>, Presses universitaires de Rennes,\u00a0<time>2014<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0167<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-97\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Rieucau2019\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Nicolas_Rieucau2019\" class=\"ouvrage\">Nicolas Rieucau (<abbr class=\"abbr\" title=\"directeur de publication\">dir.<\/abbr>),\u00a0<cite class=\"italique\">Les relations scientifiques de Condorcet avec les provinces fran\u00e7aises\u00a0: Correspondance et documents in\u00e9dits 1772-1791<\/cite>, Centre international d&rsquo;\u00e9tude du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"18\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle,\u00a0<time>2019<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a019<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-98\"><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/btv1b8622283p\" rel=\"nofollow\"><i>Rapport sur la navigation int\u00e9rieure de la Bretagne<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbtv1b8622283p\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Rieucau2019265-99\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Rieucau2019\">Rieucau 2019<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0265.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988108-100\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0108.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Charlet1997$._22-101\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Charlet1997\">Charlet 1997<\/a>, $. 22.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Charlet1997$._24-102\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Charlet1997\">Charlet 1997<\/a>, $. 24.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-103\"><span class=\"reference-text\">Louis Joseph de Grobert,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.inventaire-condorcet.com\/Inventory\/Individuals_and_institutions?ID=823\" rel=\"nofollow\">M\u00e9moire sur la m\u00e9canique des monnaies<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.inventaire-condorcet.com%2FInventory%2FIndividuals_and_institutions%3FID%3D823\">archive<\/a>]<\/small>, 1785<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Gillard199625-104\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Gillard1996\">Gillard 1996<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a025.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Gillard199625-26-105\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Gillard1996\">Gillard 1996<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a025-26.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Albertone1996291-106\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Albertone1996\">Albertone 1996<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0291.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Albertone1996292;293-107\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Albertone1996\">Albertone 1996<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0292;293.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-DorignyHinckerHincker1996315-108\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#DorignyHinckerHincker1996\">Dorigny, Hincker et Hincker 1996<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0315.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Rieucau1996-109\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Rieucau1996\">Rieucau 1996<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-110\"><span class=\"reference-text\">Condorcet,\u00a0<span id=\"1792\" class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\"><a class=\"extiw\" title=\"s:Discours sur les finances\" href=\"https:\/\/fr.wikisource.org\/wiki\/Discours_sur_les_finances\">Discours sur les finances<\/a><\/cite>,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1792-03-12\" data-sort-value=\"1792-03-12\">12 mars 1792<\/time><\/span>\u00a0<small>(<a title=\"Wikisource\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Wikisource\">Wikisource<\/a>)<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-DorignyHinckerHincker1996319-320-111\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#DorignyHinckerHincker1996\">Dorigny, Hincker et Hincker 1996<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0319-320.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Albertone1996296-112\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Albertone1996\">Albertone 1996<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0296.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Gillard1996212-213-113\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Gillard1996\">Gillard 1996<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0212-213.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-DorignyHinckerHincker1996322-324-114\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#DorignyHinckerHincker1996\">Dorigny, Hincker et Hincker 1996<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0322-324.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-115\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"de_Lespinasse1893\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Julie_de_Lespinasse1893\" class=\"ouvrage\">Julie de Lespinasse,\u00a0<cite class=\"italique\">Lettres de Melle de Lespinasse, pr\u00e9c\u00e9d\u00e9es d&rsquo;une notice de Sainte-Beuve<\/cite>, Paris, Garnier fr\u00e8res,\u00a0<time>1893<\/time>, 435\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"Online Computer Library Center\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Online_Computer_Library_Center\">OCLC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/worldcat.org\/fr\/title\/829571037\" rel=\"nofollow\">829571037<\/a><\/span>,\u00a0<a title=\"Biblioth\u00e8que nationale de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Biblioth%C3%A8que_nationale_de_France\">BNF<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/catalogue.bnf.fr\/ark:\/12148\/cb30803613g.public\" rel=\"nofollow\">30803613<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k933628z\/f421\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k933628z%2Ff421\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0381<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter198874-116\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a074.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988196-117\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0196.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter198870-118\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a070.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter198871\u00ab_Le_despotisme_parlementaire_\u00bb-119\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>, \u00ab\u00a0Le despotisme parlementaire\u00a0\u00bb,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a071.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988237-120\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0237.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter198875-78\u00ab_L'affaire_du_chevalier_de_LA_Barre_\u00bb-121\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>, \u00ab\u00a0L&rsquo;affaire du chevalier de LA Barre\u00a0\u00bb,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a075-78.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988204-209\u00ab_L'affaire_des_trois_rou\u00e9s_\u00bb-122\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>, \u00ab\u00a0L&rsquo;affaire des trois rou\u00e9s\u00a0\u00bb,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0204-209.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-123\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Condorcet1793\" class=\"ouvrage\">Condorcet,\u00a0<cite class=\"italique\">Journal d&rsquo;instruction sociale par les citoyens Condorcet, Sieyes et Duhamel<\/cite>,\u00a0<time>1793<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k97249\/f14\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k97249%2Ff14\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a09<\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Gallica-124\"><span class=\"reference-text\">\u0152uvres de Condorcet, tome 11, disponibles sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i>,\u00a0<small>[<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k5804698z.image.f262.tableDesMatieres\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k5804698z.image.f262.tableDesMatieres\">archive<\/a>]<\/small>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-125\"><span class=\"reference-text\">Condorcet, Conclusion de l&rsquo;\u00ab\u00c9loge de Franklin\u00bb (1790)(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.academie-sciences.fr\/pdf\/dossiers\/Franklin\/Franklin_pdf\/Condorcet_Franklin.pdf\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.academie-sciences.fr%2Fpdf%2Fdossiers%2FFranklin%2FFranklin_pdf%2FCondorcet_Franklin.pdf\">archive<\/a>]<\/small>)<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-126\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Condorcet1792\" class=\"ouvrage\">Condorcet,\u00a0<cite class=\"italique\">Rapport et projet de d\u00e9cret sur l&rsquo;organisation g\u00e9n\u00e9rale de l&rsquo;instruction publique, pr\u00e9sent\u00e9s \u00e0 l&rsquo;Assembl\u00e9e nationale, les 20 et 21 avril 1792<\/cite>, Paris,\u00a0<time>1792<\/time>, 94\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k488703\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k488703\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Condorcet17923_et_5-127\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Condorcet1792\">Condorcet 1792<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a03 et 5.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-ANCondorcet1792-128\"><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www2.assemblee-nationale.fr\/decouvrir-l-assemblee\/histoire\/grands-discours-parlementaires\/condorcet-20-et-21-avril-1792\" rel=\"nofollow\"><cite>Condorcet\u00a0: L&rsquo;organisation g\u00e9n\u00e9rale de l&rsquo;instruction publique (20 et 21 avril 1792)<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww2.assemblee-nationale.fr%2Fdecouvrir-l-assemblee%2Fhistoire%2Fgrands-discours-parlementaires%2Fcondorcet-20-et-21-avril-1792\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\"><a title=\"Assembl\u00e9e nationale (France)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Assembl%C3%A9e_nationale_(France)\">Assembl\u00e9e nationale<\/a><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-129\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Boissinot2018\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Alain_Boissinot2018\" class=\"ouvrage\">Alain Boissinot, \u00ab\u00a0<cite>Rousseau, Condorcet, Ferry\u00a0: un panth\u00e9on pour l\u2019\u00e9cole r\u00e9publicaine<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Revue internationale d&rsquo;\u00e9ducation de S\u00e8vres<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a079,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2018-12\" data-sort-value=\"2018-12\">d\u00e9cembre 2018<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">89-98<\/span>\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.4000\/ries.7069\" rel=\"nofollow\">10.4000\/ries.7069<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>, paragraphe 24<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-130\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"de_Condorcet\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Nicolas_de_Condorcet\" class=\"ouvrage\">Nicolas de Condorcet,\u00a0<cite class=\"italique\">Cinq m\u00e9moires sur l&rsquo;instruction publique\u00a0: Second M\u00e9moire &#8211; De l&rsquo;instruction commune des enfants<\/cite>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0279<\/span><\/span>\u00a0<small>(<a class=\"extiw\" title=\"s:Page:Condorcet - \u0152uvres, Didot, 1847, volume 7.djvu\/289\" href=\"https:\/\/fr.wikisource.org\/wiki\/Page:Condorcet_-_%C5%92uvres,_Didot,_1847,_volume_7.djvu\/289\">Lire sur Wikisource<\/a>)<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Condorcet17925-131\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Condorcet1792\">Condorcet 1792<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a05.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-132\"><span class=\"reference-text\">Gabriel Compayr\u00e9,\u00a0<i>Histoire de la p\u00e9dagogie<\/i>. Paris, 1900,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"Vingt-neuvi\u00e8me\">29<sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0\u00e9dition,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0317-326 et 333-335. L&rsquo;auteur rappelle (<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0318) que le plan de Condorcet\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0est rest\u00e9, pendant toute la dur\u00e9e de la Convention, la source largement ouverte o\u00f9 ont puis\u00e9 les l\u00e9gislateurs de ce temps-l\u00e0, les Romme, les Bouquier, les Lakanal\u00a0\u00bb<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-133\"><span class=\"reference-text\">James Guillaume, \u00ab\u00a0Les travaux du Comit\u00e9 d&rsquo;instruction publique de la Convention nationale relatifs \u00e0 l&rsquo;organisation de l&rsquo;instruction, du 3 juillet 1793 au 30 Brumaire an II\u00a0\u00bb, in\u00a0<i>Revue p\u00e9dagogique<\/i>, ann\u00e9e 1894, 25\/2,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">227-250<\/span>\u00a0; cf. Keith Michael Baker, \u00ab\u00a0Condorcet\u00a0\u00bb, dans\u00a0<i>Dictionnaire critique de la R\u00e9volution fran\u00e7aise<\/i>, dir.\u00a0<a title=\"Fran\u00e7ois Furet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fran%C3%A7ois_Furet\">Fran\u00e7ois Furet<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Mona Ozouf\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mona_Ozouf\">Mona Ozouf<\/a>, Paris, 1988,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0240.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-134\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Benot1987\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Yves_Benot1987\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Yves Benot\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Yves_Benot\">Yves Benot<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">La r\u00e9volution fran\u00e7aise et la fin des colonies<\/cite>, Paris,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0<a title=\"La D\u00e9couverte\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_D%C3%A9couverte\">La D\u00e9couverte<\/a>\u00a0\u00bb,\u00a0<time>1987<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0150<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-135\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Piquet2002\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean-Daniel_Piquet2002\" class=\"ouvrage\">Jean-Daniel Piquet,\u00a0<cite class=\"italique\">L&rsquo;\u00e9mancipation des Noirs dans la R\u00e9volution fran\u00e7aise (1789-1795)<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"Karthala\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Karthala\">Karthala<\/a>,\u00a0<time>2002<\/time><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-136\"><span class=\"reference-text\"><i>\u0152uvres de Maximilien Robespierre<\/i>, tome IV,\u00a0<i>Les journaux, Le D\u00e9fenseur de la Constitution (1792)<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a03, 77-99 (84)<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-137\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Piquet2002\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean-Daniel_Piquet2002\" class=\"ouvrage\">Jean-Daniel Piquet,\u00a0<cite class=\"italique\">L&rsquo;\u00e9mancipation des Noirs dans la R\u00e9volution fran\u00e7aise (1789-1795)<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"Karthala\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Karthala\">Karthala<\/a>,\u00a0<time>2002<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0155<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-138\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Piquet2022\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean-Daniel_Piquet2022\" class=\"ouvrage\">Jean-Daniel Piquet, \u00ab\u00a0<cite>Colonies\u00a0: Robespierre et la loi du 4 avril 1792<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Bulletin de l&rsquo;ARBR<\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2022-02-17\" data-sort-value=\"2022-02-17\">17 f\u00e9vrier 2022<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.amis-robespierre.org\/Les-colonies-Robespierre-et-la-loi\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.amis-robespierre.org%2FLes-colonies-Robespierre-et-la-loi\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-139\"><span class=\"reference-text\">Yves Benot,\u00a0<i>La r\u00e9volution fran\u00e7aise et la fin des colonies<\/i>, Paris, \u00e9ditions\u00a0<a title=\"La D\u00e9couverte\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_D%C3%A9couverte\">La D\u00e9couverte<\/a>, \u00e9dition de 2004 (1987),\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a093\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-7071-4221-2\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-7071-4221-2\"><span class=\"nowrap\">2-7071-4221-2<\/span><\/a>)<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-140\"><span class=\"reference-text\">Jean-Daniel Piquet, \u00ab\u00a011 ao\u00fbt 1792\u00a0: l\u2019abrogation des primes n\u00e9gri\u00e8res\u00a0\u00bb, Bulletin des Amis de Robespierre, 30 mars 2022.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-141\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"de_Condorcet1790\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Nicolas_de_Condorcet1790\" class=\"ouvrage\">Nicolas de Condorcet, \u00ab\u00a0<cite>Sur l&rsquo;admission des femmes au droit de cit\u00e9<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Journal de la Soci\u00e9t\u00e9 de 1789<\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1790-07-03\" data-sort-value=\"1790-07-03\">3 juillet 1790<\/time><\/span><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k9664098w\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k9664098w\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-142\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Condorcet1787\" class=\"ouvrage\">Condorcet,\u00a0<cite class=\"italique\">Lettres d&rsquo;un bourgeois de New Haven<\/cite>,\u00a0<time>1787<\/time><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-143\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"BadinterBadinter1989\" class=\"ouvrage\"><span id=\"\u00c9lisabeth_BadinterRobert_Badinter1989\" class=\"ouvrage\"><a title=\"\u00c9lisabeth Badinter\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89lisabeth_Badinter\">\u00c9lisabeth Badinter<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Robert Badinter\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Robert_Badinter\">Robert Badinter<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Condorcet (1743-1794) un intellectuel en politique<\/cite>, Paris, Fayard,\u00a0<time>1989<\/time>, 670\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0305<\/span><\/span>. Les deux auteurs ont omis les huit derniers mots de la citation.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-144\"><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k9664098w\/f1.planchecontact\" rel=\"nofollow\"><cite>Sur l&rsquo;admission des femmes au droit de cit\u00e9<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k9664098w%2Ff1.planchecontact\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb<\/span>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a07.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-145\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Didier1989\" class=\"ouvrage\"><span id=\"B\u00e9atrice_Didier1989\" class=\"ouvrage\">B\u00e9atrice Didier (<abbr class=\"abbr\" title=\"directeur de publication\">dir.<\/abbr>),\u00a0<cite>\u00ab\u00a05 &#8211; Condorcet et les droits de la femme\u00a0\u00bb<\/cite>, dans\u00a0<cite class=\"italique\">\u00c9crire la r\u00e9volution (1789-1799)<\/cite>,\u00a0<a title=\"Presses universitaires de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Presses_universitaires_de_France\">Presses universitaires de France<\/a>,\u00a0<time>1989<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">73-88<\/span><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-146\"><span class=\"reference-text\">Dominique Godineau, \u00ab\u00a0Condorcet\u00a0\u00bb, dans C. Bard et S. Chaperon (dir.),\u00a0<i>Le dictionnaire des f\u00e9ministes<\/i>, Paris,\u00a0<a title=\"Presses universitaires de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Presses_universitaires_de_France\">Presses universitaires de France<\/a>, 2017,\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-13-078720-4\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-13-078720-4\"><span class=\"nowrap\">978-2-13-078720-4<\/span><\/a>)<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-147\"><span class=\"reference-text\">\u00c9lisabeth Badinter et Robert Badinter, op. cit\u00e9,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0306.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Williams2004123-148\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Williams2004\">Williams 2004<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0123.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Chamoux1997\u00a78-12-149\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Chamoux1997\">Chamoux 1997<\/a>, \u00a78-12.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Williams2004125-150\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Williams2004\">Williams 2004<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0125.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Poujol1987345-151\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Poujol1987\">Poujol 1987<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0345.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-152\"><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k553272\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k553272\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Williams2004124-153\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Williams2004\">Williams 2004<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0124.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Williams2004123;137-156\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Williams2004\">Williams 2004<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0123;137.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Williams2004130-136-157\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Williams2004\">Williams 2004<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0130-136.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Williams2004130-158\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Williams2004\">Williams 2004<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0130.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Williams2004137-159\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Williams2004\">Williams 2004<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0137.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-La\u00efcit\u00e9-160\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Coutel\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Charles_Coutel\" class=\"ouvrage\">Charles Coutel, \u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.laicite-republique.org\/lutter-contre-le-fanatisme-religieux-quelques-lecons-du-siecle-des-lumieres.html\" rel=\"nofollow\"><cite>Lutter contre le fanatisme religieux:quelques le\u00e7ons du si\u00e8cle des Lumi\u00e8res<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.laicite-republique.org%2Flutter-contre-le-fanatisme-religieux-quelques-lecons-du-siecle-des-lumieres.html\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">laicite-republique.org<\/span><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-S\u00e9paration-162\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Coutel2019\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Charles_Coutel2019\" class=\"ouvrage\">Charles Coutel, \u00ab\u00a0<cite>Le processus de s\u00e9paration des \u00c9glises et de l\u2019\u00c9tat chez Condorcet<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Humanisme<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a0323,\u200e\u00a0<time>2019<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">51-57<\/span>\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.3917\/huma.323.0051\" rel=\"nofollow\">10.3917\/huma.323.0051<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-163\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Winock\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Michel_Winock\" class=\"ouvrage\">Michel Winock, \u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.lhistoire.fr\/la-bataille-de-l%C3%A9mancipation\" rel=\"nofollow\"><cite>La bataille de l&rsquo;\u00e9mancipation<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.lhistoire.fr%2Fla-bataille-de-l%25C3%25A9mancipation\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">lhistoire.fr<\/span><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-164\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"L\u00e9vy-Bruhl2019\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Milo_L\u00e9vy-Bruhl2019\" class=\"ouvrage\">Milo L\u00e9vy-Bruhl, \u00ab\u00a0<cite>\u00c0 l\u2019ombre de la question juive, la regrettable lucidit\u00e9 des Juifs de France<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Le Philosophoire<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a051,\u200e\u00a0<time>2019<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.3917\/phoir.051.0113\" rel=\"nofollow\">10.3917\/phoir.051.0113<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-165\"><span class=\"reference-text\"><span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Nous n\u2019avons pas cru qu\u2019il f\u00fbt possible, chez une Nation \u00e9clair\u00e9e de ses droits de proposer \u00e0 la moiti\u00e9 des citoyens d\u2019en abdiquer une partie ni qu\u2019il f\u00fbt utile (\u2026) de s\u00e9parer un peuple activement occup\u00e9 des int\u00e9r\u00eats politiques en deux portions, dont l\u2019une serait tout et l\u2019autre rien en vertu de la loi, malgr\u00e9 le v\u0153u de la nature qui, en les faisant hommes, a voulu qu\u2019ils restassent tous \u00e9gaux.\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0\u2013 cit\u00e9 dans\u00a0<span id=\"Le_Cour_Grandmaison1992\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Olivier_Le_Cour_Grandmaison1992\" class=\"ouvrage\">Olivier Le Cour Grandmaison,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0Condorcet\u00a0: citoyennet\u00e9 et R\u00e9publique\u00a0\u00bb<\/cite>, dans\u00a0<cite class=\"italique\">Les citoyennet\u00e9s en r\u00e9volution<\/cite>, Presses universitaires de France,\u00a0<time>1992<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.cairn.info\/les-citoyennetes-en-revolution-1789-1794--9782130446309-page-97.htm\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.cairn.info%2Fles-citoyennetes-en-revolution-1789-1794--9782130446309-page-97.htm\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">97-142<\/span><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988176-166\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0176.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-167\"><span class=\"reference-text\"><a class=\"extiw\" title=\"s:Page:Condorcet - R\u00e9flexions sur l\u2019esclavage des n\u00e8gres, 1781.djvu\/80\" href=\"https:\/\/fr.wikisource.org\/wiki\/Page:Condorcet_-_R%C3%A9flexions_sur_l%E2%80%99esclavage_des_n%C3%A8gres,_1781.djvu\/80\">R\u00e9flexions sur l&rsquo;esclavage des n\u00e8gres,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a080<\/a><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-169\"><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/cb30145716w\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fcb30145716w\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-170\"><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k49131h\" rel=\"nofollow\"><i>Actes de la Commune de Paris pendant la R\u00e9volution. Tome 5 \/ publi\u00e9s et annot\u00e9s par Sigismond Lacroix.<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k49131h\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur\u00a0<i><a title=\"Gallica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallica\">Gallica<\/a><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">593-595<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988291-171\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0291.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988291,_note_3-172\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0291, note 3.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Dippel1997\u00a7._8-9-173\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#Dippel1997\">Dippel 1997<\/a>, \u00a7. 8-9.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-174\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Coutel2016\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Charles_Coutel2016\" class=\"ouvrage\">Charles Coutel, \u00ab\u00a0<cite>La synth\u00e8se condorc\u00e9tienne\u00a0: l\u2019id\u00e9e de r\u00e9publique permanente<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Humanisme<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a0311,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2016-02\" data-sort-value=\"2016-02\">f\u00e9vrier 2016<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">43-49<\/span>\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.3917\/huma.311.0043\" rel=\"nofollow\">10.3917\/huma.311.0043<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>, Plan de constitution<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988536-175\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0536.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988537-538-176\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0537-538.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-177\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Mercier2003\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Anne-C\u00e9cile_Mercier2003\" class=\"ouvrage\">Anne-C\u00e9cile\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Mercier<\/span>, \u00ab\u00a0<cite>Le r\u00e9f\u00e9rendum d&rsquo;initiative populaire\u00a0: un trait m\u00e9connu du g\u00e9nie de Condorcet<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Revue fran\u00e7aise de droit constitutionnel<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a055,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a03,\u200e\u00a0<time>2003<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">483\u2013512<\/span>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Serial Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Serial_Number\">ISSN<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/portal.issn.org\/resource\/ISSN\/1151-2385\" rel=\"nofollow\">1151-2385<\/a><\/span>,\u00a0<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.3917\/rfdc.055.0483\" rel=\"nofollow\">10.3917\/rfdc.055.0483<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.cairn.info\/revue-francaise-de-droit-constitutionnel-2003-3-page-483.htm\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.cairn.info%2Frevue-francaise-de-droit-constitutionnel-2003-3-page-483.htm\">archive<\/a>]<\/small>, consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-08-08\" data-sort-value=\"2024-08-08\">8 ao\u00fbt 2024<\/time>)<\/small><\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BadinterBadinter1988570-572-178\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Condorcet#BadinterBadinter1988\">Badinter et Badinter 1988<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0570-572.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-179\"><span class=\"reference-text\"><i>inter Thi\u00e9rache<\/i>, p\u00e9riodique d&rsquo;information de la vie \u00e9conomique et culturelle, septembre 1976, \u00e9dit\u00e9 par \u00ab\u00a0La Tribune de la Thi\u00e9rache\u00a0\u00bb, PB.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-180\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"2014\" class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.humanite.fr\/26-avril-1914-une-date-clef-pour-les-suffragistes-francaises-qui-sen-souvient-521563\" rel=\"nofollow\"><cite>26 avril 1914\u00a0: une date clef pour les suffragistes fran\u00e7aises\u2026 qui s&rsquo;en souvient\u00a0?<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.humanite.fr%2F26-avril-1914-une-date-clef-pour-les-suffragistes-francaises-qui-sen-souvient-521563\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb,\u00a0<i><a title=\"L'Humanit\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/L%27Humanit%C3%A9\">L&rsquo;Humanit\u00e9<\/a><\/i>,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2014-04-22\" data-sort-value=\"2014-04-22\">22 avril 2014<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2022-02-19\" data-sort-value=\"2022-02-19\">19 f\u00e9vrier 2022<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-181\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"Hanselaar\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Saskia_Hanselaar\" class=\"ouvrage\">Saskia Hanselaar, \u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/histoire-image.org\/fr\/etudes\/marche-5-juillet-1914-droit-vote-femmes\" rel=\"nofollow\"><cite>La marche du 5 juillet 1914 pour le droit de vote des femmes<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fhistoire-image.org%2Ffr%2Fetudes%2Fmarche-5-juillet-1914-droit-vote-femmes\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">histoire-image.org<\/span>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2022-02-19\" data-sort-value=\"2022-02-19\">19 f\u00e9vrier 2022<\/time>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-182\"><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.assemblee-nationale.fr\/histoire\/7ed.asp\" rel=\"nofollow\">Rapport et projet de d\u00e9cret relatifs \u00e0 l&rsquo;organisation g\u00e9n\u00e9rale de l&rsquo;instruction publique<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.assemblee-nationale.fr%2Fhistoire%2F7ed.asp\">archive<\/a>]<\/small>. Pr\u00e9sentation \u00e0 l&rsquo;Assembl\u00e9e l\u00e9gislative\u00a0: 20 et 21 avril 1792.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-183\"><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.conseil-constitutionnel.fr\/conseil-constitutionnel\/francais\/la-constitution\/les-constitutions-de-la-france\/constitution-de-1791.5082.html\" rel=\"nofollow\"><cite>Constitution de 1791<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.conseil-constitutionnel.fr%2Fconseil-constitutionnel%2Ffrancais%2Fla-constitution%2Fles-constitutions-de-la-france%2Fconstitution-de-1791.5082.html\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\"><a title=\"Conseil constitutionnel (France)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Conseil_constitutionnel_(France)\">Conseil constitutionnel<\/a><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-184\"><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.campus-condorcet.fr\/fr\/le-campus\/cite-des-shs\/les-origines-du-projet\" rel=\"nofollow\"><cite>Les origines du projet<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.campus-condorcet.fr%2Ffr%2Fle-campus%2Fcite-des-shs%2Fles-origines-du-projet\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">Campus Condorcet<\/span>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-02-23\" data-sort-value=\"2024-02-23\">23 f\u00e9vrier 2024<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-185\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"2024\" class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.alliance-athena.fr\/le-campus-condorcet-designe-porteur-du-gis-collex-persee\/\" rel=\"nofollow\"><cite>Le Campus Condorcet d\u00e9sign\u00e9 porteur du Gis CollEx-Pers\u00e9e<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.alliance-athena.fr%2Fle-campus-condorcet-designe-porteur-du-gis-collex-persee%2F\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">alliance-athena.fr<\/span>,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-01-31\" data-sort-value=\"2024-01-31\">31 janvier 2024<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-02-23\" data-sort-value=\"2024-02-23\">23 f\u00e9vrier 2024<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-186\"><span class=\"reference-text\"><span id=\"2021\" class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.cnrs.fr\/fr\/cnrsinfo\/le-campus-condorcet-pour-vocation-de-rayonner-lechelle-nationale-et-internationale\" rel=\"nofollow\"><cite>Le Campus Condorcet a pour vocation de rayonner \u00e0 l\u2019\u00e9chelle nationale et internationale<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.cnrs.fr%2Ffr%2Fcnrsinfo%2Fle-campus-condorcet-pour-vocation-de-rayonner-lechelle-nationale-et-internationale\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\"><a title=\"Centre national de la recherche scientifique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Centre_national_de_la_recherche_scientifique\">Centre national de la recherche scientifique<\/a><\/span>,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2021-10-27\" data-sort-value=\"2021-10-27\">27 octobre 2021<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-02-23\" data-sort-value=\"2024-02-23\">23 f\u00e9vrier 2024<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-187\"><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.ena.fr\/Ecole\/Qui-sommes-nous\/Histoire\/noms-promotions\" rel=\"nofollow\"><cite>Les promotions de 1945 \u00e0 nos jours<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.ena.fr%2FEcole%2FQui-sommes-nous%2FHistoire%2Fnoms-promotions\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\"><a title=\"\u00c9cole nationale d'administration (France)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89cole_nationale_d%27administration_(France)\">\u00c9cole nationale d&rsquo;administration<\/a><\/span>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2021-01-21\" data-sort-value=\"2021-01-21\">21 janvier 2021<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-188\"><span class=\"reference-text\">Chamoux, Simone. \u00ab\u00a0L\u2019ascendance dauphinoise de Condorcet\u00a0\u00bb. Condorcet, \u00e9dit\u00e9 par Anne-Marie Chouillet et Pierre Cr\u00e9pel, ENS \u00c9ditions, 1997,\u00a0<a class=\"external free\" href=\"https:\/\/doi.org\/10.4000\/books.enseditions.23918\" rel=\"nofollow\">https:\/\/doi.org\/10.4000\/books.enseditions.23918<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fdoi.org%2F10.4000%2Fbooks.enseditions.23918\">archive<\/a>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-189\"><span class=\"reference-text\"><i>\u0152uvres de Condorcet<\/i>, \u00e9d. A. Condorcet O\u2019Connor and M. F. Arago, vol. 11 (Paris\u00a0: Firmin Didot Fr\u00e8res, 1847),\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0252,\u00a0<small>[<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=Nc0TAAAAQAAJ&amp;pg=PA252\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DNc0TAAAAQAAJ%26pg%3DPA252\">archive<\/a>]<\/small>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00a0<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00a0<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00a0<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Nicolas de Condorcet Marie Jean Antoine Nicolas de Caritat, marquis de Condorcet, dit\u00a0Condorcet, n\u00e9 le 17 septembre 1743 \u00e0\u00a0Ribemont\u00a0et mort le 29 mars 1794 \u00e0\u00a0Bourg de l&rsquo;\u00c9galit\u00e9[Note 1], est un\u00a0scientifique,\u00a0math\u00e9maticien,\u00a0philosophe,\u00a0homme politique\u00a0et \u00e9diteur\u00a0fran\u00e7ais. Il est l&rsquo;une des grandes figures intellectuelles du mouvement des\u00a0Lumi\u00e8res. Il est c\u00e9l\u00e8bre pour ses travaux pionniers en\u00a0statistique\u00a0et en\u00a0probabilit\u00e9s, pour son analyse des [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":22687,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-22681","page","type-page","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/22681","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=22681"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/22681\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":22688,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/22681\/revisions\/22688"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/22687"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=22681"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}