{"id":15633,"date":"2025-02-13T09:00:39","date_gmt":"2025-02-13T08:00:39","guid":{"rendered":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/?page_id=15633"},"modified":"2025-02-13T12:34:41","modified_gmt":"2025-02-13T11:34:41","slug":"les-primitifs-italiens","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/les-primitifs-italiens\/","title":{"rendered":"Les Primitifs Italiens"},"content":{"rendered":"<p><em><span style=\"font-size: 8px;\"><strong>Image mise en avant<\/strong> : Enrico_Di_Tedice_Madonna_San_Michele_In_Borgo_Museo_San_Matteo_Pisa<\/span><\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens\">Les Primitifs Italiens<\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;expression\u00a0<b>primitifs italiens<\/b>\u00a0d\u00e9signe seulement les peintres sur la p\u00e9riode du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"13\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle. Les peintres pratiquent aussi le dessin, par n\u00e9cessit\u00e9, voire la gravure, mais ils ont souvent d&rsquo;autres activit\u00e9s artistiques, plus ou moins importantes<sup id=\"cite_ref-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-1\">note 1<\/a><\/sup>.\u00a0<a title=\"Sienne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sienne\">Sienne<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Florence\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Florence\">Florence<\/a>\u00a0aux\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"13\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0et\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"14\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cles ont favoris\u00e9 un grand nombre de ces cr\u00e9ations, mais le reste de la p\u00e9ninsule ne doit pas \u00eatre oubli\u00e9. Ce sont aussi les peintres de la\u00a0<a title=\"Pr\u00e9-Renaissance\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pr%C3%A9-Renaissance\">Pr\u00e9-Renaissance<\/a>\u00a0italienne (<abbr class=\"abbr\" title=\"13\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0et\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"14\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cles), p\u00e9riode qui est gothique jusqu&rsquo;aux ann\u00e9es 1400, puis le si\u00e8cle suivant entre dans le\u00a0<a title=\"Gothique international italien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gothique_international_italien\">Gothique international<\/a><sup id=\"cite_ref-Daniel_Arasse,_1997231_2-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Daniel_Arasse,_1997231-2\">1<\/a><\/sup>\u00a0jusque vers 1450. Le\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle est aussi celui de la\u00a0<a title=\"Premi\u00e8re Renaissance\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Premi%C3%A8re_Renaissance\">Premi\u00e8re Renaissance<\/a>\u00a0avec une premi\u00e8re g\u00e9n\u00e9ration, celle de\u00a0<a title=\"Filippo Brunelleschi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Filippo_Brunelleschi#Le_peintre_et_la_perspective\">Filippo Brunelleschi, dans son \u0153uvre peinte<\/a>\u00a0et de\u00a0<a title=\"Masaccio\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Masaccio\">Masaccio<\/a>\u00a0par exemple, dans les ann\u00e9es 1420-1430, puis les g\u00e9n\u00e9rations suivantes jusqu&rsquo;\u00e0\u00a0<a title=\"Sandro Botticelli\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sandro_Botticelli\">Botticcelli<\/a>\u00a0et tant d&rsquo;autres<sup id=\"cite_ref-Daniel_Arasse,_2008104_3-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Daniel_Arasse,_2008104-3\">2<\/a><\/sup>. \u00c0 la fin du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, de nombreuses peintures ne rel\u00e8vent pas des Primitifs italiens\u00a0: des peintres tels que\u00a0<a title=\"L\u00e9onard de Vinci\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/L%C3%A9onard_de_Vinci\">L\u00e9onard de Vinci<\/a>,\u00a0<a title=\"Andrea Mantegna\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andrea_Mantegna\">Andrea Mantegna<\/a>,\u00a0<a title=\"Giovanni Bellini\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Giovanni_Bellini\">Giovanni Bellini<\/a>\u00a0sont \u00e9tudi\u00e9s comme des figures majeures de la\u00a0<a title=\"Haute Renaissance\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Haute_Renaissance\">Haute Renaissance<\/a>. Mais certaines peintures, quels qu\u2019en soient les auteurs, proches de la fin du si\u00e8cle, rel\u00e8vent encore des Primitifs italiens. Et, ph\u00e9nom\u00e8ne sp\u00e9cifique \u00e0 cette p\u00e9riode, le gothique international et la Premi\u00e8re Renaissance se c\u00f4toient sur la premi\u00e8re moiti\u00e9 du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle en Italie. Ce moment de l&rsquo;art en vint \u00e0 se penser comme\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0la renaissance, dans le r\u00eave d&rsquo;une continuit\u00e9 avec la Rome imp\u00e9riale, de tous les arts tant sacr\u00e9s que profanes\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-4\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-4\">3<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Tous introduisent plusieurs nouveaut\u00e9s\u00a0: l&rsquo;humanisation des personnages, plus expressifs, l&rsquo;imitation des formes, \u00e9tudi\u00e9es de mani\u00e8re plus\u00a0<a title=\"Naturalisme (art figuratif)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Naturalisme_(art_figuratif)#Premi%C3%A8re_Renaissance\">naturaliste<\/a>\u00a0et l\u2019espace construit, suivant la\u00a0<a title=\"Perspective lin\u00e9aire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Perspective_lin%C3%A9aire\">perspective lin\u00e9aire<\/a><sup id=\"cite_ref-5\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-5\">note 2<\/a><\/sup>. Cette p\u00e9riode passe, ainsi, de formes d\u00e9riv\u00e9es du\u00a0<a title=\"Style italo-byzantin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Style_italo-byzantin\">style italo-byzantin<\/a>\u00a0\u00e0 des styles pr\u00e9-Renaissance et de la Premi\u00e8re Renaissance. On y rencontre des \u00e9l\u00e9ments provenant de l&rsquo;\u00e9tude de l&rsquo;<a title=\"Architecture gothique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Architecture_gothique\">architecture gothique<\/a>\u00a0et de son d\u00e9cor, ainsi que de l&rsquo;<a title=\"Architecture romaine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Architecture_romaine\">architecture romaine<\/a>\u00a0antique et de son d\u00e9cor, y compris la\u00a0<a title=\"Sculpture romaine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sculpture_romaine\">sculpture romaine<\/a>\u00a0qui, elle m\u00eame, a largement emprunt\u00e9 \u00e0 la\u00a0<a title=\"Sculpture grecque classique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sculpture_grecque_classique\">sculpture grecque classique<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Sculpture hell\u00e9nistique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sculpture_hell%C3%A9nistique\">hell\u00e9nistique<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Si cet art invente de nouveaux modes de repr\u00e9sentation, il se d\u00e9veloppe majoritairement en tant qu&rsquo;art au service de l&rsquo;<a title=\"\u00c9glise (organisation)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89glise_(organisation)\">\u00c9glise<\/a>. Cela dit, les principaux centres \u00e9conomiques de la p\u00e9ninsule (Milan, Venise, Florence, Rome, Naples) rayonnent alors sur de petits \u00c9tats, mais leurs \u00e9lites &#8211; qui constituent les premi\u00e8res collections d&rsquo;art, antique et moderne &#8211; s&rsquo;affirment et rivalisent aux moyen de commande artistiques prestigieuses et font appel aux artistes les plus renomm\u00e9s. Des \u00e9coles (de peinture) se distinguent, attach\u00e9es \u00e0 telle ou telle r\u00e9gion comme l&rsquo;<a title=\"Ombrie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ombrie\">Ombrie<\/a>\u00a0ou les\u00a0<a title=\"Marches\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marches\">Marches<\/a>, ou bien \u00e0 telle ville comme les \u00e9coles\u00a0<a title=\"\u00c9cole de Ferrare\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89cole_de_Ferrare\">de Ferrare<\/a>,\u00a0<a title=\"\u00c9cole de peinture de Bologne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89cole_de_peinture_de_Bologne\">de Bologne<\/a>\u00a0ou\u00a0<a title=\"\u00c9cole de Rimini\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89cole_de_Rimini\">de Rimini<\/a><sup id=\"cite_ref-Daniel_Arasse,_2008102-106_6-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Daniel_Arasse,_2008102-106-6\">4<\/a><\/sup>. Interf\u00e9rant avec cette diversit\u00e9 d&rsquo;exp\u00e9riences locales, les d\u00e9placements des artistes eux-m\u00eames, de leurs commanditaires et des\u00a0<a title=\"Humanisme de la Renaissance\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Humanisme_de_la_Renaissance\">humanistes<\/a>, viennent faire conna\u00eetre hors de leur r\u00e9gion des proc\u00e9d\u00e9s, une sensibilit\u00e9 nouvelle, des concepts nouveaux<sup id=\"cite_ref-Daniel_Arasse,_2008107_7-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Daniel_Arasse,_2008107-7\">5<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Nadeije_Laneyrie-Dagen,_201018-19_8-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Nadeije_Laneyrie-Dagen,_201018-19-8\">6<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">On entre ainsi dans l&rsquo;esprit de la\u00a0<a title=\"Renaissance\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Renaissance\">Renaissance<\/a>\u00a0qui anime la\u00a0<a title=\"Premi\u00e8re Renaissance\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Premi%C3%A8re_Renaissance\">Premi\u00e8re Renaissance<\/a>, au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, et la\u00a0<a title=\"Haute Renaissance\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Haute_Renaissance\">Haute Renaissance<\/a>, au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"16\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVI<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Histoire_et_art\">Histoire et art<\/h2>\n<\/div>\n<ul class=\"gallery mw-gallery-packed\" style=\"text-align: justify;\">\n<li class=\"gallerycaption\">Du style gothique italien \u00e0 celui de la Premi\u00e8re Renaissance italienne<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Lippo Memmi, connu de 1317 \u00e0 1347. Sainte Madeleine. Tempera \u00e0 l'\u0153uf et fond d'or sur panneau de bois rectangulaire, sommet en tiers point[note 3], arcade bris\u00e9e trilob\u00e9e[7] (manque une partie). Avignon, Mus\u00e9e du Petit Palais[8]\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Lippo_e_federico_memmi,_maria_maddalena,_1344-47_ca._01.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/1a\/Lippo_e_federico_memmi%2C_maria_maddalena%2C_1344-47_ca._01.jpg\/152px-Lippo_e_federico_memmi%2C_maria_maddalena%2C_1344-47_ca._01.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/1a\/Lippo_e_federico_memmi%2C_maria_maddalena%2C_1344-47_ca._01.jpg\/227px-Lippo_e_federico_memmi%2C_maria_maddalena%2C_1344-47_ca._01.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/1a\/Lippo_e_federico_memmi%2C_maria_maddalena%2C_1344-47_ca._01.jpg\/303px-Lippo_e_federico_memmi%2C_maria_maddalena%2C_1344-47_ca._01.jpg 2x\" alt=\"Lippo Memmi, connu de 1317 \u00e0 1347. Sainte Madeleine. Tempera \u00e0 l'\u0153uf et fond d'or sur panneau de bois rectangulaire, sommet en tiers point[note 3], arcade bris\u00e9e trilob\u00e9e[7] (manque une partie). Avignon, Mus\u00e9e du Petit Palais[8]\" width=\"153\" height=\"240\" data-file-width=\"2700\" data-file-height=\"4272\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><a title=\"Lippo Memmi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lippo_Memmi\">Lippo Memmi<\/a>, connu de 1317 \u00e0 1347.\u00a0<i>Sainte Madeleine<\/i>.\u00a0<a title=\"Tempera\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tempera\">Tempera<\/a>\u00a0\u00e0 l&rsquo;\u0153uf et fond d&rsquo;or sur panneau de bois rectangulaire, sommet en tiers point<sup id=\"cite_ref-9\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-9\">note 3<\/a><\/sup>, arcade bris\u00e9e trilob\u00e9e<sup id=\"cite_ref-10\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-10\">7<\/a><\/sup>\u00a0(manque une partie).\u00a0<a title=\"Mus\u00e9e du Petit Palais (Avignon)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mus%C3%A9e_du_Petit_Palais_(Avignon)\">Avignon, Mus\u00e9e du Petit Palais<\/a><sup id=\"cite_ref-E._M\u0153nch_(dir.),_2012200-207_11-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-E._M%C5%93nch_(dir.),_2012200-207-11\">8<\/a><\/sup><\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Le Triomphe de la Mort (en 2018, apr\u00e8s restauration) Buonamico Buffalmacco. Fresque, L. 15 m. Camposanto. Pise vers 1355 [9]\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Buonamico_Buffalmacco,_tronfo_della_morte,_1336-41,_01.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c2\/Buonamico_Buffalmacco%2C_tronfo_della_morte%2C_1336-41%2C_01.jpg\/525px-Buonamico_Buffalmacco%2C_tronfo_della_morte%2C_1336-41%2C_01.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c2\/Buonamico_Buffalmacco%2C_tronfo_della_morte%2C_1336-41%2C_01.jpg\/788px-Buonamico_Buffalmacco%2C_tronfo_della_morte%2C_1336-41%2C_01.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c2\/Buonamico_Buffalmacco%2C_tronfo_della_morte%2C_1336-41%2C_01.jpg\/1050px-Buonamico_Buffalmacco%2C_tronfo_della_morte%2C_1336-41%2C_01.jpg 2x\" alt=\"Le Triomphe de la Mort (en 2018, apr\u00e8s restauration) Buonamico Buffalmacco. Fresque, L. 15 m. Camposanto. Pise vers 1355 [9]\" width=\"525\" height=\"240\" data-file-width=\"4776\" data-file-height=\"2184\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><center><i>Le Triomphe de la Mort<\/i>\u00a0(en 2018, apr\u00e8s restauration)<br \/>\n<a title=\"Buonamico Buffalmacco\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Buonamico_Buffalmacco\">Buonamico Buffalmacco<\/a>.\u00a0<a title=\"Fresque\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fresque\">Fresque<\/a>, L. 15 m.\u00a0<a title=\"Camposanto\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Camposanto\">Camposanto<\/a>. Pise<br \/>\nvers 1355\u00a0<sup id=\"cite_ref-12\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-12\">9<\/a><\/sup><\/center><\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"L'Annonciation Atelier de Verrocchio, panneau attribu\u00e9 \u00e0 L\u00e9onard de Vinci jeune. Entre 1472 et 1475. Tempera sur bois, L. 2,17 m. Galeries des Offices\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Leonardo_da_Vinci_-_Annunciation_-_WGA12677.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4c\/Leonardo_da_Vinci_-_Annunciation_-_WGA12677.jpg\/531px-Leonardo_da_Vinci_-_Annunciation_-_WGA12677.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4c\/Leonardo_da_Vinci_-_Annunciation_-_WGA12677.jpg\/797px-Leonardo_da_Vinci_-_Annunciation_-_WGA12677.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4c\/Leonardo_da_Vinci_-_Annunciation_-_WGA12677.jpg\/1062px-Leonardo_da_Vinci_-_Annunciation_-_WGA12677.jpg 2x\" alt=\"L'Annonciation Atelier de Verrocchio, panneau attribu\u00e9 \u00e0 L\u00e9onard de Vinci jeune. Entre 1472 et 1475. Tempera sur bois, L. 2,17 m. Galeries des Offices\" width=\"531\" height=\"240\" data-file-width=\"2000\" data-file-height=\"904\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><center><i><a title=\"L'Annonciation (L\u00e9onard de Vinci)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/L%27Annonciation_(L%C3%A9onard_de_Vinci)\">L&rsquo;Annonciation<\/a><\/i><br \/>\nAtelier de\u00a0<a title=\"Andrea del Verrocchio\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andrea_del_Verrocchio\">Verrocchio<\/a>, panneau attribu\u00e9 \u00e0\u00a0<a title=\"L\u00e9onard de Vinci\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/L%C3%A9onard_de_Vinci\">L\u00e9onard de Vinci<\/a>\u00a0jeune. Entre 1472 et 1475. Tempera sur bois, L. 2,17 m.<br \/>\n<a title=\"Galeries des Offices\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Galeries_des_Offices\">Galeries des Offices<\/a><\/center><\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Vierge \u00e0 l'Enfant, attribu\u00e9 \u00e0 Sandro Botticelli jeune (1445-1510) ou Andrea Verrocchio (Florence 1435 \u2013 Venise, 1488), v. 1470. Tempera sur bois Paris, Mus\u00e9e Jacquemart-Andr\u00e9[10]\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Vierge_%C3%A0_l%27Enfant_-_Mus%C3%A9e_Jacquemart-Andr%C3%A9.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a6\/Vierge_%C3%A0_l%27Enfant_-_Mus%C3%A9e_Jacquemart-Andr%C3%A9.jpg\/167px-Vierge_%C3%A0_l%27Enfant_-_Mus%C3%A9e_Jacquemart-Andr%C3%A9.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a6\/Vierge_%C3%A0_l%27Enfant_-_Mus%C3%A9e_Jacquemart-Andr%C3%A9.jpg\/250px-Vierge_%C3%A0_l%27Enfant_-_Mus%C3%A9e_Jacquemart-Andr%C3%A9.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a6\/Vierge_%C3%A0_l%27Enfant_-_Mus%C3%A9e_Jacquemart-Andr%C3%A9.jpg\/334px-Vierge_%C3%A0_l%27Enfant_-_Mus%C3%A9e_Jacquemart-Andr%C3%A9.jpg 2x\" alt=\"Vierge \u00e0 l'Enfant, attribu\u00e9 \u00e0 Sandro Botticelli jeune (1445-1510) ou Andrea Verrocchio (Florence 1435 \u2013 Venise, 1488), v. 1470. Tempera sur bois Paris, Mus\u00e9e Jacquemart-Andr\u00e9[10]\" width=\"168\" height=\"240\" data-file-width=\"1163\" data-file-height=\"1673\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><i>Vierge \u00e0 l&rsquo;Enfant<\/i>, attribu\u00e9 \u00e0\u00a0<a title=\"Sandro Botticelli\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sandro_Botticelli\">Sandro Botticelli<\/a>\u00a0jeune (1445-1510) ou\u00a0<a title=\"Andrea del Verrocchio\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andrea_del_Verrocchio\">Andrea Verrocchio<\/a>\u00a0(Florence 1435 \u2013 Venise, 1488), v. 1470. Tempera sur bois<br \/>\nParis,\u00a0<a title=\"Mus\u00e9e Jacquemart-Andr\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mus%C3%A9e_Jacquemart-Andr%C3%A9\">Mus\u00e9e Jacquemart-Andr\u00e9<\/a><sup id=\"cite_ref-Nathalie_Volle_et_al.,_2000112-114_13-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Nathalie_Volle_et_al.,_2000112-114-13\">10<\/a><\/sup><\/div>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\">L\u2019int\u00e9r\u00eat pour les \u00ab\u00a0primitifs italiens\u00a0\u00bb s\u2019est d\u00e9velopp\u00e9 en France \u00e0 la fin du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"18\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0et au d\u00e9but du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"19\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIX<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle. Cette expression d\u00e9signait les peintres ayant v\u00e9cu avant\u00a0<a title=\"Rapha\u00ebl\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rapha%C3%ABl\">Rapha\u00ebl<\/a>, l\u2019artiste alors le plus estim\u00e9<sup id=\"cite_ref-14\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-14\">11<\/a><\/sup>. Parmi les peintres cet int\u00e9r\u00eat \u00e0 produit le\u00a0<a title=\"Pr\u00e9rapha\u00e9lisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pr%C3%A9rapha%C3%A9lisme\">Pr\u00e9rapha\u00e9lisme<\/a>, dans le Royaume-Uni et les\u00a0<a title=\"Mouvement nazar\u00e9en\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mouvement_nazar%C3%A9en\">Nazar\u00e9ens<\/a>\u00a0en Allemagne dans la premi\u00e8re moiti\u00e9 du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"19\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIX<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><a title=\"Louis Hautec\u0153ur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_Hautec%C5%93ur\">Louis Hautec\u0153ur<\/a>, en 1931 \u00e9voque dans \u00ab\u00a0Les Primitifs italiens\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-Hautec\u0153ur,_1931pr\u00e9face_15-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Hautec%C5%93ur,_1931pr%C3%A9face-15\">12<\/a><\/sup>\u00a0une p\u00e9riode qui couvre les\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"13\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0et\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"14\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cles ainsi que la premi\u00e8re moiti\u00e9 du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, jusqu\u2019\u00e0\u00a0<a title=\"Piero della Francesca\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Piero_della_Francesca\">Piero della Francesca<\/a>\u00a0et\u00a0<i><a title=\"La Naissance de V\u00e9nus (Botticelli)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Naissance_de_V%C3%A9nus_(Botticelli)\">La Naissance de V\u00e9nus<\/a><\/i>\u00a0de\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Botticelli\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Botticelli\">Botticelli<\/a>.\u00a0<a title=\"Daniel Arasse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Daniel_Arasse\">Daniel Arasse<\/a>, en 1979, donne deux rep\u00e8res dat\u00e9s\u00a0: la mort de\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Giotto\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Giotto\">Giotto<\/a>\u00a0en 1337 et la premi\u00e8re \u0153uvre de\u00a0<a title=\"L\u00e9onard de Vinci\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/L%C3%A9onard_de_Vinci\">Vinci<\/a>\u00a0en 1472\u00a0<sup id=\"cite_ref-Daniel_Arasse,_200812_16-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Daniel_Arasse,_200812-16\">13<\/a><\/sup>.\u00a0<a title=\"Michel Laclotte\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michel_Laclotte\">Michel Laclotte<\/a>\u00a0et Esther M\u0153nch, en 2012, reprennent cette liste et y ajoutent\u00a0<a title=\"Carlo Crivelli (peintre)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Carlo_Crivelli_(peintre)\">Crivelli<\/a>, disparu en 1494\/95 et\u00a0<a title=\"Vittore Carpaccio\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vittore_Carpaccio\">Carpaccio<\/a>\u00a0disparu en 1525\/26 mais dont l&rsquo;\u0153uvre essentielle est achev\u00e9e en 1501-1503<sup id=\"cite_ref-E._M\u0153nch_(dir.),_2012_17-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-E._M%C5%93nch_(dir.),_2012-17\">14<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;histoire de l&rsquo;Italie \u00e0 cette \u00e9poque, du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"13\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, peut \u00eatre sommairement d\u00e9coup\u00e9e\u00a0:\u00a0<a title=\"Renaissance italienne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Renaissance_italienne#Le_XIIIe_si%C3%A8cle,_p%C3%A9riode_de_prosp%C3%A9rit%C3%A9\">le\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"13\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, p\u00e9riode de prosp\u00e9rit\u00e9<\/a>\u00a0puis\u00a0<a title=\"Renaissance italienne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Renaissance_italienne#L%E2%80%99effondrement_du_XIVe_si%C3%A8cle\">effondrement au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"14\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>\u00a0&#8211; frapp\u00e9e indirectement par la\u00a0<a title=\"Guerre de Cent Ans\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guerre_de_Cent_Ans\">Guerre de Cent Ans<\/a>\u00a0et tr\u00e8s directement par la\u00a0<a title=\"Peste noire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Peste_noire\">peste noire<\/a>, en 1347-1348, &#8211; et enfin, le\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, o\u00f9 la\u00a0<a title=\"R\u00e9publique de Florence\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9publique_de_Florence\">r\u00e9publique de Florence<\/a>\u00a0voit la\u00a0<a title=\"Renaissance italienne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Renaissance_italienne#Florence_sous_les_M%C3%A9dicis\">mont\u00e9e en puissance des M\u00e9dicis<\/a>, puissance qui repose surtout sur la plus importante banque europ\u00e9enne de l&rsquo;\u00e9poque, la leur. La p\u00e9ninsule est, \u00e0 cette \u00e9poque, constitu\u00e9e d&rsquo;une\u00a0<a title=\"Histoire de l'Italie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Histoire_de_l%27Italie#Du_bas_Moyen_%C3%82ge_%C3%A0_la_Renaissance\">mosa\u00efque de territoires ayant leur mode de gouvernement propre<\/a>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Peintures\">Peintures<\/h3>\n<\/div>\n<ul class=\"gallery mw-gallery-nolines\" style=\"text-align: justify;\">\n<li class=\"gallerycaption\">Ordre chronologique<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Fran\u00e7ois d'Assise. Cimabue, Fresque, d\u00e9tail \u00c9glise inf\u00e9rieure de la basilique Saint-Fran\u00e7ois d'Assise 1278-1280 ?[note 4]\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:San_Francesco.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f8\/San_Francesco.jpg\/170px-San_Francesco.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f8\/San_Francesco.jpg\/255px-San_Francesco.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f8\/San_Francesco.jpg\/340px-San_Francesco.jpg 2x\" alt=\"Fran\u00e7ois d'Assise. Cimabue, Fresque, d\u00e9tail \u00c9glise inf\u00e9rieure de la basilique Saint-Fran\u00e7ois d'Assise 1278-1280 ?[note 4]\" width=\"170\" height=\"177\" data-file-width=\"1104\" data-file-height=\"1152\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><i><a title=\"Fran\u00e7ois d'Assise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fran%C3%A7ois_d%27Assise\">Fran\u00e7ois d&rsquo;Assise<\/a><\/i>.\u00a0<a title=\"Cimabue\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cimabue\">Cimabue<\/a>, Fresque, d\u00e9tail<br \/>\n<a title=\"\u00c9glise inf\u00e9rieure de la basilique Saint-Fran\u00e7ois d'Assise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89glise_inf%C3%A9rieure_de_la_basilique_Saint-Fran%C3%A7ois_d%27Assise\">\u00c9glise inf\u00e9rieure de la basilique Saint-Fran\u00e7ois d&rsquo;Assise<\/a><br \/>\n1278-1280\u00a0?<sup id=\"cite_ref-18\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-18\">note 4<\/a><\/sup><\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Baiser de Judas. Giotto. Fresque. 2,00 x 1,85 m. Chapelle des Scrovegni 1303-1306\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Capella_degli_Scrovegni_(Padova)_jm56815.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/50\/Capella_degli_Scrovegni_%28Padova%29_jm56815.jpg\/170px-Capella_degli_Scrovegni_%28Padova%29_jm56815.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/50\/Capella_degli_Scrovegni_%28Padova%29_jm56815.jpg\/255px-Capella_degli_Scrovegni_%28Padova%29_jm56815.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/50\/Capella_degli_Scrovegni_%28Padova%29_jm56815.jpg\/340px-Capella_degli_Scrovegni_%28Padova%29_jm56815.jpg 2x\" alt=\"Baiser de Judas. Giotto. Fresque. 2,00 x 1,85 m. Chapelle des Scrovegni 1303-1306\" width=\"170\" height=\"139\" data-file-width=\"6764\" data-file-height=\"5546\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><i><a title=\"Baiser de Judas\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Baiser_de_Judas\">Baiser de Judas<\/a><\/i>.\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Giotto\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Giotto\">Giotto<\/a>. Fresque. 2,00 x 1,85 m.<br \/>\n<a title=\"Chapelle des Scrovegni\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chapelle_des_Scrovegni\">Chapelle des Scrovegni<\/a><br \/>\n1303-1306<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"L'Annonciation. Simone Martini et Lippo Memmi. Tempera et or sur bois 2,65 x 3,05 m. Galerie des Offices 1333\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Galer%C3%ADa_Uffizi,_Florencia,_Italia,_2022-09-18,_DD_26.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d8\/Galer%C3%ADa_Uffizi%2C_Florencia%2C_Italia%2C_2022-09-18%2C_DD_26.jpg\/170px-Galer%C3%ADa_Uffizi%2C_Florencia%2C_Italia%2C_2022-09-18%2C_DD_26.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d8\/Galer%C3%ADa_Uffizi%2C_Florencia%2C_Italia%2C_2022-09-18%2C_DD_26.jpg\/255px-Galer%C3%ADa_Uffizi%2C_Florencia%2C_Italia%2C_2022-09-18%2C_DD_26.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d8\/Galer%C3%ADa_Uffizi%2C_Florencia%2C_Italia%2C_2022-09-18%2C_DD_26.jpg\/340px-Galer%C3%ADa_Uffizi%2C_Florencia%2C_Italia%2C_2022-09-18%2C_DD_26.jpg 2x\" alt=\"L'Annonciation. Simone Martini et Lippo Memmi. Tempera et or sur bois 2,65 x 3,05 m. Galerie des Offices 1333\" width=\"170\" height=\"142\" data-file-width=\"5633\" data-file-height=\"4705\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><i><a title=\"Annonciation entre les saints Ansan et Marguerite\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Annonciation_entre_les_saints_Ansan_et_Marguerite\">L&rsquo;Annonciation. Simone Martini et Lippo Memmi<\/a><\/i>. Tempera et or sur bois<br \/>\n2,65 x 3,05 m.<br \/>\n<a title=\"Galerie des Offices\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Galerie_des_Offices\">Galerie des Offices<\/a><br \/>\n1333<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Giusto de Menabuoi La plus ancienne repr\u00e9sentation de Padoue. Basilique Saint-Antoine de Padoue. 1382\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Giusto_de_Menabuoi_-_Veduta_di_Padova_nel_trecento_-_Basilica_di_Sant_Antonio_-_Cappella_del_Beato_Luca_Belludi.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d6\/Giusto_de_Menabuoi_-_Veduta_di_Padova_nel_trecento_-_Basilica_di_Sant_Antonio_-_Cappella_del_Beato_Luca_Belludi.jpg\/170px-Giusto_de_Menabuoi_-_Veduta_di_Padova_nel_trecento_-_Basilica_di_Sant_Antonio_-_Cappella_del_Beato_Luca_Belludi.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d6\/Giusto_de_Menabuoi_-_Veduta_di_Padova_nel_trecento_-_Basilica_di_Sant_Antonio_-_Cappella_del_Beato_Luca_Belludi.jpg\/255px-Giusto_de_Menabuoi_-_Veduta_di_Padova_nel_trecento_-_Basilica_di_Sant_Antonio_-_Cappella_del_Beato_Luca_Belludi.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d6\/Giusto_de_Menabuoi_-_Veduta_di_Padova_nel_trecento_-_Basilica_di_Sant_Antonio_-_Cappella_del_Beato_Luca_Belludi.jpg\/340px-Giusto_de_Menabuoi_-_Veduta_di_Padova_nel_trecento_-_Basilica_di_Sant_Antonio_-_Cappella_del_Beato_Luca_Belludi.jpg 2x\" alt=\"Giusto de Menabuoi La plus ancienne repr\u00e9sentation de Padoue. Basilique Saint-Antoine de Padoue. 1382\" width=\"170\" height=\"155\" data-file-width=\"4158\" data-file-height=\"3781\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><a title=\"Giusto de Menabuoi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Giusto_de_Menabuoi\">Giusto de Menabuoi<\/a><br \/>\nLa plus ancienne repr\u00e9sentation de Padoue.<br \/>\n<a title=\"Basilique Saint-Antoine de Padoue\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Basilique_Saint-Antoine_de_Padoue\">Basilique Saint-Antoine de Padoue<\/a>. 1382<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Gentile da Fabriano. Polyptique de Valle Romita, Couronnement de la Vierge. Tempera\/bois. 2,80 x 2,50 m. Pinacoth\u00e8que de Brera 1406-1414\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Gentile_da_fabriano,_polittico_di_valleromita,_1408_ca._01.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/cb\/Gentile_da_fabriano%2C_polittico_di_valleromita%2C_1408_ca._01.jpg\/151px-Gentile_da_fabriano%2C_polittico_di_valleromita%2C_1408_ca._01.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/cb\/Gentile_da_fabriano%2C_polittico_di_valleromita%2C_1408_ca._01.jpg\/227px-Gentile_da_fabriano%2C_polittico_di_valleromita%2C_1408_ca._01.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/cb\/Gentile_da_fabriano%2C_polittico_di_valleromita%2C_1408_ca._01.jpg\/303px-Gentile_da_fabriano%2C_polittico_di_valleromita%2C_1408_ca._01.jpg 2x\" alt=\"Gentile da Fabriano. Polyptique de Valle Romita, Couronnement de la Vierge. Tempera\/bois. 2,80 x 2,50 m. Pinacoth\u00e8que de Brera 1406-1414\" width=\"151\" height=\"180\" data-file-width=\"2140\" data-file-height=\"2544\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><a title=\"Gentile da Fabriano\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gentile_da_Fabriano\">Gentile da Fabriano<\/a>. Polyptique de Valle Romita,\u00a0<i>Couronnement de la Vierge<\/i>. Tempera\/bois. 2,80 x 2,50 m.\u00a0<a title=\"Pinacoth\u00e8que de Brera\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pinacoth%C3%A8que_de_Brera\">Pinacoth\u00e8que de Brera<\/a><br \/>\n1406-1414<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Le Bapt\u00eame des n\u00e9ophytes Masaccio fresque, H. 2,55 m. Chapelle Brancacci 1426-1427\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Battesimo_dei_neofiti_2.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/ad\/Battesimo_dei_neofiti_2.jpg\/133px-Battesimo_dei_neofiti_2.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/ad\/Battesimo_dei_neofiti_2.jpg\/200px-Battesimo_dei_neofiti_2.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/ad\/Battesimo_dei_neofiti_2.jpg\/267px-Battesimo_dei_neofiti_2.jpg 2x\" alt=\"Le Bapt\u00eame des n\u00e9ophytes Masaccio fresque, H. 2,55 m. Chapelle Brancacci 1426-1427\" width=\"133\" height=\"180\" data-file-width=\"860\" data-file-height=\"1159\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><i><a title=\"Le Bapt\u00eame des n\u00e9ophytes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Le_Bapt%C3%AAme_des_n%C3%A9ophytes\">Le Bapt\u00eame des n\u00e9ophytes<\/a><\/i><br \/>\n<a title=\"Masaccio\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Masaccio\">Masaccio<\/a><br \/>\nfresque, H. 2,55 m.\u00a0<a title=\"Chapelle Brancacci\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chapelle_Brancacci\">Chapelle Brancacci<\/a><br \/>\n1426-1427<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"L\u2019Annonciation (Cortone) Fra Angelico Tempera, or, bois. L. 1,80 m. Cortone, Mus\u00e9e 1433-34\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Beato_angelico,_annunciazione_di_cortona,_1434-36,_da_s._domenico,_01.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/93\/Beato_angelico%2C_annunciazione_di_cortona%2C_1434-36%2C_da_s._domenico%2C_01.jpg\/167px-Beato_angelico%2C_annunciazione_di_cortona%2C_1434-36%2C_da_s._domenico%2C_01.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/93\/Beato_angelico%2C_annunciazione_di_cortona%2C_1434-36%2C_da_s._domenico%2C_01.jpg\/250px-Beato_angelico%2C_annunciazione_di_cortona%2C_1434-36%2C_da_s._domenico%2C_01.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/93\/Beato_angelico%2C_annunciazione_di_cortona%2C_1434-36%2C_da_s._domenico%2C_01.jpg\/334px-Beato_angelico%2C_annunciazione_di_cortona%2C_1434-36%2C_da_s._domenico%2C_01.jpg 2x\" alt=\"L\u2019Annonciation (Cortone) Fra Angelico Tempera, or, bois. L. 1,80 m. Cortone, Mus\u00e9e 1433-34\" width=\"167\" height=\"180\" data-file-width=\"3102\" data-file-height=\"3348\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><a title=\"L'Annonciation de Cortone\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/L%27Annonciation_de_Cortone\"><i>L\u2019Annonciation<\/i>\u00a0(Cortone)<\/a><i><br \/>\n<a title=\"Fra Angelico\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fra_Angelico\">Fra Angelico<\/a><br \/>\nTempera, or, bois. L. 1,80 m.<br \/>\n<a title=\"Mus\u00e9e dioc\u00e9sain (Cortone)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mus%C3%A9e_dioc%C3%A9sain_(Cortone)\">Cortone, Mus\u00e9e<\/a><br \/>\n1433-34<\/i><\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Le D\u00e9luge. Paolo Uccello. Fresque, d\u00e9tail du panneau de 2,15 x 5,10 m. Basilique Santa Maria Novella 1446-1448\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Paolo_Uccello_008.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/87\/Paolo_Uccello_008.jpg\/148px-Paolo_Uccello_008.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/87\/Paolo_Uccello_008.jpg\/222px-Paolo_Uccello_008.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/87\/Paolo_Uccello_008.jpg\/295px-Paolo_Uccello_008.jpg 2x\" alt=\"Le D\u00e9luge. Paolo Uccello. Fresque, d\u00e9tail du panneau de 2,15 x 5,10 m. Basilique Santa Maria Novella 1446-1448\" width=\"148\" height=\"180\" data-file-width=\"2024\" data-file-height=\"2466\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><i>Le D\u00e9luge<\/i>.\u00a0<a title=\"Paolo Uccello\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paolo_Uccello\">Paolo Uccello<\/a>. Fresque, d\u00e9tail du\u00a0<a title=\"Fichier:Deluge, Waters Subsiding and Noah Stories by Paolo Uccello 01.jpg\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fichier:Deluge,_Waters_Subsiding_and_Noah_Stories_by_Paolo_Uccello_01.jpg\">panneau de 2,15 x 5,10 m.<\/a><br \/>\n<a title=\"Basilique Santa Maria Novella\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Basilique_Santa_Maria_Novella\">Basilique Santa Maria Novella<\/a><br \/>\n1446-1448<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Rencontre entre Salomon et la Reine de Saba Piero della Francesca Fresque. H. 3,36 m Basilique San Francesco d'Arezzo 1452-1466\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Piero_della_francesca,_cappella_bacci,_1452-69_circa,_morte_di_adamo,_adorazione_della_croce_e_incontro_tra_salomone_e_la_regina_di_saba_03.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/28\/Piero_della_francesca%2C_cappella_bacci%2C_1452-69_circa%2C_morte_di_adamo%2C_adorazione_della_croce_e_incontro_tra_salomone_e_la_regina_di_saba_03.jpg\/170px-Piero_della_francesca%2C_cappella_bacci%2C_1452-69_circa%2C_morte_di_adamo%2C_adorazione_della_croce_e_incontro_tra_salomone_e_la_regina_di_saba_03.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/28\/Piero_della_francesca%2C_cappella_bacci%2C_1452-69_circa%2C_morte_di_adamo%2C_adorazione_della_croce_e_incontro_tra_salomone_e_la_regina_di_saba_03.jpg\/255px-Piero_della_francesca%2C_cappella_bacci%2C_1452-69_circa%2C_morte_di_adamo%2C_adorazione_della_croce_e_incontro_tra_salomone_e_la_regina_di_saba_03.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/28\/Piero_della_francesca%2C_cappella_bacci%2C_1452-69_circa%2C_morte_di_adamo%2C_adorazione_della_croce_e_incontro_tra_salomone_e_la_regina_di_saba_03.jpg\/340px-Piero_della_francesca%2C_cappella_bacci%2C_1452-69_circa%2C_morte_di_adamo%2C_adorazione_della_croce_e_incontro_tra_salomone_e_la_regina_di_saba_03.jpg 2x\" alt=\"Rencontre entre Salomon et la Reine de Saba Piero della Francesca Fresque. H. 3,36 m Basilique San Francesco d'Arezzo 1452-1466\" width=\"170\" height=\"172\" data-file-width=\"3246\" data-file-height=\"3288\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><i>Rencontre entre\u00a0<a title=\"Salomon (roi d'Isra\u00ebl)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Salomon_(roi_d%27Isra%C3%ABl)\">Salomon<\/a>\u00a0et la\u00a0<a title=\"Reine de Saba\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Reine_de_Saba\">Reine de Saba<\/a><\/i><br \/>\n<a title=\"Piero della Francesca\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Piero_della_Francesca\">Piero della Francesca<\/a><br \/>\nFresque. H. 3,36 m<br \/>\n<a title=\"Basilique San Francesco d'Arezzo\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Basilique_San_Francesco_d%27Arezzo\">Basilique San Francesco d&rsquo;Arezzo<\/a><br \/>\n1452-1466<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Une muse : Calliope (?). Cosm\u00e8 Tura, Ferrare. Huile et tempera \u00e0 l'\u0153uf sur bois. H. 1,16 m. National Gallery 1460\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Studiolo_di_belfiore,_calliope_di_cosm%C3%A8_tura,_national_gallery_di_londra.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/6b\/Studiolo_di_belfiore%2C_calliope_di_cosm%C3%A8_tura%2C_national_gallery_di_londra.jpg\/110px-Studiolo_di_belfiore%2C_calliope_di_cosm%C3%A8_tura%2C_national_gallery_di_londra.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/6b\/Studiolo_di_belfiore%2C_calliope_di_cosm%C3%A8_tura%2C_national_gallery_di_londra.jpg\/165px-Studiolo_di_belfiore%2C_calliope_di_cosm%C3%A8_tura%2C_national_gallery_di_londra.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/6b\/Studiolo_di_belfiore%2C_calliope_di_cosm%C3%A8_tura%2C_national_gallery_di_londra.jpg\/220px-Studiolo_di_belfiore%2C_calliope_di_cosm%C3%A8_tura%2C_national_gallery_di_londra.jpg 2x\" alt=\"Une muse : Calliope (?). Cosm\u00e8 Tura, Ferrare. Huile et tempera \u00e0 l'\u0153uf sur bois. H. 1,16 m. National Gallery 1460\" width=\"110\" height=\"180\" data-file-width=\"2586\" data-file-height=\"4226\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><i>Une muse\u00a0:\u00a0<a title=\"Calliope\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Calliope\">Calliope<\/a><\/i>\u00a0(?).\u00a0<a title=\"Cosm\u00e8 Tura\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cosm%C3%A8_Tura\">Cosm\u00e8 Tura<\/a>, Ferrare. Huile et tempera \u00e0 l&rsquo;\u0153uf sur bois. H. 1,16 m.\u00a0<a title=\"National Gallery\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/National_Gallery\">National Gallery<\/a><br \/>\n1460<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"La Vierge \u00e0 l'Enfant. \u00c9cole de Ferrare. H. 58 cm. Edinburgh, National Gallery Vers 1480\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Ferraresischer_Maler_001.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d4\/Ferraresischer_Maler_001.jpg\/137px-Ferraresischer_Maler_001.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d4\/Ferraresischer_Maler_001.jpg\/206px-Ferraresischer_Maler_001.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d4\/Ferraresischer_Maler_001.jpg\/274px-Ferraresischer_Maler_001.jpg 2x\" alt=\"La Vierge \u00e0 l'Enfant. \u00c9cole de Ferrare. H. 58 cm. Edinburgh, National Gallery Vers 1480\" width=\"137\" height=\"180\" data-file-width=\"1256\" data-file-height=\"1648\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><i>La Vierge \u00e0 l&rsquo;Enfant<\/i>. \u00c9cole de\u00a0<a title=\"Ferrare\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ferrare\">Ferrare<\/a>. H. 58 cm.\u00a0<a title=\"Galerie nationale d'\u00c9cosse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Galerie_nationale_d%27%C3%89cosse\">Edinburgh, National Gallery<\/a><br \/>\nVers 1480<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"La naissance de V\u00e9nus. Sandro Botticelli. Tempera sur toile 1,73 x 2,79 m. Galerie des Offices Vers 1485\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Sandro_Botticelli_-_La_nascita_di_Venere.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/3\/3a\/Sandro_Botticelli_-_La_nascita_di_Venere.jpg\/170px-Sandro_Botticelli_-_La_nascita_di_Venere.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/3\/3a\/Sandro_Botticelli_-_La_nascita_di_Venere.jpg\/255px-Sandro_Botticelli_-_La_nascita_di_Venere.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/3\/3a\/Sandro_Botticelli_-_La_nascita_di_Venere.jpg\/340px-Sandro_Botticelli_-_La_nascita_di_Venere.jpg 2x\" alt=\"La naissance de V\u00e9nus. Sandro Botticelli. Tempera sur toile 1,73 x 2,79 m. Galerie des Offices Vers 1485\" width=\"170\" height=\"107\" data-file-width=\"3600\" data-file-height=\"2261\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><i><a title=\"La Naissance de V\u00e9nus (Botticelli)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Naissance_de_V%C3%A9nus_(Botticelli)\">La naissance de V\u00e9nus<\/a><\/i>.\u00a0<a title=\"Sandro Botticelli\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sandro_Botticelli\">Sandro Botticelli<\/a>.\u00a0<a title=\"Tempera\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tempera\">Tempera<\/a>\u00a0sur toile 1,73 x 2,79 m.<br \/>\n<a title=\"Galerie des Offices\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Galerie_des_Offices\">Galerie des Offices<\/a><br \/>\nVers 1485<\/div>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\">Avec la\u00a0<a title=\"Renaissance florentine dans les arts figuratifs\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Renaissance_florentine_dans_les_arts_figuratifs\">Renaissance florentine dans les arts figuratifs<\/a>, toute l&rsquo;Italie des cit\u00e9s est parcourue d&rsquo;une intense activit\u00e9 intellectuelle, qui manifeste l&rsquo;<a title=\"Humanisme de la Renaissance\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Humanisme_de_la_Renaissance\">humanisme de la Renaissance<\/a>. Cette activit\u00e9 intellectuelle redouble avec l&rsquo;arriv\u00e9e des textes antiques depuis l&rsquo;<a class=\"mw-redirect\" title=\"Empire Byzantin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Empire_Byzantin\">Empire Byzantin<\/a>, suite au\u00a0<a title=\"Concile de B\u00e2le-Ferrare-Florence-Rome\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Concile_de_B%C3%A2le-Ferrare-Florence-Rome\">Concile de Florence<\/a>\u00a0(1438\/39) et \u00e0 la\u00a0<a title=\"Chute de Constantinople\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chute_de_Constantinople\">chute de Constantinople<\/a>\u00a0en 1453. De\u00a0<a title=\"Architecture de la Renaissance\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Architecture_de_la_Renaissance\">tr\u00e8s nombreuses commandes architecturales<\/a>\u00a0et artistiques, dont la\u00a0<a title=\"Sculpture de la Renaissance\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sculpture_de_la_Renaissance\">sculpture de la Renaissance<\/a>, t\u00e9moignent d&rsquo;un esprit d&rsquo;\u00e9mulation et de rivalit\u00e9s aussi. La peinture se d\u00e9veloppe dans ce cadre.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Dessins,_et_peinture_ou_gravure\"><span id=\"Dessins.2C_et_peinture_ou_gravure\"><\/span>Dessins, et peinture ou gravure<\/h2>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">La pratique du\u00a0<a title=\"Dessin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dessin\">dessin<\/a>, du moment o\u00f9 il a pu \u00eatre conserv\u00e9, nous renseigne sur le travail pr\u00e9paratoire \u00e0 la peinture mais aussi comme moyen d&rsquo;exploration du visible\u00a0: o\u00f9 la nature est \u00e9tudi\u00e9e, \u00e0 moins qu&rsquo;il ne s&rsquo;agisse d&rsquo;\u00e9tudes de conceptions g\u00e9om\u00e9triques, ou de r\u00e9flexions graphiques d\u00e9tach\u00e9es de tout projet de peinture.\u00a0<a title=\"Leon Battista Alberti\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Leon_Battista_Alberti\">Leon Battista Alberti<\/a>, dans son\u00a0<i><a title=\"De pictura\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/De_pictura\">De pictura<\/a><\/i>\u00a0(1435), envisage le dessin pour poser les bases d&rsquo;une construction architecturale<sup id=\"cite_ref-Lizzie_Boubli,_200327_19-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Lizzie_Boubli,_200327-19\">15<\/a><\/sup>. Ce qui peut donner lieu, ensuite, \u00e0 sa mise en perspective. Peu de ces dessins ont surv\u00e9cu, et pour des raisons tr\u00e8s diverses. L&rsquo;<a title=\"Esquisse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Esquisse\">esquisse<\/a>\u00a0vient du mot\u00a0<i>schizzo<\/i>\u00a0qui appara\u00eet en Italie au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle dans les contrats entre artiste et commanditaire\u00a0: c&rsquo;est un dessin pr\u00e9paratoire qui donne un aper\u00e7u du projet. De tels esquisses sont mentionn\u00e9es \u00e0 partir du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"13\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle dans des contrats, au nord et au sud des Alpes<sup id=\"cite_ref-Lizzie_Boubli,_200330_20-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Lizzie_Boubli,_200330-20\">16<\/a><\/sup>.<\/p>\n<ul class=\"gallery mw-gallery-nolines\" style=\"text-align: justify;\">\n<li class=\"gallerycaption\">Ordre chronologique<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Simone Martini. Christ r\u00e9dempteur. 1340. Sinopia de tympan, Cath\u00e9drale Notre-Dame-des-Doms d'Avignon. Palais des Papes d'Avignon\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Simone_Martini_021.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b3\/Simone_Martini_021.jpg\/170px-Simone_Martini_021.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b3\/Simone_Martini_021.jpg\/255px-Simone_Martini_021.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b3\/Simone_Martini_021.jpg\/340px-Simone_Martini_021.jpg 2x\" alt=\"Simone Martini. Christ r\u00e9dempteur. 1340. Sinopia de tympan, Cath\u00e9drale Notre-Dame-des-Doms d'Avignon. Palais des Papes d'Avignon\" width=\"170\" height=\"105\" data-file-width=\"2048\" data-file-height=\"1267\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><a title=\"Simone Martini\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Simone_Martini\">Simone Martini<\/a>.\u00a0<i><a title=\"R\u00e9demption\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9demption\">Christ r\u00e9dempteur<\/a><\/i>. 1340.\u00a0<a title=\"Sinopia\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sinopia\">Sinopia<\/a>\u00a0de tympan,\u00a0<a title=\"Cath\u00e9drale Notre-Dame-des-Doms d'Avignon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cath%C3%A9drale_Notre-Dame-des-Doms_d%27Avignon\">Cath\u00e9drale Notre-Dame-des-Doms d&rsquo;Avignon<\/a>.\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Palais des Papes d'Avignon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Palais_des_Papes_d%27Avignon\">Palais des Papes d&rsquo;Avignon<\/a><\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Fra Angelico. Buste d'un clerc, vers 1447-50. Pointe de m\u00e9tal, plume : encre et rehauts de blanc, papier pr\u00e9par\u00e9 ocre. H. 18 cm. Royal Collection\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Attributed_to_Fra_Angelico_-_Recto_The_bust_of_a_cleric,_RCIN_912812.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/69\/Attributed_to_Fra_Angelico_-_Recto_The_bust_of_a_cleric%2C_RCIN_912812.jpg\/164px-Attributed_to_Fra_Angelico_-_Recto_The_bust_of_a_cleric%2C_RCIN_912812.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/69\/Attributed_to_Fra_Angelico_-_Recto_The_bust_of_a_cleric%2C_RCIN_912812.jpg\/246px-Attributed_to_Fra_Angelico_-_Recto_The_bust_of_a_cleric%2C_RCIN_912812.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/69\/Attributed_to_Fra_Angelico_-_Recto_The_bust_of_a_cleric%2C_RCIN_912812.jpg\/327px-Attributed_to_Fra_Angelico_-_Recto_The_bust_of_a_cleric%2C_RCIN_912812.jpg 2x\" alt=\"Fra Angelico. Buste d'un clerc, vers 1447-50. Pointe de m\u00e9tal, plume : encre et rehauts de blanc, papier pr\u00e9par\u00e9 ocre. H. 18 cm. Royal Collection\" width=\"164\" height=\"180\" data-file-width=\"1819\" data-file-height=\"2000\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><a title=\"Fra Angelico\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fra_Angelico\">Fra Angelico<\/a>. Buste d&rsquo;un clerc, vers 1447-50. Pointe de m\u00e9tal, plume\u00a0: encre et rehauts de blanc, papier pr\u00e9par\u00e9 ocre. H. 18 cm.\u00a0<a title=\"Royal Collection\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Royal_Collection\">Royal Collection<\/a><\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Paolo Uccello. \u00c9tude de vase \u00e0 mazzocchio[note 5], en perspective. Galeries des Offices\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Paolo_uccello,_studio_di_vaso_in_prospettiva_02.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f0\/Paolo_uccello%2C_studio_di_vaso_in_prospettiva_02.jpg\/124px-Paolo_uccello%2C_studio_di_vaso_in_prospettiva_02.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f0\/Paolo_uccello%2C_studio_di_vaso_in_prospettiva_02.jpg\/186px-Paolo_uccello%2C_studio_di_vaso_in_prospettiva_02.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f0\/Paolo_uccello%2C_studio_di_vaso_in_prospettiva_02.jpg\/249px-Paolo_uccello%2C_studio_di_vaso_in_prospettiva_02.jpg 2x\" alt=\"Paolo Uccello. \u00c9tude de vase \u00e0 mazzocchio[note 5], en perspective. Galeries des Offices\" width=\"124\" height=\"180\" data-file-width=\"1175\" data-file-height=\"1700\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><a title=\"Paolo Uccello\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paolo_Uccello\">Paolo Uccello<\/a>. \u00c9tude de vase \u00e0 mazzocchio<sup id=\"cite_ref-21\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-21\">note 5<\/a><\/sup>, en perspective. Galeries des Offices<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Piero della Francesca, avant 1482. \u00c9tude pour le &quot;De prospectiva pingendi&quot;. Milan, Biblioth\u00e8que Ambrosienne.\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Piero,_proiezioni_di_una_testa_scorciata_dal_de_prospectiva_pingendi,_ante_1482,_milano,_biblioteca_ambrosiana.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/7f\/Piero%2C_proiezioni_di_una_testa_scorciata_dal_de_prospectiva_pingendi%2C_ante_1482%2C_milano%2C_biblioteca_ambrosiana.jpg\/131px-Piero%2C_proiezioni_di_una_testa_scorciata_dal_de_prospectiva_pingendi%2C_ante_1482%2C_milano%2C_biblioteca_ambrosiana.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/7f\/Piero%2C_proiezioni_di_una_testa_scorciata_dal_de_prospectiva_pingendi%2C_ante_1482%2C_milano%2C_biblioteca_ambrosiana.jpg\/197px-Piero%2C_proiezioni_di_una_testa_scorciata_dal_de_prospectiva_pingendi%2C_ante_1482%2C_milano%2C_biblioteca_ambrosiana.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/7f\/Piero%2C_proiezioni_di_una_testa_scorciata_dal_de_prospectiva_pingendi%2C_ante_1482%2C_milano%2C_biblioteca_ambrosiana.jpg\/262px-Piero%2C_proiezioni_di_una_testa_scorciata_dal_de_prospectiva_pingendi%2C_ante_1482%2C_milano%2C_biblioteca_ambrosiana.jpg 2x\" alt=\"Piero della Francesca, avant 1482. \u00c9tude pour le &quot;De prospectiva pingendi&quot;. Milan, Biblioth\u00e8que Ambrosienne.\" width=\"131\" height=\"180\" data-file-width=\"1472\" data-file-height=\"2019\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><a title=\"Piero della Francesca\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Piero_della_Francesca\">Piero della Francesca<\/a>, avant 1482. \u00c9tude pour le \u00ab\u00a0<a title=\"De prospectiva pingendi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/De_prospectiva_pingendi\">De prospectiva pingendi<\/a>\u00ab\u00a0. Milan,\u00a0<a title=\"Biblioth\u00e8que Ambrosienne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Biblioth%C3%A8que_Ambrosienne\">Biblioth\u00e8que Ambrosienne<\/a>.<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Cosme Tura (1430\u20131495). \u00c9v\u00e8que assis, lisant. Lavis brun, rehauts de blanc. H. 9 cm. Mus\u00e9e Bonnat-Helleu\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Tura_-_Ev%C3%AAque_assis_lisant,_NI1763;AI654.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/95\/Tura_-_Ev%C3%AAque_assis_lisant%2C_NI1763%3BAI654.jpg\/170px-Tura_-_Ev%C3%AAque_assis_lisant%2C_NI1763%3BAI654.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/95\/Tura_-_Ev%C3%AAque_assis_lisant%2C_NI1763%3BAI654.jpg\/255px-Tura_-_Ev%C3%AAque_assis_lisant%2C_NI1763%3BAI654.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/95\/Tura_-_Ev%C3%AAque_assis_lisant%2C_NI1763%3BAI654.jpg\/340px-Tura_-_Ev%C3%AAque_assis_lisant%2C_NI1763%3BAI654.jpg 2x\" alt=\"Cosme Tura (1430\u20131495). \u00c9v\u00e8que assis, lisant. Lavis brun, rehauts de blanc. H. 9 cm. Mus\u00e9e Bonnat-Helleu\" width=\"170\" height=\"180\" data-file-width=\"615\" data-file-height=\"650\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><a class=\"mw-redirect\" title=\"Cosme Tura\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cosme_Tura\">Cosme Tura<\/a>\u00a0(1430\u20131495). \u00c9v\u00e8que assis, lisant. Lavis brun, rehauts de blanc. H. 9 cm.\u00a0<a title=\"Mus\u00e9e Bonnat-Helleu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mus%C3%A9e_Bonnat-Helleu\">Mus\u00e9e Bonnat-Helleu<\/a><\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Divine Com\u00e9die illustr\u00e9e par Botticelli : Huiti\u00e8me cercle de l'Enfer. Vers 1485-v. 1495. Pointe d'argent et de plomb (?). Kupferstichkabinett Berlin\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Botticelli,_Inferno_31.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/6b\/Botticelli%2C_Inferno_31.jpg\/162px-Botticelli%2C_Inferno_31.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/6b\/Botticelli%2C_Inferno_31.jpg\/243px-Botticelli%2C_Inferno_31.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/6b\/Botticelli%2C_Inferno_31.jpg\/324px-Botticelli%2C_Inferno_31.jpg 2x\" alt=\"Divine Com\u00e9die illustr\u00e9e par Botticelli : Huiti\u00e8me cercle de l'Enfer. Vers 1485-v. 1495. Pointe d'argent et de plomb (?). Kupferstichkabinett Berlin\" width=\"162\" height=\"180\" data-file-width=\"800\" data-file-height=\"890\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><a title=\"Divine Com\u00e9die illustr\u00e9e par Botticelli\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Divine_Com%C3%A9die_illustr%C3%A9e_par_Botticelli\">Divine Com\u00e9die illustr\u00e9e par Botticelli<\/a>\u00a0: Huiti\u00e8me cercle de l&rsquo;Enfer. Vers 1485-v. 1495. Pointe d&rsquo;argent et de plomb (?).\u00a0<a title=\"Kupferstichkabinett Berlin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Kupferstichkabinett_Berlin\">Kupferstichkabinett Berlin<\/a><\/div>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\">La premi\u00e8re id\u00e9e d\u2019une peinture a pu \u00eatre murie graphiquement auparavant. Cette toute premi\u00e8re \u00e9tape va susciter d&rsquo;autres formes de dessins. Mais avant cela, le dessin sert \u00e0 apprendre \u00e0 voir et \u00e0 mettre en forme. Sous forme de dessins, L\u00e9onard a ainsi r\u00e9alis\u00e9 de nombreuses\u00a0<a title=\"\u00c9tude (peinture)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tude_(peinture)\">\u00e9tudes<\/a>\u00a0de draperies au cours de ses ann\u00e9es d&rsquo;apprentissage dans l&rsquo;atelier de Verrocchio (1469-1476), qui ont \u00e9t\u00e9 conserv\u00e9es. Il utilisait, pour cela, des mod\u00e8les en trois dimensions. On entend, dans ce cas pr\u00e9cis, des mod\u00e8les r\u00e9duits en trois dimensions, utilis\u00e9s d\u00e9j\u00e0 par\u00a0<a title=\"Fra Bartolomeo\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fra_Bartolomeo\">Fra Bartolomeo<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Pisanello\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pisanello\">Pisanello<\/a><sup id=\"cite_ref-Lizzie_Boubli,_200327_19-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Lizzie_Boubli,_200327-19\">15<\/a><\/sup>. Il s&rsquo;agit de figures en cire ou en argile, habill\u00e9es de chiffons recouverts de terre pour observer les parties du corps model\u00e9es par le tissus.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;esquisse, pour sa part, est la cons\u00e9quence de cette phase pr\u00e9paratoire d\u00e9termin\u00e9e par le recours \u00e0 diff\u00e9rents mod\u00e8les. La premi\u00e8re esquisse conserv\u00e9e semble appara\u00eetre sur un feuillet<sup id=\"cite_ref-22\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-22\">note 6<\/a><\/sup>\u00a0de Pisanello, \u00e0 la plume (conserv\u00e9 au Louvre) pour le retable Malaspina (perdu)<sup id=\"cite_ref-23\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-23\">17<\/a><\/sup>. La diffusion de ces esquisses sur feuillets autonomes appara\u00eet dans l&rsquo;atelier de\u00a0<a title=\"Gentile da Fabriano\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gentile_da_Fabriano\">Gentile da Fabriano<\/a>\u00a0et de Pisanello, vers 1420-1430. Apr\u00e8s cela, de la phase finale de pr\u00e9paration de la peinture, certains\u00a0<a title=\"Carton (art)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Carton_(art)\">cartons<\/a>\u00a0ont surv\u00e9cu. Le\u00a0<a title=\"Carton (art)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Carton_(art)\">carton<\/a>\u00a0\u00e9tant un grand\u00a0<i>modello<\/i>\u00a0au format de la peinture<sup id=\"cite_ref-24\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-24\">18<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-25\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-25\">19<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les cahiers de mod\u00e8les, disponibles dans l&rsquo;atelier, contiennent souvent des copies de dessins existants, des d\u00e9tails de fresques ou des \u00e9tudes de moulages en pl\u00e2tre. Ces \u00e9tudes, recopi\u00e9es, \u00e9taient ex\u00e9cut\u00e9es par les apprentis comme un exercice d\u2019entra\u00eenement, afin de pouvoir reproduire les mod\u00e8les du ma\u00eetre et de se les graver dans la m\u00e9moire. Ce type de travail a \u00e9t\u00e9 r\u00e9alis\u00e9 par d&rsquo;autres peintres, comme Pisanello\u00a0: ce sont des pages de carnet de voyage<sup id=\"cite_ref-26\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-26\">20<\/a><\/sup>. Dans certains ateliers, notamment \u00e0 Florence, des artistes comme\u00a0<a title=\"Filippino Lippi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Filippino_Lippi\">Filippino Lippi<\/a>\u00a0privil\u00e9gient l&rsquo;\u00e9tude du mod\u00e8le sur le vif. Comme \u00e0 la Renaissance, la fascination pour l&rsquo;Antiquit\u00e9 et l&rsquo;\u00e9vocation plus ou moins directe de ses mod\u00e8les sont palpables dans la majorit\u00e9 des dessins.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Sur toute cette p\u00e9riode le dessin \u00e9tait, pour la fresque, report\u00e9 sur le mur pr\u00e9par\u00e9, en g\u00e9n\u00e9ral, au blanc de Saint-Jean, comme le pr\u00e9cise\u00a0<a title=\"Cennino Cennini\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cennino_Cennini\">Cennino Cennini<\/a>\u00a0(1360-1440) dans son\u00a0<i><a title=\"Libro dell'arte\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Libro_dell%27arte\">Libro dell&rsquo;arte<\/a><\/i>. Les panneaux de bois recevaient aussi un traitement en plusieurs couches dont l&rsquo;enduit blanc. Le dessin pour la fresque &#8211; la\u00a0<a title=\"Sinopia\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sinopia\">sinopia<\/a>\u00a0&#8211; \u00e9tait r\u00e9alis\u00e9 avec une couleur liquide, un rouge d&rsquo;oxyde de fer. \u00c0 ce stade le peintre pouvait repenser son projet, mais en superposant les enduits<sup id=\"cite_ref-Andr\u00e9_Chastel,_1963_27-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Andr%C3%A9_Chastel,_1963-27\">21<\/a><\/sup>. La peinture suivait assez scrupuleusement ce dessin\u00a0; les mati\u00e8res color\u00e9es jouant, comme une aquarelle sur ce fond blanc lumineux &#8211; pigments naturels pour la fresque, peinture, souvent \u00e0 l&rsquo;\u0153uf, pour la peinture \u00e0\u00a0<a title=\"Tempera\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tempera\">tempera<\/a>\u00a0sur bois.<\/p>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Battle_of_the_Naked_Men_MetNY.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/17\/Battle_of_the_Naked_Men_MetNY.jpg\/220px-Battle_of_the_Naked_Men_MetNY.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/17\/Battle_of_the_Naked_Men_MetNY.jpg\/330px-Battle_of_the_Naked_Men_MetNY.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/17\/Battle_of_the_Naked_Men_MetNY.jpg\/440px-Battle_of_the_Naked_Men_MetNY.jpg 2x\" width=\"220\" height=\"148\" data-file-width=\"1907\" data-file-height=\"1285\" \/><\/a><figcaption><i><a title=\"Combat d'hommes nus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Combat_d%27hommes_nus\">Combat d&rsquo;hommes nus<\/a><\/i>.\u00a0<a title=\"Antonio Pollaiuolo\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antonio_Pollaiuolo\">Antonio Pollaiuolo<\/a>\u00a01465\u20131470. Gravure en\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Taille douce\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Taille_douce\">taille douce<\/a>, au\u00a0<a title=\"Burin (gravure)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Burin_(gravure)\">burin<\/a>, et\u00a0<a title=\"Niellage\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Niellage\">niellage<\/a>. 42,4\u00a0\u00d7\u00a060,9\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"centim\u00e8tre\">cm<\/abbr>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Si le papier est longtemps rest\u00e9 d&rsquo;un emploi r\u00e9serv\u00e9 aux sp\u00e9cialistes, en particulier au sein du milieu des artistes, au cours de la seconde moiti\u00e9 du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle il est moins rare et moins cher. Cette\u00a0<a title=\"Histoire du papier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Histoire_du_papier#Renaissance\">histoire du papier \u00e0 la Renaissance<\/a>\u00a0est d\u00e9terminante. De nombreuses \u00e9tudes ont ainsi \u00e9t\u00e9 conserv\u00e9es. Les livres d&rsquo;ateliers semblent alors devenir une pratique r\u00e9pandue. Au c\u0153ur du ph\u00e9nom\u00e8ne, on rencontre l&rsquo;invention de la gravure sur bois au d\u00e9but du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, puis l&rsquo;invention de l&rsquo;imprimerie selon un syst\u00e8me d\u2019impression \u00e0 caract\u00e8res mobiles, vers 1440. Ce qui cr\u00e9e une forte demande de papier et favorise sa production \u00e0 grande \u00e9chelle. La premi\u00e8re cons\u00e9quence est l&rsquo;usage de livres, dont ceux utilis\u00e9s, pr\u00e9cis\u00e9ment, par les humanistes. Pour les artistes, outre les livres d&rsquo;ateliers, peu \u00e0 peu se g\u00e9n\u00e9ralise l&rsquo;usage des cartons \u00e0 l&rsquo;\u00e9chelle 1:1, parfois sur de grandes feuilles comme le carton de L\u00e9onard, vers 1499, pour\u00a0<a title=\"Sainte Anne, la Vierge, l'Enfant J\u00e9sus et saint Jean-Baptiste enfant\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sainte_Anne,_la_Vierge,_l%27Enfant_J%C3%A9sus_et_saint_Jean-Baptiste_enfant\">Sainte Anne, la Vierge, l&rsquo;Enfant J\u00e9sus et saint Jean-Baptiste enfant<\/a>\u00a0de 1,41 x 1,06 m. Et cela favorise, dans le m\u00eame temps, la production de gravures, dont l&rsquo;inventeur florentin de l&rsquo;estampe en taille douce,\u00a0<a title=\"Maso Finiguerra\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Maso_Finiguerra\">Maso Finiguerra<\/a>\u00a0(1426-1464) et son\u00a0<i>Couronnement de la Vierge<\/i>\u00a0(13,1 x 8,8 cm<sup id=\"cite_ref-Catherine_Loisel_et_Pascal_Torres,_2011126_28-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Catherine_Loisel_et_Pascal_Torres,_2011126-28\">22<\/a><\/sup>), du\u00a0<a title=\"Mus\u00e9e national du Bargello\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mus%C3%A9e_national_du_Bargello\">Bargello<\/a>, une taille douce tir\u00e9e ici au\u00a0<a title=\"Niellage\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Niellage\">nielle en soufre<\/a>. Le\u00a0<i><a title=\"Combat d'hommes nus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Combat_d%27hommes_nus\">Combat d&rsquo;hommes nus<\/a><\/i>\u00a0(1465\u20131470) \u00e9tant consid\u00e9r\u00e9 comme la premi\u00e8re planche grav\u00e9e en taille douce sign\u00e9e d&rsquo;un grand ma\u00eetre de la Renaissance\u00a0:\u00a0<a title=\"Antonio Pollaiuolo\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antonio_Pollaiuolo\">Antonio Pollaiuolo<\/a>. La nielle est ici remplac\u00e9e par l&rsquo;encre \u00e0 graver. D\u00e8s lors, la circulation de mod\u00e8les grav\u00e9s est devenue une pratique courante<sup id=\"cite_ref-Catherine_Loisel_et_Pascal_Torres,_201111-15_et_142_29-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Catherine_Loisel_et_Pascal_Torres,_201111-15_et_142-29\">23<\/a><\/sup>.<\/p>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:POLLAIUOLO_Antonio_-_Trois_nus_masculins,_de_face,_de_dos,_de_profil_;_deux_%C3%A9tudes_de_bras,_INV_1486,_Recto.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8a\/POLLAIUOLO_Antonio_-_Trois_nus_masculins%2C_de_face%2C_de_dos%2C_de_profil_%3B_deux_%C3%A9tudes_de_bras%2C_INV_1486%2C_Recto.jpg\/220px-POLLAIUOLO_Antonio_-_Trois_nus_masculins%2C_de_face%2C_de_dos%2C_de_profil_%3B_deux_%C3%A9tudes_de_bras%2C_INV_1486%2C_Recto.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8a\/POLLAIUOLO_Antonio_-_Trois_nus_masculins%2C_de_face%2C_de_dos%2C_de_profil_%3B_deux_%C3%A9tudes_de_bras%2C_INV_1486%2C_Recto.jpg\/330px-POLLAIUOLO_Antonio_-_Trois_nus_masculins%2C_de_face%2C_de_dos%2C_de_profil_%3B_deux_%C3%A9tudes_de_bras%2C_INV_1486%2C_Recto.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8a\/POLLAIUOLO_Antonio_-_Trois_nus_masculins%2C_de_face%2C_de_dos%2C_de_profil_%3B_deux_%C3%A9tudes_de_bras%2C_INV_1486%2C_Recto.jpg\/440px-POLLAIUOLO_Antonio_-_Trois_nus_masculins%2C_de_face%2C_de_dos%2C_de_profil_%3B_deux_%C3%A9tudes_de_bras%2C_INV_1486%2C_Recto.jpg 2x\" width=\"220\" height=\"165\" data-file-width=\"768\" data-file-height=\"575\" \/><\/a><figcaption>Trois nus masculins, de face, de dos, de profil\u00a0; deux \u00e9tudes de bras.\u00a0<a title=\"Antonio Pollaiuolo\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antonio_Pollaiuolo\">Antonio Pollaiuolo<\/a>. Plume et encre brune, lavis brun, stylet. L. 35 cm.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les\u00a0<a title=\"Nu (genre artistique)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nu_(genre_artistique)#Renaissance\">corps nus sont ainsi \u00e9tudi\u00e9s \u00e0 la Renaissance<\/a>\u00a0selon une attente que refl\u00e8te le\u00a0<i><a title=\"De pictura\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/De_pictura\">De pictura<\/a><\/i>\u00a0d&rsquo;Alberti (manuscrits d\u00e8s 1435 et 1436). Celui-ci cite d&rsquo;ailleurs comme unique novateur\u00a0<a title=\"Masaccio\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Masaccio\">Masaccio<\/a>\u00a0qui proc\u00e8de d\u00e9j\u00e0 ainsi pour\u00a0<a title=\"Adam et \u00c8ve chass\u00e9s de l'\u00c9den (Masaccio)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Adam_et_%C3%88ve_chass%C3%A9s_de_l%27%C3%89den_(Masaccio)\">Adam et \u00c8ve chass\u00e9s du Paradis<\/a>\u00a0d\u00e8s 1424-1425. Leurs corps ressemblent, en effet, \u00e0 des gens bien r\u00e9els et non \u00e0 des corps id\u00e9alis\u00e9s. Pour les mod\u00e8les, d&rsquo;ailleurs, ce sont souvent les membres de l&rsquo;atelier du peintre qui sont mis \u00e0 contribution, le mod\u00e8le nu f\u00e9minin reste longtemps plus rare. Le Louvre conserve une planche d&rsquo;\u00e9tude de nus masculins (face, profil et dos<sup id=\"cite_ref-30\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-30\">24<\/a><\/sup>) attribu\u00e9e \u00e0 Antonio Pollaiuolo &#8211; l&rsquo;auteur du\u00a0<i>Combat d&rsquo;hommes nus<\/i>\u00a0&#8211; qui indique le d\u00e9sir de comprendre l&rsquo;<a title=\"Anatomie humaine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Anatomie_humaine\">anatomie humaine<\/a>\u00a0au cours du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle. C&rsquo;est un d\u00e9sir largement partag\u00e9 dans le dernier quart du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle avec\u00a0<a title=\"\u0152uvre anatomique de L\u00e9onard de Vinci\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C5%92uvre_anatomique_de_L%C3%A9onard_de_Vinci\">L\u00e9onard de Vinci, tout particuli\u00e8rement<\/a>, mais les autres peintres aussi<sup id=\"cite_ref-Nadeije_Laneyrie-Dagen,_201026-27_31-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Nadeije_Laneyrie-Dagen,_201026-27-31\">25<\/a><\/sup>.\u00a0<a title=\"Nu dans la Gr\u00e8ce antique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nu_dans_la_Gr%C3%A8ce_antique\">Le Nu, en Gr\u00e8ce antique<\/a>, ayant \u00e9t\u00e9 copi\u00e9 par les\u00a0<a title=\"Sculpture romaine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sculpture_romaine\">sculpteurs romains<\/a>, ces sculptures ont commenc\u00e9 \u00e0 \u00eatre collectionn\u00e9es et servir de mod\u00e8les de corps id\u00e9alis\u00e9s, plus \u00ab\u00a0convenables\u00a0\u00bb pour r\u00e9pondre \u00e0 des commandes venant de notables. Les textes antiques pouvaient solliciter l&rsquo;imagination des peintres\u00a0; ainsi, de Botticelli\u00a0:\u00a0<i><a title=\"La Calomnie d'Apelle (Botticelli)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Calomnie_d%27Apelle_(Botticelli)\">La Calomnie d&rsquo;Apelle<\/a><\/i>\u00a0(vers 1495) qui s&rsquo;inspire du fameux\u00a0<i><a title=\"De pictura\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/De_pictura\">De pictura<\/a><\/i>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Dessins_de_Primitifs_italiens_en_ligne\">Dessins de Primitifs italiens en ligne<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le site web de la\u00a0<a title=\"Biblioth\u00e8que Ambrosienne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Biblioth%C3%A8que_Ambrosienne\">Biblioth\u00e8que Ambrosienne<\/a>\u00a0offre, depuis 2019, une version interactive du\u00a0<i><a title=\"Codex Atlanticus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Codex_Atlanticus\">Codex Atlanticus<\/a><\/i><sup id=\"cite_ref-32\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-32\">26<\/a><\/sup>\u00a0qui permet d&rsquo;en visualiser les 1\u00a0119\u00a0feuilles, organis\u00e9es par sujet, ann\u00e9e de r\u00e9daction et num\u00e9ro de page. La Cit\u00e9 des Sciences a ouvert, en 2012, une page interactive sur les manuscrits de L\u00e9onard<sup id=\"cite_ref-33\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-33\">27<\/a><\/sup>. Le site du Louvre pr\u00e9sente un dessin d&rsquo;Antonello da Messina\u00a0: Groupes de femmes en conversation devant des maisons \u00e0 terrasses, sc\u00e8ne de vie quotidienne dans un d\u00e9cor urbain<sup id=\"cite_ref-34\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-34\">28<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Le_travail_du_peintre_du_XIIIe_au_XVe_si\u00e8cle\"><span id=\"Le_travail_du_peintre_du_XIIIe_au_XVe_si.C3.A8cle\"><\/span>Le travail du peintre du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"13\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/h2>\n<\/div>\n<ul class=\"gallery mw-gallery-packed\" style=\"text-align: justify;\">\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Crucifix d'Arezzo. Cimabue entre 1268 et 1271. Tempera et or \/bois. H. 3,36 m. Arezzo, San Domenico\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Cimabue,_crocifisso_di_san_domenico_di_arezzo,_1260-65_ca._01.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/40\/Cimabue%2C_crocifisso_di_san_domenico_di_arezzo%2C_1260-65_ca._01.jpg\/254px-Cimabue%2C_crocifisso_di_san_domenico_di_arezzo%2C_1260-65_ca._01.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/40\/Cimabue%2C_crocifisso_di_san_domenico_di_arezzo%2C_1260-65_ca._01.jpg\/381px-Cimabue%2C_crocifisso_di_san_domenico_di_arezzo%2C_1260-65_ca._01.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/40\/Cimabue%2C_crocifisso_di_san_domenico_di_arezzo%2C_1260-65_ca._01.jpg\/508px-Cimabue%2C_crocifisso_di_san_domenico_di_arezzo%2C_1260-65_ca._01.jpg 2x\" alt=\"Crucifix d'Arezzo. Cimabue entre 1268 et 1271. Tempera et or \/bois. H. 3,36 m. Arezzo, San Domenico\" width=\"202\" height=\"238\" data-file-width=\"3114\" data-file-height=\"3678\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><a title=\"Crucifix d'Arezzo (Cimabue)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Crucifix_d%27Arezzo_(Cimabue)\">Crucifix d&rsquo;Arezzo<\/a>.\u00a0<a title=\"Cimabue\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cimabue\">Cimabue<\/a>\u00a0entre 1268 et 1271. Tempera et or \/bois. H. 3,36 m.\u00a0<a title=\"\u00c9glise Saint-Dominique d'Arezzo\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89glise_Saint-Dominique_d%27Arezzo\">Arezzo, San Domenico<\/a><\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"La Maest\u00e0. Duccio di Buoninsegna, 1308-1311. 4,12 m x 2,14 m. Museo dell'Opera del Duomo, Sienne : partie centrale de ce retable d\u00e9membr\u00e9. Ici, l'ensemble reconstitu\u00e9.\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Maest_0_duccio_1308-11_siena_duomo.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/eb\/Maest_0_duccio_1308-11_siena_duomo.jpg\/317px-Maest_0_duccio_1308-11_siena_duomo.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/eb\/Maest_0_duccio_1308-11_siena_duomo.jpg\/476px-Maest_0_duccio_1308-11_siena_duomo.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/eb\/Maest_0_duccio_1308-11_siena_duomo.jpg\/634px-Maest_0_duccio_1308-11_siena_duomo.jpg 2x\" alt=\"La Maest\u00e0. Duccio di Buoninsegna, 1308-1311. 4,12 m x 2,14 m. Museo dell'Opera del Duomo, Sienne : partie centrale de ce retable d\u00e9membr\u00e9. Ici, l'ensemble reconstitu\u00e9.\" width=\"252\" height=\"238\" data-file-width=\"1902\" data-file-height=\"1800\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><i><a title=\"La Maest\u00e0 (Duccio)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Maest%C3%A0_(Duccio)\">La Maest\u00e0<\/a><\/i>.\u00a0<a title=\"Duccio di Buoninsegna\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Duccio_di_Buoninsegna\">Duccio di Buoninsegna<\/a>, 1308-1311. 4,12 m x 2,14 m.\u00a0<a title=\"Museo dell'Opera Metropolitana del Duomo (Sienne)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Museo_dell%27Opera_Metropolitana_del_Duomo_(Sienne)\">Museo dell&rsquo;Opera del Duomo<\/a>, Sienne\u00a0: partie centrale de ce retable d\u00e9membr\u00e9. Ici, l&rsquo;ensemble reconstitu\u00e9.<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"La m\u00eame Maest\u00e0 vue de dos. Ici, l'ensemble reconstitu\u00e9.\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Maest_001_duccio_siena_duomo.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4f\/Maest_001_duccio_siena_duomo.jpg\/318px-Maest_001_duccio_siena_duomo.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4f\/Maest_001_duccio_siena_duomo.jpg\/477px-Maest_001_duccio_siena_duomo.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4f\/Maest_001_duccio_siena_duomo.jpg\/636px-Maest_001_duccio_siena_duomo.jpg 2x\" alt=\"La m\u00eame Maest\u00e0 vue de dos. Ici, l'ensemble reconstitu\u00e9.\" width=\"252\" height=\"238\" data-file-width=\"1590\" data-file-height=\"1500\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\">La m\u00eame Maest\u00e0 vue de dos. Ici, l&rsquo;ensemble reconstitu\u00e9.<\/div>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\">Au d\u00e9but de cette p\u00e9riode les peintres sont encore des artisans ex\u00e9cutant une commande, et les sujets, la taille de l&rsquo;objet command\u00e9, les pigments et mati\u00e8res utilis\u00e9es sont choisis \u00e9galement pour eux, en fonction des codes en usage. Ceci est moins visible au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle. Mais l&rsquo;id\u00e9e du sujet, le contenu intellectuel du tableau, par exemple, revient au commanditaire de l&rsquo;\u0153uvre ou \u00e0 ses conseillers humanistes, jusque vers 1515 pour\u00a0<a title=\"Titien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Titien\">Titien<\/a>\u00a0et son commanditaire,\u00a0<a title=\"Alphonse Ier d'Este\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alphonse_Ier_d%27Este\">Alphonse Ier d&rsquo;Este<\/a><sup id=\"cite_ref-35\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-35\">29<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les peintres de cette p\u00e9riode pratiquent la\u00a0<a title=\"Fresque\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fresque\">fresque<\/a>\u00a0et la peinture \u00e0\u00a0<a title=\"Tempera\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tempera\">tempera<\/a>\u00a0sur panneaux de bois<sup id=\"cite_ref-Nadeije_Laneyrie-Dagen,_201016-17_36-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Nadeije_Laneyrie-Dagen,_201016-17-36\">30<\/a><\/sup>. \u00c0 Florence d\u00e8s les ann\u00e9es 1420, la peinture \u00e0 l&rsquo;huile sur panneau de bois a pu \u00eatre utilis\u00e9e quelques fois<sup id=\"cite_ref-37\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-37\">note 7<\/a><\/sup>, dont\u00a0<a title=\"Fichier:Gentile da Fabriano. The Presentation in the Temple. 1423.jpg\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fichier:Gentile_da_Fabriano._The_Presentation_in_the_Temple._1423.jpg\">la pr\u00e9delle de L\u2019Adoration des Mages<\/a>\u00a0par\u00a0<a title=\"Gentile da Fabriano\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gentile_da_Fabriano\">Gentile da Fabriano<\/a>. \u00c0 partir des ann\u00e9es 1480 l\u2019usage de la\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Peinture \u00e0 l\u2019huile\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Peinture_%C3%A0_l%E2%80%99huile\">peinture \u00e0 l\u2019huile<\/a>, sur bois puis sur toile, est de plus en plus fr\u00e9quent, d&rsquo;abord \u00e0 Naples (<a title=\"Antonello de Messine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antonello_de_Messine\">Antonello de Messine<\/a>), puis \u00e0\u00a0<a title=\"Ferrare\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ferrare\">Ferrare<\/a>\u00a0et Venise<sup id=\"cite_ref-Le_Cose_de_Fiandra_que_allora_sola_erano_in_prezzo._La_faveur_de_l'art_flamand_et_la_diffusion_de_la_peinture_\u00e0_l'huile_dans_l\u2019Italie_du_Quattrocento_38-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Le_Cose_de_Fiandra_que_allora_sola_erano_in_prezzo._La_faveur_de_l'art_flamand_et_la_diffusion_de_la_peinture_%C3%A0_l'huile_dans_l%E2%80%99Italie_du_Quattrocento-38\">31<\/a><\/sup>. Il est tr\u00e8s probable que\u00a0<a title=\"Rogier van der Weyden\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rogier_van_der_Weyden\">Rogier van der Weyden<\/a>\u00a0&#8211; l&rsquo;un des Primitifs flamands \u00e0 ma\u00eetriser l&rsquo;huile \u00e0 la perfection &#8211; ait fait plusieurs s\u00e9jours entre Rome et Florence au milieu du si\u00e8cle et qu&rsquo;il ait pu transmettre une partie de son savoir-faire \u00e0 ces occasions. Le proc\u00e9d\u00e9 commence \u00e0 se g\u00e9n\u00e9raliser seulement vers la fin du si\u00e8cle, l&rsquo;usage de la toile aussi mais la toile est utilis\u00e9e par Botticelli pour sa\u00a0<i>Naissance de V\u00e9nus<\/i>\u00a0avec une peinture \u00e0 tempera. Andrea Mantegna use, lui aussi, d&rsquo;une toile pour peindre \u00e0 d\u00e9trempe ses\u00a0<a title=\"Les Triomphes de C\u00e9sar\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Les_Triomphes_de_C%C3%A9sar\">Les Triomphes de C\u00e9sar<\/a>\u00a0(1480-95), dont\u00a0<a title=\"Fichier:Andrea Mantegna (1431-1506) - The Triumphs of Caesar, 2. The Bearers of Standards and Siege Equipment - RCIN 403959 - Royal Collection.jpg\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fichier:Andrea_Mantegna_(1431-1506)_-_The_Triumphs_of_Caesar,_2._The_Bearers_of_Standards_and_Siege_Equipment_-_RCIN_403959_-_Royal_Collection.jpg\">Les chars de triomphe<\/a>\u00a0(2,74 x 2,74 m). Parmi les premiers italiens,\u00a0<a title=\"Giovanni Bellini\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Giovanni_Bellini\">Giovanni Bellini<\/a>\u00a0a pu r\u00e9aliser \u00ab\u00a0<a title=\"L'Extase de saint Fran\u00e7ois (Bellini)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/L%27Extase_de_saint_Fran%C3%A7ois_(Bellini)\">L&rsquo;Extase de saint Fran\u00e7ois<\/a>\u00a0\u00bb vers 1478, \u00e0 l&rsquo;huile et glacis d&rsquo;huile sur panneau. \u00c0 ce moment charni\u00e8re, Bellini introduit dans ses peintures l&rsquo;harmonisation des tons par ses\u00a0<a title=\"Glacis (peinture)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Glacis_(peinture)\">glacis<\/a>\u00a0\u00e0 l&rsquo;huile, et parvient \u00e0 produire l&rsquo;unit\u00e9 color\u00e9e de la sc\u00e8ne, comme plong\u00e9e dans l&rsquo;atmosph\u00e8re d&rsquo;un moment et d&rsquo;un lieu<sup id=\"cite_ref-39\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-39\">32<\/a><\/sup>. Les glacis du Quattrocento, sont des couches fines, plus ou moins transparentes, qui se superposent pour harmoniser un ensemble sur le fond blanc de la pr\u00e9paration (pr\u00e9paration au\u00a0<a title=\"Gesso\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gesso\">gesso<\/a>\u00a0de blanc de Saint-Jean<sup id=\"cite_ref-40\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-40\">note 8<\/a><\/sup>). Les\u00a0<a title=\"\u00c9cole v\u00e9nitienne (peinture)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89cole_v%C3%A9nitienne_(peinture)\">peintres v\u00e9nitiens<\/a>\u00a0du si\u00e8cle suivant vont mettre au point une pratique toute diff\u00e9rente de la peinture \u00e0 l&rsquo;huile, qui permettra de peindre en couches superpos\u00e9es, plus ou moins \u00e9paisses, opaques ou transparentes, sur fond sombre\u00a0: c&rsquo;est\u00a0<a title=\"\u00c9cole v\u00e9nitienne (peinture)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89cole_v%C3%A9nitienne_(peinture)#Disegno,_colorito_et_sprezzatura\">le\u00a0<i>colorito<\/i>\u00a0v\u00e9nitien<\/a>. La peinture pourra, d\u00e8s lors, s&rsquo;improviser d&rsquo;un geste libre.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La peinture \u00e0 l&rsquo;huile concerne peu les Primitifs italiens. La peinture \u00e0 tempera, suit, quant \u00e0 elle, pr\u00e9cis\u00e9ment, un dessin (le\u00a0<i>disegno<\/i>\u00a0florentin) aux contours nets, ce \u00e0 quoi s&rsquo;opposera\u00a0<a title=\"L\u00e9onard de Vinci\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/L%C3%A9onard_de_Vinci\">L\u00e9onard de Vinci<\/a>\u00a0par ses esquisses informes, o\u00f9 la main cherche la forme et par son usage du\u00a0<i><a title=\"Sfumato\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sfumato\">sfumato<\/a><\/i>\u00a0et des mati\u00e8res picturales transparentes comme l&rsquo;huile employ\u00e9e pour\u00a0<i><a title=\"La Joconde\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Joconde\">La Joconde<\/a><\/i>\u00a0au d\u00e9but du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"16\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVI<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<sup id=\"cite_ref-41\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-41\">note 9<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les peintres reconnus qui obtiennent les commandes importantes ont un atelier qui rassemble des ouvriers artisans charg\u00e9s des diff\u00e9rentes activit\u00e9s n\u00e9cessaires pour faire fonctionner la boutique\u00a0: ceux qui r\u00e9alisent les panneaux, la charpenterie des polyptiques et les cadres, ceux qui broient les couleurs, \u00e9talent les enduits et les poncent, ceux qui posent la dorure et souvent plusieurs peintres, parfois hautement qualifi\u00e9s. Le ma\u00eetre se r\u00e9serve la conception de l&rsquo;\u0153uvre et les parties les plus d\u00e9licates. Les assistants participent parfois \u00e0 l&rsquo;ex\u00e9cution de peintures reproduites en s\u00e9ries. Les assistants r\u00e9alisent alors, d&rsquo;apr\u00e8s le mod\u00e8le qui plait, des versions qui en sont d\u00e9riv\u00e9es et de qualit\u00e9 fluctuante. Mais les \u0153uvres de cette \u00e9poque peuvent aussi avoir \u00e9t\u00e9 tr\u00e8s fortement remani\u00e9es, avoir \u00e9t\u00e9 r\u00e9duites d&rsquo;une partie importante, repeintes et revernies<sup id=\"cite_ref-E._M\u0153nch_(dir.),_2012108_42-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-E._M%C5%93nch_(dir.),_2012108-42\">33<\/a><\/sup>. En raison de leur succ\u00e8s depuis la fin du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"18\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, les experts actuels ne cessent de d\u00e9couvrir de nombreux\u00a0<a title=\"Faux (art)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Faux_(art)\">faux<\/a>\u00a0en nettoyant des peintures apparemment anciennes<sup id=\"cite_ref-43\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-43\">34<\/a><\/sup>.<\/p>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Giovanni_di_Paolo_(1444-50)_Paradiso_34,_Dante_and_Beatrice_before_the_eagle_of_Justice._British_Library.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/93\/Giovanni_di_Paolo_%281444-50%29_Paradiso_34%2C_Dante_and_Beatrice_before_the_eagle_of_Justice._British_Library.jpg\/220px-Giovanni_di_Paolo_%281444-50%29_Paradiso_34%2C_Dante_and_Beatrice_before_the_eagle_of_Justice._British_Library.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/93\/Giovanni_di_Paolo_%281444-50%29_Paradiso_34%2C_Dante_and_Beatrice_before_the_eagle_of_Justice._British_Library.jpg\/330px-Giovanni_di_Paolo_%281444-50%29_Paradiso_34%2C_Dante_and_Beatrice_before_the_eagle_of_Justice._British_Library.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/93\/Giovanni_di_Paolo_%281444-50%29_Paradiso_34%2C_Dante_and_Beatrice_before_the_eagle_of_Justice._British_Library.jpg\/440px-Giovanni_di_Paolo_%281444-50%29_Paradiso_34%2C_Dante_and_Beatrice_before_the_eagle_of_Justice._British_Library.jpg 2x\" width=\"220\" height=\"118\" data-file-width=\"3736\" data-file-height=\"2000\" \/><\/a><figcaption><a title=\"Giovanni di Paolo\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Giovanni_di_Paolo\">Giovanni di Paolo<\/a>,\u00a0<i><a title=\"Divine Com\u00e9die\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Divine_Com%C3%A9die\">Divine Com\u00e9die<\/a><\/i>, 1444-50:\u00a0<a title=\"Paradis (Divine Com\u00e9die)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paradis_(Divine_Com%C3%A9die)\">Paradis (Divine Com\u00e9die)<\/a>\u00a034,\u00a0<i><a title=\"Dante Alighieri\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dante_Alighieri\">Dante<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"B\u00e9atrice Portinari\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/B%C3%A9atrice_Portinari\">B\u00e9atrice<\/a>\u00a0devant l&rsquo;Aigle de la Justice<\/i>.\u00a0<a title=\"Miniature (enluminure)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Miniature_(enluminure)\">Miniature (enluminure)<\/a>\u00a0: manuscrit pour\u00a0<a title=\"Alphonse V (roi d'Aragon)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alphonse_V_(roi_d%27Aragon)\">Alphonse V d&rsquo;Aragon<\/a>, roi de Naples et Sicile.\u00a0<a title=\"British Library\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/British_Library\">British Library<\/a><sup id=\"cite_ref-44\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-44\">35<\/a><\/sup><\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les formats sont extr\u00eamement vari\u00e9s, depuis la miniature jusqu&rsquo;aux tr\u00e8s grands retables, o\u00f9 le dispositif \u00ab\u00a0d&rsquo;encadrement\u00a0\u00bb permet d&rsquo;int\u00e9grer, initialement, la peinture dans le lieu pour laquelle elle a \u00e9t\u00e9 command\u00e9e\u00a0: architecture gothique ou Renaissance. Dans les \u00e9glises, la forme du\u00a0<a title=\"Polyptyque\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Polyptyque\">polyptyque<\/a>\u00a0avec\u00a0<a title=\"Pr\u00e9delle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pr%C3%A9delle\">pr\u00e9delle<\/a>\u00a0est souvent retenue pour les\u00a0<a title=\"Retable\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Retable\">retables<\/a>\u00a0d&rsquo;autel. La pr\u00e9delle appara\u00eet, d&rsquo;ailleurs, vers la fin du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"13\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle,\u00a0<a title=\"Cimabue\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cimabue#Les_nouvelles_peintures_de_culte_et_de_d%C3%A9votion_au_XIIIe_si%C3%A8cle\">une innovation command\u00e9e \u00e0 Cimabue<\/a>, le plus c\u00e9l\u00e8bre des premiers Primitifs italiens. Le polyptyque peut \u00eatre de petite taille. Cimabue a peint sur ces petits formats, qui rest\u00e8rent encore pratiqu\u00e9s bien plus tard pour la d\u00e9votion priv\u00e9e &#8211; comme celui de\u00a0<a title=\"Giovanni da Milano\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Giovanni_da_Milano\">Giovanni da Milano<\/a>, vers 1355, dans un style h\u00e9rit\u00e9 de Giotto.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;atelier charg\u00e9 du projet r\u00e9alise tous les \u00e9l\u00e9ments\u00a0: cadre sculpt\u00e9 et dor\u00e9, \u00e9l\u00e9ments centraux et pr\u00e9delle peints. Parfois il est n\u00e9cessaire de faire appel \u00e0 un second atelier qui vient achever le travail\u00a0; ce qui fut le cas pour la Descente de Croix (Fra Angelico et Lorenzo Monaco) dans la sacristie, dite chapelle Strozzi, de la\u00a0<a title=\"Basilique Santa Trinita (Florence)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Basilique_Santa_Trinita_(Florence)\">Basilique Santa Trinita (Florence)<\/a>. La commande avait \u00e9t\u00e9 pass\u00e9e par\u00a0<a title=\"Palla Strozzi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Palla_Strozzi\">Palla Strozzi<\/a>\u00a0(1372-1462), banquier, homme politique, homme de lettres, philosophe et\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Philologue\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philologue\">philologue<\/a>\u00a0italien de la premi\u00e8re Renaissance.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dans le cas de cette Descente de Croix, qui peut servir d&rsquo;exemple, le premier \u00e0 travailler sur ce retable a \u00e9t\u00e9 le moine\u00a0<a title=\"Lorenzo Monaco\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lorenzo_Monaco\">Lorenzo Monaco<\/a>\u00a0(1370-1424) pour la pr\u00e9delle et les trois cuspides<sup id=\"cite_ref-45\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-45\">note 10<\/a><\/sup>, la partie centrale et les piliers ayant \u00e9t\u00e9 peints, ensuite, par le moine dominicain\u00a0:\u00a0<a title=\"Fra Angelico\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fra_Angelico\">Fra Angelico<\/a>\u00a0(vers 1395 &#8211; 1455). Une puissante structure de bois tient le tout, ensemble. Elle reprend les \u00e9l\u00e9ments de l&rsquo;architecture du lieu. Dans le cas pr\u00e9sent\u00a0: quatre piliers, trois arcs \u00e0 d\u00e9cor de feuillage du gothique tardif et trois cuspides, donc, en forme de g\u00e2bles.<\/p>\n<dl>\n<dd><b>Une \u0153uvre commune\u00a0: le retable de la chapelle Strozzi. Tempera et or sur bois. 1432-1434<\/b><\/dd>\n<\/dl>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-center\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Beato_angelico,_pala_strozzi_della_deposizione,_con_cuspidi_e_predella_di_lorenzo_monaco,_21.JPG?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c8\/Beato_angelico%2C_pala_strozzi_della_deposizione%2C_con_cuspidi_e_predella_di_lorenzo_monaco%2C_21.JPG\/220px-Beato_angelico%2C_pala_strozzi_della_deposizione%2C_con_cuspidi_e_predella_di_lorenzo_monaco%2C_21.JPG\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c8\/Beato_angelico%2C_pala_strozzi_della_deposizione%2C_con_cuspidi_e_predella_di_lorenzo_monaco%2C_21.JPG\/330px-Beato_angelico%2C_pala_strozzi_della_deposizione%2C_con_cuspidi_e_predella_di_lorenzo_monaco%2C_21.JPG 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c8\/Beato_angelico%2C_pala_strozzi_della_deposizione%2C_con_cuspidi_e_predella_di_lorenzo_monaco%2C_21.JPG\/440px-Beato_angelico%2C_pala_strozzi_della_deposizione%2C_con_cuspidi_e_predella_di_lorenzo_monaco%2C_21.JPG 2x\" width=\"220\" height=\"208\" data-file-width=\"2196\" data-file-height=\"2073\" \/><\/a><figcaption><i><a title=\"La Descente de croix (Fra Angelico)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Descente_de_croix_(Fra_Angelico)\">Descente de croix<\/a><\/i>, 1423 \/ 1432, \u0153uvre commune\u00a0: Fra Angelico pour le panneau central ainsi que les piliers\u00a0; trois panneaux en forme de g\u00e2ble et (ci-dessous) les trois panneaux de\u00a0<a title=\"Pr\u00e9delle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pr%C3%A9delle\">pr\u00e9delle<\/a>, de\u00a0<a title=\"Lorenzo Monaco\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lorenzo_Monaco\">Lorenzo Monaco<\/a><sup id=\"cite_ref-46\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-46\">36<\/a><\/sup>.<\/figcaption><\/figure>\n<ul class=\"gallery mw-gallery-packed\" style=\"text-align: justify;\">\n<li class=\"gallerycaption\">Pr\u00e9delle du retable de la chapelle Strozzi<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Panneau de gauche : Saint Onofrio\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Beato_angelico,_pala_strozzi_della_deposizione,_con_cuspidi_e_predella_di_lorenzo_monaco,_predella_s._onofrio_01.JPG?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/66\/Beato_angelico%2C_pala_strozzi_della_deposizione%2C_con_cuspidi_e_predella_di_lorenzo_monaco%2C_predella_s._onofrio_01.JPG\/393px-Beato_angelico%2C_pala_strozzi_della_deposizione%2C_con_cuspidi_e_predella_di_lorenzo_monaco%2C_predella_s._onofrio_01.JPG\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/66\/Beato_angelico%2C_pala_strozzi_della_deposizione%2C_con_cuspidi_e_predella_di_lorenzo_monaco%2C_predella_s._onofrio_01.JPG\/590px-Beato_angelico%2C_pala_strozzi_della_deposizione%2C_con_cuspidi_e_predella_di_lorenzo_monaco%2C_predella_s._onofrio_01.JPG 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/66\/Beato_angelico%2C_pala_strozzi_della_deposizione%2C_con_cuspidi_e_predella_di_lorenzo_monaco%2C_predella_s._onofrio_01.JPG\/786px-Beato_angelico%2C_pala_strozzi_della_deposizione%2C_con_cuspidi_e_predella_di_lorenzo_monaco%2C_predella_s._onofrio_01.JPG 2x\" alt=\"Panneau de gauche : Saint Onofrio\" width=\"345\" height=\"158\" data-file-width=\"3160\" data-file-height=\"1448\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\">Panneau de gauche\u00a0:\u00a0<i><a title=\"Onuphre l'Anachor\u00e8te\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Onuphre_l%27Anachor%C3%A8te\">Saint Onofrio<\/a><\/i><\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Panneau central: Nativit\u00e9\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Beato_angelico,_pala_strozzi_della_deposizione,_con_cuspidi_e_predella_di_lorenzo_monaco,_predella_nativit%C3%A0_01.JPG?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e8\/Beato_angelico%2C_pala_strozzi_della_deposizione%2C_con_cuspidi_e_predella_di_lorenzo_monaco%2C_predella_nativit%C3%A0_01.JPG\/419px-Beato_angelico%2C_pala_strozzi_della_deposizione%2C_con_cuspidi_e_predella_di_lorenzo_monaco%2C_predella_nativit%C3%A0_01.JPG\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e8\/Beato_angelico%2C_pala_strozzi_della_deposizione%2C_con_cuspidi_e_predella_di_lorenzo_monaco%2C_predella_nativit%C3%A0_01.JPG\/629px-Beato_angelico%2C_pala_strozzi_della_deposizione%2C_con_cuspidi_e_predella_di_lorenzo_monaco%2C_predella_nativit%C3%A0_01.JPG 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e8\/Beato_angelico%2C_pala_strozzi_della_deposizione%2C_con_cuspidi_e_predella_di_lorenzo_monaco%2C_predella_nativit%C3%A0_01.JPG\/838px-Beato_angelico%2C_pala_strozzi_della_deposizione%2C_con_cuspidi_e_predella_di_lorenzo_monaco%2C_predella_nativit%C3%A0_01.JPG 2x\" alt=\"Panneau central: Nativit\u00e9\" width=\"368\" height=\"158\" data-file-width=\"3352\" data-file-height=\"1440\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\">Panneau central:\u00a0<i>Nativit\u00e9<\/i><\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Panneau de droite: Saint Nicolas.\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Beato_angelico,_pala_strozzi_della_deposizione,_con_cuspidi_e_predella_di_lorenzo_monaco,_predella_s._nicola_01.JPG?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/5f\/Beato_angelico%2C_pala_strozzi_della_deposizione%2C_con_cuspidi_e_predella_di_lorenzo_monaco%2C_predella_s._nicola_01.JPG\/413px-Beato_angelico%2C_pala_strozzi_della_deposizione%2C_con_cuspidi_e_predella_di_lorenzo_monaco%2C_predella_s._nicola_01.JPG\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/5f\/Beato_angelico%2C_pala_strozzi_della_deposizione%2C_con_cuspidi_e_predella_di_lorenzo_monaco%2C_predella_s._nicola_01.JPG\/619px-Beato_angelico%2C_pala_strozzi_della_deposizione%2C_con_cuspidi_e_predella_di_lorenzo_monaco%2C_predella_s._nicola_01.JPG 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/5f\/Beato_angelico%2C_pala_strozzi_della_deposizione%2C_con_cuspidi_e_predella_di_lorenzo_monaco%2C_predella_s._nicola_01.JPG\/825px-Beato_angelico%2C_pala_strozzi_della_deposizione%2C_con_cuspidi_e_predella_di_lorenzo_monaco%2C_predella_s._nicola_01.JPG 2x\" alt=\"Panneau de droite: Saint Nicolas.\" width=\"363\" height=\"158\" data-file-width=\"3004\" data-file-height=\"1312\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\">Panneau de droite:\u00a0<i><a title=\"Nicolas de Myre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_de_Myre\">Saint Nicolas<\/a><\/i>.<\/div>\n<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Art_religieux_:_mutations\">Art religieux\u00a0: mutations<\/h2>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Tout au long de la p\u00e9riode, les sujets religieux sont encore pr\u00e9dominants<sup id=\"cite_ref-Daniel_Arasse,_200812_16-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Daniel_Arasse,_200812-16\">13<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour le spectateur actuel les sujets religieux, dans ces images iconiques (mat\u00e9rielles) peuvent para\u00eetre \u00e9nigmatiques, ce qu&rsquo;elles n&rsquo;\u00e9taient pas pour le contemplateur de cette \u00e9poque, o\u00f9 le sens de ce qui \u00e9tait repr\u00e9sent\u00e9 \u00e9veillait en lui des images mentales, spirituelles, auxquelles la culture religieuse permettait d&rsquo;avoir acc\u00e8s. Mais si certains d\u00e9tails auxquels nous avons acc\u00e8s aujourd&rsquo;hui, soit par la vue rapproch\u00e9e, soit par l&rsquo;\u00e9tude, n&rsquo;\u00e9taient pas, n\u00e9cessairement, per\u00e7us l\u00e0 o\u00f9 ces \u0153uvres \u00e9taient visibles, dans certains cas, n\u00e9anmoins, ils pouvaient l&rsquo;\u00eatre. Daniel Arasse fait ainsi remarquer \u00e0 propos d&rsquo;un tableau de\u00a0<a title=\"Fichier:Ferraresischer Maler 001.jpg\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fichier:Ferraresischer_Maler_001.jpg\">l&rsquo;\u00c9cole de Ferrare qui est \u00e0 \u00c9dimbourg<\/a>:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0la mouche discr\u00e8tement install\u00e9e sur la toile d\u00e9chir\u00e9e [en bas, \u00e0 gauche] \u00e0 travers laquelle on voit\u00a0<i>La Vierge \u00e0 l&rsquo;Enfant<\/i>, rappelle la mort future du Christ, et la place qu&rsquo;elle occupe dans ce singulier tableau contribue aussi \u00e0 opposer le monde de la repr\u00e9sentation sacr\u00e9e et celui du spectateur\u00a0\u00bb<\/span>. Bien que ce d\u00e9tail soit peu visible, le petit format du tableau pourrait bien en faire un objet de d\u00e9votion priv\u00e9e, donc un objet rapproch\u00e9 des contemplateurs initiaux, qui devaient bien avoir connaissance des codes en usage\u00a0: la mouche \u00ab\u00a0vraie\u00a0\u00bb appara\u00eet plusieurs fois dans les exemples de peintures retenues par Daniel Arasse appartenant \u00e0 cette \u00e9poque<sup id=\"cite_ref-47\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-47\">note 11<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Aux\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"13\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0et\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"14\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cles, moins syst\u00e9matiquement au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, l\u2019or convient aux figures sacr\u00e9es\u00a0: \u00e0 leur\u00a0<a title=\"Nimbe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nimbe\">nimbe<\/a>\u00a0et \u00e0 leur espace, lumineux. Le bleu de\u00a0<a title=\"Lapis-lazuli\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lapis-lazuli\">lapis-lazuli<\/a>, la couleur la plus co\u00fbteuse apr\u00e8s l&rsquo;or, peut remplacer le fond d&rsquo;or pour \u00e9voquer un azur immat\u00e9riel. L\u2019architecture repr\u00e9sent\u00e9e selon divers proc\u00e9d\u00e9s de\u00a0<a title=\"Perspective axonom\u00e9trique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Perspective_axonom%C3%A9trique\">perspective axonom\u00e9trique<\/a>\u00a0et, au cours du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"14\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, \u00e0 plusieurs points de fuite plus ou moins align\u00e9s verticalement, s\u2019applique aux objets et \u00e0 l&rsquo;architecture comme autant de solutions utiles localement, juxtapos\u00e9es.<\/p>\n<ul class=\"gallery mw-gallery-nolines\" style=\"text-align: justify;\">\n<li class=\"gallerycaption\">Duecento et Trecento\u00a0: la peinture gothique<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Saint Fran\u00e7ois d'Assise et des \u00e9tapes de sa vie. Berlinghieri. 1235. Tempera et or sur bois, H. 1,60 m. \u00c9glise de Saint Fran\u00e7ois. Pescia\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Bonaventura_Berlinghieri,_San_Francesco_e_storie_della_sua_vita,_1235,_01b.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/16\/Bonaventura_Berlinghieri%2C_San_Francesco_e_storie_della_sua_vita%2C_1235%2C_01b.jpg\/117px-Bonaventura_Berlinghieri%2C_San_Francesco_e_storie_della_sua_vita%2C_1235%2C_01b.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/16\/Bonaventura_Berlinghieri%2C_San_Francesco_e_storie_della_sua_vita%2C_1235%2C_01b.jpg\/176px-Bonaventura_Berlinghieri%2C_San_Francesco_e_storie_della_sua_vita%2C_1235%2C_01b.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/16\/Bonaventura_Berlinghieri%2C_San_Francesco_e_storie_della_sua_vita%2C_1235%2C_01b.jpg\/234px-Bonaventura_Berlinghieri%2C_San_Francesco_e_storie_della_sua_vita%2C_1235%2C_01b.jpg 2x\" alt=\"Saint Fran\u00e7ois d'Assise et des \u00e9tapes de sa vie. Berlinghieri. 1235. Tempera et or sur bois, H. 1,60 m. \u00c9glise de Saint Fran\u00e7ois. Pescia\" width=\"117\" height=\"160\" data-file-width=\"2480\" data-file-height=\"3384\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><i>Saint Fran\u00e7ois d&rsquo;Assise et des \u00e9tapes de sa vie<\/i>.\u00a0<a title=\"Bonaventura Berlinghieri\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bonaventura_Berlinghieri\">Berlinghieri<\/a>. 1235. Tempera et or sur bois, H. 1,60 m. \u00c9glise de Saint Fran\u00e7ois.\u00a0<a title=\"Pescia\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pescia\">Pescia<\/a><\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"La Vierge et l'Enfant en majest\u00e9 entour\u00e9s de six anges, Cimabue 1275 \/ 1300. 4,27\u00a0m x 2,80\u00a0m cadre d\u2019origine, retable d'autel. \u00c9glise San Francesco. Pise (?). Louvre\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:%E6%B3%95%E5%9C%8B%E7%BE%85%E6%B5%AE%E5%AE%AE136_2.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/99\/%E6%B3%95%E5%9C%8B%E7%BE%85%E6%B5%AE%E5%AE%AE136_2.jpg\/107px-%E6%B3%95%E5%9C%8B%E7%BE%85%E6%B5%AE%E5%AE%AE136_2.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/99\/%E6%B3%95%E5%9C%8B%E7%BE%85%E6%B5%AE%E5%AE%AE136_2.jpg\/161px-%E6%B3%95%E5%9C%8B%E7%BE%85%E6%B5%AE%E5%AE%AE136_2.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/99\/%E6%B3%95%E5%9C%8B%E7%BE%85%E6%B5%AE%E5%AE%AE136_2.jpg\/214px-%E6%B3%95%E5%9C%8B%E7%BE%85%E6%B5%AE%E5%AE%AE136_2.jpg 2x\" alt=\"La Vierge et l'Enfant en majest\u00e9 entour\u00e9s de six anges, Cimabue 1275 \/ 1300. 4,27\u00a0m x 2,80\u00a0m cadre d\u2019origine, retable d'autel. \u00c9glise San Francesco. Pise (?). Louvre\" width=\"107\" height=\"160\" data-file-width=\"1974\" data-file-height=\"2944\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><i><a title=\"Maest\u00e0 du Louvre (Cimabue)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Maest%C3%A0_du_Louvre_(Cimabue)\">La Vierge et l&rsquo;Enfant en majest\u00e9 entour\u00e9s de six anges<\/a><\/i>,\u00a0<a title=\"Cimabue\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cimabue\">Cimabue<\/a>\u00a01275 \/ 1300. 4,27\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"m\u00e8tre\">m<\/abbr>\u00a0x 2,80\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"m\u00e8tre\">m<\/abbr>\u00a0cadre d\u2019origine, retable d&rsquo;autel.\u00a0<a title=\"\u00c9glise San Francesco de Pise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89glise_San_Francesco_de_Pise\">\u00c9glise San Francesco. Pise<\/a>\u00a0(?). Louvre<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Le Christ entre \u00e0 J\u00e9rusalem. Panneau de droite de la face arri\u00e8re de La Maest\u00e0. Duccio. 1308-1311. Museo dell'Opera del Duomo. Sienne\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Maesta.Duccio._detail.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/7a\/Maesta.Duccio._detail.jpg\/89px-Maesta.Duccio._detail.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/7a\/Maesta.Duccio._detail.jpg\/134px-Maesta.Duccio._detail.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/7a\/Maesta.Duccio._detail.jpg\/179px-Maesta.Duccio._detail.jpg 2x\" alt=\"Le Christ entre \u00e0 J\u00e9rusalem. Panneau de droite de la face arri\u00e8re de La Maest\u00e0. Duccio. 1308-1311. Museo dell'Opera del Duomo. Sienne\" width=\"89\" height=\"160\" data-file-width=\"1229\" data-file-height=\"2200\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><i>Le Christ entre \u00e0 J\u00e9rusalem<\/i>. Panneau de droite de la face arri\u00e8re de\u00a0<a title=\"La Maest\u00e0 (Duccio)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Maest%C3%A0_(Duccio)\">La Maest\u00e0<\/a>.\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Duccio\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Duccio\">Duccio<\/a>. 1308-1311.\u00a0<a title=\"Museo dell'Opera Metropolitana del Duomo (Sienne)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Museo_dell%27Opera_Metropolitana_del_Duomo_(Sienne)\">Museo dell&rsquo;Opera del Duomo<\/a>.\u00a0<a title=\"Sienne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sienne\">Sienne<\/a><\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"L'Annonciation. Duccio. 1308-11. Fragment de La Maest\u00e0 de Sienne. Londres, National gallery\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Duccio_di_Buoninsegna_068.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e6\/Duccio_di_Buoninsegna_068.jpg\/160px-Duccio_di_Buoninsegna_068.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e6\/Duccio_di_Buoninsegna_068.jpg\/240px-Duccio_di_Buoninsegna_068.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e6\/Duccio_di_Buoninsegna_068.jpg\/320px-Duccio_di_Buoninsegna_068.jpg 2x\" alt=\"L'Annonciation. Duccio. 1308-11. Fragment de La Maest\u00e0 de Sienne. Londres, National gallery\" width=\"160\" height=\"155\" data-file-width=\"4363\" data-file-height=\"4226\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><i>L&rsquo;Annonciation<\/i>. Duccio. 1308-11. Fragment de\u00a0<a title=\"La Maest\u00e0 (Duccio)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Maest%C3%A0_(Duccio)\">La Maest\u00e0 de Sienne<\/a>. Londres, National gallery<\/div>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\">La majorit\u00e9 des th\u00e8mes abord\u00e9s sont donc ceux que commandent une population de croyants, gens d\u2019<a title=\"\u00c9glise (organisation)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89glise_(organisation)\">\u00c9glise<\/a>, confr\u00e9ries ou individus fortun\u00e9s. Les images remplissent une double fonction\u00a0: \u00ab\u00a0\u00e9mouvoir\u00a0\u00bb l&rsquo;ensemble des fid\u00e8les par le spectacle d\u00e9peint sous leurs yeux, et \u00ab\u00a0rappeler\u00a0\u00bb aux ignorants les v\u00e9rit\u00e9s de la religion qui sont, par ailleurs, enseign\u00e9es lors des pr\u00e9dications. Paradoxalement,\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0le go\u00fbt de l\u2019or, de la splendeur d\u00e9corative est justifi\u00e9 par le caract\u00e8re finalement moral du plaisir suscit\u00e9\u00a0; l\u2019art fait d\u00e9sirer le Paradis [&#8230;]\u00a0\u00bb<\/span>. Et une quantit\u00e9 immense de peintures est r\u00e9alis\u00e9e au cours de cette p\u00e9riode en Italie, ayant un impact consid\u00e9rable sur les imaginations de l\u2019\u00e9poque<sup id=\"cite_ref-Daniel_Arasse,_200844_48-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Daniel_Arasse,_200844-48\">37<\/a><\/sup>.<\/p>\n<ul class=\"gallery mw-gallery-packed\" style=\"text-align: justify;\">\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Giotto. Miracle du Crucifix (Saint Fran\u00e7ois interpell\u00e9 devant le Crucifix de Saint-Damien). 1290-1300. Basilique Saint-Fran\u00e7ois d'Assise, \u00c9glise sup\u00e9rieure.\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Giotto_-_Legend_of_St_Francis_-_-04-_-_Miracle_of_the_Crucifix.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8b\/Giotto_-_Legend_of_St_Francis_-_-04-_-_Miracle_of_the_Crucifix.jpg\/202px-Giotto_-_Legend_of_St_Francis_-_-04-_-_Miracle_of_the_Crucifix.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8b\/Giotto_-_Legend_of_St_Francis_-_-04-_-_Miracle_of_the_Crucifix.jpg\/303px-Giotto_-_Legend_of_St_Francis_-_-04-_-_Miracle_of_the_Crucifix.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8b\/Giotto_-_Legend_of_St_Francis_-_-04-_-_Miracle_of_the_Crucifix.jpg\/404px-Giotto_-_Legend_of_St_Francis_-_-04-_-_Miracle_of_the_Crucifix.jpg 2x\" alt=\"Giotto. Miracle du Crucifix (Saint Fran\u00e7ois interpell\u00e9 devant le Crucifix de Saint-Damien). 1290-1300. Basilique Saint-Fran\u00e7ois d'Assise, \u00c9glise sup\u00e9rieure.\" width=\"202\" height=\"240\" data-file-width=\"634\" data-file-height=\"754\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\">Giotto.\u00a0<i>Miracle du Crucifix<\/i>\u00a0(Saint Fran\u00e7ois interpell\u00e9 devant le\u00a0<a title=\"Crucifix de Saint-Damien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Crucifix_de_Saint-Damien\">Crucifix de Saint-Damien<\/a>). 1290-1300.\u00a0<a title=\"Basilique Saint-Fran\u00e7ois d'Assise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Basilique_Saint-Fran%C3%A7ois_d%27Assise\">Basilique Saint-Fran\u00e7ois d&rsquo;Assise<\/a>, \u00c9glise sup\u00e9rieure.<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Giotto. v. 1300. La l\u00e9gende de Fran\u00e7ois : l'hommage d'un homme simple. Assise, \u00c9glise sup\u00e9rieure\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Giotto_di_Bondone_-_Legend_of_St_Francis_-_1._Homage_of_a_Simple_Man_-_WGA09118.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/14\/Giotto_di_Bondone_-_Legend_of_St_Francis_-_1._Homage_of_a_Simple_Man_-_WGA09118.jpg\/240px-Giotto_di_Bondone_-_Legend_of_St_Francis_-_1._Homage_of_a_Simple_Man_-_WGA09118.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/14\/Giotto_di_Bondone_-_Legend_of_St_Francis_-_1._Homage_of_a_Simple_Man_-_WGA09118.jpg\/359px-Giotto_di_Bondone_-_Legend_of_St_Francis_-_1._Homage_of_a_Simple_Man_-_WGA09118.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/14\/Giotto_di_Bondone_-_Legend_of_St_Francis_-_1._Homage_of_a_Simple_Man_-_WGA09118.jpg\/479px-Giotto_di_Bondone_-_Legend_of_St_Francis_-_1._Homage_of_a_Simple_Man_-_WGA09118.jpg 2x\" alt=\"Giotto. v. 1300. La l\u00e9gende de Fran\u00e7ois : l'hommage d'un homme simple. Assise, \u00c9glise sup\u00e9rieure\" width=\"240\" height=\"240\" data-file-width=\"999\" data-file-height=\"1001\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><center><a class=\"mw-redirect\" title=\"Giotto\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Giotto\">Giotto<\/a>. v. 1300.\u00a0<i>La l\u00e9gende de Fran\u00e7ois\u00a0: l&rsquo;hommage d&rsquo;un homme simple<\/i>.\u00a0<a title=\"\u00c9glise sup\u00e9rieure de la basilique Saint-Fran\u00e7ois d'Assise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89glise_sup%C3%A9rieure_de_la_basilique_Saint-Fran%C3%A7ois_d%27Assise\">Assise, \u00c9glise sup\u00e9rieure<\/a><\/center><\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Pr\u00e9sentation de la Vierge au temple. Giotto. 1305-06. Chapelle des Scrovegni. Padoue\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Presentation_of_the_Virgin_-_Capella_dei_Scrovegni_-_Padua_2016.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/7d\/Presentation_of_the_Virgin_-_Capella_dei_Scrovegni_-_Padua_2016.jpg\/249px-Presentation_of_the_Virgin_-_Capella_dei_Scrovegni_-_Padua_2016.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/7d\/Presentation_of_the_Virgin_-_Capella_dei_Scrovegni_-_Padua_2016.jpg\/374px-Presentation_of_the_Virgin_-_Capella_dei_Scrovegni_-_Padua_2016.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/7d\/Presentation_of_the_Virgin_-_Capella_dei_Scrovegni_-_Padua_2016.jpg\/499px-Presentation_of_the_Virgin_-_Capella_dei_Scrovegni_-_Padua_2016.jpg 2x\" alt=\"Pr\u00e9sentation de la Vierge au temple. Giotto. 1305-06. Chapelle des Scrovegni. Padoue\" width=\"249\" height=\"240\" data-file-width=\"2418\" data-file-height=\"2328\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><center><i>Pr\u00e9sentation de la Vierge au temple<\/i>.\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Giotto\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Giotto\">Giotto<\/a>. 1305-06.\u00a0<a title=\"Chapelle des Scrovegni\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chapelle_des_Scrovegni\">Chapelle des Scrovegni<\/a>. Padoue<\/center><\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"L'Annonciation Giusto de Menabuoi. Vers 1376 Fresque. Baptist\u00e8re de la cath\u00e9drale de Padoue\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Battistero_0002.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d2\/Battistero_0002.jpg\/384px-Battistero_0002.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d2\/Battistero_0002.jpg\/576px-Battistero_0002.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d2\/Battistero_0002.jpg\/768px-Battistero_0002.jpg 2x\" alt=\"L'Annonciation Giusto de Menabuoi. Vers 1376 Fresque. Baptist\u00e8re de la cath\u00e9drale de Padoue\" width=\"384\" height=\"240\" data-file-width=\"3508\" data-file-height=\"2194\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><center><i>L&rsquo;Annonciation<\/i><br \/>\n<a title=\"Giusto de Menabuoi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Giusto_de_Menabuoi\">Giusto de Menabuoi<\/a>. Vers 1376<br \/>\nFresque.\u00a0<a title=\"Baptist\u00e8re de Padoue\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Baptist%C3%A8re_de_Padoue\">Baptist\u00e8re de la cath\u00e9drale de Padoue<\/a><\/center><\/div>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\">Vers 1260, au commencement des fresques d\u2019Assise c\u2019est tout l\u2019int\u00e9rieur d\u2019un \u00e9difice d\u2019un type nouveau qu\u2019il faut imaginer. Et, bien que la tradition des fresques existait en Italie avec les \u00e9glises de Rome<sup id=\"cite_ref-49\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-49\">note 12<\/a><\/sup>\u00a0celles r\u00e9alis\u00e9es entre 1260 et 1300 allaient \u00eatre tr\u00e8s diff\u00e9rentes des pr\u00e9c\u00e9dentes<sup id=\"cite_ref-Joachim_Poeschke,_200317-27._&quot;Tradition_et_renouveau_:_Rome_et_Assise&quot;_50-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Joachim_Poeschke,_200317-27._%22Tradition_et_renouveau_:_Rome_et_Assise%22-50\">38<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La venue de\u00a0<a title=\"Fran\u00e7ois d'Assise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fran%C3%A7ois_d%27Assise\">Fran\u00e7ois d&rsquo;Assise<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Dominique de Guzm\u00e1n\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dominique_de_Guzm%C3%A1n\">Dominique<\/a>\u00a0dans la culture religieuse cr\u00e9e, d\u00e8s le\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"13\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, de nouvelles attentes de peintures, plus en accord avec le message du Nouveau Testament.\u00a0<a title=\"Cimabue\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cimabue\">Cimabue<\/a>,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Duccio\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Duccio\">Duccio<\/a>\u00a0et\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Giotto\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Giotto\">Giotto<\/a>\u00a0humanisent consid\u00e9rablement les acteurs des sc\u00e8nes religieuses afin d&rsquo;en rendre visible le contenu le plus profond. Le model\u00e9 de leurs corps est plus subtil, mieux \u00e9voqu\u00e9 qu&rsquo;avec l&rsquo;art byzantin qui dominait l&rsquo;art de la p\u00e9ninsule auparavant. Les physionomies se diff\u00e9rencient nettement, les visages et les gestes deviennent plus expressifs. Giotto introduit aussi une gamme de couleurs plus vari\u00e9es, des \u00e9l\u00e9ments v\u00e9g\u00e9taux trouvent leur place. Au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"14\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, la vie de la Vierge, les histoires de l\u2019enfance du Christ, correspondent \u00e0 un int\u00e9r\u00eat pour des histoires plus d\u00e9taill\u00e9es, avec des sc\u00e8nes d\u2019int\u00e9rieur domestique, plus famili\u00e8res \u00e0 un public bourgeois, annon\u00e7ant un changement fondamental dans la conception des th\u00e8mes sacr\u00e9s<sup id=\"cite_ref-Joachim_Poeschke,_200328_51-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Joachim_Poeschke,_200328-51\">39<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Duccio et Giotto, plus encore que Cimabue offrent des solutions simples et coh\u00e9rentes pour \u00e9voquer plusieurs types d&rsquo;espace architectural\u00a0: la cit\u00e9 se d\u00e9veloppe dans l&rsquo;espace, le b\u00e2timent vu \u00ab\u00a0en transparence\u00a0\u00bb permet la rencontre de la vue ext\u00e9rieure et de l&rsquo;int\u00e9rieur, tout cela en maintenant une hi\u00e9rarchie dans l&rsquo;\u00e9chelle des personnages en fonction de leur r\u00f4le dans la sc\u00e8ne en question<sup id=\"cite_ref-52\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-52\">40<\/a><\/sup>. Les exp\u00e9rimentations en termes de repr\u00e9sentation de l&rsquo;espace peuvent produire, comme avec Giotto ou Pietro Lorenzetti, de puissants effets de perspective mais que l&rsquo;on consid\u00e8re comme h\u00e9t\u00e9rodoxes par comparaison avec la\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#La_perspective_et_ses_fonctions_dans_la_culture_nouvelle\">perspective lin\u00e9aire qui sera mise au point au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>\u00a0et enseign\u00e9e au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"16\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVI<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La peste de 1348-1350 entra\u00eene un effondrement \u00e9conomique qui suspend les commandes artistiques. Florence et Sienne perdent leur r\u00f4le central mais d&rsquo;autres centres apparaissent ensuite\u00a0: dans les r\u00e9gions de Padoue, de Venise et en\u00a0<a title=\"\u00c9milie (Italie)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89milie_(Italie)\">\u00c9milie<\/a>. Les pratiques introduites par Cimabue, Duccio et Giotto sont reprises ensuite avec des couleurs plus vives et des espaces, parfois construits m\u00e9thodiquement, plus vastes (<i><a title=\"Naissance de la Vierge (Lorenzetti)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Naissance_de_la_Vierge_(Lorenzetti)\">Pietro Lorenzetti\u00a0: Naissance de la Vierge<\/a><\/i>, 1342) ou bien, purement symboliques (<a title=\"Fichier:Santa Maria Novella 4 Orcagna.jpg\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fichier:Santa_Maria_Novella_4_Orcagna.jpg\">Orcagna\u00a0: retable Strozzi<\/a>, 1354-57) suivant des proc\u00e9d\u00e9s traditionnels<sup id=\"cite_ref-Daniel_Arasse,_1997181_53-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Daniel_Arasse,_1997181-53\">41<\/a><\/sup>.<\/p>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Masaccio_-_Trinity_-_Santa_Maria_Novella.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/88\/Masaccio_-_Trinity_-_Santa_Maria_Novella.jpg\/220px-Masaccio_-_Trinity_-_Santa_Maria_Novella.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/88\/Masaccio_-_Trinity_-_Santa_Maria_Novella.jpg\/330px-Masaccio_-_Trinity_-_Santa_Maria_Novella.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/88\/Masaccio_-_Trinity_-_Santa_Maria_Novella.jpg\/440px-Masaccio_-_Trinity_-_Santa_Maria_Novella.jpg 2x\" width=\"220\" height=\"411\" data-file-width=\"1181\" data-file-height=\"2206\" \/><\/a><figcaption><center><a title=\"La Trinit\u00e9 (Masaccio)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Trinit%C3%A9_(Masaccio)\"><i>Trinit\u00e9<\/i>\u00a0de Masaccio<\/a>, v. 1427. Fresque.<br \/>\n6,67 \u00d7 3,17 m.\u00a0<a title=\"Basilique Santa Maria Novella\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Basilique_Santa_Maria_Novella\">Santa Maria Novella<\/a><\/center><\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Avec\u00a0<a title=\"La Trinit\u00e9 (Masaccio)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Trinit%C3%A9_(Masaccio)\"><i>La Trinit\u00e9<\/i>\u00a0de Masaccio<\/a>\u00a0(vers 1427) l&rsquo;art se donne un but plus spirituel encore, il structure moralement la perception de l&rsquo;\u0153uvre\u00a0: la ligne d&rsquo;horizon du spectateur correspond au niveau des pieds des donateurs, il partage l&rsquo;espace du squelette et son message\u00a0: \u00ab\u00a0Je fus ce que vous \u00eates\u00a0; et vous serez ce que je suis\u00a0\u00bb. Au-dessus du spectateur, dans un espace construit rationnellement, \u00e0 l&rsquo;architecture classique et non gothique, se dresse un\u00a0<a title=\"Dieu le P\u00e8re\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dieu_le_P%C3%A8re\">Dieu le P\u00e8re<\/a>\u00a0immense. Si la radicalit\u00e9 de Masaccio ne fait pas encore \u00e9cole, le trait\u00e9 humaniste d&rsquo;Alberti (<i><a title=\"De pictura\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/De_pictura\">De pictura<\/a><\/i>) va inspirer ce nouvel art de peindre o\u00f9 dans l&rsquo;espace, rationnellement construit,\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0les figures et leurs mouvements composent avec clart\u00e9 le r\u00e9cit ordonn\u00e9 de l&rsquo;<i>historia<\/i>\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Daniel_Arasse,_1997250_54-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Daniel_Arasse,_1997250-54\">42<\/a><\/sup>. Le terme d&rsquo;<i>historia<\/i>\u00a0s&rsquo;applique \u00e0 ce qu&rsquo;illustre la peinture\u00a0: le lieu, les acteurs, l&rsquo;action et ce qu&rsquo;elle signifie.<\/p>\n<div class=\"thumb tmulti tnone center\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"thumbinner\">\n<div class=\"tsingle\">\n<div class=\"thumbimage\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Pieta_Bellini.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/80\/Pieta_Bellini.jpg\/160px-Pieta_Bellini.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/80\/Pieta_Bellini.jpg\/240px-Pieta_Bellini.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/80\/Pieta_Bellini.jpg\/320px-Pieta_Bellini.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"160\" height=\"127\" data-file-width=\"2304\" data-file-height=\"1824\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"thumbcaption\"><center><i>Piet\u00e0<\/i>.\u00a0<a title=\"Giovanni Bellini\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Giovanni_Bellini\">Giovanni Bellini<\/a>\u00a0vers 1460. Tempera\/panneau, 86 x 107 cm.\u00a0<a title=\"Pinacoth\u00e8que de Brera\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pinacoth%C3%A8que_de_Brera\">Pinacoth\u00e8que de Brera<\/a><\/center><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"tsingle\">\n<div class=\"thumbimage\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Antonello_da_Messina_-_St._Sebastian_-_Google_Art_Project.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/ce\/Antonello_da_Messina_-_St._Sebastian_-_Google_Art_Project.jpg\/160px-Antonello_da_Messina_-_St._Sebastian_-_Google_Art_Project.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/ce\/Antonello_da_Messina_-_St._Sebastian_-_Google_Art_Project.jpg\/240px-Antonello_da_Messina_-_St._Sebastian_-_Google_Art_Project.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/ce\/Antonello_da_Messina_-_St._Sebastian_-_Google_Art_Project.jpg\/320px-Antonello_da_Messina_-_St._Sebastian_-_Google_Art_Project.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"160\" height=\"322\" data-file-width=\"3700\" data-file-height=\"7437\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"thumbcaption\"><center><a title=\"Saint S\u00e9bastien (Antonello de Messine)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint_S%C3%A9bastien_(Antonello_de_Messine)\"><i>Saint S\u00e9bastien<\/i>. Antonello de Messine<\/a>. Vers 1475-76 ou v. 1478. Huile sur bois (transpos\u00e9e sur toile). 171 x 85 cm.\u00a0<a title=\"Dresde\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dresde\">Dresde<\/a>,\u00a0<a title=\"Gem\u00e4ldegalerie Alte Meister\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gem%C3%A4ldegalerie_Alte_Meister\">Gem\u00e4ldegalerie Alte Meister<\/a>.<\/center><\/div>\n<\/div>\n<div>\u00a0<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">D\u00e8s l&rsquo;un de ses premiers tableaux, Giovanni Bellini introduit, par rapport \u00e0 ce qui pr\u00e9c\u00e8de, plusieurs \u00e9l\u00e9ments nouveaux. L\u2019or et les couleurs vives ont disparu de ce tableau religieux. Ensuite, il isole le motif de la\u00a0<i>Piet\u00e0<\/i>, habituel dans les retables d&rsquo;autels mais entour\u00e9 de nombreuses autres sc\u00e8nes, pour correspondre ainsi \u00e0 un objet d\u00e9di\u00e9 \u00e0 la d\u00e9votion priv\u00e9e\u00a0: le motif de la\u00a0<i>Piet\u00e0<\/i>\u00a0est seul, mais, pour la premi\u00e8re fois, dans un format de grande taille, \u00e0 l&rsquo;\u00e9chelle du spectateur. Il r\u00e9alise aussi entre les deux plans horizontaux, celui sur lequel la main se pose, comme sortie du tableau, et la bande de ciel \u00e0 l&rsquo;horizon, entre ces deux plans, donc\u00a0: une \u00e9troite intimit\u00e9 physique qui relie la Vierge, le Christ, Saint Jean, et qui semble int\u00e9grer le spectateur. La lumi\u00e8re de l&rsquo;aube les relie plus encore, dans la gamme limit\u00e9e des couleurs froides. L&rsquo;extr\u00eame coh\u00e9rence du tableau nous communique, avec la plus vive intensit\u00e9, la souffrance et l&rsquo;\u00e9motion humaine<sup id=\"cite_ref-Peter_Humfrey,_199664-65_55-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Peter_Humfrey,_199664-65-55\">43<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La repr\u00e9sentation du corps du\u00a0<i>Martyre de Saint S\u00e9bastien<\/i>, par\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Antonello da Messina\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antonello_da_Messina\">Antonello da Messina<\/a>\u00a0(vers 1475), est intimement int\u00e9gr\u00e9e \u00e0 l&rsquo;espace construit par un trac\u00e9 rigoureux. Et ici le corps, presque nu, de S\u00e9bastien occupe non seulement le premier plan, sans\u00a0<a title=\"Fichier:Antonio Pollaiuolo 003.jpg\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fichier:Antonio_Pollaiuolo_003.jpg\">les archers qui l&rsquo;accompagnent traditionnellement<\/a>, il occupe aussi la majeure partie du panneau \u00e0 taille quasi humaine, et autrefois, probablement, au centre d&rsquo;un triptyque\u00a0<sup id=\"cite_ref-Daniel_Arasse,_201579_56-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Daniel_Arasse,_201579-56\">44<\/a><\/sup>. Il est curieusement plac\u00e9 dans un espace urbain, vu en perspective, alors que les textes placent normalement l&rsquo;\u00e9v\u00e9nement dans la nature. Ce saint faisait l&rsquo;objet de d\u00e9votion\u00a0: car sous les fl\u00e8ches il ne meurt pas et, comme Apollon, il prot\u00e8ge de la peste. Le souvenir de la peste (1347-1348) &#8211; et la repr\u00e9sentation du martyre d\u00e8s la fin du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"14\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle &#8211; a pu \u00eatre vu comme une \u00ab\u00a0cure\u00a0\u00bb permettant de r\u00e9activer la foi. Mais, \u00e0 la fin du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, dans cet espace en\u00a0<a title=\"Perspective lin\u00e9aire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Perspective_lin%C3%A9aire\">perspective lin\u00e9aire<\/a>, ce corps nu \u00e9tait devenu \u00ab\u00a0objet de vis\u00e9e\u00a0\u00bb depuis le \u00ab\u00a0point\u00a0\u00bb de vue de celui qui regarde le tableau, archer qui ajuste son tir. La\u00a0<a title=\"Contre-R\u00e9forme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Contre-R%C3%A9forme\">Contre-R\u00e9forme<\/a>, apr\u00e8s les d\u00e9cisions du\u00a0<a title=\"Concile de Trente\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Concile_de_Trente\">Concile de Trente<\/a>\u00a0(1545-1563), a voulu restreindre la figuration trop s\u00e9duisante de ce martyre<sup id=\"cite_ref-Daniel_Arasse,_201586_57-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Daniel_Arasse,_201586-57\">45<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"L'art,_la_gloire_et_l'Antiquit\u00e9\"><span id=\"L.27art.2C_la_gloire_et_l.27Antiquit.C3.A9\"><\/span>L&rsquo;art, la gloire et l&rsquo;Antiquit\u00e9<\/h2>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Une conception nouvelle de l&rsquo;art appara\u00eet au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle\u00a0: si cet artiste nouveau reste soumis \u00e0 une pratique qui d\u00e9limite les conditions de sa libert\u00e9, le prestige qui s&rsquo;attache \u00e0 la \u00ab\u00a0belle image\u00a0\u00bb, \u00e0 l&rsquo;importance de la figure humaine, grandit et conduit aux premiers comportements excentriques de l&rsquo;artiste \u00ab\u00a0original\u00a0\u00bb, hors du commun, et dont la renomm\u00e9e est recherch\u00e9e par les \u00e9lites. Une tradition de grande peinture s&rsquo;installe ainsi dans les cit\u00e9s o\u00f9 l&rsquo;on c\u00e9l\u00e8bre les premiers \u00ab\u00a0g\u00e9nies\u00a0\u00bb au d\u00e9but du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle avec\u00a0<a title=\"Masaccio\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Masaccio\">Masaccio<\/a>,\u00a0<a title=\"Fra Angelico\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fra_Angelico\">Fra Angelico<\/a>,\u00a0<a title=\"Fra Filippo Lippi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fra_Filippo_Lippi\">Fra Filippo Lippi<\/a>\u00a0&#8230;<sup id=\"cite_ref-Daniel_Arasse,_200812-14_58-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Daniel_Arasse,_200812-14-58\">46<\/a><\/sup>. Les commanditaires, plus encore que les artistes, sont attentifs \u00e0 la renomm\u00e9e qu&rsquo;ils peuvent tirer d&rsquo;une r\u00e9alisation prestigieuse et de la participation d&rsquo;un artiste c\u00e9l\u00e8bre \u00e0 telle commande. Le soutien que\u00a0<a title=\"Laurent de M\u00e9dicis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Laurent_de_M%C3%A9dicis\">Laurent de M\u00e9dicis<\/a>\u00a0(1449-1492) a pu d\u00e9livrer \u00e0 des artistes comme\u00a0<a title=\"Antonio Pollaiuolo\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antonio_Pollaiuolo\">Antonio Pollaiuolo<\/a>,\u00a0<a title=\"Andrea del Verrocchio\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andrea_del_Verrocchio\">Andrea del Verrocchio<\/a>,\u00a0<a title=\"L\u00e9onard de Vinci\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/L%C3%A9onard_de_Vinci\">L\u00e9onard de Vinci<\/a>,\u00a0<a title=\"Sandro Botticelli\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sandro_Botticelli\">Sandro Botticelli<\/a>,\u00a0<a title=\"Domenico Ghirlandaio\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Domenico_Ghirlandaio\">Domenico Ghirlandaio<\/a>,\u00a0<a title=\"Filippino Lippi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Filippino_Lippi\">Filippino Lippi<\/a>\u00a0et le soutien qu&rsquo;il a su apporter aux humanistes ont fait beaucoup pour sa r\u00e9putation et pour le rayonnement de Florence.<\/p>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Italia,_apollo_e_marsia_su_corniola,_xv_sec,_gi%C3%A0_appartenuto_a_lorenzo_de%27_medici_e_rubens.JPG?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a4\/Italia%2C_apollo_e_marsia_su_corniola%2C_xv_sec%2C_gi%C3%A0_appartenuto_a_lorenzo_de%27_medici_e_rubens.JPG\/220px-Italia%2C_apollo_e_marsia_su_corniola%2C_xv_sec%2C_gi%C3%A0_appartenuto_a_lorenzo_de%27_medici_e_rubens.JPG\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a4\/Italia%2C_apollo_e_marsia_su_corniola%2C_xv_sec%2C_gi%C3%A0_appartenuto_a_lorenzo_de%27_medici_e_rubens.JPG\/330px-Italia%2C_apollo_e_marsia_su_corniola%2C_xv_sec%2C_gi%C3%A0_appartenuto_a_lorenzo_de%27_medici_e_rubens.JPG 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a4\/Italia%2C_apollo_e_marsia_su_corniola%2C_xv_sec%2C_gi%C3%A0_appartenuto_a_lorenzo_de%27_medici_e_rubens.JPG\/440px-Italia%2C_apollo_e_marsia_su_corniola%2C_xv_sec%2C_gi%C3%A0_appartenuto_a_lorenzo_de%27_medici_e_rubens.JPG 2x\" width=\"220\" height=\"267\" data-file-width=\"1258\" data-file-height=\"1527\" \/><\/a><figcaption><i><a title=\"Marsyas\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marsyas\">Apollon et Marsyas<\/a><\/i>.\u00a0<a title=\"Intaille\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Intaille\">Intaille<\/a>, copie faite pour Laurent de M\u00e9dicis d&rsquo;une intaille antique de sa collection.\u00a0<a title=\"Cornaline\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cornaline\">Cornaline<\/a>.\u00a0<a title=\"D\u00e9partement des Monnaies, m\u00e9dailles et antiques de la Biblioth\u00e8que nationale de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/D%C3%A9partement_des_Monnaies,_m%C3%A9dailles_et_antiques_de_la_Biblioth%C3%A8que_nationale_de_France\">BNF, Cabinet des M\u00e9dailles<\/a><sup id=\"cite_ref-59\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-59\">47<\/a><\/sup><\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">De m\u00eame, sa collection d&rsquo;objets antiques &#8211;\u00a0<a title=\"Intaille\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Intaille\">intailles<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Monnaie romaine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Monnaie_romaine\">monnaies romaines<\/a>, bronzes et marbres romains<sup id=\"cite_ref-60\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-60\">note 13<\/a><\/sup>\u00a0r\u00e9v\u00e8le son profond int\u00e9r\u00eat pour l&rsquo;Antiquit\u00e9 con\u00e7ue comme le temps du Christ\u00a0; int\u00e9r\u00eat partag\u00e9 par les artistes de l&rsquo;\u00e9poque, et surtout\u00a0<a title=\"Andrea Mantegna\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andrea_Mantegna\">Mantegna<\/a>. Les collections d\u2019antiques, princi\u00e8res ou priv\u00e9es se multiplient \u00e0 la fin du si\u00e8cle [antiques\u00a0: objets d&rsquo;art, inscriptions, monnaies antiques]<sup id=\"cite_ref-61\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-61\">48<\/a><\/sup>. Et puis Florence disposait alors au\u00a0<a title=\"Couvent San Marco\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Couvent_San_Marco\">couvent San Marco<\/a>, gr\u00e2ce \u00e0 Cosme de M\u00e9dicis et \u00e0 l&rsquo;acharnement de\u00a0<a title=\"Vespasiano da Bisticci\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vespasiano_da_Bisticci\">Vespasiano da Bisticci<\/a>, de la premi\u00e8re biblioth\u00e8que publique d&rsquo;Italie\u00a0: source infinie de sujets de peintures inspir\u00e9es de l&rsquo;Antiquit\u00e9<sup id=\"cite_ref-62\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-62\">49<\/a><\/sup>, comme\u00a0<i>La naissance de V\u00e9nus<\/i>\u00a0et\u00a0<i>Le Printemps<\/i>\u00a0de Botticelli<sup id=\"cite_ref-63\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-63\">50<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><a title=\"P\u00e9trarque\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9trarque\">P\u00e9trarque<\/a>\u00a0(Arezzo, 1304 &#8211; Arqu\u00e0, 1374) semble avoir \u00e9t\u00e9 le premier \u00e0 se passionner pour l&rsquo;Antiquit\u00e9\u00a0: il visite cinq fois Rome entre 1337 et 1350\u00a0; il \u00e9dite et annote les textes de\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Tite Live\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tite_Live\">Tite Live<\/a>,\u00a0<a title=\"Pline l'Ancien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pline_l%27Ancien\">Pline l&rsquo;Ancien<\/a>\u00a0(avec la premi\u00e8re Histoire de l&rsquo;art, dans son\u00a0<a title=\"Histoire naturelle (Pline l'Ancien)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Histoire_naturelle_(Pline_l%27Ancien)\">Histoire naturelle<\/a>) et\u00a0<a title=\"Cic\u00e9ron\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cic%C3%A9ron\">Cic\u00e9ron<\/a>. Cette passion est celle aussi pour les grands hommes\u00a0: il travaille sur le\u00a0<i>De viris illustribus<\/i>\u00a0semblable au\u00a0<i><a title=\"Vies parall\u00e8les\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vies_parall%C3%A8les\">Vies des hommes illustres<\/a><\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Plutarque\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Plutarque\">Plutarque<\/a>\u00a0(compos\u00e9e entre 100 et 120). Dans cette passion pour l&rsquo;Antiquit\u00e9, P\u00e9trarque consid\u00e8re les vestiges de l&rsquo;Antiquit\u00e9 romaines comme des\u00a0<a title=\"Relique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Relique\">reliques<\/a>\u00a0sacr\u00e9es qui \u00e9voquent le souvenir de ces grands hommes. Mais \u00e0 c\u00f4t\u00e9 de sa collection de monnaies antiques il poss\u00e8de aussi des peintures de Giotto et de Simone Martini. P\u00e9trarque est alors un lettr\u00e9 non seulement connu mais aussi il sert de mod\u00e8le dans le milieu des lettr\u00e9s qui sont aussi au contact des gens de pouvoir<sup id=\"cite_ref-64\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-64\">51<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Un si\u00e8cle plus tard, vers 1450, un atelier de peintre, comme celui de\u00a0<a title=\"Francesco Squarcione\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Francesco_Squarcione\">Francesco Squarcione<\/a>\u00a0(v. 1395 &#8211; v. 1470), \u00e0 Padoue, o\u00f9 se formait\u00a0<a title=\"Andrea Mantegna\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andrea_Mantegna\">Andrea Mantegna<\/a>\u00a0(1431-1506), \u00e9tait rempli de moulages de statues anciennes et modernes, de monnaies et m\u00e9dailles, et de dessins d&rsquo;apr\u00e8s l&rsquo;antique. Certaines collections priv\u00e9es d&rsquo;humanistes, \u00e0 Florence, G\u00e8nes ou Venise, ont pu s&rsquo;enrichir de sculptures antiques d\u00e9couvertes en Italie mais aussi en Gr\u00e8ce et en Asie Mineure. Enfin, \u00e0 c\u00f4t\u00e9 de ces collections priv\u00e9es, des collections se sont constitu\u00e9es aussi au sein de familles princi\u00e8res, sur le mod\u00e8le des collections royales fran\u00e7aises\u00a0: ce sont les\u00a0<a title=\"Maison d'Este\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Maison_d%27Este\">Este<\/a>\u00a0\u00e0 Padoue et Ferrare (dont\u00a0<a title=\"Lionel d'Este\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lionel_d%27Este\">Leonello<\/a>, 1407\u20141450, et\u00a0<a title=\"Borso d'Este\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Borso_d%27Este\">Borso<\/a>, 1413-1471), les\u00a0<a title=\"Maison de Gonzague\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Maison_de_Gonzague\">Gonzague<\/a>\u00a0\u00e0 Mantoue (dont\u00a0<a title=\"Louis III de Mantoue\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_III_de_Mantoue\">Ludovico II Gonzaga<\/a>, 1412-1478) et les\u00a0<a title=\"Maison de M\u00e9dicis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Maison_de_M%C3%A9dicis\">M\u00e9dicis<\/a>\u00a0\u00e0 Florence, tous grands commanditaires de peintures. Des humanistes choisis ayant \u00e9t\u00e9 responsables de l&rsquo;\u00e9ducation des jeunes princes, alors qu&rsquo;ils assuraient par leurs \u00e9crits la gloire du prince, gloire que les artistes renfor\u00e7ait par leurs \u0153uvres<sup id=\"cite_ref-Krzysztof_Pomian,_2020170-173_65-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Krzysztof_Pomian,_2020170-173-65\">52<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-66\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-66\">note 14<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le rapport entre collectionneurs &#8211; commanditaires, humanistes et artistes &#8211; donnait \u00e0 chacun les r\u00e9f\u00e9rences, les exemples antiques, les jugements sur l&rsquo;art ancien et moderne, et des mani\u00e8res d&rsquo;en parler<sup id=\"cite_ref-Krzysztof_Pomian,_2020170-173_65-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Krzysztof_Pomian,_2020170-173-65\">52<\/a><\/sup>. L&rsquo;art de d\u00e9crire une peinture, l&rsquo;<a title=\"Ekphrasis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ekphrasis\">ekphrasis<\/a>, favorisait les peintures narratives et le format du\u00a0<a title=\"Cassone\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cassone\">cassone<\/a>, le coffre de mariage, s&rsquo;y pr\u00eatait \u00e0 merveille. Aussi les lettr\u00e9s de la premi\u00e8re moiti\u00e9 du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle appr\u00e9ciaient tout particuli\u00e8rement\u00a0<a title=\"Apollonio di Giovanni\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Apollonio_di_Giovanni\">Apollonio di Giovanni<\/a>, et Pisanello dans leur style\u00a0<a title=\"Gothique international\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gothique_international\">gothique international<\/a>, aux peintures pleines de d\u00e9tails remarquables<sup id=\"cite_ref-67\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-67\">note 15<\/a><\/sup>. Vingt ans plus tard, Mantegna allait consacrer pr\u00e8s de dix ans de sa vie \u00e0 reconstituer un \u00ab\u00a0Triomphe de C\u00e9sar\u00a0\u00bb bien mieux document\u00e9, en sept toiles immenses, pour le palais des Gonzagues \u00e0 Mantoue et en hommage \u00e0 la gloire de\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Fran\u00e7ois II Gonzague\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fran%C3%A7ois_II_Gonzague\">Fran\u00e7ois II Gonzague<\/a>, son h\u00f4te. En effet la seconde moiti\u00e9 du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle voit une v\u00e9ritable mutation du regard des collectionneurs qui assemblent, \u00e0 c\u00f4t\u00e9 des cam\u00e9es antiques et autres pierres pr\u00e9cieuses travaill\u00e9es, des sculptures en marbre et en bronze, comme celles qui furent accumul\u00e9es par Laurent de M\u00e9dicis dans sa collection, plus humaniste et artistique. Sa collection se tournait clairement vers l&rsquo;art qui lui \u00e9tait contemporain\u00a0: avec plusieurs dizaines de tableaux, dont les florentins depuis Giotto mais surtout jusqu&rsquo;\u00e0\u00a0<a title=\"Piero di Cosimo\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Piero_di_Cosimo\">Piero di Cosimo<\/a>. Tableaux qui assurent la fonction d\u00e9corative d&rsquo;int\u00e9rieurs luxueux<sup id=\"cite_ref-Krzysztof_Pomian,_2020179_68-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Krzysztof_Pomian,_2020179-68\">53<\/a><\/sup>. On est alors, par cette forme d&rsquo;art profane r\u00e9serv\u00e9e \u00e0 une \u00e9lite, \u00e0 l&rsquo;oppos\u00e9 exact des commandes pass\u00e9es par les franciscains \u00e0\u00a0<a title=\"Cimabue\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cimabue\">Cimabue<\/a>, le Florentin, deux si\u00e8cles plus t\u00f4t\u00a0: un art sacr\u00e9, pour tous.<\/p>\n<ul class=\"gallery mw-gallery-packed\" style=\"text-align: justify;\">\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Apollonio di Giovanni. Triomphe du consul romain Paul \u00c9mile, apr\u00e8s sa victoire contre le royaume de Mac\u00e9doine. Avant 1465. Panneau de cassone, tempera et or sur bois. L. 1,55 m. Vente : 2022[54].\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Apollonio_di_Giovanni_Triumph_of_Lucius_Aemilius_Paullus.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bf\/Apollonio_di_Giovanni_Triumph_of_Lucius_Aemilius_Paullus.jpg\/1310px-Apollonio_di_Giovanni_Triumph_of_Lucius_Aemilius_Paullus.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bf\/Apollonio_di_Giovanni_Triumph_of_Lucius_Aemilius_Paullus.jpg\/1965px-Apollonio_di_Giovanni_Triumph_of_Lucius_Aemilius_Paullus.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bf\/Apollonio_di_Giovanni_Triumph_of_Lucius_Aemilius_Paullus.jpg\/2620px-Apollonio_di_Giovanni_Triumph_of_Lucius_Aemilius_Paullus.jpg 2x\" alt=\"Apollonio di Giovanni. Triomphe du consul romain Paul \u00c9mile, apr\u00e8s sa victoire contre le royaume de Mac\u00e9doine. Avant 1465. Panneau de cassone, tempera et or sur bois. L. 1,55 m. Vente : 2022.\" width=\"721\" height=\"181\" data-file-width=\"10630\" data-file-height=\"2678\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><a title=\"Apollonio di Giovanni\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Apollonio_di_Giovanni\">Apollonio di Giovanni<\/a>.\u00a0<i>Triomphe du consul romain\u00a0<a title=\"Lucius \u00c6milius Paullus (consul en -219)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lucius_%C3%86milius_Paullus_(consul_en_-219)\">Paul \u00c9mile<\/a><\/i>, apr\u00e8s sa victoire contre le\u00a0<a title=\"Royaume de Mac\u00e9doine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Royaume_de_Mac%C3%A9doine\">royaume de Mac\u00e9doine<\/a>. Avant 1465. Panneau de\u00a0<a title=\"Cassone\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cassone\">cassone<\/a>, tempera et or sur bois. L. 1,55 m. Vente\u00a0: 2022<sup id=\"cite_ref-69\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-69\">54<\/a><\/sup>.<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Andrea Mantegna. Triomphes de C\u00e9sar : Porteurs d'\u00e9tendards, de troph\u00e9es et d'\u00e9quipements de si\u00e8ge. 1484-92. Tempera sur toile. 2,70 x 2,80 m. Royal Collection[note 16]\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Andrea_Mantegna_(1431-1506)_-_The_Triumphs_of_Caesar,_2._The_Bearers_of_Standards_and_Siege_Equipment_-_RCIN_403959_-_Royal_Collection2.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/9c\/Andrea_Mantegna_%281431-1506%29_-_The_Triumphs_of_Caesar%2C_2._The_Bearers_of_Standards_and_Siege_Equipment_-_RCIN_403959_-_Royal_Collection2.jpg\/348px-Andrea_Mantegna_%281431-1506%29_-_The_Triumphs_of_Caesar%2C_2._The_Bearers_of_Standards_and_Siege_Equipment_-_RCIN_403959_-_Royal_Collection2.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/9c\/Andrea_Mantegna_%281431-1506%29_-_The_Triumphs_of_Caesar%2C_2._The_Bearers_of_Standards_and_Siege_Equipment_-_RCIN_403959_-_Royal_Collection2.jpg\/522px-Andrea_Mantegna_%281431-1506%29_-_The_Triumphs_of_Caesar%2C_2._The_Bearers_of_Standards_and_Siege_Equipment_-_RCIN_403959_-_Royal_Collection2.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/9c\/Andrea_Mantegna_%281431-1506%29_-_The_Triumphs_of_Caesar%2C_2._The_Bearers_of_Standards_and_Siege_Equipment_-_RCIN_403959_-_Royal_Collection2.jpg\/696px-Andrea_Mantegna_%281431-1506%29_-_The_Triumphs_of_Caesar%2C_2._The_Bearers_of_Standards_and_Siege_Equipment_-_RCIN_403959_-_Royal_Collection2.jpg 2x\" alt=\"Andrea Mantegna. Triomphes de C\u00e9sar : Porteurs d'\u00e9tendards, de troph\u00e9es et d'\u00e9quipements de si\u00e8ge. 1484-92. Tempera sur toile. 2,70 x 2,80 m. Royal Collection[note 16]\" width=\"231\" height=\"220\" data-file-width=\"1739\" data-file-height=\"1650\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><a title=\"Andrea Mantegna\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andrea_Mantegna\">Andrea Mantegna<\/a>. Triomphes de C\u00e9sar\u00a0:\u00a0<i>Porteurs d&rsquo;\u00e9tendards, de\u00a0<a title=\"Troph\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Troph%C3%A9e\">troph\u00e9es<\/a>\u00a0et d&rsquo;\u00e9quipements de si\u00e8ge<\/i>. 1484-92. Tempera sur toile. 2,70 x 2,80 m.\u00a0<a title=\"Royal Collection\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Royal_Collection\">Royal Collection<\/a><sup id=\"cite_ref-70\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-70\">note 16<\/a><\/sup><\/div>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c0 Rome, apr\u00e8s le retour des papes depuis\u00a0<a title=\"Papaut\u00e9 d'Avignon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Papaut%C3%A9_d%27Avignon\">leur exil d&rsquo;Avignon<\/a>\u00a0d\u00e8s 1415, d&rsquo;innombrables d\u00e9couvertes avaient suivi les op\u00e9rations d&rsquo;urbanisme que ce retour entrainaient. En cons\u00e9quence, en 1462, le pape humaniste\u00a0<a title=\"Pie II\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pie_II\">Pie II<\/a>\u00a0d\u00e9cida d&rsquo;interdire la d\u00e9molition de tous les \u00e9difices antiques. Apr\u00e8s 1470 la majorit\u00e9 des collections d&rsquo;antiquit\u00e9s en Europe se trouvaient \u00e0 Rome, o\u00f9 toutes les personnalit\u00e9s qui en avaient eu les moyens s&rsquo;en \u00e9taient accapar\u00e9, progressivement<sup id=\"cite_ref-Krzysztof_Pomian,_2020180_71-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Krzysztof_Pomian,_2020180-71\">55<\/a><\/sup>. La Haute Renaissance verrait Rome et Venise &#8211; aux collections enrichies par les r\u00e9fugi\u00e9s de Gr\u00e8ce et Byzance &#8211; se partager les commandes, pour la plupart des peintures, dans un style tout impr\u00e9gn\u00e9 de r\u00e9f\u00e9rences \u00e0 l&rsquo;Antiquit\u00e9. En 1471,\u00a0<a title=\"Sixte IV\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sixte_IV\">Sixte IV<\/a>\u00a0fait transf\u00e9rer les bronzes du Latran &#8211; o\u00f9 ils \u00e9taient symboles de la victoire du Christianisme sur les idoles &#8211; aux\u00a0<a title=\"Mus\u00e9es du Capitole\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mus%C3%A9es_du_Capitole#xve_si%C3%A8cle\">collections du Capitole<\/a>, et ainsi \u00ab\u00a0restitu\u00e9s au peuple romain\u00a0\u00bb\u00a0; avec quelques marbres et inscriptions antiques ils devenaient des \u00ab\u00a0monuments\u00a0\u00bb, porteurs de m\u00e9moire. Leur pr\u00e9sence dans les peintures aura le m\u00eame effet\u00a0: soutenir la parole savante et le travail de la m\u00e9moire<sup id=\"cite_ref-Krzysztof_Pomian,_2020200_72-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Krzysztof_Pomian,_2020200-72\">56<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Innovations\">Innovations<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Des_innovations,_temporaires,_dans_la_peinture_religieuse\"><span id=\"Des_innovations.2C_temporaires.2C_dans_la_peinture_religieuse\"><\/span>Des innovations, temporaires, dans la peinture religieuse<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Cimabue_-_Crucifix_-_WGA04931.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/7d\/Cimabue_-_Crucifix_-_WGA04931.jpg\/220px-Cimabue_-_Crucifix_-_WGA04931.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/7d\/Cimabue_-_Crucifix_-_WGA04931.jpg\/330px-Cimabue_-_Crucifix_-_WGA04931.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/7d\/Cimabue_-_Crucifix_-_WGA04931.jpg\/440px-Cimabue_-_Crucifix_-_WGA04931.jpg 2x\" width=\"220\" height=\"242\" data-file-width=\"1021\" data-file-height=\"1123\" \/><\/a><figcaption><a title=\"Cimabue\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cimabue\">Cimabue<\/a>. Crucifix.\u00a0<a title=\"Basilique Santa Croce de Florence\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Basilique_Santa_Croce_de_Florence\">Florence, Santa Croce<\/a>\u00a0(<a title=\"Inondations de 1966 de Florence\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Inondations_de_1966_de_Florence\">avant l&rsquo;inondation de 1966<\/a>). Tempera et or sur bois, H. 4,48\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"m\u00e8tre\">m<\/abbr>. 1287-88<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les nouveaut\u00e9s sont tr\u00e8s nombreuses d\u00e8s les premiers temps. Ainsi, pour r\u00e9pondre aux nouvelles commandes des\u00a0<a title=\"Ordre mendiant\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ordre_mendiant\">Ordres Mendiants<\/a>\u00a0selon ce qu&rsquo;ils veulent voir repr\u00e9sent\u00e9, surtout\u00a0<a title=\"Ordre des Pr\u00eacheurs\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ordre_des_Pr%C3%AAcheurs\">dominicains<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Ordre des Fr\u00e8res mineurs\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ordre_des_Fr%C3%A8res_mineurs\">franciscains<\/a>\u00a0\u00e0 partir du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"13\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, certains peintres s&rsquo;efforcent d&rsquo;humaniser les personnes du\u00a0<a title=\"Nouveau Testament\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nouveau_Testament\">Nouveau Testament<\/a>\u00a0et de la\u00a0<a title=\"Bible\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bible\">Bible<\/a>, rendre plus perceptible que dans la\u00a0<a title=\"Peinture byzantine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Peinture_byzantine\">peinture byzantine<\/a>\u00a0leurs expressions, leurs douleurs \u00e9ventuellement, et repr\u00e9senter plus naturellement leur corps\u00a0; avant tout, le corps du Christ souffrant sur la Croix, comme tout homme. Les Crucifix, suspendus dans le ch\u0153ur des nouvelles \u00e9glises sont les premi\u00e8res nouveaut\u00e9s des Primitifs italiens. Quant \u00e0 Cimabue, sur cette croix de 1287 pour la\u00a0<a title=\"Basilique Santa Croce de Florence\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Basilique_Santa_Croce_de_Florence\">Basilique franciscaine Santa Croce de Florence<\/a>, il montre, pour la premi\u00e8re fois, le Christ \u00e0 peine voil\u00e9\u00a0; on parle m\u00eame d&rsquo;un\u00a0<a title=\"P\u00e9rizonium\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9rizonium\">p\u00e9rizonium<\/a>\u00a0\u00ab\u00a0transparent\u00a0\u00bb. Pour les franciscains, en effet, le Christ est quasiment nu parce qu&rsquo;il est pauvre. Et saint Fran\u00e7ois a renouvel\u00e9 la signification de cette pauvret\u00e9 du Christ\u00a0: au moment de sa conversion, Fran\u00e7ois s\u2019\u00e9tait d\u00e9pouill\u00e9 de son v\u00eatement, en signe, pr\u00e9cis\u00e9ment, de renonciation \u00e0 la vie mondaine. Ce geste pouvait, aussi, \u00e9voquer \u00e0 la fois la\u00a0<a title=\"Pauvret\u00e9 \u00e9vang\u00e9lique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pauvret%C3%A9_%C3%A9vang%C3%A9lique\">pauvret\u00e9 \u00e9vang\u00e9lique<\/a>\u00a0et l\u2019<a title=\"Asc\u00e8se\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Asc%C3%A8se\">asc\u00e8se<\/a>\u00a0franciscaine qu&rsquo;il allait revendiquer en fondant, bient\u00f4t, ce nouvel ordre religieux catholique en 1209<sup id=\"cite_ref-73\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-73\">57<\/a><\/sup>.<\/p>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:F0459_Louvre_Giotto_Stigmates_INV309_rwk.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/03\/F0459_Louvre_Giotto_Stigmates_INV309_rwk.jpg\/220px-F0459_Louvre_Giotto_Stigmates_INV309_rwk.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/03\/F0459_Louvre_Giotto_Stigmates_INV309_rwk.jpg\/330px-F0459_Louvre_Giotto_Stigmates_INV309_rwk.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/03\/F0459_Louvre_Giotto_Stigmates_INV309_rwk.jpg\/440px-F0459_Louvre_Giotto_Stigmates_INV309_rwk.jpg 2x\" width=\"220\" height=\"413\" data-file-width=\"2991\" data-file-height=\"5615\" \/><\/a><figcaption>Giotto.\u00a0<a title=\"Saint Fran\u00e7ois d'Assise recevant les stigmates\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint_Fran%C3%A7ois_d%27Assise_recevant_les_stigmates\">Saint Fran\u00e7ois d&rsquo;Assise recevant les stigmates<\/a>. Pr\u00e9delle\u00a0: Le songe d\u2019Innocent III, le pape approuvant les statuts de l\u2019ordre (la confirmation de la r\u00e8gle), saint Fran\u00e7ois pr\u00eachant aux oiseaux. 1300\/1325<sup id=\"cite_ref-74\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-74\">58<\/a><\/sup><\/figcaption><\/figure>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:GER_%E2%80%94_Sachsen_%E2%80%94_Dresden_%E2%80%94_Theaterplatz_1_(SGD_%C2%B7_GGAM)_Mattes_2022-03-24_Batch_(124).jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/64\/GER_%E2%80%94_Sachsen_%E2%80%94_Dresden_%E2%80%94_Theaterplatz_1_%28SGD_%C2%B7_GGAM%29_Mattes_2022-03-24_Batch_%28124%29.jpg\/220px-GER_%E2%80%94_Sachsen_%E2%80%94_Dresden_%E2%80%94_Theaterplatz_1_%28SGD_%C2%B7_GGAM%29_Mattes_2022-03-24_Batch_%28124%29.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/64\/GER_%E2%80%94_Sachsen_%E2%80%94_Dresden_%E2%80%94_Theaterplatz_1_%28SGD_%C2%B7_GGAM%29_Mattes_2022-03-24_Batch_%28124%29.jpg\/330px-GER_%E2%80%94_Sachsen_%E2%80%94_Dresden_%E2%80%94_Theaterplatz_1_%28SGD_%C2%B7_GGAM%29_Mattes_2022-03-24_Batch_%28124%29.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/64\/GER_%E2%80%94_Sachsen_%E2%80%94_Dresden_%E2%80%94_Theaterplatz_1_%28SGD_%C2%B7_GGAM%29_Mattes_2022-03-24_Batch_%28124%29.jpg\/440px-GER_%E2%80%94_Sachsen_%E2%80%94_Dresden_%E2%80%94_Theaterplatz_1_%28SGD_%C2%B7_GGAM%29_Mattes_2022-03-24_Batch_%28124%29.jpg 2x\" width=\"220\" height=\"308\" data-file-width=\"1659\" data-file-height=\"2320\" \/><\/a><figcaption><i>L&rsquo;Annonciation<\/i>\u00a0(et\u00a0<i>La Nativit\u00e9<\/i>, sur la pr\u00e9delle).\u00a0<a title=\"Francesco del Cossa\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Francesco_del_Cossa\">Francesco del Cossa<\/a>. 1471. Tempera\/bois. 139 x 113,5 cm.\u00a0<a title=\"Gem\u00e4ldegalerie Alte Meister\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gem%C3%A4ldegalerie_Alte_Meister\">Dresde, Gem\u00e4ldegalerie<\/a><\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">La repr\u00e9sentation des sc\u00e8nes tir\u00e9es des\u00a0<a title=\"Saintes \u00c9critures\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saintes_%C3%89critures\">\u00c9critures<\/a>\u00a0doit donc se placer dans un cadre spirituel. Elle est bas\u00e9e sur l&rsquo;histoire, le r\u00e9\u00e7it (<i>historia<\/i>) dont le peintre doit trouver une forme pour le lieu de l&rsquo;histoire.\u00a0<a title=\"Giotto di Bondone\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Giotto_di_Bondone\">Giotto di Bondone<\/a>\u00a0s&#8217;empare du probl\u00e8me \u00e0 la suite des\u00a0<a title=\"Cimabue\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cimabue#Cimabue_et_la_repr%C3%A9sentation_des_objets_dans_l'espace\">tentatives de Cimabue et de son atelier<\/a>. Cette \u00e9volution est soutenue, du moins au d\u00e9but, surtout par les\u00a0<a title=\"Ordre mendiant\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ordre_mendiant\">ordres mendiants<\/a>\u00a0qui ouvrent de tr\u00e8s nombreux lieux de culte \u00e0 une soci\u00e9t\u00e9 \u00e9tendue aux illettr\u00e9s et aux pauvres\u00a0: c&rsquo;est la peinture qu&rsquo;ils retiennent car moins co\u00fbteuse et plus rapide que la traditionnelle sculpture. La peinture est d&rsquo;une \u00ab\u00a0lecture\u00a0\u00bb visuelle plus imm\u00e9diate que la sculpture\u00a0; par exemple, sur l&rsquo;autel, le\u00a0<a title=\"Retable\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Retable\">retable<\/a>, qui appara\u00eet au d\u00e9but de cette \u00e9poque, resplendit d&rsquo;or dans l&rsquo;ombre des \u00e9glises et la lumi\u00e8re comme l&rsquo;ombre sont des formes symboliques pour les chr\u00e9tiens. Sur les parois, les fresques &#8211; qui prennent mod\u00e8le sur\u00a0<a title=\"Basilique Saint-Fran\u00e7ois d'Assise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Basilique_Saint-Fran%C3%A7ois_d%27Assise\">Assise<\/a>\u00a0(vers 1280) &#8211; repr\u00e9sentent l&rsquo;<a title=\"Histoire sainte\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Histoire_sainte\">histoire sainte<\/a>\u00a0et des r\u00e9cits\u00a0<a title=\"Hagiographie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hagiographie\">hagiographiques<\/a>\u00a0: \u00e9pisodes de la vie des\u00a0<a title=\"Saint\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint\">saints<\/a>\u00a0(la\u00a0<i><a class=\"mw-redirect\" title=\"L\u00e9gende Dor\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/L%C3%A9gende_Dor%C3%A9e\">L\u00e9gende Dor\u00e9e<\/a><\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Jacques de Voragine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_de_Voragine\">Jacques de Voragine<\/a>, \u00e9crite entre 1261 et 1266, raconte ainsi la vie de 180 saints, et sert de r\u00e9f\u00e9rence aux peintres). Notons que la bordure comme ch\u00e2ssis n\u2019appara\u00eet v\u00e9ritablement qu\u2019au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"13\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle avec les premiers retables. La\u00a0<a title=\"Pr\u00e9delle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pr%C3%A9delle\">pr\u00e9delle<\/a>\u00a0\u00ab\u00a0moderne\u00a0\u00bb (espace peint au bas du retable, qui appara\u00eet aussi \u00e0 la fin du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"13\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle) est devenue le lieu o\u00f9 se d\u00e9roule l&rsquo;histoire des saints.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Un si\u00e8cle et demi plus tard, au milieu du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, l&rsquo;invention de Francesco del Cossa, sur\u00a0<i>L&rsquo;Annonciation<\/i>\u00a0de Dresde, consiste \u00e0 traiter la pr\u00e9delle comme si c&rsquo;\u00e9tait un\u00a0<i><a title=\"Cassone\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cassone\">cassone<\/a><\/i>\u00a0(panneaux de coffres \u00e0 linge, peints). En effet ces panneaux de coffres ont des formats tr\u00e8s \u00e9tir\u00e9s en longueur et les\u00a0<i>cassoni<\/i>\u00a0re\u00e7oivent des peintures narratives qui sont une forme tr\u00e8s \u00ab\u00a0moderne\u00a0\u00bb et cultiv\u00e9e, \u00e0 cette \u00e9poque<sup id=\"cite_ref-Daniel_Arasse,_2008304_75-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Daniel_Arasse,_2008304-75\">59<\/a><\/sup>, \u00e0 l&rsquo;origine du tableau de chevalet. Par contre, son invention n&rsquo;aura pas de suite au del\u00e0 des Primitifs italiens, car la pr\u00e9delle dispara\u00eet \u00e0 la\u00a0<a title=\"Haute Renaissance\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Haute_Renaissance\">Haute Renaissance<\/a>, en particulier avec le choix du nouveau \u00ab\u00a0tableau d&rsquo;autel\u00a0\u00bb par\u00a0<a title=\"Giovanni Bellini\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Giovanni_Bellini\">Giovanni Bellini<\/a>\u00a0&#8211; dont le\u00a0<a title=\"Fichier:Giovanni bellini, Trittico dei Frari, 1488, 02.JPG\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fichier:Giovanni_bellini,_Trittico_dei_Frari,_1488,_02.JPG\">Triptyque des Frari<\/a>, huile sur bois de 1488 &#8211; Son choix sera suivi par les autres peintres v\u00e9nitiens et au-del\u00e0. Le principe figuratif de ce nouveau tableau d&rsquo;autel se met, en effet, en place au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"16\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVI<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle et restera sans changements fondamentaux pour plus de trois si\u00e8cles<sup id=\"cite_ref-Daniel_Arasse,_2008306_76-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Daniel_Arasse,_2008306-76\">60<\/a><\/sup>. Le\u00a0<a title=\"Polyptyque de saint Vincent Ferrier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Polyptyque_de_saint_Vincent_Ferrier\">Polyptyque de saint Vincent Ferrier<\/a>\u00a0ne reprend pas la solution de la pr\u00e9delle en longueur, il fragmente la narration en trois parties.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Daniel Arasse s&rsquo;attarde aussi, un instant, sur l&rsquo;escargot, qui surprend dans ce tableau de Dresde<sup id=\"cite_ref-Daniel_Arasse_1992176_77-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Daniel_Arasse_1992176-77\">61<\/a><\/sup>. Il appelle \u00ab\u00a0d\u00e9tail iconique\u00a0\u00bb ce type de fragment de peinture, peint \u00ab\u00a0jusqu&rsquo;au moindre d\u00e9tail\u00a0\u00bb qui invite le regard \u00e0 s&rsquo;approcher. Il remarque dans \u00ab\u00a0Histoires de peintures\u00a0\u00bb que l&rsquo;escargot, qui semble, dans l&rsquo;espace de la sc\u00e8ne &#8211;\u00a0<i>L&rsquo;Annonciation<\/i>\u00a0&#8211; \u00e9norme, est peint comme s&rsquo;il \u00e9tait sur le rebord du cadre de la pr\u00e9delle &#8211; donc dans notre monde &#8211; et \u00e0 cet endroit il n&rsquo;est pas plus gros qu&rsquo;un r\u00e9el escargot de Bourgogne. L&rsquo;escargot serait ainsi un moyen, pour nous, d&rsquo;entrer dans le monde de cette repr\u00e9sentation. Et Daniel Arasse d\u00e9couvre ce message suppl\u00e9mentaire\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Le tableau ne repr\u00e9sente pas la v\u00e9rit\u00e9 de l&rsquo;Annonciation, il n&rsquo;est qu&rsquo;une repr\u00e9sentation de l&rsquo;Annonciation\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0: Francesco del Cossa \u00e9nonce tout simplement sa conscience du non-r\u00e9alisme de la peinture alors que ce tableau est ultra-sophistiqu\u00e9. Ce qui montre sa tr\u00e8s haute conscience de ce qu&rsquo;est peindre au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle. Du c\u00f4t\u00e9 du symbole, le spectateur peut constater que l&rsquo;ange ne peut voir la Vierge, car la colonne est pr\u00e9cis\u00e9ment plac\u00e9e entre eux deux. Mais l&rsquo;ange &#8211; en tant que messager de Dieu &#8211; peut voir \u00e0 travers cette colonne,\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0surtout que cette colonne est l&rsquo;image du Christ\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Daniel_Arasse,_1999199-206_78-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Daniel_Arasse,_1999199-206-78\">62<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-79\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-79\">note 17<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Vers_la_perspective_lin\u00e9aire\"><span id=\"Vers_la_perspective_lin.C3.A9aire\"><\/span>Vers la perspective lin\u00e9aire<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Donatello,_storie_di_san_giovanni_evangelista,_ascensione_di_s.g.,_1434-43.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/63\/Donatello%2C_storie_di_san_giovanni_evangelista%2C_ascensione_di_s.g.%2C_1434-43.jpg\/220px-Donatello%2C_storie_di_san_giovanni_evangelista%2C_ascensione_di_s.g.%2C_1434-43.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/63\/Donatello%2C_storie_di_san_giovanni_evangelista%2C_ascensione_di_s.g.%2C_1434-43.jpg\/330px-Donatello%2C_storie_di_san_giovanni_evangelista%2C_ascensione_di_s.g.%2C_1434-43.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/63\/Donatello%2C_storie_di_san_giovanni_evangelista%2C_ascensione_di_s.g.%2C_1434-43.jpg\/440px-Donatello%2C_storie_di_san_giovanni_evangelista%2C_ascensione_di_s.g.%2C_1434-43.jpg 2x\" width=\"220\" height=\"205\" data-file-width=\"2615\" data-file-height=\"2435\" \/><\/a><figcaption><a title=\"Donatello\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Donatello\">Donatello<\/a>.\u00a0<i>Ascension de saint Jean<\/i>. Stuc polychrom\u00e9, v. 1435.\u00a0<i><a title=\"Sagrestia Vecchia\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sagrestia_Vecchia\">Sagrestia Vecchia<\/a><\/i>,\u00a0<a title=\"Basilique San Lorenzo de Florence\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Basilique_San_Lorenzo_de_Florence\">San Lorenzo, Florence<\/a>\u00a0: sculpture significative de proximit\u00e9s entre peintres et sculpteurs.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">La repr\u00e9sentation de l&rsquo;architecture sur les fresques et les\u00a0<a title=\"Retable\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Retable\">retables<\/a>\u00a0pose d&rsquo;autres probl\u00e8mes aux peintres. Ceux-ci exp\u00e9rimentent les solutions les plus diverses, surtout ente 1400 et 1450, avant de s&rsquo;appuyer sur celle de\u00a0<a title=\"Piero della Francesca\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Piero_della_Francesca\">Piero della Francesca<\/a>, vers 1470, scientifique et pratique. Les paysages aussi sont plus pr\u00e9sents dans cet espace et souvent plus d\u00e9taill\u00e9s aussi. La\u00a0<a title=\"Perspective a\u00e9rienne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Perspective_a%C3%A9rienne\">perspective a\u00e9rienne<\/a>\u00a0n&rsquo;est pas encore nomm\u00e9e mais ses effets apparaissent localement. Les personnages reposent sur un sol mat\u00e9rialis\u00e9 par des d\u00e9tails pr\u00e9cis, et puis la v\u00e9g\u00e9tation est aussi d\u00e9taill\u00e9e que la sc\u00e8ne le n\u00e9cessite. On passe donc de l&rsquo;\u00e9vocation d&rsquo;une sc\u00e8ne, \u00e0 diverses solutions pour repr\u00e9senter cette sc\u00e8ne au moyen de constructions g\u00e9om\u00e9trique et math\u00e9matique, en\u00a0<a title=\"Perspective lin\u00e9aire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Perspective_lin%C3%A9aire\">perspective lin\u00e9aire<\/a>\u00a0ou, auparavant, par\u00a0<a title=\"Perspective (repr\u00e9sentation)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Perspective_(repr%C3%A9sentation)\">d&rsquo;autres moyens<\/a>, comme si cette sc\u00e8ne \u00e9tait visible mais sous une forme parfaite\u00a0: non seulement physique mais, pure comme une construction de l&rsquo;esprit, spirituelle<sup id=\"cite_ref-Daniel_Arasse,_2008212_80-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Daniel_Arasse,_2008212-80\">63<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dans la premi\u00e8re moiti\u00e9 du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, au cours de la Premi\u00e8re Renaissance, plusieurs artistes, sculpteurs, architectes et peintres, avancent par t\u00e2tonnements vers ce que nous appelons \u00ab\u00a0la perspective\u00a0\u00bb. Ils testent diverses m\u00e9thodes qui tendent vers ce que retiendra Alberti comme \u00ab\u00a0la meilleure solution\u00a0\u00bb, fond\u00e9e sur l&rsquo;intersection de la pyramide visuelle. Ces artistes, auxquels Alberti d\u00e9die son\u00a0<i>De Pictura<\/i>\u00a0sont\u00a0<a title=\"Donatello\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Donatello\">Donatello<\/a>\u00a0(\u00e0 San Lorenzo, vers 1435),\u00a0<a title=\"Filippo Brunelleschi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Filippo_Brunelleschi\">Brunelleschi<\/a>\u00a0(son exp\u00e9rience du tableau perc\u00e9), puis\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Ghiberti\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ghiberti\">Ghiberti<\/a>,\u00a0<a title=\"Luca della Robbia\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Luca_della_Robbia\">Luca della Robbia<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Masaccio\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Masaccio\">Masaccio<\/a><sup id=\"cite_ref-81\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-81\">64<\/a><\/sup>. Vers 1445\u00a0<a title=\"Paolo Uccello\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paolo_Uccello\">Paolo Uccello<\/a>\u00a0ma\u00eetrise un savoir-faire incontestable, qu&rsquo;il expose volontiers. Ensuite c&rsquo;est avec\u00a0<a title=\"Piero della Francesca\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Piero_della_Francesca\">Piero della Francesca<\/a>\u00a0(dont l&rsquo;essai\u00a0:\u00a0<i><a title=\"De prospectiva pingendi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/De_prospectiva_pingendi\">De prospectiva pingendi<\/a><\/i>, 1474\/1477<sup id=\"cite_ref-82\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-82\">65<\/a><\/sup>) que les peintres pourront ma\u00eetriser scientifiquement cette construction illusionniste, la perspective lin\u00e9aire, et que les m\u00e9thodes d\u00e9couvertes circuleront d&rsquo;atelier en atelier \u00e0 travers la p\u00e9ninsule sous forme de manuscrits qui en r\u00e9panderont l&rsquo;usage.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Humanisation_et_Nu\">Humanisation et Nu<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Polittico_di_san_vincenzo_ferrer_01.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b5\/Polittico_di_san_vincenzo_ferrer_01.jpg\/220px-Polittico_di_san_vincenzo_ferrer_01.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b5\/Polittico_di_san_vincenzo_ferrer_01.jpg\/330px-Polittico_di_san_vincenzo_ferrer_01.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b5\/Polittico_di_san_vincenzo_ferrer_01.jpg\/440px-Polittico_di_san_vincenzo_ferrer_01.jpg 2x\" width=\"220\" height=\"265\" data-file-width=\"920\" data-file-height=\"1109\" \/><\/a><figcaption><i><a class=\"new\" title=\"Polyptyque de Saint-Vincent Ferrier (page inexistante)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Polyptyque_de_Saint-Vincent_Ferrier&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Polyptyque de Saint-Vincent Ferrier<\/a><\/i>.\u00a0<a title=\"Giovanni Bellini\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Giovanni_Bellini\">Giovanni Bellini<\/a>, entre 1465 et 1475. Tempera \/ bois sculpt\u00e9, dor\u00e9\u00a0: 275 \u00d7 194 cm.\u00a0<a title=\"Basilique San Zanipolo\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Basilique_San_Zanipolo\">Basilique San Zanipolo<\/a>. Au-dessus de la Piet\u00e0, il y avait \u00e0 l&rsquo;origine une\u00a0<a title=\"Lunette (architecture)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lunette_(architecture)\">lunette<\/a>\u00a0montrant Dieu le P\u00e8re, vers laquelle Marie dirigeait son regard.<\/figcaption><\/figure>\n<ul class=\"gallery mw-gallery-nolines\" style=\"text-align: justify;\">\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Crucifix d'Arezzo, d\u00e9tail. Cimabue, entre 1268 et 1271. Tempera et or\/bois \u00c9glise Saint-Dominique. Arezzo\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Cimabue_0291.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8a\/Cimabue_0291.jpg\/148px-Cimabue_0291.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8a\/Cimabue_0291.jpg\/223px-Cimabue_0291.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8a\/Cimabue_0291.jpg\/297px-Cimabue_0291.jpg 2x\" alt=\"Crucifix d'Arezzo, d\u00e9tail. Cimabue, entre 1268 et 1271. Tempera et or\/bois \u00c9glise Saint-Dominique. Arezzo\" width=\"148\" height=\"180\" data-file-width=\"2024\" data-file-height=\"2454\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><a title=\"Crucifix d'Arezzo (Cimabue)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Crucifix_d%27Arezzo_(Cimabue)\">Crucifix d&rsquo;Arezzo<\/a>, d\u00e9tail.<br \/>\n<a title=\"Cimabue\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cimabue\">Cimabue<\/a>, entre 1268 et 1271. Tempera et or\/bois<br \/>\n<a class=\"mw-redirect\" title=\"\u00c9glise Saint-Dominique (Arezzo)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89glise_Saint-Dominique_(Arezzo)\">\u00c9glise Saint-Dominique<\/a>.\u00a0<a title=\"Arezzo\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Arezzo\">Arezzo<\/a><\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"\u2018\u2019Noli me tangere\u2019\u2019, d\u00e9tail. Giotto : Chapelle des Scrovegni. Fresque, 1303-1306. Padoue\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Noli_me_tangere_-_Capella_dei_Scrovegni_-_Padua_2.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e6\/Noli_me_tangere_-_Capella_dei_Scrovegni_-_Padua_2.jpg\/134px-Noli_me_tangere_-_Capella_dei_Scrovegni_-_Padua_2.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e6\/Noli_me_tangere_-_Capella_dei_Scrovegni_-_Padua_2.jpg\/200px-Noli_me_tangere_-_Capella_dei_Scrovegni_-_Padua_2.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e6\/Noli_me_tangere_-_Capella_dei_Scrovegni_-_Padua_2.jpg\/267px-Noli_me_tangere_-_Capella_dei_Scrovegni_-_Padua_2.jpg 2x\" alt=\"\u2018\u2019Noli me tangere\u2019\u2019, d\u00e9tail. Giotto : Chapelle des Scrovegni. Fresque, 1303-1306. Padoue\" width=\"134\" height=\"180\" data-file-width=\"795\" data-file-height=\"1070\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\">\u2018\u2019<a title=\"Noli me tangere\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Noli_me_tangere\">Noli me tangere<\/a>\u2019\u2019, d\u00e9tail.\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Giotto\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Giotto\">Giotto<\/a>\u00a0:\u00a0<a title=\"Chapelle des Scrovegni\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chapelle_des_Scrovegni\">Chapelle des Scrovegni<\/a>. Fresque, 1303-1306. Padoue<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Domenico di Bartolo : Madone de l'Humilit\u00e9, Sienne. 1433. Tempera et or sur bois. 93 x 60 cm. Pinacoth\u00e8que nationale de Sienne[66]\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Madonna-of-humility-_1433_Domenico_di_Bartolo.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/21\/Madonna-of-humility-_1433_Domenico_di_Bartolo.jpg\/113px-Madonna-of-humility-_1433_Domenico_di_Bartolo.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/21\/Madonna-of-humility-_1433_Domenico_di_Bartolo.jpg\/170px-Madonna-of-humility-_1433_Domenico_di_Bartolo.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/21\/Madonna-of-humility-_1433_Domenico_di_Bartolo.jpg\/227px-Madonna-of-humility-_1433_Domenico_di_Bartolo.jpg 2x\" alt=\"Domenico di Bartolo : Madone de l'Humilit\u00e9, Sienne. 1433. Tempera et or sur bois. 93 x 60 cm. Pinacoth\u00e8que nationale de Sienne[66]\" width=\"113\" height=\"180\" data-file-width=\"1389\" data-file-height=\"2200\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><a title=\"Domenico di Bartolo\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Domenico_di_Bartolo\">Domenico di Bartolo<\/a>\u00a0:\u00a0<i>Madone de l&rsquo;Humilit\u00e9<\/i>, Sienne. 1433. Tempera et or sur bois. 93 x 60 cm.\u00a0<a title=\"Pinacoth\u00e8que nationale de Sienne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pinacoth%C3%A8que_nationale_de_Sienne\">Pinacoth\u00e8que nationale de Sienne<\/a><sup id=\"cite_ref-83\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-83\">66<\/a><\/sup><\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Piero della Francesca. Bapt\u00eame du Christ. 1450-60. Tempera\/bois, d\u00e9tail. National Gallery\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Piero_della_francesca,_battesimo_di_cristo,_1450-60_ca._07.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e6\/Piero_della_francesca%2C_battesimo_di_cristo%2C_1450-60_ca._07.jpg\/160px-Piero_della_francesca%2C_battesimo_di_cristo%2C_1450-60_ca._07.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e6\/Piero_della_francesca%2C_battesimo_di_cristo%2C_1450-60_ca._07.jpg\/240px-Piero_della_francesca%2C_battesimo_di_cristo%2C_1450-60_ca._07.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e6\/Piero_della_francesca%2C_battesimo_di_cristo%2C_1450-60_ca._07.jpg\/320px-Piero_della_francesca%2C_battesimo_di_cristo%2C_1450-60_ca._07.jpg 2x\" alt=\"Piero della Francesca. Bapt\u00eame du Christ. 1450-60. Tempera\/bois, d\u00e9tail. National Gallery\" width=\"160\" height=\"131\" data-file-width=\"4458\" data-file-height=\"3648\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><a title=\"Le Bapt\u00eame du Christ (Piero della Francesca)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Le_Bapt%C3%AAme_du_Christ_(Piero_della_Francesca)\">Piero della Francesca.\u00a0<i>Bapt\u00eame du Christ<\/i><\/a>. 1450-60. Tempera\/bois, d\u00e9tail.\u00a0<a title=\"National Gallery\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/National_Gallery\">National Gallery<\/a><\/div>\n<\/li>\n<\/ul>\n<ul class=\"gallery mw-gallery-nolines\" style=\"text-align: justify;\">\n<li class=\"gallerycaption\">Giovanni Bellini\u00a0:\u00a0<a title=\"Polyptyque de saint Vincent Ferrier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Polyptyque_de_saint_Vincent_Ferrier\">Polyptyque de saint Vincent Ferrier<\/a>. Tempera sur bois, 1465\/1475<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"L'ange Gabriel de L'Annonciation\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Polittico_di_san_vincenzo_ferrer_07.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/77\/Polittico_di_san_vincenzo_ferrer_07.jpg\/160px-Polittico_di_san_vincenzo_ferrer_07.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/77\/Polittico_di_san_vincenzo_ferrer_07.jpg\/240px-Polittico_di_san_vincenzo_ferrer_07.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/77\/Polittico_di_san_vincenzo_ferrer_07.jpg\/320px-Polittico_di_san_vincenzo_ferrer_07.jpg 2x\" alt=\"L'ange Gabriel de L'Annonciation\" width=\"160\" height=\"175\" data-file-width=\"1000\" data-file-height=\"1093\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\">L&rsquo;ange Gabriel de L&rsquo;Annonciation<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Le Christ de douleur\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Polittico_di_san_vincenzo_ferrer_09.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a6\/Polittico_di_san_vincenzo_ferrer_09.jpg\/160px-Polittico_di_san_vincenzo_ferrer_09.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a6\/Polittico_di_san_vincenzo_ferrer_09.jpg\/240px-Polittico_di_san_vincenzo_ferrer_09.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a6\/Polittico_di_san_vincenzo_ferrer_09.jpg\/320px-Polittico_di_san_vincenzo_ferrer_09.jpg 2x\" alt=\"Le Christ de douleur\" width=\"160\" height=\"175\" data-file-width=\"1000\" data-file-height=\"1092\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\">Le Christ de douleur<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"La Vierge de l'Annonciation\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Polittico_di_san_vincenzo_ferrer_10.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8b\/Polittico_di_san_vincenzo_ferrer_10.jpg\/160px-Polittico_di_san_vincenzo_ferrer_10.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8b\/Polittico_di_san_vincenzo_ferrer_10.jpg\/240px-Polittico_di_san_vincenzo_ferrer_10.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8b\/Polittico_di_san_vincenzo_ferrer_10.jpg\/320px-Polittico_di_san_vincenzo_ferrer_10.jpg 2x\" alt=\"La Vierge de l'Annonciation\" width=\"160\" height=\"175\" data-file-width=\"1000\" data-file-height=\"1093\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\">La Vierge de l&rsquo;Annonciation<\/div>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\">D\u00e8s les premi\u00e8res commandes des Primitifs italiens c&rsquo;est la gestuelle de tout le corps, et pas seulement du visage, qui manifeste la vie int\u00e9rieure de tous les acteurs des sc\u00e8nes sacr\u00e9es et rend visible leur humanit\u00e9. Mais le visage est bien souvent tr\u00e8s expressif ou, au moins, avec des traits bien personnels. D&rsquo;un autre c\u00f4t\u00e9, les animaux et les travaux des champs apparaissent sous l&rsquo;influence des\u00a0<a title=\"Ordre mendiant\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ordre_mendiant\">ordres mendiants<\/a>\u00a0; ces religieux qui rencontrent le monde des hommes, de condition modeste ou pauvre, dans leur vie quotidienne, au travail. La pr\u00e9dication et l&rsquo;\u00e9vang\u00e9lisation tente ainsi d&rsquo;amener l&rsquo;\u00c9glise \u00e0 l&rsquo;homme, en renversant le processus pr\u00e9c\u00e9dent qui devait amener l&rsquo;homme vers l&rsquo;\u00c9glise.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour \u00eatre entendues par les masses populaires d\u00e8s la fin du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"13\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, les repr\u00e9sentations gigantesques du\u00a0<a title=\"Christ pantocrator\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Christ_pantocrator\">Christ pantocrator<\/a>\u00a0ou du\u00a0<a title=\"Jugement dernier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jugement_dernier\">Jugement dernier<\/a>\u00a0deviendront celles d&rsquo;un \u00ab\u00a0Christ fraternel\u00a0\u00bb, celui qui souffre comme sur les Crucifix de Cimabue. La taille du Christ dans les repr\u00e9sentations de Duccio ou de Giotto, devient celle des autres acteurs du tableau. Les trois\u00a0<i><a title=\"Vierge en majest\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vierge_en_majest%C3%A9\">Maest\u00e0<\/a><\/i>\u00a0(de la\u00a0<a title=\"Salle des Maest\u00e0 des Offices \u00e0 Florence\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Salle_des_Maest%C3%A0_des_Offices_%C3%A0_Florence\">Salle des Maest\u00e0 des Offices \u00e0 Florence<\/a>, de\u00a0<a title=\"Cimabue\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cimabue\">Cimabue<\/a>,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Duccio\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Duccio\">Duccio<\/a>\u00a0et\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Giotto\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Giotto\">Giotto<\/a>) et\u00a0<a title=\"Maest\u00e0 (Martini)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Maest%C3%A0_(Martini)\">celle plus tardive<\/a>\u00a0de\u00a0<a title=\"Simone Martini\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Simone_Martini\">Simone Martini<\/a>\u00a0au\u00a0<a title=\"Palazzo Pubblico (Sienne)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Palazzo_Pubblico_(Sienne)\">Palazzo Pubblico de Sienne<\/a>\u00a0montrent le passage d&rsquo;un espace qui, d\u00e8s Cimabue, s&rsquo;\u00e9carte du pur symbole pour d\u00e9crire, avec des m\u00e9thodes de repr\u00e9sentation de l&rsquo;espace plus nombreuses et plus parlantes, un espace qui correspond bien plus aux exp\u00e9riences que chacun peut avoir en regardant autour de lui.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Cette p\u00e9riode est aussi celle de l&rsquo;art\u00a0<a title=\"Gothique international\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gothique_international\">gothique international<\/a>. Il r\u00e8gne surtout du bassin du P\u00f4 \u00e0 la mer du Nord et de la France \u00e0 la Boh\u00eame. Si l&rsquo;on peut parler \u00e0 ce propos d&rsquo;art franco-flamand, en raison du rayonnement de ces deux r\u00e9gions sur les autres, il faut consid\u00e9rer aussi les tr\u00e8s nombreuses cr\u00e9ations caract\u00e9ristiques locales hors de la France et des\u00a0<a title=\"Flandres (r\u00e9gion transfrontali\u00e8re)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Flandres_(r%C3%A9gion_transfrontali%C3%A8re)\">Flandres<\/a>\u00a0: en Italie ce ph\u00e9nom\u00e8ne produit un\u00a0<a title=\"Gothique international italien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gothique_international_italien\">Gothique international italien<\/a>. Toutes ces nuances apportent, dans les ann\u00e9es 1375-1435, des descriptions de la vie de cour &#8211; on parle d&rsquo;un art courtois avec son style\u00a0: des \u00e9toffes \u00e0 grands dessins de feuillages et de fleurs, des animaux d\u00e9peints avec attention au d\u00e9tail, des pr\u00e9s fleuris, des sc\u00e8nes de la vie courante d\u00e9crites avec le souci de l&rsquo;\u00e9l\u00e9gance\u00a0; tout s&rsquo;y d\u00e9roule dans un paysage joli. Par contre les grandes masses du paysage, montagnes, rivi\u00e8res, ne sont pas repr\u00e9sent\u00e9es avec la m\u00eame attention \u00e0 reproduire le visible que le peintre a pris \u00e0 chaque d\u00e9tail particulier<sup id=\"cite_ref-Hautec\u0153ur,_1931184-198_84-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Hautec%C5%93ur,_1931184-198-84\">67<\/a><\/sup>. C&rsquo;est pr\u00e9cis\u00e9ment ce que l&rsquo;on rencontre sur les fresques de l&rsquo;oratoire de San Giovanni-Battista, \u00e0 Urbino, un chef-d&rsquo;\u0153uvre du gothique international<sup id=\"cite_ref-85\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-85\">note 18<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"thumb tmulti tnone center\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"thumbinner\">\n<div class=\"tsingle\">\n<div class=\"thumbimage\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Gentile_da_Fabriano._Adorazione_dei_Magi_2.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/da\/Gentile_da_Fabriano._Adorazione_dei_Magi_2.jpg\/198px-Gentile_da_Fabriano._Adorazione_dei_Magi_2.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/da\/Gentile_da_Fabriano._Adorazione_dei_Magi_2.jpg\/297px-Gentile_da_Fabriano._Adorazione_dei_Magi_2.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/da\/Gentile_da_Fabriano._Adorazione_dei_Magi_2.jpg\/396px-Gentile_da_Fabriano._Adorazione_dei_Magi_2.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"198\" height=\"217\" data-file-width=\"2000\" data-file-height=\"2187\" \/><\/a><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"tsingle\">\n<div class=\"thumbimage\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Masolino,_adamo_ed_eva.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/6e\/Masolino%2C_adamo_ed_eva.jpg\/94px-Masolino%2C_adamo_ed_eva.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/6e\/Masolino%2C_adamo_ed_eva.jpg\/141px-Masolino%2C_adamo_ed_eva.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/6e\/Masolino%2C_adamo_ed_eva.jpg\/188px-Masolino%2C_adamo_ed_eva.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"94\" height=\"215\" data-file-width=\"998\" data-file-height=\"2286\" \/><\/a><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"tsingle\">\n<div class=\"thumbimage\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Masaccio_expulsion-1427.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/21\/Masaccio_expulsion-1427.jpg\/88px-Masaccio_expulsion-1427.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/21\/Masaccio_expulsion-1427.jpg\/132px-Masaccio_expulsion-1427.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/21\/Masaccio_expulsion-1427.jpg\/176px-Masaccio_expulsion-1427.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"88\" height=\"216\" data-file-width=\"1043\" data-file-height=\"2559\" \/><\/a><\/div>\n<\/div>\n<div>\u00a0<\/div>\n<div class=\"thumbcaption\">1:\u00a0<a title=\"Gentile da Fabriano\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gentile_da_Fabriano\">Gentile da Fabriano<\/a>:\u00a0<i>Adoration des Mages<\/i>, 1423. H. 3,01 m.\u00a0<a title=\"Galerie des Offices\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Galerie_des_Offices\">Galerie des Offices<\/a>. 2:\u00a0<a title=\"Masolino da Panicale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Masolino_da_Panicale\">Masolino<\/a>. 1423-25.\u00a0<i>Adam et \u00c8ve, le p\u00e9ch\u00e9 originel<\/i>. H. 2,08 m. 3:\u00a0<a title=\"Masaccio\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Masaccio\">Masaccio<\/a>. 1424-28.\u00a0<i>Adam et \u00c8ve chass\u00e9s du Paradis<\/i>. H. 2,08 m.\u00a0<a title=\"Chapelle Brancacci\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chapelle_Brancacci\">Chapelle Brancacci<\/a>,\u00a0<a title=\"\u00c9glise Santa Maria del Carmine (Florence)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89glise_Santa_Maria_del_Carmine_(Florence)\">\u00c9glise Santa Maria del Carmine (Florence)<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Au milieu du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, la juxtaposition de peintures contemporaines produit moins l&rsquo;effet d&rsquo;un \u00ab\u00a0progr\u00e8s\u00a0\u00bb en marche qu&rsquo;une diversit\u00e9 surprenante o\u00f9 la recherche de la distinction c\u00f4toie une volont\u00e9 d&rsquo;appliquer de nouvelles solutions, quand bien m\u00eame elles seraient radicales. Trois peintures r\u00e9alis\u00e9es \u00e0 seulement un an d&rsquo;intervalle \u00e0 Florence le montrent avec clart\u00e9\u00a0: l&rsquo;Adoration des Mages, de Gentile da Fabriano, commandit\u00e9e par le richissime\u00a0<a title=\"Palla Strozzi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Palla_Strozzi\">Palla Strozzi<\/a>\u00a0(commanditaire, aussi de la Descente de Croix, r\u00e9alis\u00e9e par Lorenzo Monaco et Fra Angelico). Cette Adoration des Mages accumule les joliesses, le luxe, un r\u00eave chevaleresque de roman. Peinte en 1423 elle est suivie, \u00e0 Florence m\u00eame, par les fresques de Masolino et Masaccio pour la\u00a0<a title=\"Chapelle Brancacci\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chapelle_Brancacci\">chapelle Brancacci<\/a>\u00a0: celle de Masolino, avec la recherche d&rsquo;une fluidit\u00e9 narrative, un \u00e9tat de chaste et printani\u00e8re dignit\u00e9 humaniste, et la vision de Masaccio avec la trag\u00e9die d&rsquo;Adam et \u00c8ve, tordus de d\u00e9sespoir, non id\u00e9alis\u00e9s avec leurs pieds \u00e9pais, contraints de vivre dor\u00e9navant la dure condition humaine<sup id=\"cite_ref-86\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-86\">68<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"thumb tmulti tnone center\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"thumbinner\">\n<div class=\"tsingle\">\n<div class=\"thumbimage\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Domenico_Veneziano_001.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b1\/Domenico_Veneziano_001.jpg\/243px-Domenico_Veneziano_001.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b1\/Domenico_Veneziano_001.jpg\/365px-Domenico_Veneziano_001.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b1\/Domenico_Veneziano_001.jpg\/486px-Domenico_Veneziano_001.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"243\" height=\"213\" data-file-width=\"2822\" data-file-height=\"2477\" \/><\/a><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"tsingle\">\n<div class=\"thumbimage\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:5._Francesco_del_Cossa,_April,_detail,_fresco,_Palazzo_Schifanoia_1469-70.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/68\/5._Francesco_del_Cossa%2C_April%2C_detail%2C_fresco%2C_Palazzo_Schifanoia_1469-70.jpg\/141px-5._Francesco_del_Cossa%2C_April%2C_detail%2C_fresco%2C_Palazzo_Schifanoia_1469-70.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/68\/5._Francesco_del_Cossa%2C_April%2C_detail%2C_fresco%2C_Palazzo_Schifanoia_1469-70.jpg\/212px-5._Francesco_del_Cossa%2C_April%2C_detail%2C_fresco%2C_Palazzo_Schifanoia_1469-70.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/68\/5._Francesco_del_Cossa%2C_April%2C_detail%2C_fresco%2C_Palazzo_Schifanoia_1469-70.jpg\/282px-5._Francesco_del_Cossa%2C_April%2C_detail%2C_fresco%2C_Palazzo_Schifanoia_1469-70.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"141\" height=\"213\" data-file-width=\"1263\" data-file-height=\"1905\" \/><\/a><\/div>\n<\/div>\n<div>\u00a0<\/div>\n<div class=\"thumbcaption\">1:\u00a0<a title=\"Domenico Veneziano\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Domenico_Veneziano\">Domenico Veneziano<\/a>:\u00a0<i>Saint Jean-Baptiste dans le d\u00e9sert<\/i>, pr\u00e9delle du\u00a0<i>Retable de Sainte Lucie<\/i>. 1445-1450. Tempera sur bois, H. 28,4 cm.\u00a0<a title=\"National Gallery of Art\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/National_Gallery_of_Art\">National Gallery of Art<\/a>. 2:\u00a0<a title=\"Francesco del Cossa\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Francesco_del_Cossa\">Francesco del Cossa<\/a>:\u00a0<i>Le triomphe de V\u00e9nus<\/i>. D\u00e9tail de la fresque, 1469-70. Ferrare:\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Palais Schifanoia\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Palais_Schifanoia\">Palais Schifanoia<\/a><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Vers 1440, les florentins se confrontent au corps nu par le dessin et en peinture, pour mieux saisir les mouvements que permet la structure du corps humain. De nombreux dessins d&rsquo;atelier d&rsquo;apr\u00e8s\u00a0<a title=\"Mod\u00e8le (art)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mod%C3%A8le_(art)\">mod\u00e8le vivant<\/a>\u00a0ont \u00e9t\u00e9 pr\u00e9serv\u00e9s.\u00a0<a title=\"Leon Battista Alberti\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Leon_Battista_Alberti\">Alberti<\/a>\u00a0(<i>De Statua<\/i>, 1464) indique des proportions id\u00e9ales qu&rsquo;il aurait calcul\u00e9es d&rsquo;apr\u00e8s des mesures prises sur des mod\u00e8les vivants nus. Il sugg\u00e8re aussi de partir du squelette envelopp\u00e9 de muscles, puis recouvert de peau. On conserve un dessin qui suit ce processus, de l&rsquo;atelier de\u00a0<a title=\"Benozzo Gozzoli\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Benozzo_Gozzoli\">Benozzo Gozzoli<\/a>. Les peintres recherchent ainsi toutes les occasions pour montrer leur habilet\u00e9 sur des figures nues id\u00e9ales et h\u00e9ro\u00efques. D&rsquo;ailleurs leurs peintures pr\u00e9sentent bien souvent des figures qui auraient pu \u00eatre v\u00eatues. La r\u00e9f\u00e9rence \u00e0 un type classique est parfois \u00e9vidente dans la pose, les proportions et le rendu de l&rsquo;anatomie. La recherche du mod\u00e8le antique ou son d\u00e9riv\u00e9 n&rsquo;est pas simple\u00a0: lorsque Domenico Veneziano peint son Saint Jean-Baptiste il s&rsquo;inspire d&rsquo;une sculpture d&rsquo;Hercule dont il aurait eu connaissance (\u00e0 Rome sur le\u00a0<i>Sarcophage d&rsquo;Hercule<\/i>\u00a0autrefois au Palais Orsini), ou bien par l&#8217;empreinte du sceau de Florence, \u00e0 cette \u00e9poque. Si commanditaire et artiste ont fait le choix de l&rsquo;instant o\u00f9 le saint s&rsquo;est d\u00e9v\u00eatu pour se couvrir du v\u00eatement en poils de chameau, c&rsquo;est, tr\u00e8s probablement, pour avoir l&rsquo;occasion de repr\u00e9senter un jeune corps nu<sup id=\"cite_ref-87\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-87\">69<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Certaines repr\u00e9sentations troublantes des martyres, tr\u00e8s peu v\u00eatus, offrent parfois un spectacle dont la dimension morale n&rsquo;est pas toujours la seule<sup id=\"cite_ref-88\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-88\">70<\/a><\/sup>. \u00c0 la fin du Quattrocento,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Antonello da Messina\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antonello_da_Messina\">Antonello da Messina<\/a>\u00a0(<a title=\"Saint S\u00e9bastien (Antonello de Messine)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint_S%C3%A9bastien_(Antonello_de_Messine)\">Saint S\u00e9bastien<\/a>, 1478) ou\u00a0<a title=\"Le P\u00e9rugin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Le_P%C3%A9rugin\">Le P\u00e9rugin<\/a>\u00a0(<a title=\"Saint S\u00e9bastien (Le P\u00e9rugin, Paris)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint_S%C3%A9bastien_(Le_P%C3%A9rugin,_Paris)\">Saint S\u00e9bastien<\/a>, 1495) iront aussi loin que possible dans cette pr\u00e9sentation de la nudit\u00e9 offerte aux coups du bourreau.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;<a title=\"\u00c9cole de Ferrare\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89cole_de_Ferrare\">\u00c9cole de Ferrare<\/a>\u00a0est un exemple parmi tant d&rsquo;autres de cette diversit\u00e9 qui fait l&rsquo;originalit\u00e9 des Primitifs italiens<sup id=\"cite_ref-Daniel_Arasse,_1997187_89-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Daniel_Arasse,_1997187-89\">71<\/a><\/sup>. De cette \u00e9cole de Ferrare, le peintre\u00a0<a title=\"Francesco del Cossa\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Francesco_del_Cossa\">Francesco del Cossa<\/a>\u00a0travaille justement \u00e0 Ferrare au\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Palais Schifanoia\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Palais_Schifanoia\">Palais Schifanoia<\/a>, dans la salle des Mois, en 1469-70. Il ne travaille pas seul. Pour la partie qu&rsquo;il aurait r\u00e9alis\u00e9e, le mois d&rsquo;Avril, il place cette sc\u00e8ne all\u00e9gorique et joyeusement color\u00e9e sous le pouvoir d&rsquo;une V\u00e9nus sur un tr\u00f4ne de fantaisie. La divinit\u00e9 appara\u00eet entour\u00e9e de diverses \u00e9vocations de la f\u00e9condit\u00e9, de couples d&rsquo;amants, et de la sculpture antique des Trois Gr\u00e2ces<sup id=\"cite_ref-90\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-90\">72<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le go\u00fbt pour l&rsquo;humanisation, la pression en faveur d&rsquo;une animation de la sc\u00e8ne par la prolif\u00e9ration de d\u00e9tails sont incontestables mais pas de mani\u00e8re \u00e9gale partout. Les \u0153uvres \u00ab\u00a0populaires\u00a0\u00bb, fresques votives et \u0153uvres peintes par des ma\u00eetres anonymes dans de petits centres r\u00e9gionaux, maintiennent longtemps les sch\u00e9mas &#8211; aux nombreux d\u00e9tails &#8211; d\u00e9j\u00e0 abandonn\u00e9s par ceux qui travaillent dans les cit\u00e9s o\u00f9 se met au point la culture nouvelle\u00a0: celle de la\u00a0<a title=\"Premi\u00e8re Renaissance\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Premi%C3%A8re_Renaissance\">Premi\u00e8re Renaissance<\/a>. Et l&rsquo;originalit\u00e9 distingue parfois tel centre local du mouvement de cette culture nouvelle qui traverse la p\u00e9ninsule, comme \u00e0 Ferrare ou dans les Marches. Ce sont aussi des individus qui sortent des sentiers battus, comme lorsque\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Antonello da Messina\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antonello_da_Messina\">Antonello da Messina<\/a>\u00a0(ou\/et son commanditaire) choisit de peindre\u00a0<a title=\"La Vierge de l'Annonciation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Vierge_de_l%27Annonciation\"><i>L&rsquo;Annonciation<\/i>\u00a0(de Palerme)<\/a>, en 1475, non pas la vision en pr\u00e9sence de l&rsquo;ange Gabriel, mais uniquement l&rsquo;\u00e9motion que ressent Marie, et seulement par un geste discret<sup id=\"cite_ref-91\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-91\">73<\/a><\/sup>.<\/p>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-center\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Virgin_Annunciate_(by_Antonello_da_Messina)_-_Galleria_Regionale_della_Sicilia,_Palermo.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/66\/Virgin_Annunciate_%28by_Antonello_da_Messina%29_-_Galleria_Regionale_della_Sicilia%2C_Palermo.jpg\/220px-Virgin_Annunciate_%28by_Antonello_da_Messina%29_-_Galleria_Regionale_della_Sicilia%2C_Palermo.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/66\/Virgin_Annunciate_%28by_Antonello_da_Messina%29_-_Galleria_Regionale_della_Sicilia%2C_Palermo.jpg\/330px-Virgin_Annunciate_%28by_Antonello_da_Messina%29_-_Galleria_Regionale_della_Sicilia%2C_Palermo.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/66\/Virgin_Annunciate_%28by_Antonello_da_Messina%29_-_Galleria_Regionale_della_Sicilia%2C_Palermo.jpg\/440px-Virgin_Annunciate_%28by_Antonello_da_Messina%29_-_Galleria_Regionale_della_Sicilia%2C_Palermo.jpg 2x\" width=\"220\" height=\"287\" data-file-width=\"1460\" data-file-height=\"1903\" \/><\/a><figcaption><i>Vierge de L&rsquo;Annonciation<\/i>.\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Antonello da Messina\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antonello_da_Messina\">Antonello da Messina<\/a>. Vers 1475. Tempera et huile sur bois. 45 \u00d7 34,5 cm.\u00a0<a title=\"Palais Abatellis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Palais_Abatellis\">Palais Abatellis<\/a><\/figcaption><\/figure>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Portraits\">Portraits<\/h3>\n<\/div>\n<ul class=\"gallery mw-gallery-packed\" style=\"text-align: justify;\">\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Altichiero. Pr\u00e9sentation du chevalier de la famille Cavalli \u00e0 la Vierge. Fresque. Avant 1384. V\u00e9rone. Sant'Anastasia\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Altichiero,_la_vergine_adorata_dai_mebri_della_famiglia_Cavalli,_sant%27anastasia,_verona_1370.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/11\/Altichiero%2C_la_vergine_adorata_dai_mebri_della_famiglia_Cavalli%2C_sant%27anastasia%2C_verona_1370.jpg\/384px-Altichiero%2C_la_vergine_adorata_dai_mebri_della_famiglia_Cavalli%2C_sant%27anastasia%2C_verona_1370.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/11\/Altichiero%2C_la_vergine_adorata_dai_mebri_della_famiglia_Cavalli%2C_sant%27anastasia%2C_verona_1370.jpg\/576px-Altichiero%2C_la_vergine_adorata_dai_mebri_della_famiglia_Cavalli%2C_sant%27anastasia%2C_verona_1370.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/11\/Altichiero%2C_la_vergine_adorata_dai_mebri_della_famiglia_Cavalli%2C_sant%27anastasia%2C_verona_1370.jpg\/767px-Altichiero%2C_la_vergine_adorata_dai_mebri_della_famiglia_Cavalli%2C_sant%27anastasia%2C_verona_1370.jpg 2x\" alt=\"Altichiero. Pr\u00e9sentation du chevalier de la famille Cavalli \u00e0 la Vierge. Fresque. Avant 1384. V\u00e9rone. Sant'Anastasia\" width=\"353\" height=\"234\" data-file-width=\"1078\" data-file-height=\"717\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><a title=\"Altichiero da Zevio\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Altichiero_da_Zevio\">Altichiero<\/a>. Pr\u00e9sentation du chevalier de la famille Cavalli \u00e0 la Vierge. Fresque. Avant 1384.\u00a0<a title=\"\u00c9glise Sainte-Anastasie de V\u00e9rone\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89glise_Sainte-Anastasie_de_V%C3%A9rone\">V\u00e9rone. Sant&rsquo;Anastasia<\/a><\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Benozzo Gozzoli. Autoportrait dans la Chapelle des Mages, avec son nom comme auteur, en latin, sur le bonnet. Fresque. 1459. Palais Medici-Riccardi\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Cappella_dei_magi,_primo_autoritratto_di_benozzo_gozzoli.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4c\/Cappella_dei_magi%2C_primo_autoritratto_di_benozzo_gozzoli.jpg\/182px-Cappella_dei_magi%2C_primo_autoritratto_di_benozzo_gozzoli.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4c\/Cappella_dei_magi%2C_primo_autoritratto_di_benozzo_gozzoli.jpg\/273px-Cappella_dei_magi%2C_primo_autoritratto_di_benozzo_gozzoli.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4c\/Cappella_dei_magi%2C_primo_autoritratto_di_benozzo_gozzoli.jpg\/364px-Cappella_dei_magi%2C_primo_autoritratto_di_benozzo_gozzoli.jpg 2x\" alt=\"Benozzo Gozzoli. Autoportrait dans la Chapelle des Mages, avec son nom comme auteur, en latin, sur le bonnet. Fresque. 1459. Palais Medici-Riccardi\" width=\"168\" height=\"234\" data-file-width=\"1213\" data-file-height=\"1700\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><a title=\"Benozzo Gozzoli\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Benozzo_Gozzoli\">Benozzo Gozzoli<\/a>. Autoportrait dans la\u00a0<a title=\"Chapelle des Mages\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chapelle_des_Mages\">Chapelle des Mages<\/a>, avec son nom comme auteur, en latin, sur le bonnet. Fresque. 1459.\u00a0<a title=\"Palais Medici-Riccardi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Palais_Medici-Riccardi\">Palais Medici-Riccardi<\/a><\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Antonello da Messina. Portrait d'un inconnu. Ann\u00e9es 1460. Huile\/bois, H. 38,5. Mus\u00e9e Mandralisca. Cefal\u00f9\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Antonello_da_Messina_Ritratto_di_Ignoto.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d1\/Antonello_da_Messina_Ritratto_di_Ignoto.jpg\/201px-Antonello_da_Messina_Ritratto_di_Ignoto.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d1\/Antonello_da_Messina_Ritratto_di_Ignoto.jpg\/302px-Antonello_da_Messina_Ritratto_di_Ignoto.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d1\/Antonello_da_Messina_Ritratto_di_Ignoto.jpg\/402px-Antonello_da_Messina_Ritratto_di_Ignoto.jpg 2x\" alt=\"Antonello da Messina. Portrait d'un inconnu. Ann\u00e9es 1460. Huile\/bois, H. 38,5. Mus\u00e9e Mandralisca. Cefal\u00f9\" width=\"185\" height=\"234\" data-file-width=\"1895\" data-file-height=\"2403\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><a class=\"mw-redirect\" title=\"Antonello da Messina\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antonello_da_Messina\">Antonello da Messina<\/a>. Portrait d&rsquo;un inconnu. Ann\u00e9es 1460. Huile\/bois, H. 38,5. Mus\u00e9e Mandralisca. Cefal\u00f9<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Piero di Cosimo. Double portrait des sculpteurs Giuliano et Francesco da Sangallo. Huile\/bois. H. 45 cm. vers 1482. Rijksmuseum Amsterdam\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Piero_di_Cosimo_-_Dubbelportret_van_Giuliano_en_Francesco_Giamberti_da_Sangallo_001.JPG?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/20\/Piero_di_Cosimo_-_Dubbelportret_van_Giuliano_en_Francesco_Giamberti_da_Sangallo_001.JPG\/366px-Piero_di_Cosimo_-_Dubbelportret_van_Giuliano_en_Francesco_Giamberti_da_Sangallo_001.JPG\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/20\/Piero_di_Cosimo_-_Dubbelportret_van_Giuliano_en_Francesco_Giamberti_da_Sangallo_001.JPG\/549px-Piero_di_Cosimo_-_Dubbelportret_van_Giuliano_en_Francesco_Giamberti_da_Sangallo_001.JPG 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/20\/Piero_di_Cosimo_-_Dubbelportret_van_Giuliano_en_Francesco_Giamberti_da_Sangallo_001.JPG\/731px-Piero_di_Cosimo_-_Dubbelportret_van_Giuliano_en_Francesco_Giamberti_da_Sangallo_001.JPG 2x\" alt=\"Piero di Cosimo. Double portrait des sculpteurs Giuliano et Francesco da Sangallo. Huile\/bois. H. 45 cm. vers 1482. Rijksmuseum Amsterdam\" width=\"336\" height=\"234\" data-file-width=\"2468\" data-file-height=\"1722\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><a title=\"Piero di Cosimo\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Piero_di_Cosimo\">Piero di Cosimo<\/a>. Double portrait des sculpteurs\u00a0<a title=\"Giuliano da Sangallo\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Giuliano_da_Sangallo\">Giuliano<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Francesco da Sangallo\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Francesco_da_Sangallo\">Francesco da Sangallo<\/a>. Huile\/bois. H. 45 cm. vers 1482.\u00a0<a title=\"Rijksmuseum Amsterdam\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rijksmuseum_Amsterdam\">Rijksmuseum Amsterdam<\/a><\/div>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;\u00e9mergence de l&rsquo;individu se manifeste certainement par la naissance de l&rsquo;\u00ab\u00a0artiste\u00a0\u00bb mais, bien plus g\u00e9n\u00e9ralement, au sein de la soci\u00e9t\u00e9, par la multiplication des portraits priv\u00e9s, extr\u00eamement rares auparavant.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour ce qui est des artistes,\u00a0<a title=\"Filippo Brunelleschi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Filippo_Brunelleschi\">Brunelleschi<\/a>, au tout d\u00e9but du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, serait le premier \u00e0 se diff\u00e9rencier, un signe qui s&rsquo;int\u00e8gre \u00e0 un processus g\u00e9n\u00e9ral qui voit progressivement s&rsquo;affirmer l&rsquo;individualit\u00e9 de l&rsquo;artiste. Il serait le premier, ainsi, \u00e0 avoir d\u00e9sob\u00e9i aux r\u00e8gles de sa profession. Emprisonn\u00e9, il est lib\u00e9r\u00e9 en raison de sa notori\u00e9t\u00e9 et de sa responsabilit\u00e9 centrale dans la\u00a0<a title=\"Cath\u00e9drale Santa Maria del Fiore\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cath%C3%A9drale_Santa_Maria_del_Fiore#Le_d%C3%B4me_et_la_coupole\">construction du d\u00f4me de la cath\u00e9drale de Florence<\/a>, cela, pr\u00e9cis\u00e9ment, gr\u00e2ce \u00e0 son originalit\u00e9 et \u00e0 des proc\u00e9d\u00e9s jamais envisag\u00e9s au sein de sa profession. Il aurait \u00e9t\u00e9 aussi le premier \u00e0 avoir formul\u00e9 cette expression devenue proverbiale \u00ab\u00a0Tout peintre se peint\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-Daniel_Arasse,_1997284_92-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Daniel_Arasse,_1997284-92\">74<\/a><\/sup>. \u00c0 Florence, dans les derni\u00e8res ann\u00e9es de ce m\u00eame Quattrocento,\u00a0<a title=\"Piero di Cosimo\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Piero_di_Cosimo\">Piero di Cosimo<\/a>\u00a0est le plus c\u00e9l\u00e8bre des artistes qui se distinguent par leurs excentricit\u00e9s. Encore jeune peintre, il fait preuve, selon Vasari, d&rsquo;une \u00ab\u00a0puissance d&rsquo;abstraction\u00a0\u00bb et d&rsquo;une \u00ab\u00a0fertilit\u00e9 d&rsquo;imagination\u00a0\u00bb exceptionnelles.<\/p>\n<figure class=\"mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Pisanello_015.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b3\/Pisanello_015.jpg\/170px-Pisanello_015.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b3\/Pisanello_015.jpg\/255px-Pisanello_015.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b3\/Pisanello_015.jpg\/340px-Pisanello_015.jpg 2x\" width=\"170\" height=\"238\" data-file-width=\"965\" data-file-height=\"1353\" \/><\/a><figcaption><i>Portrait de\u00a0<a title=\"Lionel d'Este\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lionel_d%27Este\">Leonello d&rsquo;Este<\/a><\/i>.\u00a0<a title=\"Pisanello\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pisanello\">Pisanello<\/a>. 1441. Tempera\/ bois. H. 28 cm.\u00a0<a title=\"Acad\u00e9mie Carrara\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Acad%C3%A9mie_Carrara\">Accademia Carrara<\/a><\/figcaption><\/figure>\n<figure style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Giotto,_frammento_dalla_badia_fiorentina.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/62\/Giotto%2C_frammento_dalla_badia_fiorentina.jpg\/170px-Giotto%2C_frammento_dalla_badia_fiorentina.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/62\/Giotto%2C_frammento_dalla_badia_fiorentina.jpg\/255px-Giotto%2C_frammento_dalla_badia_fiorentina.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/62\/Giotto%2C_frammento_dalla_badia_fiorentina.jpg\/340px-Giotto%2C_frammento_dalla_badia_fiorentina.jpg 2x\" width=\"170\" height=\"181\" data-file-width=\"1535\" data-file-height=\"1631\" \/><\/a><figcaption>T\u00eate d&rsquo;un berger. Giotto. Fresque, v. 1300. Visage individualis\u00e9.\u00a0<a title=\"Badia Fiorentina\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Badia_Fiorentina\">Badia Fiorentina<\/a>.\u00a0<a title=\"Galleria dell'Accademia de Florence\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Galleria_dell%27Accademia_de_Florence\">Galerie de l&rsquo;Acad\u00e9mie<\/a><\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les premiers portraits, o\u00f9 la personne est identifiable, nommable, \u00e9taient r\u00e9serv\u00e9s aux personnalit\u00e9s exceptionnelles qui pouvaient servir d&rsquo;exemple moral pour les g\u00e9n\u00e9rations futures ou en raison de leur fonction sociale. Mais d\u00e9j\u00e0 les acteurs des diff\u00e9rentes sc\u00e8nes religieuses depuis la fin du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"13\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle t\u00e9moignent de visages d\u00e9j\u00e0 bien individualis\u00e9s. \u00c0 la fin du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"14\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle les portraits de donateurs d\u00e9vots sont tol\u00e9r\u00e9s malgr\u00e9 les protestations de certains pr\u00e9dicateurs. Ils apparaissent souvent minuscules, aux pieds des saints dont, pour leur propre salut, ils avaient command\u00e9 l&rsquo;image iconique. C&rsquo;est, traditionnellement, un portrait de profil sur le mod\u00e8le des m\u00e9dailles antiques. Au sein m\u00eame des \u00e9glises les d\u00e9vots d\u00e9posent, de plus en plus souvent, des\u00a0<a title=\"Ex-voto\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ex-voto\">ex-voto<\/a>\u00a0sous forme de masques mortuaires r\u00e9alis\u00e9s en cire par moulage &#8211; on a conserv\u00e9 celui de Brunelleschi. Pour le prestige ils peuvent \u00eatre v\u00eatus, on peut obtenir un portrait \u00e9questre qui sera suspendu au plafond de l&rsquo;\u00e9glise. Au d\u00e9but du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle les portraits sculpt\u00e9s de\u00a0<a title=\"Donatello\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Donatello\">Donatello<\/a>\u00a0restent \u00e9tonnants de naturalisme, poussant le d\u00e9tail jusqu&rsquo;\u00e0 rivaliser avec ce type d&#8217;empreinte. Le bronze peut d&rsquo;ailleurs \u00eatre inspir\u00e9 de\u00a0<a title=\"Statue \u00e9questre de Marc Aur\u00e8le\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Statue_%C3%A9questre_de_Marc_Aur%C3%A8le\">l&rsquo;unique portrait \u00e9questre d&#8217;empereur romain<\/a>, consid\u00e9r\u00e9 alors comme\u00a0<a title=\"Constantin Ier (empereur romain)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Constantin_Ier_(empereur_romain)\">Constantin<\/a>, qui fera la gloire de\u00a0<a title=\"Gattamelata\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gattamelata\">Gattamelata<\/a>\u00a0(<a title=\"Donatello\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Donatello\">Donatello<\/a>\u00a0\u00e0 Mantoue, 1446-53) puis\u00a0<a title=\"Statue du Colleone\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Statue_du_Colleone\">du Colleone<\/a>\u00a0(<a class=\"mw-redirect\" title=\"Verrocchio\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Verrocchio\">Verrocchio<\/a>\u00a0\u00e0 Venise, 1483-88). C&rsquo;est tout un groupe social qui s&rsquo;auto-c\u00e9l\u00e8bre ainsi. C&rsquo;est aussi une des grandes activit\u00e9s du peintre dans le milieu des cours italiennes, comme \u00e0 Ferrare. Les portraits antiques en marbre, collectionn\u00e9s, \u00e9veillent alors les passions\u00a0: le marbre t\u00e9moigne de sa r\u00e9sistance dans le temps. Mais la peinture offre le prestige de la couleur. La demande semble alors en attendre plus encore<sup id=\"cite_ref-Daniel_Arasse,_1997319_93-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Daniel_Arasse,_1997319-93\">75<\/a><\/sup>. Au cours des trente derni\u00e8res ann\u00e9es du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, avec\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Antonello da Messina\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antonello_da_Messina\">Antonello da Messina<\/a>, l&rsquo;individualisation dans le tableau parvient \u00e0 r\u00e9v\u00e9ler la vie psychique du portraitur\u00e9. En effet, au del\u00e0 de sa formation compl\u00e9t\u00e9e aupr\u00e8s des peintres flamands &#8211; avec la ma\u00eetrise de l&rsquo;huile et la capacit\u00e9 \u00e0 saisir les traits caract\u00e9ristiques d&rsquo;une personne &#8211; Antonello cesse de placer son mod\u00e8le dans un lieu, paysage ou int\u00e9rieur\u00a0: il isole alors l&rsquo;individu sur un fond sombre qui le d\u00e9tache clairement et focalise le regard sur ce qui en fait un \u00eatre vivant, sensible. Ce proc\u00e9d\u00e9 aura un r\u00e9el succ\u00e8s aupr\u00e8s des peintres v\u00e9nitiens qu&rsquo;il rencontre vers 1475<sup id=\"cite_ref-Daniel_Arasse,_1997330_94-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Daniel_Arasse,_1997330-94\">76<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"D\u00e9tails_naturalistes_et_r\u00e9f\u00e9rences_antiques\"><span id=\"D.C3.A9tails_naturalistes_et_r.C3.A9f.C3.A9rences_antiques\"><\/span>D\u00e9tails naturalistes et r\u00e9f\u00e9rences antiques<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Andrea_del_castagno,_Monumento_equestre_di_Niccol%C3%B2_da_Tolentino,_1456,_01.JPG?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/41\/Andrea_del_castagno%2C_Monumento_equestre_di_Niccol%C3%B2_da_Tolentino%2C_1456%2C_01.JPG\/220px-Andrea_del_castagno%2C_Monumento_equestre_di_Niccol%C3%B2_da_Tolentino%2C_1456%2C_01.JPG\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/41\/Andrea_del_castagno%2C_Monumento_equestre_di_Niccol%C3%B2_da_Tolentino%2C_1456%2C_01.JPG\/330px-Andrea_del_castagno%2C_Monumento_equestre_di_Niccol%C3%B2_da_Tolentino%2C_1456%2C_01.JPG 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/41\/Andrea_del_castagno%2C_Monumento_equestre_di_Niccol%C3%B2_da_Tolentino%2C_1456%2C_01.JPG\/440px-Andrea_del_castagno%2C_Monumento_equestre_di_Niccol%C3%B2_da_Tolentino%2C_1456%2C_01.JPG 2x\" width=\"220\" height=\"338\" data-file-width=\"1776\" data-file-height=\"2728\" \/><\/a><figcaption><i><a title=\"Monument \u00e9questre \u00e0 Niccol\u00f2 da Tolentino\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Monument_%C3%A9questre_%C3%A0_Niccol%C3%B2_da_Tolentino\">Monument \u00e9questre \u00e0 Niccol\u00f2 da Tolentino<\/a><\/i>.\u00a0<a title=\"Andrea del Castagno\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andrea_del_Castagno\">Andrea del Castagno<\/a>\u00a01456. Fresque, H. 8,33 m.\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Santa Maria del Fiore\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Santa_Maria_del_Fiore\">Santa Maria del Fiore<\/a><\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">La peinture offre aussi des indications sur la culture de cette \u00e9poque. Si la culture religieuse est, au d\u00e9but de cette p\u00e9riode et seulement en partie, motiv\u00e9e par les ordres mendiants, les rivalit\u00e9s entre confr\u00e9ries et entre cit\u00e9s est souvent perceptible dans certains choix comme la taille des retables et le d\u00e9ploiement de l&rsquo;or sur de larges surfaces. Les relations \u00e9troites entre Pise et Florence avec les Flandres apporte le go\u00fbt du d\u00e9tail naturaliste cher aux\u00a0<a title=\"Primitifs flamands\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_flamands\">Primitifs flamands<\/a>\u00a0(dont\u00a0<a title=\"Robert Campin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Robert_Campin\">Robert Campin<\/a>,\u00a0<a title=\"Jan van Eyck\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jan_van_Eyck\">Jan van Eyck<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Rogier van der Weyden\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rogier_van_der_Weyden\">Rogier van der Weyden<\/a>), qui se renforce avec l&rsquo;arriv\u00e9e en Italie de leurs peintures \u00e0 l&rsquo;huile, aux d\u00e9tails fascinants de pr\u00e9cision. La ma\u00eetrise du dessin permet d&rsquo;analyser les formes nommables dont on s&rsquo;efforce de saisir les contours pr\u00e9cis\u00a0: ainsi de la musculature du cheval dans les fresques peintes par\u00a0<a title=\"Piero della Francesca\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Piero_della_Francesca\">Piero della Francesca<\/a>\u00a0\u00e0 San Francesco d&rsquo;Arezzo, et qui faisaient l&rsquo;admiration de Vasari\u00a0: \u00ab\u00a0trop beaux et trop parfaits pour l&rsquo;\u00e9poque\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-Daniel_Arasse,_1997169_95-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Daniel_Arasse,_1997169-95\">77<\/a><\/sup>.<\/p>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Piero_della_Francesca_-_5._Constantine%27s_Victory_over_Maxentius_(detail)_-_WGA17516.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/6d\/Piero_della_Francesca_-_5._Constantine%27s_Victory_over_Maxentius_%28detail%29_-_WGA17516.jpg\/220px-Piero_della_Francesca_-_5._Constantine%27s_Victory_over_Maxentius_%28detail%29_-_WGA17516.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/6d\/Piero_della_Francesca_-_5._Constantine%27s_Victory_over_Maxentius_%28detail%29_-_WGA17516.jpg\/330px-Piero_della_Francesca_-_5._Constantine%27s_Victory_over_Maxentius_%28detail%29_-_WGA17516.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/6d\/Piero_della_Francesca_-_5._Constantine%27s_Victory_over_Maxentius_%28detail%29_-_WGA17516.jpg\/440px-Piero_della_Francesca_-_5._Constantine%27s_Victory_over_Maxentius_%28detail%29_-_WGA17516.jpg 2x\" width=\"220\" height=\"258\" data-file-width=\"1000\" data-file-height=\"1171\" \/><\/a><figcaption>D\u00e9tail de\u00a0<i>La victoire de Constantin contre Maxence<\/i>. Piero della Francesca. Fresque entre 1452 et 1466.\u00a0<a title=\"Basilique San Francesco d'Arezzo\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Basilique_San_Francesco_d%27Arezzo\">Basilique San Francesco d&rsquo;Arezzo<\/a><\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Brunelleschi aurait trouv\u00e9 au d\u00e9but du si\u00e8cle l&rsquo;inspiration \u00e0 Rome ou devant les monuments antiques de Florence, pour la couverture de la Cath\u00e9drale de Florence. Peu \u00e0 peu, et surtout d\u00e8s le milieu du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, le patrimoine antique r\u00e9appara\u00eet dans les peintures. Il est encore partout pr\u00e9sent, ruin\u00e9 ou int\u00e9gr\u00e9 dans les monuments ou dans l&rsquo;habitat, et encore visible sur les monnaies d\u00e9couvertes ou transmises. L&rsquo;ensemble (d\u00e9truit en 1944) des fresques de l&rsquo;<a title=\"\u00c9glise des \u00c9r\u00e9mitiques de Padoue\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89glise_des_%C3%89r%C3%A9mitiques_de_Padoue\">\u00e9glise des \u00c9r\u00e9mitiques de Padoue<\/a>, par\u00a0<a title=\"Andrea Mantegna\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andrea_Mantegna\">Andrea Mantegna<\/a>\u00a0jeune &#8211; vers 1449-56 &#8211; laisse entrevoir le travail pr\u00e9paratoire de l&rsquo;artiste, o\u00f9 les relev\u00e9s de monuments antiques, de monnaies,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"et cetera\">etc.<\/abbr>\u00a0par le dessin, donnent autant de mod\u00e8les qui sont assimil\u00e9s et recompos\u00e9s dans des reconstitutions historiques fastueuses. On a pu s&rsquo;en faire\u00a0<a title=\"Fichier:Ovetari, storie di san giacomo o.jpg\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fichier:Ovetari,_storie_di_san_giacomo_o.jpg\">une id\u00e9e d&rsquo;apr\u00e8s des documents ant\u00e9rieurs au bombardement de 1944<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le\u00a0<a title=\"Plafond \u00e0 caissons\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Plafond_%C3%A0_caissons\">plafond \u00e0 caissons<\/a>\u00a0au\u00a0<a title=\"Panth\u00e9on (Rome)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Panth%C3%A9on_(Rome)\">Panth\u00e9on de Rome<\/a>, toujours en bon \u00e9tat \u00e0 l&rsquo;\u00e9poque, t\u00e9moignait des qualit\u00e9s exemplaires du monde romain. Cette architecture romaine avait fait un tr\u00e8s large usage du\u00a0<a title=\"Ordre corinthien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ordre_corinthien\">chapiteau corinthien<\/a>\u00a0et de la colonne cannel\u00e9e\u00a0; l&rsquo;ordre corinthien comme les autres ordres, moins prestigieux, ont permis \u00e0 la Renaissance de repenser la fa\u00e7ade de tous les immeubles en construction d\u00e8s le\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle en Italie.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Or, la prise de Constantinople par les Turcs en 1453 signifiait, pour la culture italienne, la disparition du dernier t\u00e9moignage de la Gr\u00e8ce classique . Cette perte, pour toute une \u00e9lite soucieuse de marquer son appartenance \u00e0 la culture humaniste (impr\u00e9gn\u00e9e de textes d&rsquo;auteurs antiques) se manifeste \u00e0 travers des commandes particuli\u00e8res. C&rsquo;est le cas, par exemple, pour\u00a0<a title=\"Fr\u00e9d\u00e9ric III de Montefeltro\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fr%C3%A9d%C3%A9ric_III_de_Montefeltro\">Federico da Montefeltro<\/a>\u00a0\u00e0\u00a0<a title=\"Urbino\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Urbino\">Urbino<\/a>. Ainsi, sur la\u00a0<i>Flagellation du Christ<\/i>\u00a0(1459 et 1460) qu&rsquo;il commande \u00e0 Piero della Francesca, la galerie de style classique &#8211; plac\u00e9e au centre du tableau &#8211; n&rsquo;est pas inspir\u00e9e par une pr\u00e9occupation arch\u00e9ologique de reconstruction du pr\u00e9toire de Ponce Pilate mais, plut\u00f4t par le fait qu&rsquo;ils \u00e9taient d\u00e9finitivement s\u00e9par\u00e9s de ces t\u00e9moins de la culture antique. Et le jeune homme aux pieds nus entre les deux humanistes a \u00e9t\u00e9 identifi\u00e9\u00a0: c&rsquo;est le fils du duc, humaniste remarquable lui-m\u00eame, qui venait de dispara\u00eetre \u00e0 l&rsquo;image du monde antique, pour ces humanistes<sup id=\"cite_ref-Carlo_Ginzburg,_1983100_96-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Carlo_Ginzburg,_1983100-96\">78<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Un d\u00e9tail de la fresque de Francesco del Cossa ayant pour th\u00e8me \u00ab\u00a0Le triomphe de V\u00e9nus\u00a0\u00bb, nous pr\u00e9sente, au mois d&rsquo;Avril, des festivit\u00e9s en lien avec le printemps comme temps des amours sous la protection de la d\u00e9esse romaine, V\u00e9nus. La sculpture, c\u00e9l\u00e8bre depuis l&rsquo;Antiquit\u00e9 hell\u00e9nistique, \u00ab\u00a0<a title=\"Charites\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charites\">Les trois Gr\u00e2ces<\/a>\u00a0\u00bb, est aussi pr\u00e9sente dans cet espace\u00a0: trois figures de jeunes femmes nues, enlac\u00e9es de dos et de face, qui tiennent des pommes. Cette sculpture antique \u00e9tait connue dans le milieu des humanistes\u00a0: la biblioth\u00e8que de la cath\u00e9drale de Sienne conservait \u00e0 cette \u00e9poque un groupe similaire, identifi\u00e9 comme \u00ab\u00a0les trois Gr\u00e2ces\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-97\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-97\">note 19<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Cette \u00e9poque a donc \u00e9t\u00e9 aussi celle des premi\u00e8res grandes collections d&rsquo;antiques, dont les innombrables bustes romains, preuves, \u00e0 l&rsquo;\u00e9poque, de la long\u00e9vit\u00e9 sup\u00e9rieure de la sculpture sur la peinture. Ces portraits de l&rsquo;Antiquit\u00e9 favorisaient les commandes de portraits sculpt\u00e9s au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle. Par contre les portraits peints \u00e9taient moins on\u00e9reux que leurs rivaux et appr\u00e9ci\u00e9s, voire pr\u00e9f\u00e9r\u00e9s en raison du jeu plus naturel des couleurs. Ainsi, apr\u00e8s des si\u00e8cles durant lesquels la repr\u00e9sentation g\u00e9n\u00e9rique avait \u00e9t\u00e9 la norme, des portraits aux traits distinctifs, naturalistes, ont commenc\u00e9 \u00e0 r\u00e9appara\u00eetre en Europe au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle. Ce changement refl\u00e9tait un regain d&rsquo;int\u00e9r\u00eat pour la vie quotidienne et l&rsquo;identit\u00e9 individuelle ainsi qu&rsquo;un renouveau des coutumes gr\u00e9co-romaines<sup id=\"cite_ref-98\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-98\">79<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le\u00a0<a title=\"Monument \u00e9questre \u00e0 Niccol\u00f2 da Tolentino\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Monument_%C3%A9questre_%C3%A0_Niccol%C3%B2_da_Tolentino\">monument \u00e9questre \u00e0 Niccol\u00f2 da Tolentino<\/a>\u00a0pr\u00e9tend se placer dans la lign\u00e9e glorieuse des monuments \u00e9questres sculpt\u00e9s les plus c\u00e9l\u00e8bres\u00a0: le\u00a0<a title=\"Gattamelata\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gattamelata\">Gattamelata<\/a>\u00a0de\u00a0<a title=\"Donatello\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Donatello\">Donatello<\/a>, en bronze, de 3,40 m., dress\u00e9 \u00e0 Padoue en 1450, et son mod\u00e8le romain, la\u00a0<a title=\"Statue \u00e9questre de Marc Aur\u00e8le\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Statue_%C3%A9questre_de_Marc_Aur%C3%A8le\">statue \u00e9questre de Marc Aur\u00e8le<\/a>\u00a0en bronze, de 3,40 m., encore \u00e0 l&rsquo;est du Palais du Latran \u00e0 Rome avant d&rsquo;\u00eatre d\u00e9plac\u00e9e sur la\u00a0<a title=\"Place du Capitole (Rome)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Place_du_Capitole_(Rome)\">place du Capitole<\/a>\u00a0en 1538 comme un mod\u00e8le d&rsquo;excellence. Ces portraits renouvellent profond\u00e9ment la tradition aristocratique par une autoc\u00e9l\u00e9bration qui veut s&rsquo;enraciner dans une tradition mill\u00e9naire<sup id=\"cite_ref-Daniel_Arasse,_1997319_93-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Daniel_Arasse,_1997319-93\">75<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"La_perspective_et_ses_fonctions_dans_la_culture_nouvelle\">La perspective et ses fonctions dans la culture nouvelle<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Domenico_Veneziano_-_Pala_di_Santa_Lucia_dei_Magnoli_-_Google_Art_Project.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f4\/Domenico_Veneziano_-_Pala_di_Santa_Lucia_dei_Magnoli_-_Google_Art_Project.jpg\/220px-Domenico_Veneziano_-_Pala_di_Santa_Lucia_dei_Magnoli_-_Google_Art_Project.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f4\/Domenico_Veneziano_-_Pala_di_Santa_Lucia_dei_Magnoli_-_Google_Art_Project.jpg\/330px-Domenico_Veneziano_-_Pala_di_Santa_Lucia_dei_Magnoli_-_Google_Art_Project.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f4\/Domenico_Veneziano_-_Pala_di_Santa_Lucia_dei_Magnoli_-_Google_Art_Project.jpg\/440px-Domenico_Veneziano_-_Pala_di_Santa_Lucia_dei_Magnoli_-_Google_Art_Project.jpg 2x\" width=\"220\" height=\"219\" data-file-width=\"2180\" data-file-height=\"2167\" \/><\/a><figcaption><a title=\"Domenico Veneziano\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Domenico_Veneziano\">Domenico Veneziano<\/a>.\u00a0<i><a title=\"Retable de Santa Lucia dei Magnoli\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Retable_de_Santa_Lucia_dei_Magnoli\">Pala de sainte Lucie<\/a><\/i>. 1445. Tempera\/bois, 2,09 x 2,16 m.\u00a0<a title=\"Galerie des Offices\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Galerie_des_Offices\">Galerie des Offices<\/a><sup id=\"cite_ref-99\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-99\">80<\/a><\/sup><\/figcaption><\/figure>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Nativity-of-the-virgin-pietro_lorenzetti_siena_museo_dell%27Opera_del_duomo.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e3\/Nativity-of-the-virgin-pietro_lorenzetti_siena_museo_dell%27Opera_del_duomo.jpg\/220px-Nativity-of-the-virgin-pietro_lorenzetti_siena_museo_dell%27Opera_del_duomo.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e3\/Nativity-of-the-virgin-pietro_lorenzetti_siena_museo_dell%27Opera_del_duomo.jpg\/330px-Nativity-of-the-virgin-pietro_lorenzetti_siena_museo_dell%27Opera_del_duomo.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e3\/Nativity-of-the-virgin-pietro_lorenzetti_siena_museo_dell%27Opera_del_duomo.jpg\/440px-Nativity-of-the-virgin-pietro_lorenzetti_siena_museo_dell%27Opera_del_duomo.jpg 2x\" width=\"220\" height=\"225\" data-file-width=\"987\" data-file-height=\"1011\" \/><\/a><figcaption><a title=\"Pietro Lorenzetti\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pietro_Lorenzetti\">Pietro Lorenzetti<\/a>.\u00a0<i>Nativit\u00e9<\/i>,\u00a0<a title=\"Sienne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sienne\">Sienne<\/a>,\u00a0<a title=\"Museo dell'Opera Metropolitana del Duomo (Sienne)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Museo_dell%27Opera_Metropolitana_del_Duomo_(Sienne)\">mus\u00e9e de l&rsquo;\u0152uvre du Duomo<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Avant que ne s&rsquo;instaure un enseignement de la perspective lin\u00e9aire dans les acad\u00e9mies, au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"16\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVI<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, il n&rsquo;y a pas d&rsquo;homog\u00e9n\u00e9it\u00e9 dans les pratiques. Aux\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"13\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0et\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"14\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cles parmi les perspectives h\u00e9t\u00e9rodoxes mises en application il existe un groupe de peintures dans lesquelles les fuyantes<sup id=\"cite_ref-100\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-100\">note 20<\/a><\/sup>\u00a0convergent vers deux points centraux. C&rsquo;est le cas avec la\u00a0<i>Nativit\u00e9<\/i>\u00a0de Pietro Lorenzetti en 1342<sup id=\"cite_ref-101\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-101\">81<\/a><\/sup>. Mais de nombreuses solutons sont exp\u00e9riment\u00e9es depuis le\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"13\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle qui produisent une forte illusion d&rsquo;espace, et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Art_religieux_:_mutations\">Giotto est de ceux qui ont multipli\u00e9 ce type d&rsquo;exp\u00e9rimentations<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La culture nouvelle, une culture classique, humaniste, Daniel Arasse la pr\u00e9sente comme une alternative &#8211; dans les ann\u00e9es 1440-1460 &#8211; s&rsquo;oppose alors \u00e0 la tradition fond\u00e9e sur les solutions d\u00e9couvertes par Giotto et bien ancr\u00e9es \u00e0 Florence, le \u00ab\u00a0n\u00e9o-giottisme\u00a0\u00bb florentin. Le terme d&rsquo;humanisme que l&rsquo;on utilise pour \u00e9voquer cette nouvelle culture trouve son origine dans le jargon des \u00e9tudiants qui suivaient un enseignement (les\u00a0<i><a title=\"Humanit\u00e9s classiques\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Humanit%C3%A9s_classiques\">studia humanitatis<\/a><\/i>)\u00a0: grammaire et rh\u00e9torique, histoire, po\u00e9sie et philosophie morale\u00a0: l&rsquo;unit\u00e9 et la coh\u00e9rence de la culture antique. Cet enseignement s&rsquo;opposait \u00e0 l&rsquo;enseignement scolastique et sa succession hi\u00e9rarchis\u00e9e\u00a0: le\u00a0<i>Trivium<\/i>\u00a0(grammaire, rh\u00e9torique, dialectique) et le\u00a0<i><a title=\"Quadrivium\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Quadrivium\">Quadrivium<\/a><\/i>\u00a0(arithm\u00e9tique, g\u00e9om\u00e9trie, musique, astronomie). Au sein de l&rsquo;enseignement nouveau, l&rsquo;histoire poss\u00e8de une place exceptionnelle, o\u00f9 elle est, comme disait Cic\u00e9ron,\u00a0<i>Lumi\u00e8re de la v\u00e9rit\u00e9<\/i>\u00a0et\u00a0<i>ma\u00eetresse de vie<\/i>. D&rsquo;o\u00f9 d\u00e9coule une nouvelle conscience historique et le sentiment d&rsquo;une rupture entre monde Moderne et Antiquit\u00e9.<sup id=\"cite_ref-Daniel_Arasse,_1997170_102-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Daniel_Arasse,_1997170-102\">82<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le grand chantier pour le\u00a0<a title=\"Cath\u00e9drale Santa Maria del Fiore\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cath%C3%A9drale_Santa_Maria_del_Fiore#Le_d%C3%B4me_et_la_coupole\">d\u00f4me de Santa Maria del Fiore<\/a>, posait de tels probl\u00e8mes que l&rsquo;architecte qui en a \u00e9t\u00e9 charg\u00e9,\u00a0<a title=\"Filippo Brunelleschi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Filippo_Brunelleschi\">Filippo Brunelleschi<\/a>\u00a0a d\u00fb ne plus reproduire les solutions traditionnelles mais trouver un ensemble de solutions nouvelles. Cet esprit novateur a \u00e9t\u00e9 aussi capable, vers 1425, de produire une repr\u00e9sentation illusionniste du baptist\u00e8re de Florence gr\u00e2ce \u00e0 sa ma\u00eetrise de la perspective lin\u00e9aire. En 1435\u00a0<a title=\"Leon Battista Alberti\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Leon_Battista_Alberti\">Alberti<\/a>\u00a0\u00e9crit le\u00a0<i><a title=\"De pictura\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/De_pictura\">De pictura<\/a><\/i>\u00a0(De la peinture) qui rend la m\u00e9thode de Brunelleschi plus flexible. C&rsquo;est avec ces bases nouvelles que Masaccio construit l&rsquo;espace de sa\u00a0<a title=\"La Trinit\u00e9 (Masaccio)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Trinit%C3%A9_(Masaccio)\">Trinit\u00e9<\/a>\u00a0\u00e0 Santa Maria Novella en 1524. Le texte d&rsquo;Alberti influencera th\u00e9oriquement des artistes tels que\u00a0<a title=\"Piero della Francesca\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Piero_della_Francesca\">Piero della Francesca<\/a>\u00a0et L\u00e9onard de Vinci &#8211; dans la d\u00e9dicace de son livre \u00e0 Brunelleschi, Alberti envisage, d&rsquo;ailleurs, une \u00ab\u00a0renaissance\u00a0\u00bb de l&rsquo;Antiquit\u00e9. Piero della Francesca r\u00e9dige, de son c\u00f4t\u00e9, un trait\u00e9 d&rsquo;un usage plus pratique le\u00a0<i><a title=\"De prospectiva pingendi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/De_prospectiva_pingendi\">De prospectiva pingendi<\/a><\/i>\u00a0(de la perspective en peinture), entre les ann\u00e9es 1460 et 1480 et ce texte circule, sous forme de manuscrits, dans les ateliers de la p\u00e9ninsule. Cela dit, la r\u00e9alit\u00e9 culturelle en Italie \u00e9tait beaucoup plus confuse et pleine de contradictions que cette distinction en deux blocs oppos\u00e9s\u00a0: au moment du\u00a0<i>De Pictura\u00a0<\/i>c&rsquo;est\u00a0<a title=\"Pisanello\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pisanello\">Pisanello<\/a>\u00a0qui \u00e9tait le plus lou\u00e9 par les humanistes, il offrait un grand nombre de d\u00e9tails aux capacit\u00e9s de l&rsquo;orateur. Alors que sa\u00a0<i><a title=\"La Vision de saint Eustache\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Vision_de_saint_Eustache\">La Vision de saint Eustache<\/a><\/i>\u00a0ou l&rsquo;<i>Histoire de Bohort<\/i>\u00a0\u00e0 Mantoue<sup id=\"cite_ref-103\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-103\">83<\/a><\/sup>\u00a0ne d\u00e9crit pas le monde de l&rsquo;histoire mais celui de la fable chevaleresque et courtoise<sup id=\"cite_ref-Daniel_Arasse,_1997170-171_104-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Daniel_Arasse,_1997170-171-104\">84<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Par ailleurs, la promotion de\u00a0<a title=\"Domenico Veneziano\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Domenico_Veneziano\">Domenico Veneziano<\/a>\u00a0et sa\u00a0<i><a title=\"Retable de Santa Lucia dei Magnoli\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Retable_de_Santa_Lucia_dei_Magnoli\">Pala de sainte Lucie<\/a><\/i>\u00a0(1445) marque une autre rupture\u00a0: s&rsquo;il s&rsquo;agit bien, toujours, d&rsquo;un tableau d&rsquo;autel, celui-ci marque cependant l&rsquo;\u00e9mergence du format rectangulaire &#8211; la\u00a0<i>tavola quadrata<\/i>\u00a0&#8211; et donc l&rsquo;abandon du style du\u00a0<a title=\"Gothique international\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gothique_international\">gothique international<\/a>\u00a0(fin\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"14\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0et d\u00e9but\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV\u00a0<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle), qui transposait dans la forme du tableau d&rsquo;autel les arcs bris\u00e9s et le d\u00e9cor de l&rsquo;architecture religieuse gothique. Domenico Veneziano fait plus, en ce qui concerne la perspective\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0en abaissant le point de vue et en resserrant le cadrage, la construction perspective permet de monumentaliser simultan\u00e9ment l&rsquo;architecture et les figures, tout en faisant surgir ces derni\u00e8res vers le spectateur\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Daniel_Arasse,_1997183_et_250_105-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Daniel_Arasse,_1997183_et_250-105\">85<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"thumb tmulti tnone center\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"thumbinner\">\n<div>Les usages de la perspective lin\u00e9aire par\u00a0<a title=\"Piero della Francesca\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Piero_della_Francesca\">Piero della Francesca<\/a><\/div>\n<div class=\"tsingle\">\n<div class=\"thumbimage\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Piero,_flagellazione_01.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f3\/Piero%2C_flagellazione_01.jpg\/200px-Piero%2C_flagellazione_01.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f3\/Piero%2C_flagellazione_01.jpg\/300px-Piero%2C_flagellazione_01.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f3\/Piero%2C_flagellazione_01.jpg\/400px-Piero%2C_flagellazione_01.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"200\" height=\"152\" data-file-width=\"1700\" data-file-height=\"1295\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"thumbcaption\"><a title=\"Piero della Francesca\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Piero_della_Francesca\">Piero della Francesca<\/a><br \/>\n<a title=\"La Flagellation du Christ (Piero della Francesca)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Flagellation_du_Christ_(Piero_della_Francesca)\">La Flagellation du Christ<\/a><br \/>\n1459 -1460. Tempera\/bois, 58,4 \u00d7 81,5 cm.<br \/>\n<a title=\"Galleria Nazionale delle Marche\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Galleria_Nazionale_delle_Marche\">Galleria Nazionale delle Marche<\/a>.\u00a0<a title=\"Urbino\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Urbino\">Urbino<\/a><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"tsingle\">\n<div class=\"thumbimage\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Piero_della_francesca,_polittico_di_sant%27antonio,_1467-69,_da_s._antonio_da_padova_a_pg,_02_annunciazione_1.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f8\/Piero_della_francesca%2C_polittico_di_sant%27antonio%2C_1467-69%2C_da_s._antonio_da_padova_a_pg%2C_02_annunciazione_1.jpg\/300px-Piero_della_francesca%2C_polittico_di_sant%27antonio%2C_1467-69%2C_da_s._antonio_da_padova_a_pg%2C_02_annunciazione_1.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f8\/Piero_della_francesca%2C_polittico_di_sant%27antonio%2C_1467-69%2C_da_s._antonio_da_padova_a_pg%2C_02_annunciazione_1.jpg\/450px-Piero_della_francesca%2C_polittico_di_sant%27antonio%2C_1467-69%2C_da_s._antonio_da_padova_a_pg%2C_02_annunciazione_1.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f8\/Piero_della_francesca%2C_polittico_di_sant%27antonio%2C_1467-69%2C_da_s._antonio_da_padova_a_pg%2C_02_annunciazione_1.jpg\/600px-Piero_della_francesca%2C_polittico_di_sant%27antonio%2C_1467-69%2C_da_s._antonio_da_padova_a_pg%2C_02_annunciazione_1.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"238\" data-file-width=\"5100\" data-file-height=\"4041\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"thumbcaption\"><a title=\"L'Annonciation (Piero della Francesca)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/L%27Annonciation_(Piero_della_Francesca)\">Piero della Francesca.\u00a0<i>L&rsquo;Annonciation<\/i><\/a>\u00a0(couronnant le\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Polyptyque de Saint-Antoine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Polyptyque_de_Saint-Antoine\">polyptique de P\u00e9rouse<\/a>, d\u00e9di\u00e9 \u00e0 Saint Antoine)<br \/>\nEntre 1460 et 1470. Tempera\/bois, 122 x 194 cm.\u00a0<a title=\"Galerie nationale de l'Ombrie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Galerie_nationale_de_l%27Ombrie\">Galleria Nazionale dell&rsquo;Umbria<\/a>.\u00a0<a title=\"P\u00e9rouse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9rouse\">P\u00e9rouse<\/a><sup id=\"cite_ref-Daniel_Arasse,_199941-49_106-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Daniel_Arasse,_199941-49-106\">86<\/a><\/sup><\/div>\n<\/div>\n<div>\u00a0<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">La Flagellation d&rsquo;Urbino, de\u00a0<a title=\"Piero della Francesca\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Piero_della_Francesca\">Piero della Francesca<\/a>\u00a0m\u00eale des personnages v\u00eatus \u00e0 la mode du temps et d&rsquo;autres v\u00eatus \u00e0 l&rsquo;antique. Avec ces trois personnages, contemporains du peintre, au premier plan, c&rsquo;est aussi un excellent exemple de l&rsquo;usage de la construction d&rsquo;un espace architectural antique comme tableau pour un usage priv\u00e9, et ici, \u00e0 la m\u00e9moire d&rsquo;un disparu. Car, selon l&rsquo;interpr\u00e9tation de l&rsquo;historien\u00a0<a title=\"Carlo Ginzburg\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Carlo_Ginzburg\">Carlo Ginzburg<\/a>, la flagellation du Christ est mise en sc\u00e8ne avec les portraits de trois repr\u00e9sentants de l&rsquo;\u00e9lite, contemporains du peintre. Il s&rsquo;agit, dans les trois personnages du premier plan, d&rsquo;un jeune homme aux pieds nus\u00a0: le fils du duc d&rsquo;Urbino et comte,\u00a0<a title=\"Fr\u00e9d\u00e9ric III de Montefeltro\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fr%C3%A9d%C3%A9ric_III_de_Montefeltro\">Fr\u00e9d\u00e9ric III de Montefeltro<\/a>, et des repr\u00e9sentants, au plus haut niveau, des hi\u00e9rarchies religieuses en Occident et en Orient. La parfaite ma\u00eetrise dont fait preuve l&rsquo;artiste lui sert \u00e0 construire une sc\u00e8ne charg\u00e9e de significations qui ont moins \u00e0 voir avec une pratique d\u00e9votionnelle qu&rsquo;avec la politique internationale de cette \u00e9poque et la m\u00e9moire, au sein de cette petite \u00e9lite, pour un jeune humaniste compar\u00e9 \u00e0\u00a0<a title=\"Jean Pic de la Mirandole\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Pic_de_la_Mirandole\">Pic de la Mirandole<\/a>, et disparu dans la fleur de l&rsquo;\u00e2ge &#8211; pour \u00e9voquer sa disparition il est pr\u00e9sent dans le tableau, pieds nus<sup id=\"cite_ref-107\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-107\">note 21<\/a><\/sup>. Par contre la rencontre de ces deux temporalit\u00e9s, l&rsquo;Antiquit\u00e9 et le\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, est rendue possible par un curieux effet de brouillage de la profondeur de l&rsquo;espace qui s\u00e9pare les deux sc\u00e8nes\u00a0: la colonnade, au centre, correspond en effet \u00e0 l&rsquo;angle de l&rsquo;espace architectural principal qui est plac\u00e9 au plus pr\u00e8s du point de fuite. Ce proc\u00e9d\u00e9 le peintre en fait \u00e0 nouveau usage plusieurs fois, en particulier dans\u00a0<i>L&rsquo;Annonciation<\/i>\u00a0de P\u00e9rouse.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><a title=\"L'Annonciation (Piero della Francesca)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/L%27Annonciation_(Piero_della_Francesca)\"><i>L&rsquo;Annonciation<\/i>\u00a0de Piero della Francesca<\/a>\u00a0couronne un retable monumental, le\u00a0<a title=\"Polyptyque de Sant'Antonio\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Polyptyque_de_Sant%27Antonio\">polyptyque de Sant&rsquo;Antonio<\/a>\u00a0qui \u00e9tait plac\u00e9 au-dessus d&rsquo;un autel. La perception que pouvait en avoir un contemporain de l&rsquo;auteur \u00e9tait donc conditionn\u00e9 \u00e0 son emplacement, au sein du couvent de Sant&rsquo; Antonio delle Monache de P\u00e9rouse. Et le peintre comme la\u00a0<a title=\"Religieuse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Religieuse\">religieuse<\/a>\u00a0de ce couvent qui regardaient\u00a0<i>L&rsquo;Annonciation<\/i>\u00a0la voyait comme des chr\u00e9tiens. Or, une \u00e9tude pouss\u00e9e de l&rsquo;\u0153uvre montre, aujourd&rsquo;hui, que le d\u00e9calage entre les deux rang\u00e9es de colonnes masque le fait que l&rsquo;Ange Gabriel ne peut pas voir la Vierge\u00a0: entre eux, s&rsquo;interpose un massif de colonnes, le second, que l&rsquo;on distingue \u00e0 peine. Cette \u00e9tude, la religieuse du couvent ne pouvait pas la faire, et, comme nous, elle croyait que l&rsquo;Ange voit effectivement la Vierge. Comme le dit Daniel Arasse, le sens th\u00e9ologique de cette op\u00e9ration tient \u00e0 la valeur all\u00e9gorique de la colonne\u00a0: dans une\u00a0<a title=\"Annonciation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Annonciation\">Annonciation<\/a>\u00a0&#8211; aux\u00a0<a title=\"XIVe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/XIVe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"14\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr><\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"XVe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/XVe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr><\/a>\u00a0si\u00e8cles &#8211; la colonne figure le Christ et\/ou la Divinit\u00e9. Sa pr\u00e9sence, qui s&rsquo;interpose de cette fa\u00e7on entre les deux figures visibles, s&rsquo;offre au peintre chr\u00e9tien comme une image du myst\u00e8re de l&rsquo;<a class=\"mw-redirect\" title=\"Incarnation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Incarnation\">Incarnation<\/a>, o\u00f9\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0l&rsquo;infigurable entre dans la figure\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Daniel_Arasse,_199944_108-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Daniel_Arasse,_199944-108\">87<\/a><\/sup>. Apr\u00e8s cela, Daniel Arasse fait aussi remarquer un d\u00e9tail singulier concernant la plaque de marbre, au fond du portique, au centre de la sc\u00e8ne. Les veines qui la traversent, d&rsquo;une taille inappropri\u00e9e \u00e0 leur distance suppos\u00e9e, prolonge la ligne de fuite des chapiteaux du c\u00f4t\u00e9 de la Vierge et vient brouiller ainsi la perception de l&rsquo;espace que construisait la perspective sur la colonnade. Or une plaque de \u00ab\u00a0marbre\u00a0\u00bb, une plaque \u00ab\u00a0marbr\u00e9e\u00a0\u00bb, pouvait, dans un contexte chr\u00e9tien, constituer une \u00ab\u00a0<a title=\"Fra Angelico : Dissemblance et figuration\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fra_Angelico_:_Dissemblance_et_figuration#Dissemblance_et_d%C3%A9figuration\">figure dissemblable<\/a>\u00a0\u00bb du Christ<sup id=\"cite_ref-109\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-109\">note 22<\/a><\/sup>. L&rsquo;introduction de signes &#8211; comme ces marbrures &#8211; et de proc\u00e9d\u00e9s &#8211; comme la proximit\u00e9 du point de fuite et de l&rsquo;angle de l&rsquo;espace architectural principal &#8211; qui viennent brouiller la parfaite ma\u00eetrise de la perspective, placent l&rsquo;image de ce myst\u00e8re dans un contexte \u00e0 la fois math\u00e9matique et th\u00e9ologique<sup id=\"cite_ref-Daniel_Arasse,_199947_110-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Daniel_Arasse,_199947-110\">88<\/a><\/sup>.<\/p>\n<ul class=\"gallery mw-gallery-packed\" style=\"text-align: justify;\">\n<li class=\"gallerycaption\"><a title=\"La Bataille de San Romano\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Bataille_de_San_Romano\">la Bataille de San Romano<\/a>.\u00a0<a title=\"Paolo Uccello\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paolo_Uccello\">Paolo Uccello<\/a>. 1450 \/ 1475. Tempera (?) \/ bois<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Panneau de la National Gallery, Londres\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Paolo_Uccello_031.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/16\/Paolo_Uccello_031.jpg\/413px-Paolo_Uccello_031.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/16\/Paolo_Uccello_031.jpg\/619px-Paolo_Uccello_031.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/16\/Paolo_Uccello_031.jpg\/825px-Paolo_Uccello_031.jpg 2x\" alt=\"Panneau de la National Gallery, Londres\" width=\"353\" height=\"204\" data-file-width=\"4096\" data-file-height=\"2385\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\">Panneau de la National Gallery, Londres<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Panneau du Louvre. H. 1,82 m ; L. 3,17 m\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:San_Romano_Battle_(Paolo_Uccello,_Paris)_01.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d6\/San_Romano_Battle_%28Paolo_Uccello%2C_Paris%29_01.jpg\/422px-San_Romano_Battle_%28Paolo_Uccello%2C_Paris%29_01.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d6\/San_Romano_Battle_%28Paolo_Uccello%2C_Paris%29_01.jpg\/632px-San_Romano_Battle_%28Paolo_Uccello%2C_Paris%29_01.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d6\/San_Romano_Battle_%28Paolo_Uccello%2C_Paris%29_01.jpg\/843px-San_Romano_Battle_%28Paolo_Uccello%2C_Paris%29_01.jpg 2x\" alt=\"Panneau du Louvre. H. 1,82 m ; L. 3,17 m\" width=\"361\" height=\"204\" data-file-width=\"1264\" data-file-height=\"720\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\">Panneau du Louvre. H. 1,82 m\u00a0; L. 3,17 m<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Panneau du mus\u00e9e des Offices, Florence\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:La_batalla_de_San_Romano,_por_Paolo_Uccello.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/df\/La_batalla_de_San_Romano%2C_por_Paolo_Uccello.jpg\/425px-La_batalla_de_San_Romano%2C_por_Paolo_Uccello.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/df\/La_batalla_de_San_Romano%2C_por_Paolo_Uccello.jpg\/638px-La_batalla_de_San_Romano%2C_por_Paolo_Uccello.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/df\/La_batalla_de_San_Romano%2C_por_Paolo_Uccello.jpg\/850px-La_batalla_de_San_Romano%2C_por_Paolo_Uccello.jpg 2x\" alt=\"Panneau du mus\u00e9e des Offices, Florence\" width=\"363\" height=\"204\" data-file-width=\"2436\" data-file-height=\"1376\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\">Panneau du mus\u00e9e des Offices, Florence<\/div>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c0 l&rsquo;inverse de ces intentions cach\u00e9es dans le tableau, Daniel Arasse a montr\u00e9 que le travail de\u00a0<a title=\"Paolo Uccello\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paolo_Uccello\">Paolo Uccello<\/a>, sa recherche passionn\u00e9e en mati\u00e8re de perspective, \u00e9tait \u00e9troitement li\u00e9e \u00e0 une conception rationnelle de l&rsquo;histoire, l&rsquo;<i>historia<\/i>, que rappelait chaque sc\u00e8ne. En trois panneaux il rassemble ainsi les moments cl\u00e9s de\u00a0<i><a title=\"La Bataille de San Romano\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Bataille_de_San_Romano\">La Bataille de San Romano<\/a><\/i>\u00a0qui avait oppos\u00e9, en 1432, les Siennois aux Florentins. Ces panneaux ont \u00e9t\u00e9 vraisemblablement command\u00e9s par un certain\u00a0<a title=\"Palazzo Bartolini-Salimbeni\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Palazzo_Bartolini-Salimbeni\">Lionardo Bartolini Salimbeni<\/a>\u00a0(1404-1479) pour d\u00e9corer une pi\u00e8ce de son palais florentin<sup id=\"cite_ref-111\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-111\">89<\/a><\/sup>. La bataille est saisie en trois moments permettant, gr\u00e2ce \u00e0 la composition de chaque sc\u00e8ne, une parfaite intelligibilit\u00e9 des faits\u00a0: l&rsquo;engagement du combat, l&rsquo;arriv\u00e9e d\u00e9cisive des renforts, enfin, la d\u00e9faite d\u00e9cisive des Siennois.\u00a0<a title=\"La Bataille de San Romano\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Bataille_de_San_Romano#Repr%C3%A9senter_clairement_le_d%C3%A9roulement_de_l'action\">La structure des compositions organise, chaque fois, cette lecture<\/a>\u00a0en trois s\u00e9quences logiquement construites<sup id=\"cite_ref-Daniel_Arasse,_1997266_112-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Daniel_Arasse,_1997266-112\">90<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Des exemples similaires \u00e0 ce tableau existent tout au long de la p\u00e9riode. La complexit\u00e9 des questions que ces tableaux soul\u00e8vent montre au moins une chose\u00a0: la grande diversit\u00e9 des commanditaires pour chaque peintre interdit d&rsquo;en d\u00e9duire que telle forme d&rsquo;art ou tel style servirait les int\u00e9r\u00eats d&rsquo;un groupe particulier. Pour prendre un autre exemple, Piero della Francesca, dans les fresques consacr\u00e9es \u00e0 l&rsquo;<i><a title=\"La L\u00e9gende de la Vraie Croix\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_L%C3%A9gende_de_la_Vraie_Croix\">Histoire de la Vraie Croix<\/a><\/i>, introduisit un motif jamais repr\u00e9sent\u00e9\u00a0: la mort d&rsquo;Adam. Cette nouveaut\u00e9 s&rsquo;est r\u00e9v\u00e9l\u00e9e avoir \u00e9t\u00e9 express\u00e9ment demand\u00e9e par le commanditaire qui, en faisant d\u00e9corer la chapelle, r\u00e9alisait lui-m\u00eame un v\u0153ux de son p\u00e8re mourant<sup id=\"cite_ref-Daniel_Arasse,_1997246-47_113-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Daniel_Arasse,_1997246-47-113\">91<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Piero della Francesca, n\u00e9 dans le petit bourg de\u00a0<a title=\"Sansepolcro\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sansepolcro\">Sansepolcro<\/a>, a peint r\u00e9guli\u00e8rement des \u0153uvres importantes dans sa r\u00e9gion d&rsquo;origine, mais il a travaill\u00e9 aussi pour les cours les plus prestigieuses\u00a0:\u00a0<a title=\"Maison d'Este\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Maison_d%27Este\">les Este<\/a>\u00a0\u00e0 Ferrare, pour Federico da Montefeltro \u00e0 Urbino, pour\u00a0<a title=\"Sigismond Malatesta\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sigismond_Malatesta\">Sigismond Malatesta<\/a>\u00a0\u00e0 Rimini et pour\u00a0<a title=\"Nicolas V\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_V\">Nicolas V<\/a>\u00a0\u00e0 Rome<sup id=\"cite_ref-Daniel_Arasse,_1997169_95-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Daniel_Arasse,_1997169-95\">77<\/a><\/sup>. Mais, comme on vient de le voir, dans l&rsquo;<i>Histoire de la Vraie Croix<\/i>, il pouvait aussi travailler pour des personnalit\u00e9s bien moins connues. En fait, Piero della Francesca fait partie de cette nouvelle tradition artistique qui s&rsquo;oppose \u00e0 celle attach\u00e9e au \u00ab\u00a0n\u00e9o-giottisme florentin\u00a0\u00bb. Il s&rsquo;agissait, alors, de deux traditions litt\u00e9raires et humanistes diff\u00e9rentes alors que dans le m\u00eame moment la culture, elle m\u00eame, devenait le \u00ab\u00a0troisi\u00e8me pouvoir\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-114\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-114\">92<\/a><\/sup>. Moins d&rsquo;un demi-si\u00e8cle plus tard\u00a0<a title=\"Hercule Ier d'Este\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hercule_Ier_d%27Este\">Hercule Ier d&rsquo;Este<\/a>\u00a0(Ercole d&rsquo;Este) d\u00e9cide de \u00ab\u00a0moderniser\u00a0\u00bb son palais et les fresques r\u00e9alis\u00e9es par Piero pour\u00a0<a title=\"Borso d'Este\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Borso_d%27Este\">Borso d&rsquo;Este<\/a>\u00a0au\u00a0<a title=\"Palazzo Schifanoia\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Palazzo_Schifanoia\">Palazzo Schifanoia<\/a>\u00a0autour de 1450, sont d\u00e9truites. La \u00ab\u00a0modernit\u00e9\u00a0\u00bb de Piero della Francesca n&rsquo;\u00e9tait plus moderne<sup id=\"cite_ref-Daniel_Arasse,_1997169_95-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Daniel_Arasse,_1997169-95\">77<\/a><\/sup>. Ce moment correspond au passage de la Premi\u00e8re Renaissance \u00e0 la Haute Renaissance.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Origines_de_la_peinture_de_chevalet_au_XVe_si\u00e8cle\"><span id=\"Origines_de_la_peinture_de_chevalet_au_XVe_si.C3.A8cle\"><\/span>Origines de la\u00a0<a title=\"Peinture de chevalet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Peinture_de_chevalet\">peinture de chevalet<\/a>\u00a0au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:The_Chess_Players_MET_DT226950.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c7\/The_Chess_Players_MET_DT226950.jpg\/220px-The_Chess_Players_MET_DT226950.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c7\/The_Chess_Players_MET_DT226950.jpg\/330px-The_Chess_Players_MET_DT226950.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c7\/The_Chess_Players_MET_DT226950.jpg\/440px-The_Chess_Players_MET_DT226950.jpg 2x\" width=\"220\" height=\"185\" data-file-width=\"3801\" data-file-height=\"3199\" \/><\/a><figcaption><i>Les joueurs d&rsquo;\u00e9checs<\/i>. Liberale da Verona, vers 1475. Panneau de\u00a0<i>cassone<\/i>. 33.3 x 40.3 cm. The Met<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Art et vie priv\u00e9e se rencontrent d&rsquo;abord sur les coffres de mariage (\u00ab\u00a0<a title=\"Cassone\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cassone\">cassoni<\/a>\u00ab\u00a0), dont deux exemplaires destin\u00e9s \u00e0 contenir le trousseau \u00e9taient, jusqu&rsquo;au d\u00e9but du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, offerts par le p\u00e8re de la fianc\u00e9e. Ils sont, ensuite, aux frais de l&rsquo;\u00e9poux, puis command\u00e9s et pay\u00e9s par lui m\u00eame<sup id=\"cite_ref-115\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-115\">93<\/a><\/sup>. Leurs panneaux pr\u00e9sentaient un espace en longueur au peintre qui pouvait l&rsquo;occuper soit avec une grande sc\u00e8ne, comme une ville en f\u00eate, ou plusieurs sc\u00e8nes successives mais dans le m\u00eame espace, ou bien encore par la juxtaposition de sc\u00e8nes s\u00e9par\u00e9es.\u00a0<a title=\"Liberale da Verona\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Liberale_da_Verona\">Liberale da Verona<\/a>, un brillant enlumineur au troisi\u00e8me quart du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle \u00e0 Sienne, a peint deux de ces panneaux qui proviennent de la face avant d\u2019un coffre (<i>cassone<\/i>). Ils montrent deux \u00e9pisodes d\u2019une histoire non identifi\u00e9e, ou\u00a0<i>novella<\/i>. Dans l\u2019un, un jeune homme est \u00e9pris d\u2019une jeune fille qui appara\u00eet \u00e0 une fen\u00eatre et semble lui faire signe de la rejoindre \u00e0 l\u2019int\u00e9rieur. Dans l\u2019autre, ils se livrent \u00e0 une partie d\u2019\u00e9checs charg\u00e9e d\u2019\u00e9rotisme o\u00f9 elle est sur le point de perdre. Les regards, infimes d\u00e9tails, sont saisis avec une remarquable subtilit\u00e9. Ces deux th\u00e8mes \u00e9taient courants dans la litt\u00e9rature amoureuse de la Renaissance. Les cheveux blonds d\u00e9color\u00e9s et cr\u00e9pus des personnages \u00e9taient \u00e0 la mode \u00e0 Sienne au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<sup id=\"cite_ref-116\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-116\">94<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">D&rsquo;autres types de peintures entrent donc dans l&rsquo;espace priv\u00e9\u00a0; on d\u00e9signe ce type de peintures par le terme\u00a0<i>spalliere<\/i>. Celles-ci d\u00e9coraient aussi bien les coffres que les cr\u00e9dences et de grands coffres munis d&rsquo;un dossier et servant de lit de jour. C&rsquo;est sous cette forme qu&rsquo;ont vu le jour un grand nombre d&rsquo;\u0153uvres aujourd&rsquo;hui consid\u00e9r\u00e9es comme des tableaux\u00a0:\u00a0<a title=\"Le Printemps (Botticelli)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Le_Printemps_(Botticelli)\">Le Printemps de Botticelli<\/a>\u00a0\u00e9tait la\u00a0<i>spalliera<\/i>\u00a0d&rsquo;un\u00a0<i>lettuccio<\/i>\u00a0install\u00e9 dans l&rsquo;antichambre de\u00a0<a title=\"Lorenzo di Pierfrancesco de M\u00e9dicis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lorenzo_di_Pierfrancesco_de_M%C3%A9dicis\">Lorenzo di Pierfrancesco de M\u00e9dicis<\/a>\u00a0et en 1492, les trois panneaux de\u00a0<a title=\"La Bataille de San Romano\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Bataille_de_San_Romano\">La Bataille de San Romano<\/a>\u00a0peints par\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Uccello\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Uccello\">Uccello<\/a>\u00a0servaient de\u00a0<i>spalliere<\/i>\u00a0au dessus du\u00a0<i>lettuccio<\/i>\u00a0plac\u00e9 dans la chambre de\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Laurent le Magnifique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Laurent_le_Magnifique\">Laurent le Magnifique<\/a><sup id=\"cite_ref-Daniel_Arasse,_1997318-319_117-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Daniel_Arasse,_1997318-319-117\">95<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Ces panneaux sont ainsi \u00e0 l&rsquo;origine de la peinture de chevalet moderne et ils ont apport\u00e9 de nouveaux th\u00e8mes \u00e0 la peinture\u00a0: la mythologie antique, l&rsquo;histoire romaine et la litt\u00e9rature moderne. Mais ils pouvaient n\u00e9anmoins se passer de th\u00e8me litt\u00e9raire, comme dans\u00a0<a title=\"La Chasse de nuit\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Chasse_de_nuit\">La Chasse de nuit<\/a>\u00a0de\u00a0<a title=\"Paolo Uccello\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paolo_Uccello\">Paolo Uccello<\/a>\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Daniel_Arasse,_1997318-319_117-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Daniel_Arasse,_1997318-319-117\">95<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Nouveaux_espaces\">Nouveaux espaces<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Lieux_imagin\u00e9s\"><span id=\"Lieux_imagin.C3.A9s\"><\/span>Lieux imagin\u00e9s<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Pietro_Lorenzetti_-_Entry_of_Christ_into_Jerusalem_-_WGA13502.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a5\/Pietro_Lorenzetti_-_Entry_of_Christ_into_Jerusalem_-_WGA13502.jpg\/220px-Pietro_Lorenzetti_-_Entry_of_Christ_into_Jerusalem_-_WGA13502.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a5\/Pietro_Lorenzetti_-_Entry_of_Christ_into_Jerusalem_-_WGA13502.jpg\/330px-Pietro_Lorenzetti_-_Entry_of_Christ_into_Jerusalem_-_WGA13502.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a5\/Pietro_Lorenzetti_-_Entry_of_Christ_into_Jerusalem_-_WGA13502.jpg\/440px-Pietro_Lorenzetti_-_Entry_of_Christ_into_Jerusalem_-_WGA13502.jpg 2x\" width=\"220\" height=\"190\" data-file-width=\"1009\" data-file-height=\"870\" \/><\/a><figcaption><a title=\"Pietro Lorenzetti\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pietro_Lorenzetti\">Pietro Lorenzetti<\/a>\u00a0:\u00a0<i>Arriv\u00e9e du Christ \u00e0 J\u00e9rusalem<\/i>,\u00a0<a title=\"Basilique Saint-Fran\u00e7ois d'Assise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Basilique_Saint-Fran%C3%A7ois_d%27Assise\">Assise<\/a>\u00a0entre 1320 et 1330<\/figcaption><\/figure>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Pittore_senese_di_inizio_quattrocento,_citt%C3%A0_sul_mare_2.JPG?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/23\/Pittore_senese_di_inizio_quattrocento%2C_citt%C3%A0_sul_mare_2.JPG\/220px-Pittore_senese_di_inizio_quattrocento%2C_citt%C3%A0_sul_mare_2.JPG\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/23\/Pittore_senese_di_inizio_quattrocento%2C_citt%C3%A0_sul_mare_2.JPG\/330px-Pittore_senese_di_inizio_quattrocento%2C_citt%C3%A0_sul_mare_2.JPG 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/23\/Pittore_senese_di_inizio_quattrocento%2C_citt%C3%A0_sul_mare_2.JPG\/440px-Pittore_senese_di_inizio_quattrocento%2C_citt%C3%A0_sul_mare_2.JPG 2x\" width=\"220\" height=\"165\" data-file-width=\"2816\" data-file-height=\"2112\" \/><\/a><figcaption><i>Ville au bord de la mer<\/i>.\u00a0<a title=\"Sassetta (peintre)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sassetta_(peintre)\">Sassetta<\/a>.\u00a0<a title=\"Tempera\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tempera\">Tempera<\/a>\u00a0\/ bois. H. 22,8 cm.\u00a0<a title=\"Pinacoth\u00e8que nationale de Sienne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pinacoth%C3%A8que_nationale_de_Sienne\">P.N. Sienne<\/a><br \/>\nD\u00e9but\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle. \u00c9l\u00e9ment d&rsquo;armoire. Premier \u00ab\u00a0paysage pur\u00a0\u00bb (?)<sup id=\"cite_ref-118\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-118\">96<\/a><\/sup><\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les paysages sont le cadre des activit\u00e9s humaines, et le tableau cadre un espace reconnaissable qui se construit selon des codes plus r\u00e9guliers. Les lieux pour \u00eatre ainsi repr\u00e9sent\u00e9s sont puis\u00e9s dans le quotidien\u00a0: ainsi lorsque le Christ entre dans J\u00e9rusalem, chez\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Duccio\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Duccio\">Duccio<\/a>, cela se traduit par une repr\u00e9sentation de la ville de Sienne\u00a0: J\u00e9sus entre dans Sienne. Les diff\u00e9rents paysages apparaissent, comme le paysage naturel autour de Sienne. villes, campagnes, mais aussi d\u00e9serts, montagnes, et\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Giotto\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Giotto\">Giotto<\/a>\u00a0qui peint la\u00a0<i><a title=\"Fresques de la vie de saint Fran\u00e7ois \u00e0 Assise (Giotto)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fresques_de_la_vie_de_saint_Fran%C3%A7ois_%C3%A0_Assise_(Giotto)\">Vie de saint Fran\u00e7ois d&rsquo;Assise<\/a><\/i>\u00a0rappelle que sa saintet\u00e9 s&rsquo;inscrit dans les paysages de l&rsquo;<a title=\"Ombrie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ombrie\">Ombrie<\/a>\u00a0avec ses d\u00e9tails, arbres, ruisseaux, ravins, villages sur les collines. La sc\u00e8ne de la Nativit\u00e9 (\u00e0 l&rsquo;initiative de saint Fran\u00e7ois qui invente la\u00a0<a title=\"Cr\u00e8che de No\u00ebl\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cr%C3%A8che_de_No%C3%ABl\">Cr\u00e8che<\/a>), se situe dans une vraie grotte adoss\u00e9e \u00e0 des rochers, et les sc\u00e8nes de l&rsquo;Adoration des bergers ou du cort\u00e8ge des mages s&rsquo;accompagnent de d\u00e9tails qui nous \u00e9clairent aujourd&rsquo;hui encore sur les us et coutumes de l&rsquo;\u00e9poque du peintre, habits, m\u00e9tiers, animaux exotiques pr\u00e9sents dans le cort\u00e8ge.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Repr\u00e9sentations_du_pouvoir_au_sein_du_paysage_:_des_programmes_politiques\"><span id=\"Repr.C3.A9sentations_du_pouvoir_au_sein_du_paysage_:_des_programmes_politiques\"><\/span>Repr\u00e9sentations du pouvoir au sein du paysage\u00a0: des programmes politiques<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Quelques exemples t\u00e9moignent de l&rsquo;usage du paysage naturel et urbain dans la peinture des Primitifs italiens comme lieux o\u00f9 se manifeste l&rsquo;exercice du pouvoir politique.<\/p>\n<ul class=\"gallery mw-gallery-packed\" style=\"text-align: justify;\">\n<li class=\"gallerycaption\"><a title=\"Ambrogio Lorenzetti\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ambrogio_Lorenzetti\">Ambrogio Lorenzetti<\/a>. 1337-1340\u00a0: Effets du bon et du mauvais gouvernement. Palazzo Pubblico. Sienne. La fresque couvre trois murs dont deux longs.<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Ambrogio Lorenzetti : All\u00e9gorie du Bon Gouvernement. Fresque. 2,00 x 7,20 m.\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Ambrogio_Lorenzetti_-_Allegory_of_Good_Government_-_Google_Art_Project.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/cd\/Ambrogio_Lorenzetti_-_Allegory_of_Good_Government_-_Google_Art_Project.jpg\/500px-Ambrogio_Lorenzetti_-_Allegory_of_Good_Government_-_Google_Art_Project.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/cd\/Ambrogio_Lorenzetti_-_Allegory_of_Good_Government_-_Google_Art_Project.jpg\/749px-Ambrogio_Lorenzetti_-_Allegory_of_Good_Government_-_Google_Art_Project.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/cd\/Ambrogio_Lorenzetti_-_Allegory_of_Good_Government_-_Google_Art_Project.jpg\/999px-Ambrogio_Lorenzetti_-_Allegory_of_Good_Government_-_Google_Art_Project.jpg 2x\" alt=\"Ambrogio Lorenzetti : All\u00e9gorie du Bon Gouvernement. Fresque. 2,00 x 7,20 m.\" width=\"380\" height=\"205\" data-file-width=\"4673\" data-file-height=\"2527\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><a title=\"Ambrogio Lorenzetti\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ambrogio_Lorenzetti\">Ambrogio Lorenzetti<\/a>\u00a0:\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Effets du bon et du mauvais gouvernement\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Effets_du_bon_et_du_mauvais_gouvernement\">All\u00e9gorie du Bon Gouvernement<\/a>. Fresque. 2,00 x 7,20 m.<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Ambrogio Lorenzetti: Effets du Bon Gouvernement sur la campagne, 2,00 x 7,20 (soit 14,40 m. avec les effets sur la ville)[97].\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Ambrogio_Lorenzetti_-_Effects_of_Good_Government_in_the_countryside_-_Google_Art_Project.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/5b\/Ambrogio_Lorenzetti_-_Effects_of_Good_Government_in_the_countryside_-_Google_Art_Project.jpg\/439px-Ambrogio_Lorenzetti_-_Effects_of_Good_Government_in_the_countryside_-_Google_Art_Project.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/5b\/Ambrogio_Lorenzetti_-_Effects_of_Good_Government_in_the_countryside_-_Google_Art_Project.jpg\/659px-Ambrogio_Lorenzetti_-_Effects_of_Good_Government_in_the_countryside_-_Google_Art_Project.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/5b\/Ambrogio_Lorenzetti_-_Effects_of_Good_Government_in_the_countryside_-_Google_Art_Project.jpg\/878px-Ambrogio_Lorenzetti_-_Effects_of_Good_Government_in_the_countryside_-_Google_Art_Project.jpg 2x\" alt=\"Ambrogio Lorenzetti: Effets du Bon Gouvernement sur la campagne, 2,00 x 7,20 (soit 14,40 m. avec les effets sur la ville)[97].\" width=\"333\" height=\"205\" data-file-width=\"4386\" data-file-height=\"2697\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\">Ambrogio Lorenzetti:\u00a0<a title=\"All\u00e9gorie et effets du Bon et du Mauvais Gouvernement\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/All%C3%A9gorie_et_effets_du_Bon_et_du_Mauvais_Gouvernement\">Effets du Bon Gouvernement sur la campagne<\/a>, 2,00 x 7,20 (soit 14,40 m. avec les effets sur la ville)<sup id=\"cite_ref-119\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-119\">97<\/a><\/sup>.<\/div>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\">C&rsquo;est pour la salle du Palais communal o\u00f9 se r\u00e9unissaient\u00a0<a title=\"Gouvernement des neuf\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gouvernement_des_neuf\">les Neuf qui gouvernaient la ville de Sienne<\/a>\u00a0que ces fresques ont \u00e9t\u00e9 command\u00e9es \u00e0 Lorenzetti au d\u00e9but du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"14\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<sup id=\"cite_ref-120\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-120\">98<\/a><\/sup>. Les fresques d\u2019<a title=\"Ambrogio Lorenzetti\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ambrogio_Lorenzetti\">Ambrogio Lorenzetti<\/a>\u00a0sur les\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Effets du bon et du mauvais gouvernement\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Effets_du_bon_et_du_mauvais_gouvernement\">Effets du bon et du mauvais gouvernement<\/a>, pr\u00e9sentent des sc\u00e8nes all\u00e9goriques sur les vertus du pouvoir<sup id=\"cite_ref-Daniel_Arasse,_2008303_121-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Daniel_Arasse,_2008303-121\">99<\/a><\/sup>. Elles donnent aussi l&rsquo;occasion d&rsquo;un paysage campagnard imaginaire et urbain\u00a0: la ville de Sienne s&rsquo;y trouve recompos\u00e9e au moyen de six points de vue, au moins &#8211; avec un luxe de d\u00e9tails jamais rassembl\u00e9s \u00e0 ce point &#8211; mais sans respecter strictement l&rsquo;architecture des monuments biens connus<sup id=\"cite_ref-Patrick_Boucheron,_201398_122-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Patrick_Boucheron,_201398-122\">100<\/a><\/sup>. Quant aux figures all\u00e9goriques elles sont clairement identifiables par leurs titres (<i>tituli<\/i>)\u00a0:\u00a0<i>Pax<\/i>\u00a0(la Paix),\u00a0<i>Fortitudo<\/i>\u00a0<span class=\"nowrap\">(le Courage)&#8230;<\/span><sup id=\"cite_ref-123\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-123\">note 23<\/a><\/sup>. L&rsquo;all\u00e9gorie rassemble une repr\u00e9sentation fabriqu\u00e9e de la ville et d&rsquo;une campagne siennoise reconstitu\u00e9e, le tout avec des figures all\u00e9goriques plac\u00e9es sous l&rsquo;inspiration des trois\u00a0<a title=\"Vertu th\u00e9ologale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vertu_th%C3%A9ologale\">vertus th\u00e9ologales<\/a>: la Foi, la Charit\u00e9 et l&rsquo;Esp\u00e9rance, mais aussi la Sagesse qui inspire la Justice, isol\u00e9e \u00e0 gauche. L&rsquo;ensemble devait ainsi tenir un discours de persuasion destin\u00e9 au Neufs et aux Neufs seuls. Pendant le conseil, ceux-ci si\u00e9geaient vraisemblablement sous la fresque du mur nord, c\u2019est-\u00e0-dire sous le Bon gouvernement comme l\u2019atteste la l\u00e9gende inscrite dessous qui les invite \u00e0 ne \u00ab\u00a0[\u2026] jamais d\u00e9tourner leur regard des visages rayonnant des vertus.\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-Yves_Le_Guerch,_2019_124-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Yves_Le_Guerch,_2019-124\">101<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Patrick_Boucheron,_201388_125-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Patrick_Boucheron,_201388-125\">102<\/a><\/sup>.<\/p>\n<ul class=\"gallery mw-gallery-packed\" style=\"text-align: justify;\">\n<li class=\"gallerycaption\"><a title=\"Andrea Mantegna\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andrea_Mantegna\">Andrea Mantegna<\/a>. Entre 1465 et 1474\u00a0: Chambre des \u00c9poux. Palais ducal, Mantoue. Les autres parois sont d\u00e9cor\u00e9es de tentures feintes.<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Mantegna. Mantoue, Palais ducal : La Chambre des \u00c9poux. Murs ouest et nord.\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Mantegna_-_Ducal_Palace,_View_of_the_west_and_north_walls,_0sposi2.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/aa\/Mantegna_-_Ducal_Palace%2C_View_of_the_west_and_north_walls%2C_0sposi2.jpg\/407px-Mantegna_-_Ducal_Palace%2C_View_of_the_west_and_north_walls%2C_0sposi2.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/aa\/Mantegna_-_Ducal_Palace%2C_View_of_the_west_and_north_walls%2C_0sposi2.jpg\/610px-Mantegna_-_Ducal_Palace%2C_View_of_the_west_and_north_walls%2C_0sposi2.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/aa\/Mantegna_-_Ducal_Palace%2C_View_of_the_west_and_north_walls%2C_0sposi2.jpg\/814px-Mantegna_-_Ducal_Palace%2C_View_of_the_west_and_north_walls%2C_0sposi2.jpg 2x\" alt=\"Mantegna. Mantoue, Palais ducal : La Chambre des \u00c9poux. Murs ouest et nord.\" width=\"379\" height=\"251\" data-file-width=\"1356\" data-file-height=\"900\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\">Mantegna. Mantoue, Palais ducal\u00a0:\u00a0<a title=\"La Chambre des \u00c9poux\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Chambre_des_%C3%89poux\">La Chambre des \u00c9poux<\/a>. Murs ouest et nord.<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Paroi ouest. La Rencontre\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Andrea_Mantegna_115.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/51\/Andrea_Mantegna_115.jpg\/360px-Andrea_Mantegna_115.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/51\/Andrea_Mantegna_115.jpg\/540px-Andrea_Mantegna_115.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/51\/Andrea_Mantegna_115.jpg\/720px-Andrea_Mantegna_115.jpg 2x\" alt=\"Paroi ouest. La Rencontre\" width=\"334\" height=\"251\" data-file-width=\"1138\" data-file-height=\"854\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\">Paroi ouest.\u00a0<i>La Rencontre<\/i><\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Paroi nord. La Cour\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Andrea_mantegna,_camera_degli_sposi,_1465-74,_parete_nord,_detta_della_corte_01.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f8\/Andrea_mantegna%2C_camera_degli_sposi%2C_1465-74%2C_parete_nord%2C_detta_della_corte_01.jpg\/372px-Andrea_mantegna%2C_camera_degli_sposi%2C_1465-74%2C_parete_nord%2C_detta_della_corte_01.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f8\/Andrea_mantegna%2C_camera_degli_sposi%2C_1465-74%2C_parete_nord%2C_detta_della_corte_01.jpg\/557px-Andrea_mantegna%2C_camera_degli_sposi%2C_1465-74%2C_parete_nord%2C_detta_della_corte_01.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f8\/Andrea_mantegna%2C_camera_degli_sposi%2C_1465-74%2C_parete_nord%2C_detta_della_corte_01.jpg\/743px-Andrea_mantegna%2C_camera_degli_sposi%2C_1465-74%2C_parete_nord%2C_detta_della_corte_01.jpg 2x\" alt=\"Paroi nord. La Cour\" width=\"345\" height=\"251\" data-file-width=\"4218\" data-file-height=\"3066\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\">Paroi nord.\u00a0<i>La Cour<\/i><\/div>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c0 la fin du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, le programme de ces grands ensembles de peintures figuratives fait, alors, l&rsquo;objet d&rsquo;une r\u00e9flexion tr\u00e8s d\u00e9taill\u00e9e, et dans le cas de Mantegna \u00e0 la cour de Mantoue cela peut aller tr\u00e8s loin, comme a pu le montrer Daniel Arasse<sup id=\"cite_ref-126\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-126\">103<\/a><\/sup>.\u00a0<a title=\"La Chambre des \u00c9poux\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Chambre_des_%C3%89poux\">La Chambre des \u00c9poux<\/a>\u00a0(1465-1474), au Palais ducal de Mantoue, est d\u00e9cor\u00e9e \u00e0 la gloire du Marquis\u00a0<a title=\"Louis III de Mantoue\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_III_de_Mantoue\">Ludovico II Gonzaga<\/a>\u00a0(1412-1478) et de son \u00e9pouse,\u00a0<a title=\"Barbara de Brandebourg-Kulmbach\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Barbara_de_Brandebourg-Kulmbach\">Barbara de Brandebourg<\/a>\u00a0(1422-1481). Il s&rsquo;agit d&rsquo;une vaste pi\u00e8ce vo\u00fbt\u00e9e, cubique d&rsquo;environ huit m\u00e8tres de c\u00f4t\u00e9. Elle est couverte de fresques et de reliefs peints. Au plafond, un\u00a0<a title=\"Oculus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Oculus\">oculus<\/a>\u00a0en\u00a0<a title=\"Trompe-l'\u0153il\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Trompe-l%27%C5%93il\">trompe-l&rsquo;\u0153il<\/a>\u00a0est occup\u00e9 par 5 jeunes femmes qui observent, et 9\u00a0<a title=\"Putto\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Putto\">putti<\/a>\u00a0(dont une petite main qui pointe une baguette), tous plac\u00e9s en des points calcul\u00e9s. Les deux sc\u00e8nes principales repr\u00e9sentent deux \u00e9v\u00e8nements survenus le m\u00eame jour, le 1<sup>er<\/sup>\u00a0janvier 1462. Sur la paroi ouest, le paysage donne l&rsquo;occasion de voir plusieurs travaux command\u00e9s par le Marquis\u00a0: une plantation d&rsquo;orangers et l&rsquo;\u00e9dification d&rsquo;une forteresse. Puis, sur la paroi voisine, le Marquis fait\u00a0<i>La Rencontre<\/i>\u00a0&#8211; dans un paysage antique reconstitu\u00e9 &#8211; de ses fils,\u00a0<a title=\"Fr\u00e9d\u00e9ric Ier de Mantoue\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fr%C3%A9d%C3%A9ric_Ier_de_Mantoue\">Federico<\/a>\u00a0(1441-1484), son h\u00e9ritier, et Francesco, cardinal, qui revenaient de Milan o\u00f9 ils \u00e9taient all\u00e9s remercier\u00a0<a title=\"Francesco Sforza\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Francesco_Sforza\">Francesco Sforza<\/a>\u00a0du r\u00f4le qu&rsquo;il avait jou\u00e9 dans la nomination de Francesco au titre de cardinal.\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0<i>La Cour<\/i>\u00a0s&rsquo;inspire de la r\u00e9ception \u00e0 Mantoue de la lettre par laquelle la duchesse Bianca Maria Visconti appelle le marquis Ludovico II Gonzaga [p\u00e8re du commanditaire] \u00e0 se rendre le plus rapidement possible \u00e0 Milan afin de \u00ab\u00a0donner un ordre qui sera n\u00e9cessaire \u00e0 la conservation de cet \u00c9tat\u00a0\u00bb mis en p\u00e9ril par la maladie de\u00a0<a title=\"Francesco Sforza\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Francesco_Sforza\">Francesco Sforza<\/a>\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0[chef de guerre, devenu duc de Milan]. Le peintre, \u00e9rudit et lecteur de textes antiques, aurait fait allusion \u00e0 un texte de\u00a0<a title=\"Pline le Jeune\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pline_le_Jeune\">Pline le Jeune<\/a>, le\u00a0<i><a title=\"Pan\u00e9gyrique de Trajan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pan%C3%A9gyrique_de_Trajan\">Pan\u00e9gyrique de Trajan<\/a><\/i>, o\u00f9 le Marquis est ainsi le repr\u00e9sentant moderne de l&#8217;empereur\u00a0<a title=\"Trajan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Trajan\">Trajan<\/a>, vu comme le prince juste qu&rsquo;il aurait \u00e9t\u00e9 dans l&rsquo;Antiquit\u00e9 &#8211; le \u00ab\u00a0bon gouvernement\u00a0\u00bb du Marquis est constat\u00e9 de l&rsquo;ext\u00e9rieur, par les observatrices, depuis l&rsquo;oculus. Les putti portent des attributs<sup id=\"cite_ref-127\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-127\">note 24<\/a><\/sup>\u00a0(baguette, pomme et couronne de feuilles) qui repr\u00e9sentent, comme pour jouer, les attributs du pouvoir royal ou imp\u00e9rial (sceptre, globe et couronne). Un programme politique, donc, en accord avec la pratique du pouvoir tel que l&rsquo;exerce le marquis de Mantoue<sup id=\"cite_ref-Daniel_Arasse,_200994_128-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Daniel_Arasse,_200994-128\">104<\/a><\/sup>. Cet ensemble est un des premiers depuis l&rsquo;Antiquit\u00e9 consacr\u00e9s \u00e0 la gloire du Prince. Notons aussi que cet ensemble est sign\u00e9 de l&rsquo;auteur<sup id=\"cite_ref-Nadeije_Laneyrie-Dagen,_201052_129-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Nadeije_Laneyrie-Dagen,_201052-129\">105<\/a><\/sup>\u00a0qui a gliss\u00e9 son portrait au sein du d\u00e9cor, des pratiques nouvelles au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Architectures_complexes\">Architectures complexes<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Cimabue._Roma._Volta_evangelisti._Assisi.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e0\/Cimabue._Roma._Volta_evangelisti._Assisi.jpg\/200px-Cimabue._Roma._Volta_evangelisti._Assisi.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e0\/Cimabue._Roma._Volta_evangelisti._Assisi.jpg\/300px-Cimabue._Roma._Volta_evangelisti._Assisi.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e0\/Cimabue._Roma._Volta_evangelisti._Assisi.jpg\/400px-Cimabue._Roma._Volta_evangelisti._Assisi.jpg 2x\" width=\"200\" height=\"267\" data-file-width=\"3060\" data-file-height=\"4080\" \/><\/a><figcaption><a title=\"Cimabue\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cimabue\">Cimabue<\/a>. Rome. Vo\u00fbte des quatre \u00e9vang\u00e9listes. Fresque, fin des ann\u00e9es 1280.\u00a0<a title=\"\u00c9glise sup\u00e9rieure de la basilique Saint-Fran\u00e7ois d'Assise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89glise_sup%C3%A9rieure_de_la_basilique_Saint-Fran%C3%A7ois_d%27Assise\">\u00c9glise sup\u00e9rieure de la basilique Saint-Fran\u00e7ois d&rsquo;Assise<\/a><sup id=\"cite_ref-130\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-130\">106<\/a><\/sup>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;Antiquit\u00e9, les Byzantins, le Moyen \u00c2ge utilisaient diverses solutions proches de la\u00a0<a title=\"Perspective cavali\u00e8re\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Perspective_cavali%C3%A8re\">perspective cavali\u00e8re<\/a>, cet usage se poursuit jusqu&rsquo;en plein\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle\u00a0; c&rsquo;est un code pratique. Aux premiers temps de cette p\u00e9riode, vers 1280, Cimabue innove. Il est le premier \u00e0 repr\u00e9senter Rome comme un bouquet de monuments reconnaissables. Quasiment tous les \u00e9difices repr\u00e9sent\u00e9s ont pu \u00eatre identifi\u00e9s\u00a0: le\u00a0<a title=\"Panth\u00e9on (Rome)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Panth%C3%A9on_(Rome)\">Panth\u00e9on<\/a>, au centre, la\u00a0<a title=\"Tour des Milices\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tour_des_Milices\">Tour des Milices<\/a>, le\u00a0<a title=\"Ch\u00e2teau Saint-Ange\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ch%C3%A2teau_Saint-Ange\">Ch\u00e2teau Saint-Ange<\/a>, une des deux pyramides de la ville d&rsquo;alors. On distingue aussi le\u00a0<a title=\"Place du Capitole (Rome)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Place_du_Capitole_(Rome)#Moyen_%C3%82ge\">Capitole<\/a>, r\u00e9sidence du s\u00e9nateur, chef du gouvernement de Rome\u00a0: le b\u00e2timent est identifiable par les lettres\u00a0<a title=\"Senatus populusque Romanus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Senatus_populusque_Romanus\">SPQR<\/a>\u00a0( devise en latin, qui signifie \u00ab\u00a0Le S\u00e9nat et le peuple romain\u00a0: embl\u00e8me de la R\u00e9publique romaine, puis par tradition de l&rsquo;Empire romain) et le\u00a0<a title=\"Blason (h\u00e9raldique)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Blason_(h%C3%A9raldique)\">blason<\/a>\u00a0des\u00a0<a title=\"Famille Orsini\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Famille_Orsini\">Orsini<\/a>, dont l&rsquo;un des membres \u00e9tait le pape d&rsquo;alors\u00a0:\u00a0<a title=\"Nicolas III\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_III\">Nicolas III<\/a>\u00a0(1277-1280). Puis en haut et \u00e0 droite on distingue une \u00e9glise au\u00a0<a title=\"Fronton (architecture)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fronton_(architecture)\">fronton<\/a>\u00a0d\u00e9cor\u00e9\u00a0: il faut y voir la partie centrale du d\u00e9cor de l\u2019<a title=\"Antique basilique vaticane\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antique_basilique_vaticane\">ancienne basilique Saint Pierre<\/a>. Cimabue permet d&rsquo;identifier les monuments connus des p\u00e8lerins, et regroup\u00e9s \u00e0 l&rsquo;int\u00e9rieur d&rsquo;une muraille-type<sup id=\"cite_ref-131\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-131\">107<\/a><\/sup>.<\/p>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Giotto_di_Bondone_-_Legend_of_St_Francis_-_4._Miracle_of_the_Crucifix_-_WGA09122.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/1f\/Giotto_di_Bondone_-_Legend_of_St_Francis_-_4._Miracle_of_the_Crucifix_-_WGA09122.jpg\/220px-Giotto_di_Bondone_-_Legend_of_St_Francis_-_4._Miracle_of_the_Crucifix_-_WGA09122.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/1f\/Giotto_di_Bondone_-_Legend_of_St_Francis_-_4._Miracle_of_the_Crucifix_-_WGA09122.jpg\/330px-Giotto_di_Bondone_-_Legend_of_St_Francis_-_4._Miracle_of_the_Crucifix_-_WGA09122.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/1f\/Giotto_di_Bondone_-_Legend_of_St_Francis_-_4._Miracle_of_the_Crucifix_-_WGA09122.jpg\/440px-Giotto_di_Bondone_-_Legend_of_St_Francis_-_4._Miracle_of_the_Crucifix_-_WGA09122.jpg 2x\" width=\"220\" height=\"230\" data-file-width=\"956\" data-file-height=\"1001\" \/><\/a><figcaption>Attribu\u00e9 \u00e0 Giotto\u00a0:\u00a0<i>Le Miracle du Crucifix<\/i>,\u00a0<a title=\"Basilique Saint-Fran\u00e7ois d'Assise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Basilique_Saint-Fran%C3%A7ois_d%27Assise\">Assise<\/a>\u00a0entre 1297 et 1299. H. 2,70 m<sup id=\"cite_ref-132\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-132\">note 25<\/a><\/sup>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c0 la g\u00e9n\u00e9ration suivante d\u00e9j\u00e0, la repr\u00e9sentation des paysages, de leurs \u00e9l\u00e9ments naturels et des personnages dans leurs poses convenues par les textes est simple. Mais la repr\u00e9sentation cr\u00e9dible et coh\u00e9rente des \u00e9difices se heurte parfois \u00e0 une complexit\u00e9 architecturale de cet espace. Seul\u00a0<a title=\"Giotto di Bondone\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Giotto_di_Bondone\">Giotto<\/a>\u00a0y parvient r\u00e9ellement, bien qu&rsquo;il n&rsquo;utilise qu&rsquo;une perspective empirique<sup id=\"cite_ref-133\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-133\">note 26<\/a><\/sup>\u00a0(<a title=\"Fresques de la vie de saint Fran\u00e7ois \u00e0 Assise (Giotto)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fresques_de_la_vie_de_saint_Fran%C3%A7ois_%C3%A0_Assise_(Giotto)\">fresques d&rsquo;Assise<\/a>) en \u00e9voquant un monument que les habitants d&rsquo;Assise connaissent\u00a0: la chapelle Saint-Damien d&rsquo;Assise. Il utilise m\u00eame, pour cela, une sorte de\u00a0<a title=\"Vue en \u00e9clat\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vue_en_%C3%A9clat%C3%A9\">vue \u00e9clat\u00e9e<\/a>\u00a0de la chapelle qui semble d\u00e9truite, pour appuyer le propos de la r\u00e9v\u00e9lation de Fran\u00e7ois, transposant au propre le figur\u00e9 de l&rsquo;imp\u00e9ratif divin (reconstruire l&rsquo;\u00c9glise).<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c0 la fin du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, la repr\u00e9sentation de l&rsquo;architecture dans la fresque fait l&rsquo;objet d&rsquo;exp\u00e9rimentations\u00a0: souvent les peintures sont plac\u00e9es haut et il et ne pas faudrait pas percevoir des distorsions inacceptables. Le probl\u00e8me de la vue en\u00a0<a title=\"Contre-plong\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Contre-plong%C3%A9e\">contre-plong\u00e9e<\/a>\u00a0dans la Chapelle Portinari, \u00e0 Milan, exige alors du peintre lombard\u00a0<a title=\"Vincenzo Foppa\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vincenzo_Foppa\">Vincenzo Foppa<\/a>\u00a0une ma\u00eetrise totale de la perspective \u00ab\u00a0florentine\u00a0\u00bb. Foppa offrait, dans cet \u00e9difice command\u00e9 par le repr\u00e9sentant de la banque M\u00e9dicis \u00e0 Milan, un mod\u00e8le de modernit\u00e9 associant culture et prosp\u00e9rit\u00e9, qui \u00e9taient indissociables, ici, d&rsquo;enjeux id\u00e9ologiques autant que politiques<sup id=\"cite_ref-Daniel_Arasse,_1999166-168_134-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-Daniel_Arasse,_1999166-168-134\">108<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Avec les Primitifs italiens on sera donc pass\u00e9 de la simple repr\u00e9sentation en perspective empirique d&rsquo;un seul b\u00e2timent \u00e0 la totalit\u00e9 d&rsquo;une ville, avec ses palais, maisons, remparts, mais aussi, \u00e0 la fin de cette p\u00e9riode, avec un sol, carrel\u00e9 servant de mesure \u00e0 l&rsquo;int\u00e9rieur et souvent \u00e0 l&rsquo;ext\u00e9rieur, pour bien souligner l&rsquo;exactitude de la perspective construite.\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Antonello da Messina\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antonello_da_Messina\">Antonello da Messina<\/a>, en 1475, parvient aussi \u00e0 l&rsquo;aide de l&rsquo;huile \u00e0 rendre les mati\u00e8res et un luxe de d\u00e9tails, avec le m\u00eame soin m\u00e9ticuleux que les\u00a0<a title=\"Primitifs flamands\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_flamands\">Primitifs flamands<\/a>, ses ma\u00eetres. Il soumet les ombres au m\u00eame principe dans la restitution exacte des \u00e9clairages dans la profondeur de l&rsquo;espace, tandis que les d\u00e9grad\u00e9s des teintes entre ombre et lumi\u00e8re restituent parfaitement l&rsquo;unit\u00e9 du lieu, o\u00f9 il place\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Saint J\u00e9r\u00f4me\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint_J%C3%A9r%C3%B4me\">Saint J\u00e9r\u00f4me<\/a>, le p\u00e8re des humanistes.<\/p>\n<ul class=\"gallery mw-gallery-packed\" style=\"text-align: justify;\">\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Contre-plong\u00e9e, plac\u00e9e en hauteur. Vincenzo Foppa. L'Annonciation. Chapelle Portinari (Pigello Portinari (1421-1468). 1464-68. Sant'Eustrogio. Milan\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:245_-_Milano_-_Sant%27Eustorgio_-_Cappella_Portinari_-_Foto_Giovanni_Dall%27Orto_1-Mar-2007.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8a\/245_-_Milano_-_Sant%27Eustorgio_-_Cappella_Portinari_-_Foto_Giovanni_Dall%27Orto_1-Mar-2007.jpg\/407px-245_-_Milano_-_Sant%27Eustorgio_-_Cappella_Portinari_-_Foto_Giovanni_Dall%27Orto_1-Mar-2007.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8a\/245_-_Milano_-_Sant%27Eustorgio_-_Cappella_Portinari_-_Foto_Giovanni_Dall%27Orto_1-Mar-2007.jpg\/610px-245_-_Milano_-_Sant%27Eustorgio_-_Cappella_Portinari_-_Foto_Giovanni_Dall%27Orto_1-Mar-2007.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8a\/245_-_Milano_-_Sant%27Eustorgio_-_Cappella_Portinari_-_Foto_Giovanni_Dall%27Orto_1-Mar-2007.jpg\/813px-245_-_Milano_-_Sant%27Eustorgio_-_Cappella_Portinari_-_Foto_Giovanni_Dall%27Orto_1-Mar-2007.jpg 2x\" alt=\"Contre-plong\u00e9e, plac\u00e9e en hauteur. Vincenzo Foppa. L'Annonciation. Chapelle Portinari (Pigello Portinari (1421-1468). 1464-68. Sant'Eustrogio. Milan\" width=\"360\" height=\"238\" data-file-width=\"2048\" data-file-height=\"1360\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\">Contre-plong\u00e9e, plac\u00e9e en hauteur.\u00a0<a title=\"Vincenzo Foppa\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vincenzo_Foppa\">Vincenzo Foppa<\/a>.\u00a0<i>L&rsquo;Annonciation<\/i>.\u00a0<a title=\"Chapelle Portinari\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chapelle_Portinari\">Chapelle Portinari<\/a>\u00a0(<a title=\"Famille Portinari\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Famille_Portinari\">Pigello Portinari<\/a>\u00a0(1421-1468). 1464-68.\u00a0<a title=\"Basilique Sant'Eustorgio\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Basilique_Sant%27Eustorgio\">Sant&rsquo;Eustrogio<\/a>. Milan<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Idem\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Vincenzo_foppa,_affreschi_della_cappella_portinari,_1464-68,_annunciazione_04.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4e\/Vincenzo_foppa%2C_affreschi_della_cappella_portinari%2C_1464-68%2C_annunciazione_04.jpg\/180px-Vincenzo_foppa%2C_affreschi_della_cappella_portinari%2C_1464-68%2C_annunciazione_04.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4e\/Vincenzo_foppa%2C_affreschi_della_cappella_portinari%2C_1464-68%2C_annunciazione_04.jpg\/270px-Vincenzo_foppa%2C_affreschi_della_cappella_portinari%2C_1464-68%2C_annunciazione_04.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4e\/Vincenzo_foppa%2C_affreschi_della_cappella_portinari%2C_1464-68%2C_annunciazione_04.jpg\/360px-Vincenzo_foppa%2C_affreschi_della_cappella_portinari%2C_1464-68%2C_annunciazione_04.jpg 2x\" alt=\"Idem\" width=\"158\" height=\"238\" data-file-width=\"3648\" data-file-height=\"5472\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\">Idem<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Antonello da Messina. Saint J\u00e9r\u00f4me dans son \u00e9tude. 1474\/1475. Huile sur bois, 45,7 \u00d7 36,2 cm. National Gallery\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Antonello_da_Messina_-_St_Jerome_in_his_study_-_National_Gallery_London.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b1\/Antonello_da_Messina_-_St_Jerome_in_his_study_-_National_Gallery_London.jpg\/213px-Antonello_da_Messina_-_St_Jerome_in_his_study_-_National_Gallery_London.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b1\/Antonello_da_Messina_-_St_Jerome_in_his_study_-_National_Gallery_London.jpg\/319px-Antonello_da_Messina_-_St_Jerome_in_his_study_-_National_Gallery_London.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b1\/Antonello_da_Messina_-_St_Jerome_in_his_study_-_National_Gallery_London.jpg\/426px-Antonello_da_Messina_-_St_Jerome_in_his_study_-_National_Gallery_London.jpg 2x\" alt=\"Antonello da Messina. Saint J\u00e9r\u00f4me dans son \u00e9tude. 1474\/1475. Huile sur bois, 45,7 \u00d7 36,2 cm. National Gallery\" width=\"188\" height=\"238\" data-file-width=\"4731\" data-file-height=\"6000\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><a class=\"mw-redirect\" title=\"Antonello da Messina\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antonello_da_Messina\">Antonello da Messina<\/a>.\u00a0<i><a title=\"Saint J\u00e9r\u00f4me dans son \u00e9tude (Antonello de Messine)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint_J%C3%A9r%C3%B4me_dans_son_%C3%A9tude_(Antonello_de_Messine)\">Saint J\u00e9r\u00f4me dans son \u00e9tude<\/a><\/i>. 1474\/1475. Huile sur bois, 45,7 \u00d7 36,2 cm.\u00a0<a title=\"National Gallery\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/National_Gallery\">National Gallery<\/a><\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a class=\"mw-file-description\" title=\"Sandro Botticelli. La calomnie d'Apelle, 1494. Tempera sur bois, 62 x 81 cm. Galerie des Offices. Florence\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Sandro_Botticelli_La_calumnia_de_Apeles.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/13\/Sandro_Botticelli_La_calumnia_de_Apeles.jpg\/403px-Sandro_Botticelli_La_calumnia_de_Apeles.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/13\/Sandro_Botticelli_La_calumnia_de_Apeles.jpg\/605px-Sandro_Botticelli_La_calumnia_de_Apeles.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/13\/Sandro_Botticelli_La_calumnia_de_Apeles.jpg\/807px-Sandro_Botticelli_La_calumnia_de_Apeles.jpg 2x\" alt=\"Sandro Botticelli. La calomnie d'Apelle, 1494. Tempera sur bois, 62 x 81 cm. Galerie des Offices. Florence\" width=\"356\" height=\"238\" data-file-width=\"3000\" data-file-height=\"2009\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\">Sandro Botticelli.\u00a0<i><a title=\"La Calomnie d'Apelle (Botticelli)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Calomnie_d%27Apelle_(Botticelli)\">La calomnie d&rsquo;Apelle<\/a><\/i>, 1494. Tempera sur bois, 62 x 81 cm.\u00a0<a title=\"Galerie des Offices\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Galerie_des_Offices\">Galerie des Offices<\/a>. Florence<\/div>\n<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Une_p\u00e9riode_historique_probl\u00e9matique\"><span id=\"Une_p.C3.A9riode_historique_probl.C3.A9matique\"><\/span>Une p\u00e9riode historique probl\u00e9matique<\/h2>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">La Renaissance ne fut pas une p\u00e9riode de grands changements sociaux ou \u00e9conomiques, mais seulement une p\u00e9riode de d\u00e9veloppement culturel et id\u00e9ologique. Elle ne toucha qu&rsquo;une petite fraction de la population, ce qui a conduit de nombreux historiens, notamment ceux qui adh\u00e8rent au\u00a0<a title=\"Mat\u00e9rialisme historique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mat%C3%A9rialisme_historique\">mat\u00e9rialisme historique<\/a>, \u00e0 r\u00e9duire l&rsquo;importance de la Renaissance dans l&rsquo;histoire de l&rsquo;humanit\u00e9. Ces historiens ont plut\u00f4t tendance \u00e0 penser en termes d&rsquo;\u00ab\u00a0Europe moderne\u00a0\u00bb. Roger Osborne soutient que \u00ab\u00a0la Renaissance est un concept difficile pour les historiens car l&rsquo;histoire de l&rsquo;Europe se transforme tout \u00e0 coup en une histoire de la peinture, de la sculpture et de l&rsquo;architecture italiennes\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-135\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-135\">109<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Primitifs_italiens_:_liste_non_exhaustive\">Primitifs italiens\u00a0: liste non exhaustive<\/h2>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Par ordre chronologique de naissance\u00a0:\u00a0<a title=\"Cimabue\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cimabue\">Cimabue<\/a>\u00a0v.1220-1302\u00a0;\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Duccio\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Duccio\">Duccio<\/a>\u00a0v.1260-v.1318\u00a0;\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Giotto\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Giotto\">Giotto<\/a>\u00a0v.1266-1337\u00a0;\u00a0<a title=\"Simone Martini\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Simone_Martini\">Simone Martini<\/a>\u00a01284-1344\u00a0;\u00a0<a title=\"Maso di Banco\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Maso_di_Banco\">Maso di Banco<\/a>\u00a0actif v.1335\u20131350\u00a0;\u00a0<a title=\"Lippo Memmi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lippo_Memmi\">Lippo Memmi<\/a>\u00a01291 &#8211; 1356\u00a0;\u00a0<a title=\"Bernardo Daddi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bernardo_Daddi\">Bernardo Daddi<\/a>\u00a0v. 1290-1348\u00a0;\u00a0<a title=\"Pietro Lorenzetti\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pietro_Lorenzetti\">Pietro Lorenzetti<\/a>\u00a01280-1348 et\u00a0<a title=\"Ambrogio Lorenzetti\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ambrogio_Lorenzetti\">Ambrogio Lorenzetti<\/a>\u00a0v. 1290-1348\u00a0;\u00a0<a title=\"Paolo Veneziano\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paolo_Veneziano\">Paolo Veneziano<\/a>\u00a0v.1290-1358\/1362\u00a0;\u00a0<a title=\"Taddeo Gaddi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Taddeo_Gaddi\">Taddeo Gaddi<\/a>\u00a0v.1300-1366\u00a0;\u00a0<a title=\"Giusto de Menabuoi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Giusto_de_Menabuoi\">Giusto de Menabuoi<\/a>\u00a01330-1387\/91\u00a0;\u00a0<a title=\"Bartolo di Fredi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bartolo_di_Fredi\">Bartolo di Fredi<\/a>\u00a01330-1410\u00a0;\u00a0<a title=\"Agnolo Gaddi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Agnolo_Gaddi\">Agnolo Gaddi<\/a>\u00a01350-1396\u00a0;\u00a0<a title=\"Lorenzo Monaco\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lorenzo_Monaco\">Lorenzo Monaco<\/a>\u00a01370-1424\u00a0;\u00a0<a title=\"Gentile da Fabriano\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gentile_da_Fabriano\">Gentile da Fabriano<\/a>\u00a0v.1370-1427\u00a0;\u00a0<a title=\"Jacobello del Fiore\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacobello_del_Fiore\">Jacobello del Fiore<\/a>\u00a0v.1370-v.1439\u00a0;\u00a0<a title=\"Masolino da Panicale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Masolino_da_Panicale\">Masolino da Panicale<\/a>\u00a01383-v.1447\u00a0;\u00a0<a title=\"Sassetta (peintre)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sassetta_(peintre)\">Sassetta<\/a>\u00a01392-1450\u00a0;\u00a0<a title=\"Francesco Squarcione\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Francesco_Squarcione\">Francesco Squarcione<\/a>\u00a01394\/97-1468\/74\u00a0;\u00a0<a title=\"Paolo Uccello\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paolo_Uccello\">Paolo Uccello<\/a>\u00a01397-1475\u00a0;\u00a0<a title=\"Iacopo Bellini\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Iacopo_Bellini\">Jacopo Bellini<\/a>\u00a01400-1470\u00a0;\u00a0<a title=\"Domenico di Bartolo\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Domenico_di_Bartolo\">Domenico di Bartolo<\/a>\u00a0v.1400\/1404-v.1445\/1447\u00a0;\u00a0<a title=\"Masaccio\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Masaccio\">Masaccio<\/a>\u00a01401-1428\u00a0;\u00a0<a title=\"Fra Angelico\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fra_Angelico\">Fra Angelico<\/a>\u00a01387\/1395-1455\u00a0;\u00a0<a title=\"Domenico Veneziano\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Domenico_Veneziano\">Domenico Veneziano<\/a>\u00a0v.1400-1461\u00a0;\u00a0<a title=\"Fra Filippo Lippi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fra_Filippo_Lippi\">Fra Filippo Lippi<\/a>\u00a01406-1469\u00a0;\u00a0<a title=\"Piero della Francesca\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Piero_della_Francesca\">Piero della Francesca<\/a>\u00a01412\/1420-1492\u00a0;\u00a0<a title=\"Cosm\u00e8 Tura\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cosm%C3%A8_Tura\">Cosm\u00e8 Tura<\/a>\u00a01420\/30-1495\u00a0;\u00a0<a title=\"Andrea del Castagno\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andrea_del_Castagno\">Andrea del Castagno<\/a>\u00a01421-1457\u00a0;\u00a0<a title=\"Giovanni Bellini\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Giovanni_Bellini\">Giovanni Bellini<\/a>\u00a01425\/1433-1516\u00a0;\u00a0<a title=\"Vincenzo Foppa\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vincenzo_Foppa\">Vincenzo Foppa<\/a>\u00a01425\/30-1515\/16\u00a0;\u00a0<a title=\"Antonio Pollaiuolo\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antonio_Pollaiuolo\">Antonio Pollaiuolo<\/a>\u00a01429-1498\u00a0;\u00a0<a title=\"Gentile Bellini\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gentile_Bellini\">Gentile Bellini<\/a>\u00a01429-1507\u00a0;\u00a0<a title=\"Desiderio da Settignano\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Desiderio_da_Settignano\">Desiderio da Settignano<\/a>\u00a0v.1430-1464\u00a0;\u00a0<a title=\"Antonello de Messine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antonello_de_Messine\">Antonello de Messine<\/a>\u00a01430-1479\u00a0;\u00a0<a title=\"Carlo Crivelli (peintre)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Carlo_Crivelli_(peintre)\">Carlo Crivelli (peintre)<\/a>\u00a01430\/35-1494\/95\u00a0;\u00a0<a title=\"Andrea Mantegna\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andrea_Mantegna\">Andrea Mantegna<\/a>\u00a0v.1431-1506\u00a0;\u00a0<a title=\"Marco Zoppo\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marco_Zoppo\">Marco Zoppo<\/a>\u00a01433-1478\u00a0;\u00a0<a title=\"Andrea del Verrocchio\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andrea_del_Verrocchio\">Andrea del Verrocchio<\/a>\u00a01435-1488\u00a0;\u00a0<a title=\"Francesco del Cossa\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Francesco_del_Cossa\">Francesco del Cossa<\/a>\u00a01436-1477\/1478\u00a0;\u00a0<a title=\"Francesco di Giorgio Martini\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Francesco_di_Giorgio_Martini\">Francesco di Giorgio Martini<\/a>\u00a01439-1501\u00a0;\u00a0<a title=\"Sandro Botticelli\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sandro_Botticelli\">Sandro Botticelli<\/a>\u00a01445-1510\u00a0;\u00a0<a title=\"Le P\u00e9rugin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Le_P%C3%A9rugin\">Pietro Perugino<\/a>\u00a01448-1523\u00a0;\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Leonard de Vinci\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Leonard_de_Vinci\">Leonard de Vinci<\/a>\u00a01452-1519\u00a0;\u00a0<a title=\"Filippino Lippi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Filippino_Lippi\">Filippino Lippi<\/a>\u00a01457-1504<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Plusieurs peintres d&rsquo;entre eux, dont Giovanni Bellini, Andrea Mantegna, Pietro Perugino et Leonard de Vinci sont aussi des artistes majeurs de la Haute Renaissance. Leurs toute premi\u00e8res \u0153uvres appartiennent n\u00e9anmoins \u00e0 la Premi\u00e8re Renaissance et \u00e0 ce titre ils sont consid\u00e9r\u00e9s comme primitifs italiens.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Post\u00e9rit\u00e9\"><span id=\"Post.C3.A9rit.C3.A9\"><\/span>Post\u00e9rit\u00e9<\/h2>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Ambrogio_lorenzetti,_affreschi_della_rotonda_di_montesiepi,_1334-36,_annunciazione_05.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/03\/Ambrogio_lorenzetti%2C_affreschi_della_rotonda_di_montesiepi%2C_1334-36%2C_annunciazione_05.jpg\/220px-Ambrogio_lorenzetti%2C_affreschi_della_rotonda_di_montesiepi%2C_1334-36%2C_annunciazione_05.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/03\/Ambrogio_lorenzetti%2C_affreschi_della_rotonda_di_montesiepi%2C_1334-36%2C_annunciazione_05.jpg\/330px-Ambrogio_lorenzetti%2C_affreschi_della_rotonda_di_montesiepi%2C_1334-36%2C_annunciazione_05.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/03\/Ambrogio_lorenzetti%2C_affreschi_della_rotonda_di_montesiepi%2C_1334-36%2C_annunciazione_05.jpg\/440px-Ambrogio_lorenzetti%2C_affreschi_della_rotonda_di_montesiepi%2C_1334-36%2C_annunciazione_05.jpg 2x\" width=\"220\" height=\"340\" data-file-width=\"3280\" data-file-height=\"5064\" \/><\/a><figcaption><center><i>L&rsquo;Annonciation<\/i><br \/>\n<a title=\"Ambrogio Lorenzetti\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ambrogio_Lorenzetti\">Ambrogio Lorenzetti<\/a><br \/>\nFresque partiellement conserv\u00e9e<br \/>\n<a title=\"Chapelle San Galgano de Montesiepi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chapelle_San_Galgano_de_Montesiepi\">Ermitage de Montesiepi<\/a><br \/>\nVers 1334-36<\/center><\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le go\u00fbt pour l&rsquo;art primitif italien s&rsquo;est tari jusqu&rsquo;au\u00a0<a title=\"XVIIIe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/XVIIIe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"18\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>. Sa red\u00e9couverte, progressive, a accompagn\u00e9 les mutations qui ont suivi, dans le champ artistique. En France,\u00a0<a title=\"Jean Baptiste Louis Georges Seroux d'Agincourt\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Baptiste_Louis_Georges_Seroux_d%27Agincourt\">Seroux d&rsquo;Agincourt<\/a>\u00a0ach\u00e8ve en\u00a0<a title=\"1789\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1789\">1789<\/a>\u00a0une\u00a0<i>Histoire de l&rsquo;art<\/i>\u00a0dont la partie consacr\u00e9e \u00e0 l&rsquo;art m\u00e9di\u00e9val suscite un renouveau d&rsquo;int\u00e9r\u00eat sur cette p\u00e9riode<sup id=\"cite_ref-136\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-136\">110<\/a><\/sup>. En\u00a0<a title=\"1809\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1809\">1809<\/a>, Napol\u00e9on supprime les congr\u00e9gations religieuses italiennes, permettant ainsi la dispersion de tr\u00e8s nombreuses \u0153uvres et la constitution de collections priv\u00e9es. Le cardinal\u00a0<a title=\"Joseph Fesch\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Joseph_Fesch\">Joseph Fesch<\/a>\u00a0amasse ainsi nombre de primitifs, mais pas exclusivement.\u00a0<a title=\"Alexis-Fran\u00e7ois Artaud de Montor\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alexis-Fran%C3%A7ois_Artaud_de_Montor\">Artaud de Montor<\/a>\u00a0en fait, lui, une collection sp\u00e9cialis\u00e9e qu&rsquo;il fait d\u00e9couvrir aux artistes de son temps, dont\u00a0<a title=\"Jean-Auguste-Dominique Ingres\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Auguste-Dominique_Ingres\">Ingres<\/a>. En Angleterre le mouvement des\u00a0<a title=\"Pr\u00e9rapha\u00e9lisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pr%C3%A9rapha%C3%A9lisme\">Pr\u00e9rapha\u00e9lites<\/a>\u00a0se constitue en 1848 par r\u00e9action au conformisme acad\u00e9mique\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Classicisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Classicisme#Peinture\">classique<\/a>\u00a0ou\u00a0<a title=\"N\u00e9o-classicisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/N%C3%A9o-classicisme\">n\u00e9o-classique<\/a>\u00a0: il trouve ses mod\u00e8les avant\u00a0<a title=\"Rapha\u00ebl (peintre)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rapha%C3%ABl_(peintre)\">Rapha\u00ebl<\/a>\u00a0: pr\u00e9cis\u00e9ment, il s&rsquo;agit des Primitifs italiens, dont le concept appara\u00eet \u00e0 ce moment.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">De nombreuses collections priv\u00e9es se sont ainsi constitu\u00e9es d\u00e8s le\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"18\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle qui comportent des peintures de primitifs italiens. Parmi les plus c\u00e9l\u00e8bres\u00a0: en Allemagne par\u00a0<a title=\"Bernhard von Lindenau\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bernhard_von_Lindenau\">Bernhard von Lindenau<\/a>\u00a0(1779-1864), ce qui constitue aujourd&rsquo;hui la collection d&rsquo;<a title=\"Altenbourg\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Altenbourg\">Altenbourg<\/a>\u00a0; en France la partie de la collection constitu\u00e9e par\u00a0<a title=\"N\u00e9lie Jacquemart\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/N%C3%A9lie_Jacquemart\">N\u00e9lie Jacquemart<\/a>\u00a0\u00e0 partir des ann\u00e9es 1880, actuellement au\u00a0<a title=\"Mus\u00e9e Jacquemart-Andr\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mus%C3%A9e_Jacquemart-Andr%C3%A9\">Mus\u00e9e Jacquemart-Andr\u00e9<\/a>\u00a0; aux \u00c9tats Unis,\u00a0<a title=\"The Frick Collection\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/The_Frick_Collection\">The Frick Collection<\/a>\u00a0de New York, fond\u00e9e par Henry Clay Frick (1849-1919), dont la fille\u00a0<a class=\"new\" title=\"Helen Clay Frick (page inexistante)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Helen_Clay_Frick&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Helen Clay Frick<\/a>\u00a0<a class=\"extiw\" title=\"en:Helen Clay Frick\" href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Helen_Clay_Frick\"><span class=\"indicateur-langue\" title=\"Article en anglais\u00a0: \u00ab\u00a0Helen Clay Frick\u00a0\u00bb\">(en)<\/span><\/a>\u00a0(1888\u20131984) se passionnait pour les Primitifs italiens, tout particuli\u00e8rement dans les ann\u00e9es 1920 et 1930.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Un immense travail, depuis la fin du\u00a0<a title=\"XVIIIe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/XVIIIe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"18\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>, est r\u00e9alis\u00e9 par les\u00a0<a title=\"Histoire de l'art\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Histoire_de_l%27art\">historiens et historiennes de l&rsquo;art<\/a>\u00a0pour rechercher ou\/et d\u00e9couvrir les peintures, dispers\u00e9es depuis leur cr\u00e9ation, souvent tr\u00e8s d\u00e9grad\u00e9es, identifier les peintres &#8211; longtemps tr\u00e8s mal connus pour les plus anciens &#8211; et avec les\u00a0<a title=\"Conservation-restauration de peinture\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Conservation-restauration_de_peinture\">restauratrices et restaurateurs<\/a>\u00a0retrouver un aspect satisfaisant, avec les moyens disponibles, pour les peintures sur panneaux et les fresques qui ont v\u00e9cu jusqu&rsquo;\u00e0 nous\u00a0; et, enfin, les pr\u00e9senter au public, publier les recherches comme \u00e0 l&rsquo;occasion de l&rsquo;exposition Cimabue de 2025 au Louvre &#8211; \u00ab\u00a0Aux origines de la peinture moderne en Occident\u00a0\u00bb &#8211; apr\u00e8s la d\u00e9couverte et la restauration d&rsquo;un panneau de polyptique et la restauration de la grande Maest\u00e0 de Pise, conserv\u00e9e au Louvre<sup id=\"cite_ref-137\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-137\">111<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En 2024 il est possible d&rsquo;avoir acc\u00e8s au R\u00e9pertoire des tableaux italiens dans les collections publiques fran\u00e7aises (XIIIe-XIXe si\u00e8cles), le RETIF, en ligne<sup id=\"cite_ref-138\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-138\">112<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Bibliographie_et_sources_en_ligne,_ordre_chronologique\"><span id=\"Bibliographie_et_sources_en_ligne.2C_ordre_chronologique\"><\/span>Bibliographie et sources en ligne, ordre chronologique<\/h2>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span title=\"Document utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l\u2019article\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/20px-Icon_flat_design_plume.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/30px-Icon_flat_design_plume.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/40px-Icon_flat_design_plume.svg.png 2x\" alt=\"Document utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l\u2019article\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"330\" data-file-height=\"158\" \/><\/span>\u00a0: document utilis\u00e9 comme source pour la r\u00e9daction de cet article.<\/p>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span id=\"Boucheron2024\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Patrick_Boucheron2024\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Patrick Boucheron\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Patrick_Boucheron\">Patrick Boucheron<\/a>, \u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.radiofrance.fr\/franceculture\/podcasts\/allons-y-voir\/les-ruses-de-l-image-averroes-dans-le-triomphe-de-saint-thomas-d-aquin-de-lippo-memmi-1323-1812065\" rel=\"nofollow\"><cite>Les ruses de l&rsquo;image\u00a0: Averro\u00e8s dans le \u00ab\u00a0Triomphe de saint Thomas d\u2019Aquin\u00a0\u00bb de Lippo Memmi (1323) &#8211; 58 minutes<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.radiofrance.fr%2Ffranceculture%2Fpodcasts%2Fallons-y-voir%2Fles-ruses-de-l-image-averroes-dans-le-triomphe-de-saint-thomas-d-aquin-de-lippo-memmi-1323-1812065\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">France Culture<\/span>,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-11-17\" data-sort-value=\"2024-11-17\">17 novembre 2024<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-11-18\" data-sort-value=\"2024-11-18\">18 novembre 2024<\/time>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Michel_Laclotte_dir.,_2018\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Michel Laclotte\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michel_Laclotte\">Michel Laclotte<\/a>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"directeur de publication\">dir.<\/abbr>) (M\u00e9langes en l&rsquo;honneur de\u00a0<a title=\"Dominique Thi\u00e9baut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dominique_Thi%C3%A9baut\">Dominique Thi\u00e9baut<\/a>),\u00a0<cite class=\"italique\">Regards sur les primitifs<\/cite>, Hazan\u00a0; Louvre \u00e9ditions,\u00a0<time>2018<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7541-1471-4\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7541-1471-4\"><span class=\"nowrap\">978-2-7541-1471-4<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-7541-1471-8\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-7541-1471-8\"><span class=\"nowrap\">2-7541-1471-8<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-35031-629-1\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-35031-629-1\"><span class=\"nowrap\">978-2-35031-629-1<\/span><\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-35031-629-7\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-35031-629-7\"><span class=\"nowrap\">2-35031-629-7<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sudoc.fr\/229628818\" rel=\"nofollow\">229628818<\/a><\/span>)<\/small><\/span>.<span class=\"nowrap\" title=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\">\u00a0<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/20px-Icon_flat_design_plume.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/30px-Icon_flat_design_plume.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/40px-Icon_flat_design_plume.svg.png 2x\" alt=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"330\" data-file-height=\"158\" \/><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Bormand_et_Paolozzi_Strozzi,_2013\" class=\"ouvrage\">Marc Bormand et Beatrice Paolozzi Strozzi (catalogue de l&rsquo;exposition de 2013-2014),\u00a0<cite class=\"italique\">Le printemps de la Renaissance\u00a0: la sculpture et les arts \u00e0 Florence, 1400-1460<\/cite>, Louvre \u00e9d.\u00a0; Officina Libraria,\u00a0<time>2013<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-88-97737-26-1\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-88-97737-26-1\"><span class=\"nowrap\">978-88-97737-26-1<\/span><\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-35031-445-7\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-35031-445-7\"><span class=\"nowrap\">978-2-35031-445-7<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sudoc.fr\/171884671\" rel=\"nofollow\">171884671<\/a><\/span>)<\/small><\/span>.<span class=\"nowrap\" title=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\">\u00a0<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/20px-Icon_flat_design_plume.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/30px-Icon_flat_design_plume.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/40px-Icon_flat_design_plume.svg.png 2x\" alt=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"330\" data-file-height=\"158\" \/><\/span><\/li>\n<li><span id=\"E._M\u0153nch_(dir.),_2012\" class=\"ouvrage\">Esther M\u0153nch (dir.),\u00a0<cite class=\"italique\">Primitifs italiens\u00a0: le vrai, le faux, la fortune critique\u00a0: Exposition: Ajaccio, Palais Fesch-mus\u00e9e des beaux-arts, 2012<\/cite>, Silvana\u00a0; Palais Fesch-mus\u00e9e des beaux-arts,\u00a0<time>2012<\/time>, 373\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>, 28 cm\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-88-366-2366-2\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-88-366-2366-2\"><span class=\"nowrap\">978-88-366-2366-2<\/span><\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-913043-36-4\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-913043-36-4\"><span class=\"nowrap\">2-913043-36-4<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sudoc.fr\/163774129\" rel=\"nofollow\">163774129<\/a><\/span>)<\/small><\/span>.<span class=\"nowrap\" title=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\">\u00a0<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/20px-Icon_flat_design_plume.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/30px-Icon_flat_design_plume.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/40px-Icon_flat_design_plume.svg.png 2x\" alt=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"330\" data-file-height=\"158\" \/><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Catherine_Loisel_et_Pascal_Torres,_2011\" class=\"ouvrage\">Catherine Loisel et Pascal Torres (Exposition Louvre 2011),\u00a0<cite class=\"italique\">Les premiers ateliers italiens de la Renaissance\u00a0: de\u00a0<a title=\"Maso Finiguerra\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Maso_Finiguerra\">Finiguerra<\/a>\u00a0\u00e0 Botticelli<\/cite>, Le Passage\u00a0: Louvre \u00e9d.,\u00a0<time>2011<\/time>, 157\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>, 24 cm\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-84742-168-2\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-84742-168-2\"><span class=\"nowrap\">978-2-84742-168-2<\/span><\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-35031-335-1\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-35031-335-1\"><span class=\"nowrap\">978-2-35031-335-1<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sudoc.fr\/155012592\" rel=\"nofollow\">155012592<\/a><\/span>)<\/small><\/span>.<span class=\"nowrap\" title=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\">\u00a0<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/20px-Icon_flat_design_plume.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/30px-Icon_flat_design_plume.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/40px-Icon_flat_design_plume.svg.png 2x\" alt=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"330\" data-file-height=\"158\" \/><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Margherita_Zalum,_2011\" class=\"ouvrage\">Margherita Zalum (<abbr class=\"abbr\" title=\"traduction\">trad.<\/abbr>\u00a0Isabelle Cousturi\u00e9),\u00a0<cite class=\"italique\">La Peinture gothique italienne<\/cite>, De Lodi\u00a0; SCALA,\u00a0<time>2011<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-84690-374-5\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-84690-374-5\"><span class=\"nowrap\">978-2-84690-374-5<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sudoc.fr\/15871864X\" rel=\"nofollow\">15871864X<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Jean-Pierre_Babelon_et_Michel_Laclotte,_2009\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Jean-Pierre Babelon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Pierre_Babelon\">Jean-Pierre Babelon<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Michel Laclotte\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michel_Laclotte\">Michel Laclotte<\/a>\u00a0(Exposition d&rsquo;\u0153uvres italiennes tir\u00e9es de la collection du baron allemand\u00a0<a title=\"Bernhard von Lindenau\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bernhard_von_Lindenau\">Bernhard von Lindenau<\/a>\u00a0(1779-1854). Exposition au\u00a0<a title=\"Mus\u00e9e Jacquemart-Andr\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mus%C3%A9e_Jacquemart-Andr%C3%A9\">Mus\u00e9e Jacquemart-Andr\u00e9<\/a>\u00a0du\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"03-11\" data-sort-value=\"03-11\">11 mars<\/time>\u00a0au\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2009-06-21\" data-sort-value=\"2009-06-21\">21 juin 2009<\/time>),\u00a0<cite class=\"italique\">Les Primitifs italiens\u00a0: La collection du mus\u00e9e d&rsquo;Altenbourg<\/cite>, Mus\u00e9e Jacquemart-Andr\u00e9\u00a0; Fond Mercator,\u00a0<time>2009<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-90-6153-877-6\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-90-6153-877-6\"><span class=\"nowrap\">978-90-6153-877-6<\/span><\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-90-6153-878-3\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-90-6153-878-3\"><span class=\"nowrap\">978-90-6153-878-3<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sudoc.fr\/132513382\" rel=\"nofollow\">132513382<\/a><\/span>)<\/small><\/span>.<span class=\"nowrap\" title=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\">\u00a0<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/20px-Icon_flat_design_plume.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/30px-Icon_flat_design_plume.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/40px-Icon_flat_design_plume.svg.png 2x\" alt=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"330\" data-file-height=\"158\" \/><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Daniel_Arasse,_2009\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Daniel Arasse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Daniel_Arasse\">Daniel Arasse<\/a>\u00a0(Textes (essentiellement de 1982 \u00e0 1989) r\u00e9unis et pr\u00e9sent\u00e9s par Philippe Morel),\u00a0<cite class=\"italique\">D\u00e9cors italiens de la Renaissance<\/cite>, Hazan,\u00a0<time>2009<\/time>, 268\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>, 26 cm\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7541-0400-5\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7541-0400-5\"><span class=\"nowrap\">978-2-7541-0400-5<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sudoc.fr\/137477376\" rel=\"nofollow\">137477376<\/a><\/span>)<\/small><\/span>.<span class=\"nowrap\" title=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\">\u00a0<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/20px-Icon_flat_design_plume.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/30px-Icon_flat_design_plume.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/40px-Icon_flat_design_plume.svg.png 2x\" alt=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"330\" data-file-height=\"158\" \/><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Joachim_Poeschke,_2003\" class=\"ouvrage\">Joachim Poeschke,\u00a0<cite class=\"italique\">Fresques italiennes du temps de Giotto\u00a0: 1280-1400<\/cite>, Citadelles &amp; Mazenod,\u00a0<time>2003<\/time>, 455\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>, 30 cm\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-85088-194-5\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-85088-194-5\"><span class=\"nowrap\">2-85088-194-5<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sudoc.fr\/074719106\" rel=\"nofollow\">074719106<\/a><\/span>)<\/small><\/span>.<span class=\"nowrap\" title=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\">\u00a0<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/20px-Icon_flat_design_plume.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/30px-Icon_flat_design_plume.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/40px-Icon_flat_design_plume.svg.png 2x\" alt=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"330\" data-file-height=\"158\" \/><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Sabine_Forero-Mendoza,_2002\" class=\"ouvrage\">Sabine Forero-Mendoza,\u00a0<cite class=\"italique\">Le temps des ruines\u00a0: Le go\u00fbt des ruines et les formes de la conscience historique \u00e0 la Renaissance<\/cite>, Champ Vallon,\u00a0<time>2002<\/time>, 217\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>, 23 cm\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-87673-356-0\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-87673-356-0\"><span class=\"nowrap\">2-87673-356-0<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sudoc.fr\/069480338\" rel=\"nofollow\">069480338<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Nathalie_Volle_et_al.,_2000\" class=\"ouvrage\">Nathalie Volle, Nicolas Saint Fare Garnot, Jean-Pierre Babelon, Michel Laclotte (La collection, identification des tableaux, connoisseurship<sup id=\"cite_ref-139\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-139\">N 1<\/a><\/sup>, restauration),\u00a0<cite class=\"italique\">Primitifs italiens (du Mus\u00e9e Jacquemart-Andr\u00e9)<\/cite>, Noesis,\u00a0<time>2000<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-911606-67-1\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-911606-67-1\"><span class=\"nowrap\">2-911606-67-1<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sudoc.fr\/054362776\" rel=\"nofollow\">054362776<\/a><\/span>)<\/small><\/span>.<span class=\"nowrap\" title=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\">\u00a0<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/20px-Icon_flat_design_plume.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/30px-Icon_flat_design_plume.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/40px-Icon_flat_design_plume.svg.png 2x\" alt=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"330\" data-file-height=\"158\" \/><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Daniel_Arasse,_2008\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Daniel Arasse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Daniel_Arasse\">Daniel Arasse<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">L&rsquo;Homme en perspective\u00a0: Les primitifs d&rsquo;Italie<\/cite>, Famot,\u00a0<time>1978<\/time>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"r\u00e9impression\">r\u00e9impr.<\/abbr>\u00a02008 (petit format) et 2011 (grand format) chez Hazan-Hachette)\u00a0<small>(<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sudoc.fr\/000283282\" rel=\"nofollow\">000283282<\/a><\/span>)<\/small><\/span>.<span class=\"nowrap\" title=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\">\u00a0<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/20px-Icon_flat_design_plume.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/30px-Icon_flat_design_plume.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/40px-Icon_flat_design_plume.svg.png 2x\" alt=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"330\" data-file-height=\"158\" \/><\/span>, Hazan 1978\u00a0<small>(<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.sudoc.fr\/156217031\" rel=\"nofollow\">156217031<\/a><\/span>)<\/small>, Famot 1986 (30 cm)\u00a0<small>(<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.sudoc.fr\/06899267X\" rel=\"nofollow\">06899267X<\/a><\/span>)<\/small>, Hazan 2008 (21 cm)\u00a0<small>(<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.sudoc.fr\/123483484\" rel=\"nofollow\">123483484<\/a><\/span>)<\/small>, Hazan 2011 (30 cm)\u00a0<small>(<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.sudoc.fr\/156217031\" rel=\"nofollow\">156217031<\/a><\/span>)<\/small><\/li>\n<li><span id=\"Daniel_Arasse,_2004\" class=\"ouvrage\">Daniel Arasse (Transcription all\u00e9g\u00e9e de 25 \u00e9missions diffus\u00e9es sur France Culture),\u00a0<cite class=\"italique\">Histoires de peintures<\/cite>, France culture\u00a0: Deno\u00ebl,\u00a0<time>2004<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-207-25481-X\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-207-25481-X\"><span class=\"nowrap\">2-207-25481-X<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sudoc.fr\/083590307\" rel=\"nofollow\">083590307<\/a><\/span>)<\/small><\/span>.<span class=\"nowrap\" title=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\">\u00a0<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/20px-Icon_flat_design_plume.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/30px-Icon_flat_design_plume.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/40px-Icon_flat_design_plume.svg.png 2x\" alt=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"330\" data-file-height=\"158\" \/><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Daniel_Arasse,_1999\" class=\"ouvrage\">Daniel Arasse (32 cm. sous embo\u00eetage),\u00a0<cite class=\"italique\">L&rsquo;Annonciation italienne\u00a0: une histoire de perspective<\/cite>, Hazan,\u00a0<time>1999<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-85025-694-3\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-85025-694-3\"><span class=\"nowrap\">2-85025-694-3<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sudoc.fr\/047892218\" rel=\"nofollow\">047892218<\/a><\/span>)<\/small><\/span>.<span class=\"nowrap\" title=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\">\u00a0<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/20px-Icon_flat_design_plume.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/30px-Icon_flat_design_plume.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/40px-Icon_flat_design_plume.svg.png 2x\" alt=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"330\" data-file-height=\"158\" \/><\/span>\u00a0et\u00a0<small>(<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.sudoc.fr\/075206196\" rel=\"nofollow\">075206196<\/a><\/span>)<\/small>\u00a0(rel. sous coffret)\u00a0; 20 cm., 2010 (aussi 2012, 2014):\u00a0<small>(<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.sudoc.fr\/14563311X\" rel=\"nofollow\">14563311X<\/a><\/span>)<\/small>\u00a0; (20 cm. reli\u00e9)\u00a0<small>(<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.sudoc.fr\/249085011\" rel=\"nofollow\">249085011<\/a><\/span>)<\/small><\/li>\n<li><span id=\"Jacques_Gagliardi,_2001\" class=\"ouvrage\">Jacques Gagliardi (32 cm. Premi\u00e8re \u00e9dition 1993, 839 p.),\u00a0<cite class=\"italique\">La conqu\u00eate de la peinture\u00a0: \u00e0 l\u2019aube de la Renaissance, du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"13\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/cite>, Flammarion,\u00a0<time>1999<\/time>, 848\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-08-010694-5\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-08-010694-5\"><span class=\"nowrap\">2-08-010694-5<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sudoc.fr\/060234040\" rel=\"nofollow\">060234040<\/a><\/span>)<\/small><\/span>. \u00c9dition 1993\u00a0<small>(<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.sudoc.fr\/003017699\" rel=\"nofollow\">003017699<\/a><\/span>)<\/small>. Gallica, 150 p. \u00e0 consulter\u00a0:\u00a0<a class=\"external autonumber\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k3356865n\/f8.item\" rel=\"nofollow\">[18]<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k3356865n%2Ff8.item\">archive<\/a>]<\/small>, ou Google Books\u00a0<a class=\"external autonumber\" href=\"https:\/\/books.google.fr\/books?id=d5n_EAAAQBAJ&amp;printsec=copyright&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false\" rel=\"nofollow\">[19]<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fid%3Dd5n_EAAAQBAJ%26printsec%3Dcopyright%26redir_esc%3Dy%23v%3Donepage%26q%26f%3Dfalse\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><span id=\"Daniel_Arasse,_1992\" class=\"ouvrage\">Daniel Arasse (29 cm., 287 p.),\u00a0<cite class=\"italique\">Le d\u00e9tail\u00a0: pour une histoire rapproch\u00e9e de la peinture<\/cite>, Flammarion,\u00a0<time>1992<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-08-010962-6\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-08-010962-6\"><span class=\"nowrap\">2-08-010962-6<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sudoc.fr\/002646838\" rel=\"nofollow\">002646838<\/a><\/span>)<\/small><\/span>.<span class=\"nowrap\" title=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\">\u00a0<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/20px-Icon_flat_design_plume.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/30px-Icon_flat_design_plume.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/40px-Icon_flat_design_plume.svg.png 2x\" alt=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"330\" data-file-height=\"158\" \/><\/span>\u00a0et 18 cm. 1996\u00a0<small>(<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.sudoc.fr\/03874222\" rel=\"nofollow\">03874222<\/a><\/span>)<\/small>\u00a0; 2008, 383 p. 30 cm. [Nouvelle \u00e9dition mise \u00e0 jour]\u00a0<small>(<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.sudoc.fr\/28021993\" rel=\"nofollow\">28021993<\/a><\/span>)<\/small>\u00a0; 2014, 26 cm. 383 p.\u00a0<small>(<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.sudoc.fr\/181612658\" rel=\"nofollow\">181612658<\/a><\/span>)<\/small>\u00a0; 2024, 592 p., 18 cm.\u00a0<small>(<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.sudoc.fr\/279451237\" rel=\"nofollow\">279451237<\/a><\/span>)<\/small><\/li>\n<li><span id=\"Carlo_Ginzburg,_1983\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Carlo Ginzburg\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Carlo_Ginzburg\">Carlo Ginzburg<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Enqu\u00eate sur Piero Della Francesca\u00a0: le \u00ab\u00a0Bapt\u00eame\u00a0\u00bb, le cycle d&rsquo;Arezzo, la \u00ab\u00a0Flagellation\u00a0\u00bb d&rsquo;Urbino<\/cite>, Flammarion,\u00a0<time>1983<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-08-211145-8\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-08-211145-8\"><span class=\"nowrap\">2-08-211145-8<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sudoc.fr\/00642208X\" rel=\"nofollow\">00642208X<\/a><\/span>)<\/small><\/span>.<span class=\"nowrap\" title=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\">\u00a0<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/20px-Icon_flat_design_plume.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/30px-Icon_flat_design_plume.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/40px-Icon_flat_design_plume.svg.png 2x\" alt=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"330\" data-file-height=\"158\" \/><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Daniel_Arasse,_1997\" class=\"ouvrage\">Daniel Arasse,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0La fin du Moyen Age et la premi\u00e8re Renaissance\u00a0: peinture et sculpture\u00a0\u00bb<\/cite>, dans Philippe Morel [dir.],\u00a0<cite class=\"italique\">L&rsquo;art italien. [Volume 1], Du IVe si\u00e8cle \u00e0 la Renaissance<\/cite>, Citadelles &amp; Mazenod,\u00a0<time>1997<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-85088-070-1\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-85088-070-1\"><span class=\"nowrap\">2-85088-070-1<\/span><\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-85088070-4\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-85088070-4\"><span class=\"nowrap\">978-2-85088070-4<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sudoc.fr\/00436824X\" rel=\"nofollow\">00436824X<\/a><\/span>)<\/small><\/span>.<span class=\"nowrap\" title=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\">\u00a0<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/20px-Icon_flat_design_plume.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/30px-Icon_flat_design_plume.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/40px-Icon_flat_design_plume.svg.png 2x\" alt=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"330\" data-file-height=\"158\" \/><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Steffi_Roettgen,_1996\" class=\"ouvrage\">Steffi Roettgen,\u00a0<cite class=\"italique\">Fresques italiennes de la Renaissance\u00a0: 1400-1470<\/cite>, Citadelles &amp; Mazenod,\u00a0<time>1996<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-85088-134-1\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-85088-134-1\"><span class=\"nowrap\">2-85088-134-1<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sudoc.fr\/004154185\" rel=\"nofollow\">004154185<\/a><\/span>)<\/small><\/span>.<span class=\"nowrap\" title=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\">\u00a0<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/20px-Icon_flat_design_plume.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/30px-Icon_flat_design_plume.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/40px-Icon_flat_design_plume.svg.png 2x\" alt=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"330\" data-file-height=\"158\" \/><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Michel_Laclotte,_1956\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Michel Laclotte\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michel_Laclotte\">Michel Laclotte<\/a>\u00a0(commissaire de l&rsquo;exposition),\u00a0<cite class=\"italique\">De Giotto \u00e0 Bellini\u00a0: les primitifs italiens dans les mus\u00e9es de France (2e \u00e9dition revue et corrig\u00e9e) [Exposition Mus\u00e9e de l&rsquo;Orangerie, 1956]<\/cite>, \u00c9ditions des Mus\u00e9es nationaux,\u00a0<time>1956<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sudoc.fr\/102373787\" rel=\"nofollow\">102373787<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\"><b>Compl\u00e9ments:<\/b><\/p>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span id=\"Hautec\u0153ur,_1931\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Louis Hautec\u0153ur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_Hautec%C5%93ur\">Louis Hautec\u0153ur<\/a>\u00a0(60 planches hors texte),\u00a0<cite class=\"italique\">Les Primitifs italiens<\/cite>, Laurens,\u00a0<time>1931<\/time>, 292\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sudoc.fr\/064649466\" rel=\"nofollow\">064649466<\/a><\/span>)<\/small><\/span>.<span class=\"nowrap\" title=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\">\u00a0<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/20px-Icon_flat_design_plume.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/30px-Icon_flat_design_plume.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/40px-Icon_flat_design_plume.svg.png 2x\" alt=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"330\" data-file-height=\"158\" \/><\/span><\/li>\n<li>La collection priv\u00e9e d&rsquo;Alexis Fran\u00e7ois Artaud de Montor,\u00a0<i>Peintres primitifs, collection de tableaux rapport\u00e9e d&rsquo;Italie par M. le Chevalier Artaud de Montor<\/i>, Paris, 1843 (cf. J.-B. Challamel), Base Joconde. Lire en ligne sur Gallica\u00a0:\u00a0<a class=\"external autonumber\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k55513584\" rel=\"nofollow\">[20]<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k55513584\">archive<\/a>]<\/small>, et sur Internet Archive\u00a0:\u00a0<a class=\"external autonumber\" href=\"https:\/\/archive.org\/details\/peintresprimitif00mont\" rel=\"nofollow\">[21]<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Farchive.org%2Fdetails%2Fpeintresprimitif00mont\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><span id=\"Panofsky1989\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Erwin_Panofsky1989\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Erwin Panofsky\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Erwin_Panofsky\">Erwin Panofsky<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Idea\u00a0: contribution \u00e0 l&rsquo;histoire du concept de l&rsquo;ancienne th\u00e9orie de l&rsquo;art<\/cite>, Gallimard,\u00a0<time>1989<\/time>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"premi\u00e8re\">1<sup>re<\/sup><\/abbr>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"\u00e9dition\">\u00e9d.<\/abbr>\u00a01924 (<abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : allemand\">(de)<\/abbr>))\u00a0<small>(<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sudoc.fr\/001520784\" rel=\"nofollow\">001520784<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>\u00a0et\u00a0<small>(<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.sudoc.fr\/005187346\" rel=\"nofollow\">005187346<\/a><\/span>)<\/small><\/li>\n<li><span id=\"Jameson,_Archer_et_Cavalcaselle,_1864_-_2011\" class=\"ouvrage\">Anna Jameson, Joseph Archer Crowe et\u00a0<a title=\"Giovanni Battista Cavalcaselle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Giovanni_Battista_Cavalcaselle\">Giovanni Battista Cavalcaselle<\/a>\u00a0(Copie de deux \u00e9crits de 1864, l&rsquo;un par\u00a0<a title=\"Anna Brownell Jameson\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Anna_Brownell_Jameson\">Anna Brownell Jameson<\/a>, l&rsquo;autre par Arthur Crowe (1825 &#8211; 1896)<sup id=\"cite_ref-140\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_note-140\">113<\/a><\/sup>\u00a0et Giovanni Cavalcaselle (1820 \u2013 1897)),\u00a0<cite class=\"italique\">Les Primitifs italiens<\/cite>, Parkstone, cop. 2011, 199\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>, 29 cm\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-1-84484-866-9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-1-84484-866-9\"><span class=\"nowrap\">978-1-84484-866-9<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sudoc.fr\/159007356\" rel=\"nofollow\">159007356<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\"><b>Art et soci\u00e9t\u00e9:<\/b><\/p>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span id=\"Silvia_Diacciati_[et_al.],_2019\" class=\"ouvrage\">Silvia Diacciati, Enrico Faini, Lorenzo Tanzini, Sergio Tognetti (La soci\u00e9t\u00e9 et surtout les hommes d&rsquo;affaires florentins, commanditaires),\u00a0<cite class=\"italique\">Comme un arbre en fleurs\u00a0: Florence entre Moyen \u00c2ge et Renaissance<\/cite>, Universit\u00e9 Grenoble Alpes,\u00a0<time>2019<\/time>, 288\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>, 22 cm\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-37747-028-0\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-37747-028-0\"><span class=\"nowrap\">978-2-37747-028-0<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sudoc.fr\/237071487\" rel=\"nofollow\">237071487<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Patrick_Boucheron,_2013\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Patrick Boucheron\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Patrick_Boucheron\">Patrick Boucheron<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Conjurer la peur. Sienne, 1338\u00a0: Essai sur la force politique des images<\/cite>, Seuil,\u00a0<time>2013<\/time>, 285\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>, 26 cm\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-02-113499-5\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-02-113499-5\"><span class=\"nowrap\">978-2-02-113499-5<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sudoc.fr\/174375980\" rel=\"nofollow\">174375980<\/a><\/span>)<\/small><\/span>.<span class=\"nowrap\" title=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\">\u00a0<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/20px-Icon_flat_design_plume.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/30px-Icon_flat_design_plume.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Icon_flat_design_plume.svg\/40px-Icon_flat_design_plume.svg.png 2x\" alt=\"Ouvrage utilis\u00e9 pour la r\u00e9daction de l'article\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"330\" data-file-height=\"158\" \/><\/span>. 2015, Points\u00a0<small>(<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.sudoc.fr\/186129866\" rel=\"nofollow\">186129866<\/a><\/span>)<\/small>\u00a0(\u00e0 propos de la dite \u00ab\u00a0<a title=\"All\u00e9gorie et effets du Bon et du Mauvais Gouvernement\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/All%C3%A9gorie_et_effets_du_Bon_et_du_Mauvais_Gouvernement\">fresque du bon gouvernement<\/a>\u00a0\u00bb)<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Notes_et_r\u00e9f\u00e9rences\"><span id=\"Notes_et_r.C3.A9f.C3.A9rences\"><\/span>Notes et r\u00e9f\u00e9rences<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Notes\">Notes<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"references-small decimal\">\n<div class=\"mw-references-wrap mw-references-columns\">\n<ol class=\"references\">\n<li id=\"cite_note-1\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-1\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">C\u2019est l\u2019activit\u00e9 en tant que peintre qui est concern\u00e9e, sachant que ces artistes en avaient plusieurs.\u00a0<a title=\"Filippo Brunelleschi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Filippo_Brunelleschi\">Filippo Brunelleschi<\/a>\u00a0est connu en tant qu&rsquo;architecte. Il \u00e9tait aussi sculpteur, peintre, et orf\u00e8vre.\u00a0<a title=\"Antonio Pollaiuolo\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antonio_Pollaiuolo\">Antonio Pollaiuolo<\/a>\u00a0est un peintre mais aussi sculpteur,\u00a0<a title=\"Gravure\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gravure\">graveur<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Orf\u00e8vrerie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Orf%C3%A8vrerie\">orf\u00e8vre<\/a>. Ils peuvent travailler sur divers supports et donc r\u00e9aliser des\u00a0<a title=\"Miniature (enluminure)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Miniature_(enluminure)\">miniatures<\/a>\u00a0comme des retables ou des fresques monumentales.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-5\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-5\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Que ce soit\u00a0<a title=\"Paolo Uccello\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paolo_Uccello\">Paolo Uccello<\/a>\u00a0ou\u00a0<a title=\"Piero della Francesca\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Piero_della_Francesca\">Piero della Francesca<\/a>,\u00a0<a title=\"L\u00e9onard de Vinci\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/L%C3%A9onard_de_Vinci\">L\u00e9onard de Vinci<\/a>\u00a0et tant d&rsquo;autres, ces artistes font un usage constant de la g\u00e9om\u00e9trie consid\u00e9r\u00e9e comme un art au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle\u00a0; en cela ils font tout comme leurs coll\u00e8gues fran\u00e7ais, dont\u00a0<a title=\"Jean Fouquet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Fouquet\">Jean Fouquet<\/a>\u00a0:\u00a0<span class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/essentiels.bnf.fr\/fr\/article\/3f09e3bc-20f1-47b2-894a-c352899211f7-art-geometrie\" rel=\"nofollow\"><cite>L\u2019art de g\u00e9om\u00e9trie<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fessentiels.bnf.fr%2Ffr%2Farticle%2F3f09e3bc-20f1-47b2-894a-c352899211f7-art-geometrie\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">Bnf Les Essentiels<\/span>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-11-06\" data-sort-value=\"2024-11-06\">6 novembre 2024<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-9\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-9\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">L&rsquo;arc en tiers-point est un arc dans lequel s&rsquo;inscrit un triangle \u00e9quilat\u00e9ral<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-18\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-18\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Cette fresque a \u00e9t\u00e9 restaur\u00e9e en 2024. Une vue de cette restauration a \u00e9t\u00e9 publi\u00e9e dans la\u00a0<a title=\"Presse en ligne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Presse_en_ligne\">presse en ligne<\/a>\u00a0:\u00a0<span id=\"Redazione2024\" class=\"ouvrage\">Redazione, \u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.finestresullarte.info\/fr\/art-ancien\/la-majeste-d-assise-de-cimabue-restauree-le-visage-original-de-saint-francois-devoile\" rel=\"nofollow\"><cite>La Majest\u00e9 d&rsquo;Assise de Cimabue restaur\u00e9e. Le visage original de saint Fran\u00e7ois d\u00e9voil\u00e9<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.finestresullarte.info%2Ffr%2Fart-ancien%2Fla-majeste-d-assise-de-cimabue-restauree-le-visage-original-de-saint-francois-devoile\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">Finestre sull&rsquo;arte<\/span>,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-02-16\" data-sort-value=\"2024-02-16\">16 f\u00e9vrier 2024<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2025-01-06\" data-sort-value=\"2025-01-06\">6 janvier 2025<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-21\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-21\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Le peintre est l&rsquo;un des premiers \u00e0 avoir d\u00e9compos\u00e9 en un\u00a0<a title=\"Poly\u00e8dre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Poly%C3%A8dre\">poly\u00e8dre<\/a>\u00a0\u00e0 facettes r\u00e9guli\u00e8res l&rsquo;armature servant de couvre-chef masculin florentin. Le mazzochio devient au XVe si\u00e8cle un objet autonome, digne de prendre place parmi les instruments scientifiques, les curiosit\u00e9s et les ouvrages savants les plus raffin\u00e9s, figur\u00e9s en trompe-l&rsquo;\u0153il dans les marquetteries d\u00e9corant\u00a0<a title=\"Studiolo italien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Studiolo_italien\">studioli<\/a>\u00a0ou sacristies.\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0:\u00a0<span id=\"2024\" class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/arts-graphiques.louvre.fr\/detail\/oeuvres\/1\/2692-Mazzocchio-vu-en-perspective\" rel=\"nofollow\"><cite>Paolo Uccelleo\u00a0: mazzocchio vu en perspective<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Farts-graphiques.louvre.fr%2Fdetail%2Foeuvres%2F1%2F2692-Mazzocchio-vu-en-perspective\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">Louvre, collections du d\u00e9partement des arts graphiques<\/span>,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-09-24\" data-sort-value=\"2024-09-24\">24 septembre 2024<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-12-19\" data-sort-value=\"2024-12-19\">19 d\u00e9cembre 2024<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-22\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-22\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Feuillet\u00a0: portion de la feuille obtenue apr\u00e8s pliage.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-37\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-37\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">La\u00a0<a title=\"La Vierge et l'Enfant entour\u00e9s d'anges, de saint Frediano et de saint Augustin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Vierge_et_l%27Enfant_entour%C3%A9s_d%27anges,_de_saint_Frediano_et_de_saint_Augustin\">Pala Barbadori<\/a>, au Louvre, est indiqu\u00e9e sur le site des Collections comme une \u00ab\u00a0huile (?) sur bois (peuplier)\u00a0\u00bb\u00a0<a class=\"external autonumber\" href=\"https:\/\/collections.louvre.fr\/ark:\/53355\/cl010064421\" rel=\"nofollow\">[1]<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fcollections.louvre.fr%2Fark%3A%2F53355%2Fcl010064421\">archive<\/a>]<\/small>. Quant \u00e0 la \u00ab\u00a0Madonne de la Mer\u00a0\u00bb, de la Galleria dell&rsquo;Accademia de Florence, bien qu&rsquo;elle apparaisse dans\u00a0<i>Renaissance Florence, the Age of Lorenzo de Medici<\/i>\u00a0( 1993,\u00a0<small>(<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.sudoc.fr\/011757396\" rel=\"nofollow\">011757396<\/a><\/span>)<\/small>) comme peinture non dat\u00e9e, \u00e0 l&rsquo;huile, n&rsquo;appara\u00eet plus ainsi sur le site de la\u00a0<a title=\"Web Gallery of Art\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Web_Gallery_of_Art\">Web Gallery of Art<\/a>, WGA, mais comme tempera sur bois dat\u00e9 1477\u00a0<a class=\"external autonumber\" href=\"https:\/\/www.wga.hu\/html_m\/b\/botticel\/21\/51madonn.html\" rel=\"nofollow\">[2]<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.wga.hu%2Fhtml_m%2Fb%2Fbotticel%2F21%2F51madonn.html\">archive<\/a>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-40\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-40\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Blanc de Saint-Jean\u00a0: Isabelle Lamour,\u00a0<i>Le blanc de Saint-Jean d\u2019apr\u00e8s Cennino Cennini<\/i>, 2013\u00a0:\u00a0<a class=\"external autonumber\" href=\"https:\/\/iconeslamour.wordpress.com\/2013\/12\/04\/le-blanc-de-saint-jean-dapres-cennino-cennini\/\" rel=\"nofollow\">[3]<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Ficoneslamour.wordpress.com%2F2013%2F12%2F04%2Fle-blanc-de-saint-jean-dapres-cennino-cennini%2F\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-41\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-41\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Sur les termes\u00a0<i>disegno<\/i>\u00a0et\u00a0<i>sfumato<\/i>\u00a0voir\u00a0:\u00a0<span id=\"Pedretti_et_Temperini,_2017\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Carlo Pedretti\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Carlo_Pedretti\">Carlo Pedretti<\/a>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"traduction\">trad.<\/abbr>\u00a0de l&rsquo;italien par Renaud Temperini),\u00a0<cite class=\"italique\">L\u00e9onard de Vinci\u00a0: L&rsquo;art du dessin<\/cite>\u00a0[\u00ab\u00a0<span class=\"lang-it\" lang=\"it\">Leonardo, l&rsquo;arte del disegno<\/span>\u00a0\u00bb], Citadelles et Mazenot,\u00a0<time>2017<\/time>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"premi\u00e8re\">1<sup>re<\/sup><\/abbr>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"\u00e9dition\">\u00e9d.<\/abbr>\u00a02014), 240\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782850887253\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782850887253\"><span class=\"nowrap\">9782850887253<\/span><\/a>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-45\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-45\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Un cuspide d\u00e9signe le panneau en forme de\u00a0<a title=\"Gable (architecture)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gable_(architecture)\">g\u00e2bles<\/a>\u00a0dans un polyptyque. (<span id=\"Mendelssohn2020\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Stephane_Mendelssohn2020\" class=\"ouvrage\">Stephane Mendelssohn, \u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/provincedesienne.com\/2020\/04\/19\/cuspide-2\/\" rel=\"nofollow\"><cite>Cuspide<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fprovincedesienne.com%2F2020%2F04%2F19%2Fcuspide-2%2F\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">Guide artistique de la Province de Sienne<\/span>,\u00a0<time>2020<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-11-21\" data-sort-value=\"2024-11-21\">21 novembre 2024<\/time>)<\/small><\/span><\/span>.)<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-47\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-47\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Arasse1992\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Daniel_Arasse1992\" class=\"ouvrage\">Daniel Arasse (plusieurs r\u00e9\u00e9ditions),\u00a0<cite class=\"italique\">Le d\u00e9tail\u00a0: pour une histoire rapproch\u00e9e de la peinture<\/cite>, Flammarion,\u00a0<time>1992<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-08-010962-6\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-08-010962-6\"><span class=\"nowrap\">2-08-010962-6<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sudoc.fr\/002646838\" rel=\"nofollow\">002646838<\/a><\/span>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a084 (sur la mouche d&rsquo;\u00c9dimbourg)<\/span><\/span>, 1996\u00a0<small>(<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.sudoc.fr\/003874222\" rel=\"nofollow\">003874222<\/a><\/span>)<\/small>, 2008\u00a0<small>(<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.sudoc.fr\/131937065\" rel=\"nofollow\">131937065<\/a><\/span>)<\/small>, 2014\u00a0<small>(<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.sudoc.fr\/181612658\" rel=\"nofollow\">181612658<\/a><\/span>)<\/small>, 2021\u00a0<small>(<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.sudoc.fr\/254141242\" rel=\"nofollow\">254141242<\/a><\/span>)<\/small>, 2024\u00a0<small>(<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.sudoc.fr\/279451237\" rel=\"nofollow\">279451237<\/a><\/span>)<\/small>. Autres mouches indiqu\u00e9es par D. Arasse\u00a0: Carlo Crivelli,\u00a0<a title=\"Fichier:Carlo Crivelli 068.jpg\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fichier:Carlo_Crivelli_068.jpg\">La Vierge \u00e0 l&rsquo;Enfant. 1473. D\u00e9trempe et or sur bois. , H 36,5\u00a0; l 23,5 cm. Metropolitan Museum of Art<\/a>\u00a0;\u00a0<span class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/art.rmngp.fr\/fr\/library\/artworks\/antonio-cicognara_lettre-ornee-e-roi-david-agenouille-en-priere_peinture-sur-papier_velin-parchemin\" rel=\"nofollow\"><cite>Lettre orn\u00e9e E\u00a0: roi David agenouill\u00e9 en pri\u00e8re<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fart.rmngp.fr%2Ffr%2Flibrary%2Fartworks%2Fantonio-cicognara_lettre-ornee-e-roi-david-agenouille-en-priere_peinture-sur-papier_velin-parchemin\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">RMN images d&rsquo;art<\/span>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2025-01-05\" data-sort-value=\"2025-01-05\">5 janvier 2025<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-49\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-49\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">La tradition romaine opposait, dans les parties hautes de la nef, les sc\u00e8nes de l\u2019Ancient et du Nouveau Testament\u00a0:\u00a0<a title=\"Fichier:Giovanni Battista Piranesi, St. Paolo fuori le Mura Interior.png\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fichier:Giovanni_Battista_Piranesi,_St._Paolo_fuori_le_Mura_Interior.png\">Rome. San Paolo fuori le mura<\/a>, vue de la nef avant l\u2019incendie de 1823.\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Piranese\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Piranese\">Piranese<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-60\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-60\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Laurent le Magnifique avait h\u00e9rit\u00e9 de la collection de\u00a0<a title=\"Cosme de M\u00e9dicis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cosme_de_M%C3%A9dicis\">Cosme de M\u00e9dicis<\/a>, son p\u00e8re, mais elle venait du premier collectionneur d&rsquo;antiquit\u00e9s\u00a0<a title=\"Niccol\u00f2 Niccoli\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Niccol%C3%B2_Niccoli\">Niccol\u00f2 Niccoli<\/a>. L&rsquo;inventaire de l&rsquo;\u00e9poque \u00e9voque les bronzes et les m\u00e9dailles (les monnaies) mais les marbres n&rsquo;y ont malheureusement pas trouv\u00e9 place\u00a0: on les consid\u00e9rait, sans doute, comme objets de trop peu de valeur.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-66\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-66\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Ces collections princi\u00e8res se sont maintenues dans les familles et se sont fondues dans les mus\u00e9es au moment de leur cr\u00e9ation, essentiellement aux\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"18\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0et\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"19\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIX<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cles.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-67\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-67\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Apollonio di Giovanni\u00a0: voir aussi son \u00ab\u00a0Triomphe de l&rsquo;Amour\u00a0\u00bb, \u00e0 la National Gallery\u00a0:\u00a0<a class=\"external autonumber\" href=\"https:\/\/www.nationalgallery.org.uk\/paintings\/workshop-of-apollonio-di-giovanni-and-workshop-of-marco-del-buono-birth-tray-the-triumph-of-love\" rel=\"nofollow\">[4]<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.nationalgallery.org.uk%2Fpaintings%2Fworkshop-of-apollonio-di-giovanni-and-workshop-of-marco-del-buono-birth-tray-the-triumph-of-love\">archive<\/a>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-70\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-70\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Royal Collection\u00a0: Mantegna Gallery\u00a0: en d\u00e9p\u00f4t de 2023 \u00e0 2026, \u00e0 la\u00a0<a title=\"National Gallery\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/National_Gallery\">National Gallery<\/a>\u00a0pour 6 toiles (la 7e \u00e0 l&rsquo;\u00e9tude)\u00a0:\u00a0<a class=\"external autonumber\" href=\"https:\/\/www.hrp.org.uk\/hampton-court-palace\/whats-on\/mantegna-gallery\/#gs.iw3x1i\" rel=\"nofollow\">[5]<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.hrp.org.uk%2Fhampton-court-palace%2Fwhats-on%2Fmantegna-gallery%2F%23gs.iw3x1i\">archive<\/a>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-79\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-79\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">\u00c0 propos de l&rsquo;image (en tant que repr\u00e9sentation spirituelle) et de l&rsquo;ic\u00f4ne (en tant que repr\u00e9sentation visible) dans la culture catholique d&rsquo;apr\u00e8s le\u00a0<a title=\"Deuxi\u00e8me concile de Nic\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Deuxi%C3%A8me_concile_de_Nic%C3%A9e\">deuxi\u00e8me concile de Nic\u00e9e<\/a>, contre les\u00a0<a title=\"Iconoclasme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Iconoclasme#L'iconoclasme_byzantin\">iconoclastes<\/a>\u00a0:\u00a0<span id=\"Nic\u00e9phore1989\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Nic\u00e9phore Ier de Constantinople\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nic%C3%A9phore_Ier_de_Constantinople\">Nic\u00e9phore<\/a>\u00a0(<i>Antirrh\u00e9tiques<\/i>\u00a0: traduction du grec, pr\u00e9sentation et notes par\u00a0<a title=\"Marie-Jos\u00e9 Mondzain\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marie-Jos%C3%A9_Mondzain\">Marie-Jos\u00e9 Mondzain-Baudinet<\/a>),\u00a0<cite class=\"italique\">Discours contre les iconoclastes<\/cite>, \u00c9ditions Klincksieck,\u00a0<time>1989<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-252-02669-3\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-252-02669-3\"><span class=\"nowrap\">2-252-02669-3<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sudoc.fr\/001528947\" rel=\"nofollow\">001528947<\/a><\/span>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a024<\/span>\u00a0: in \u00ab\u00a0Pr\u00e9sentation\u00a0\u00bb\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0L&rsquo;image, en tant qu&rsquo;image naturelle c&rsquo;est le Fils en tant qu&rsquo;il est image du P\u00e8re. C&rsquo;est le seul et unique cas o\u00f9 image et mod\u00e8le sont non seulement identiques mais consubstanciels, puisque le P\u00e8re et le Fils sont un seul et m\u00eame Dieu. [&#8230;] (Concernant) l&rsquo;ic\u00f4ne, c&rsquo;est-\u00e0-dire l&rsquo;image artificielle [&#8230;] il n&rsquo;y a pas d&rsquo;h\u00e9t\u00e9rog\u00e9n\u00e9it\u00e9 entre l&rsquo;ic\u00f4ne et la divinit\u00e9 qu&rsquo;elle rend visible, mais ce qu&rsquo;elle rend visible n&rsquo;est pas tout l&rsquo;invisible de la divinit\u00e9, seulement la filiation incarnationnelle. La filiation est elle-m\u00eame relation de toute \u00e9ternit\u00e9 et l&rsquo;incarnation de cette relation filiale ouvre \u00e0 l&rsquo;image qu&rsquo;est le Fils de Dieu, son destin ic\u00f4nique. (Concernant la relation ic\u00f4ne\/image)\u00a0: L&rsquo;invisibilt\u00e9 de l&rsquo;image est \u00e0 la source de la visibilit\u00e9 de l&rsquo;ic\u00f4ne. La relation est donc \u00e9tablie par le regard, c&rsquo;est-\u00e0-dire la nature spirituelle de la vision du contemplateur\u00a0\u00bb<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-85\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-85\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">C\u00f4t\u00e9 droit peint en 1416, par les fr\u00e8res Salimbeni. Voir les corps des baptis\u00e9s et leurs attitudes\u00a0:\u00a0<span id=\"2023\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : n\u00e9erlandais\">(nl)<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/taste-italy.be\/het-oratorio-di-san-giovanni-battista-urbino\/\" rel=\"nofollow\"><cite lang=\"nl\">Toeristische toppers: Het Oratorio di San Giovanni Battista (Urbino)<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Ftaste-italy.be%2Fhet-oratorio-di-san-giovanni-battista-urbino%2F\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2023<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-12-22\" data-sort-value=\"2024-12-22\">22 d\u00e9cembre 2024<\/time>)<\/small><\/span>. Voir aussi\u00a0:\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Steffi_Roettgen,_1996\">Steffi Roettgen, 1996<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a060-77\u00a0: \u00ab\u00a0Oratoire San Giovanni Battista\u00a0\u00bb.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-97\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-97\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Une copie romaine de l&rsquo;original hell\u00e9nistique repr\u00e9sentant les trois Gr\u00e2ces &#8211; ou les\u00a0<a title=\"Charites\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charites\">Charites<\/a>\u00a0(sing. Charis) &#8211; du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">II<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle avant l&rsquo;\u00e8re commune, appartenait \u00e0 Francesco Todeschini, archev\u00eaque de Sienne et cardinal en 1460, puis pape\u00a0<a title=\"Pie III\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pie_III\">Pie III<\/a>. Il la fit placer dans la biblioth\u00e8que de la cath\u00e9drale qui conservait la pr\u00e9cieuse collection de manuscrits du pape\u00a0<a title=\"Pie II\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pie_II\">Pie II<\/a>, pape dont il \u00e9tait le neveu. (<span id=\"Mendelssohn2019\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Stephane_Mendelssohn2019\" class=\"ouvrage\">Stephane Mendelssohn, \u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/provincedesienne.com\/2019\/07\/14\/les-trois-graces\/\" rel=\"nofollow\"><cite>Copia romana da originale ellenistico del III secolo, \u00ab\u00a0Tre Grazie\u00a0\u00bb<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fprovincedesienne.com%2F2019%2F07%2F14%2Fles-trois-graces%2F\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">Province de Sienne<\/span>,\u00a0<time>2019<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-11-28\" data-sort-value=\"2024-11-28\">28 novembre 2024<\/time>)<\/small><\/span><\/span>. L&rsquo;original des Trois Gr\u00e2ces aurait \u00e9t\u00e9 r\u00e9alis\u00e9\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0par un\u00a0<a title=\"Sculpture hell\u00e9nistique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sculpture_hell%C3%A9nistique\">sculpteur hell\u00e9nistique<\/a>\u00a0au go\u00fbt\u00a0<a title=\"\u00c9clectisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89clectisme\">\u00e9clectique<\/a>\u00a0comme le fameux\u00a0<a title=\"Pasit\u00e9l\u00e8s\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pasit%C3%A9l%C3%A8s\">Pasit\u00e9l\u00e8s<\/a>\u00a0\u00bb<\/span>. Elle offrent des variantes de l&rsquo;<a title=\"Aphrodite de Cnide\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aphrodite_de_Cnide\">Aphrodite de Cnide<\/a>, mais avec un allongement des corps dispos\u00e9s sur un plan qui joue avec la conception du corps en deux faces. (<span id=\"Bormand,_Beatrice_Paolozzi_Strozzi_et_Francesca_Tasso,_dir.2020\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Marc_Bormand,_Beatrice_Paolozzi_Strozzi_et_Francesca_Tasso,_dir.2020\" class=\"ouvrage\">Marc Bormand, Beatrice Paolozzi Strozzi et Francesca Tasso, dir.,\u00a0<cite class=\"italique\">Le corps et l&rsquo;\u00e2me\u00a0: de Donatello \u00e0 Michel-Ange\u00a0: sculptures italiennes de la Renaissance [exposition]<\/cite>, Louvre \u00e9ditions et Officina libraria,\u00a0<time>2020<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-35031-697-0\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-35031-697-0\"><span class=\"nowrap\">978-2-35031-697-0<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sudoc.fr\/250229188\" rel=\"nofollow\">250229188<\/a><\/span>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0146<\/span><\/span>).<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-100\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-100\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Fuyante\u00a0: [En parlant d&rsquo;une ligne, d&rsquo;un plan de l&rsquo;espace] Qui semble s&rsquo;enfoncer vers l&rsquo;arri\u00e8re-plan. (CNRTL\u00a0:\u00a0<a class=\"external autonumber\" href=\"https:\/\/www.cnrtl.fr\/lexicographie\/fuyante\" rel=\"nofollow\">[6]<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.cnrtl.fr%2Flexicographie%2Ffuyante\">archive<\/a>]<\/small>).<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-107\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-107\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Cette peinture, selon Daniel Arasse, condense ce que l&rsquo;on a appel\u00e9 la civilisation math\u00e9matique d&rsquo;<a title=\"Urbino\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Urbino\">Urbino<\/a>, r\u00e9unie autour du duc Fr\u00e9d\u00e9ric de Montefeltro. Il y a aussi ce que l&rsquo;on ne voit plus\u00a0: en effet, on pouvait lire encore au si\u00e8cle dernier, sur le cadre, l\u2019inscription\u00a0<i>Convenerunt in unum<\/i>\u00a0(latin, traduction\u00a0: \u00ab\u00a0Ils se sont r\u00e9unis comme un seul\u00a0\u00bb ou \u00ab\u00a0Ils se mirent d\u2019accord et s\u2019alli\u00e8rent\u00a0\u00bb). Ces quelques mots sont \u00e9nigmatiques. Mais dans le contexte du tableau, Daniel Arasse, comme Carlo Ginzburg, retient la possible allusion \u00e0 un \u00e9v\u00e8nement contemporain dans ce\u00a0<i>Convenerunt in unum<\/i>\u00a0: le\u00a0<a title=\"Concile de B\u00e2le-Ferrare-Florence-Rome\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Concile_de_B%C3%A2le-Ferrare-Florence-Rome#Ferrare-Florence\">concile de 1439 \u00e0 Florence<\/a>\u00a0&#8211; inspir\u00e9 et financ\u00e9 par Cosme de M\u00e9dicis &#8211; qui voyait la rencontre des \u00c9glises d&rsquo;Orient et d&rsquo;Occident mais qui pr\u00e9c\u00e9da la\u00a0<a title=\"Chute de Constantinople\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chute_de_Constantinople\">chute de Constantinople<\/a>\u00a0en 1453 (<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Daniel_Arasse,_2008\">Daniel Arasse, 2008<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0206-207). Celle-ci aurait \u00e9t\u00e9 pressentie auparavant par les pertes humaines et les humiliations inflig\u00e9es \u00e0 la chr\u00e9tient\u00e9 d&rsquo;Orient ( l&rsquo;<a title=\"Empire byzantin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Empire_byzantin\">Empire byzantin<\/a>\u00a0\u00e9tait attaqu\u00e9 depuis longtemps ). Ces pertes humaines et humiliations seraient repr\u00e9sent\u00e9es dans le tableau sous la forme symbolique de la Flagellation du Christ. La figure de\u00a0<a title=\"Ponce Pilate\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ponce_Pilate\">Ponce Pilate<\/a>\u00a0porte d&rsquo;ailleurs un chapeau byzantin\u00a0: l&#8217;empereur, en Ponce Pilate, serait tenu responsable de tout cela par son inflexibilit\u00e9 lors du concile de 1439.(<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Carlo_Ginzburg,_1983\">Carlo Ginzburg, 1983<\/a>).<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-109\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-109\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"Georges Didi-Huberman\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Georges_Didi-Huberman\">Georges Didi-Huberman<\/a>\u00a0a d\u00e9velopp\u00e9 ce concept de \u00ab\u00a0dissemblance\u00a0\u00bb en particulier \u00e0 propos de son \u00e9tude des peintures de Fra Angelico, dans\u00a0<i><a title=\"Fra Angelico : Dissemblance et figuration\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fra_Angelico_:_Dissemblance_et_figuration\">Fra Angelico\u00a0: Dissemblance et figuration<\/a><\/i>, en 1990. Sur les termes que ces auteurs emploient, \u00ab\u00a0<i>figura<\/i>\u00a0\u00bb, \u00ab\u00a0dissemblance\u00a0\u00bb, on peut lire\u00a0: Bouvier Mathieu, \u00ab\u00a0Un geste figural. Fra Angelico, La Madone des ombres\u00a0\u00bb\u00a0<a class=\"external autonumber\" href=\"http:\/\/www.pourunatlasdesfigures.net\/element\/un-geste-figural-fra-angelico-la-madone-des-ombres\" rel=\"nofollow\">[7]<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.pourunatlasdesfigures.net%2Felement%2Fun-geste-figural-fra-angelico-la-madone-des-ombres\">archive<\/a>]<\/small>, in www.pourunatlasdesfigures.net, dir. Mathieu Bouvier, La Manufacture, Lausanne (He.so) 2018, consult\u00e9 en ligne le 14\/12\/2024.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-123\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-123\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Patrick Boucheron d\u00e9signe le personnage qui domine cette assembl\u00e9e comme un \u00ab\u00a0v\u00e9n\u00e9rable vieillard\u00a0\u00bb, sans plus de pr\u00e9cision. Il pourrait repr\u00e9senter le Bien commun. Quant \u00e0 la femme appuy\u00e9e sur son coude, au centre, elle incarne l&rsquo;All\u00e9gorie de la Paix (<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Patrick_Boucheron,_2013\">Patrick Boucheron, 2013<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0171).<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-127\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-127\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Un attribut, dans ce contexte, est un objet symbolique associ\u00e9 \u00e0 une figure humaine permettant de la reconna\u00eetre\u00a0: comme la couronne permet de reconna\u00eetre le roi.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-132\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-132\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><i>Comme le bienheureux saint Fran\u00e7ois priait devant le Crucifix, une voix lui vint de la croix qui, par trois fois, lui dit, faisant allusion \u00e0 l&rsquo;\u00e9glise de Rome\u00a0: \u00ab\u00a0Fran\u00e7ois va, sauve ma maison qui toute se d\u00e9truit\u00a0\u00bb. L&rsquo;\u00e9difice repr\u00e9sente la\u00a0<a title=\"Chapelle Saint-Damien d'Assise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chapelle_Saint-Damien_d%27Assise\">chapelle San Damiano<\/a>\u00a0(Saint Damien) pr\u00e8s d&rsquo;Assise, comme si elle \u00e9tait en ruine<\/i>\u00a0:\u00a0<span id=\"Le_Goff1999\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jacques_Le_Goff1999\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Jacques Le Goff\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Le_Goff\">Jacques Le Goff<\/a>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0Chapitre II. \u00c0 la recherche du vrai saint Fran\u00e7ois\u00a0\u00bb<\/cite>, dans Jacques Le Goff,\u00a0<cite class=\"italique\">Saint Fran\u00e7ois d&rsquo;Assise<\/cite>, Gallimard,\u00a0<time>1999<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sudoc.fr\/04787273X\" rel=\"nofollow\">04787273X<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/shs.cairn.info\/saint-francois-d-assise--9782070456871-page-38?lang=fr\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fshs.cairn.info%2Fsaint-francois-d-assise--9782070456871-page-38%3Flang%3Dfr\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a038 \u00e0 119<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-133\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-133\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Dans ce cas on entend par \u00ab\u00a0perspective empirique\u00a0\u00bb le fait que les\u00a0<a title=\"Ligne de fuite\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ligne_de_fuite\">lignes de fuite<\/a>\u00a0se croisent approximativement dans la m\u00eame r\u00e9gion de l&rsquo;espace repr\u00e9sent\u00e9, et qu&rsquo;il n&rsquo;y ait pas de ligne d&rsquo;horizon, figur\u00e9e ou th\u00e9orique. Daniel Arasse fait allusion \u00e0\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0l&#8217;emploi, empirique mais convaincant, d&rsquo;une \u00ab\u00a0perspective\u00a0\u00bb centralis\u00e9e.\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0(<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Daniel_Arasse,_1997\">Daniel Arasse, 1997<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0248).<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<ol class=\"references\">\n<li id=\"cite_note-Daniel_Arasse,_1997231-2\"><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Daniel_Arasse,_1997\">Daniel Arasse, 1997<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr> 231.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Daniel_Arasse,_2008104-3\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Daniel_Arasse,_2008104_3-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Daniel_Arasse,_2008\">Daniel Arasse, 2008<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0104.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-4\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-4\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Cristina Acidini dans\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Bormand_et_Paolozzi_Strozzi,_2013\">Bormand et Paolozzi Strozzi, 2013<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0Pr\u00e9faces<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Daniel_Arasse,_2008102-106-6\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Daniel_Arasse,_2008102-106_6-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Daniel_Arasse,_2008\">Daniel Arasse, 2008<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0102-106.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Daniel_Arasse,_2008107-7\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Daniel_Arasse,_2008107_7-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Daniel_Arasse,_2008\">Daniel Arasse, 2008<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0107.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Nadeije_Laneyrie-Dagen,_201018-19-8\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Nadeije_Laneyrie-Dagen,_201018-19_8-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Nadeije_Laneyrie-Dagen,_2010\">Nadeije Laneyrie-Dagen, 2010<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a018-19.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-10\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-10\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/pop.culture.gouv.fr\/notice\/joconde\/07480042315\" rel=\"nofollow\"><cite>Arc bris\u00e9 trilob\u00e9<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fpop.culture.gouv.fr%2Fnotice%2Fjoconde%2F07480042315\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">Minist\u00e8re de la Culture\u00a0: Plateforme ouverte du patrimoine<\/span>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2025-01-16\" data-sort-value=\"2025-01-16\">16 janvier 2025<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-E._M\u0153nch_(dir.),_2012200-207-11\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-E._M%C5%93nch_(dir.),_2012200-207_11-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#E._M%C5%93nch_(dir.),_2012\">E. M\u0153nch (dir.), 2012<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0200-207.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-12\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-12\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Paolucci2020\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Antonio_Paolucci2020\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Antonio Paolucci\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antonio_Paolucci\">Antonio Paolucci<\/a>, \u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.finestresullarte.info\/fr\/oeuvres-et-artistes\/le-triomphe-de-la-mort-chef-d-oeuvre-de-bonamico-buffalmacco-dans-le-cimetiere-de-pise\" rel=\"nofollow\"><cite>Le Triomphe de la mort, chef-d&rsquo;\u0153uvre de Bonamico Buffalmacco dans le cimeti\u00e8re de Pise<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.finestresullarte.info%2Ffr%2Foeuvres-et-artistes%2Fle-triomphe-de-la-mort-chef-d-oeuvre-de-bonamico-buffalmacco-dans-le-cimetiere-de-pise\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">Finestre sull&rsquo;Arte<\/span>,\u00a0<time>2020<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-12-05\" data-sort-value=\"2024-12-05\">5 d\u00e9cembre 2024<\/time>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Nathalie_Volle_et_al.,_2000112-114-13\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Nathalie_Volle_et_al.,_2000112-114_13-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Nathalie_Volle_et_al.,_2000\">Nathalie Volle et al., 2000<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0112-114.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-14\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-14\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Thomas Bohl. Grande galerie (revue). n\u00b0 55, \u00c9t\u00e9 2021\u00a0: \u00ab\u00a0Revoir le salon carr\u00e9 &#8211; Les Primitifs italiens\u00a0\u00bb. Aussi\u00a0: Corentin Dury, La red\u00e9couverte des Primitifs italiens entre fin\u00a0<a title=\"XVIIIe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/XVIIIe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"18\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr><\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"XIXe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/XIXe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"19\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIX<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr><\/a>\u00a0si\u00e8cles. Soci\u00e9t\u00e9 des amis du Mus\u00e9e des Beaux-Arts de Bordeaux. 2023.\u00a0<a class=\"external autonumber\" href=\"https:\/\/amis-musees-bordeaux.com\/conferences\/la-redecouverte-des-primitifs-italiens-entre-fin-du-xviiie-et-xixe-siecles\/\" rel=\"nofollow\">[8]<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Famis-musees-bordeaux.com%2Fconferences%2Fla-redecouverte-des-primitifs-italiens-entre-fin-du-xviiie-et-xixe-siecles%2F\">archive<\/a>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Hautec\u0153ur,_1931pr\u00e9face-15\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Hautec%C5%93ur,_1931pr%C3%A9face_15-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Hautec%C5%93ur,_1931\">Hautec\u0153ur, 1931<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0pr\u00e9face.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Daniel_Arasse,_200812-16\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Daniel_Arasse,_200812_16-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Daniel_Arasse,_200812_16-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Daniel_Arasse,_2008\">Daniel Arasse, 2008<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a012.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-E._M\u0153nch_(dir.),_2012-17\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-E._M%C5%93nch_(dir.),_2012_17-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#E._M%C5%93nch_(dir.),_2012\">E. M\u0153nch (dir.), 2012<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Lizzie_Boubli,_200327-19\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Lizzie_Boubli,_200327_19-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Lizzie_Boubli,_200327_19-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Lizzie_Boubli,_2003\">Lizzie Boubli, 2003<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a027.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Lizzie_Boubli,_200330-20\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Lizzie_Boubli,_200330_20-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Lizzie_Boubli,_2003\">Lizzie Boubli, 2003<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a030.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-23\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-23\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Louvre Collections\u00a0:\u00a0<a class=\"external autonumber\" href=\"https:\/\/collections.louvre.fr\/ark:\/53355\/cl020003477\" rel=\"nofollow\">[9]<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fcollections.louvre.fr%2Fark%3A%2F53355%2Fcl020003477\">archive<\/a>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-24\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-24\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Lizzie_Boubli,_2003\" class=\"ouvrage\">Lizzie Boubli,\u00a0<cite class=\"italique\">L&rsquo;atelier du dessin italien \u00e0 la Renaissance\u00a0: variante et variation<\/cite>, CNRS ed.,\u00a0<time>2003<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-271-06112-1\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-271-06112-1\"><span class=\"nowrap\">2-271-06112-1<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sudoc.fr\/072328843\" rel=\"nofollow\">072328843<\/a><\/span>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-25\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-25\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Chastel1963\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Andr\u00e9_Chastel1963\" class=\"ouvrage\">Andr\u00e9 Chastel, \u00ab\u00a0<cite>Simone Martini perdu et retrouv\u00e9<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Le Monde<\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1963-11-22\" data-sort-value=\"1963-11-22\">22 novembre 1963<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.lemonde.fr\/archives\/article\/1963\/11\/22\/simone-martini-perdu-et-retrouve_2218692_1819218.html\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Farchives%2Farticle%2F1963%2F11%2F22%2Fsimone-martini-perdu-et-retrouve_2218692_1819218.html\">archive<\/a>]<\/small>, consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-12-06\" data-sort-value=\"2024-12-06\">6 d\u00e9cembre 2024<\/time>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-26\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-26\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2024\/2025\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.fondationcustodia.fr\/IMG\/pdf\/livret_boijmans_eng.pdf\" rel=\"nofollow\"><cite lang=\"en\">Italian Renaissance Drawings from Museum Boijmans Van Beuningen<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.fondationcustodia.fr%2FIMG%2Fpdf%2Flivret_boijmans_eng.pdf\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">Fondation Custodia.fr<\/span>, 2024\/2025\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-12-07\" data-sort-value=\"2024-12-07\">7 d\u00e9cembre 2024<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Andr\u00e9_Chastel,_1963-27\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Andr%C3%A9_Chastel,_1963_27-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Andr%C3%A9_Chastel,_1963\">Andr\u00e9 Chastel, 1963<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Catherine_Loisel_et_Pascal_Torres,_2011126-28\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Catherine_Loisel_et_Pascal_Torres,_2011126_28-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Catherine_Loisel_et_Pascal_Torres,_2011\">Catherine Loisel et Pascal Torres, 2011<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0126.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Catherine_Loisel_et_Pascal_Torres,_201111-15_et_142-29\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Catherine_Loisel_et_Pascal_Torres,_201111-15_et_142_29-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Catherine_Loisel_et_Pascal_Torres,_2011\">Catherine Loisel et Pascal Torres, 2011<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a011-15 et 142.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-30\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-30\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/collections.louvre.fr\/ark:\/53355\/cl020002127\" rel=\"nofollow\"><cite>Trois nus masculins, de face, de dos, de profil\u00a0; deux \u00e9tudes de bras<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fcollections.louvre.fr%2Fark%3A%2F53355%2Fcl020002127\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">Louvre. Collections<\/span>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-12-17\" data-sort-value=\"2024-12-17\">17 d\u00e9cembre 2024<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Nadeije_Laneyrie-Dagen,_201026-27-31\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Nadeije_Laneyrie-Dagen,_201026-27_31-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Nadeije_Laneyrie-Dagen,_2010\">Nadeije Laneyrie-Dagen, 2010<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a026-27.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-32\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-32\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/codex-atlanticus.ambrosiana.it\/#\/\" rel=\"nofollow\"><cite lang=\"en\">Codex Atlanticus\u00a0: Explorez la plus grande collection existante d&rsquo;\u00e9crits et de dessins de L\u00e9onard de Vinci<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fcodex-atlanticus.ambrosiana.it%2F%23%2F\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">codex-atlanticus.ambrosiana.it<\/span>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-07-20\" data-sort-value=\"2024-07-20\">20 juillet 2024<\/time>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-33\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-33\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2012\" class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.cite-sciences.fr\/au-programme\/expos-temporaires\/leonard-de-vinci\/manuscrits-leonard-vinci\/acc\/fleurs-souder-sol-plomb-toit.html\" rel=\"nofollow\"><cite>L\u00e9onard de Vinci\u00a0: projets, dessins, machines<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.cite-sciences.fr%2Fau-programme%2Fexpos-temporaires%2Fleonard-de-vinci%2Fmanuscrits-leonard-vinci%2Facc%2Ffleurs-souder-sol-plomb-toit.html\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">Cit\u00e9 des Sciences<\/span>,\u00a0<time>2012<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-12-04\" data-sort-value=\"2024-12-04\">4 d\u00e9cembre 2024<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-34\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-34\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Louvre Collections\u00a0:\u00a0<a class=\"external autonumber\" href=\"https:\/\/collections.louvre.fr\/ark:\/53355\/cl020145895\" rel=\"nofollow\">[10]<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fcollections.louvre.fr%2Fark%3A%2F53355%2Fcl020145895\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-35\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-35\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Nadeije_Laneyrie-Dagen,_2010\" class=\"ouvrage\">Nadeije Laneyrie-Dagen (avec la participation de\u00a0<a title=\"Philippe Dagen\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_Dagen\">Philippe Dagen<\/a>\u00a0et de\u00a0<a title=\"Pierre Wat\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Wat\">Pierre Wat<\/a>),\u00a0<cite class=\"italique\">Lire la peinture. Tome 2, Dans le secret des ateliers<\/cite>, Larousse,\u00a0<time>2010<\/time>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"premi\u00e8re\">1<sup>re<\/sup><\/abbr>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"\u00e9dition\">\u00e9d.<\/abbr>\u00a02004)\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-03-585498-8\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-03-585498-8\"><span class=\"nowrap\">978-2-03-585498-8<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sudoc.fr\/151684715\" rel=\"nofollow\">151684715<\/a><\/span>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a043 et 34<\/span>. 2007\u00a0<small>(<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.sudoc.fr\/11612265X\" rel=\"nofollow\">11612265X<\/a><\/span>)<\/small>, 2004\u00a0<small>(<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.sudoc.fr\/08029216X\" rel=\"nofollow\">08029216X<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Nadeije_Laneyrie-Dagen,_201016-17-36\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Nadeije_Laneyrie-Dagen,_201016-17_36-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Nadeije_Laneyrie-Dagen,_2010\">Nadeije Laneyrie-Dagen, 2010<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a016-17.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Le_Cose_de_Fiandra_que_allora_sola_erano_in_prezzo._La_faveur_de_l'art_flamand_et_la_diffusion_de_la_peinture_\u00e0_l'huile_dans_l\u2019Italie_du_Quattrocento-38\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Le_Cose_de_Fiandra_que_allora_sola_erano_in_prezzo._La_faveur_de_l'art_flamand_et_la_diffusion_de_la_peinture_%C3%A0_l'huile_dans_l%E2%80%99Italie_du_Quattrocento_38-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Allart2014\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Dominique_Allart2014\" class=\"ouvrage\">Dominique Allart, \u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/histoire.ens.fr\/IMG\/pdf\/article_allard_transferts_culturels_compressed.pdf\" rel=\"nofollow\"><cite>Le Cose de Fiandra que allora sola erano in prezzo. la faveur de l&rsquo;art flamand et la diffusion de la peinture \u00e0 l&rsquo;huile dans l\u2019Italie du Quattrocento<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fhistoire.ens.fr%2FIMG%2Fpdf%2Farticle_allard_transferts_culturels_compressed.pdf\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">Universit\u00e9 PSL<\/span>,\u00a0<time>2014<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-11-06\" data-sort-value=\"2024-11-06\">6 novembre 2024<\/time>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-39\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-39\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Peter_Humfrey,_1996\" class=\"ouvrage\">Peter Humfrey,\u00a0<cite class=\"italique\">La peinture de la Renaissance \u00e0 Venise<\/cite>, Adam Biro,\u00a0<time>1996<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-87660-175-3\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-87660-175-3\"><span class=\"nowrap\">2-87660-175-3<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sudoc.fr\/003864391\" rel=\"nofollow\">003864391<\/a><\/span>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">80-81<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-E._M\u0153nch_(dir.),_2012108-42\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-E._M%C5%93nch_(dir.),_2012108_42-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#E._M%C5%93nch_(dir.),_2012\">E. M\u0153nch (dir.), 2012<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0108.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-43\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-43\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">\u00ab\u00a0Le Primitif italien \u00e9tait presque parfait\u00a0\u00bb\u00a0:\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#E._M%C5%93nch_(dir.),_2012\">E. M\u0153nch (dir.), 2012<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0261-351.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-44\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-44\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Pope-Hennessy1993\" class=\"ouvrage\"><span id=\"John_Pope-Hennessy1993\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a title=\"John Pope-Hennessy\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/John_Pope-Hennessy\">John Pope-Hennessy<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">\u00ab\u00a0Paradiso\u00a0\u00bb\u00a0: the illuminations to Dante&rsquo;s \u00ab\u00a0Divine comedy\u00a0\u00bb by Giovanni Di Paolo<\/cite>, Thames and Hudson,\u00a0<time>1993<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/0-500-23659-3\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/0-500-23659-3\"><span class=\"nowrap\">0-500-23659-3<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sudoc.fr\/003516083\" rel=\"nofollow\">003516083<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-46\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-46\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Andrea de Marchi, dans\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Michel_Laclotte_dir.,_2018\">Michel Laclotte dir., 2018<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a074-83<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Daniel_Arasse,_200844-48\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Daniel_Arasse,_200844_48-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Daniel_Arasse,_2008\">Daniel Arasse, 2008<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a044.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Joachim_Poeschke,_200317-27._&quot;Tradition_et_renouveau_:_Rome_et_Assise&quot;-50\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Joachim_Poeschke,_200317-27._%22Tradition_et_renouveau_:_Rome_et_Assise%22_50-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Joachim_Poeschke,_2003\">Joachim Poeschke, 2003<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a017-27. \u00ab\u00a0Tradition et renouveau\u00a0: Rome et Assise\u00a0\u00bb.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Joachim_Poeschke,_200328-51\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Joachim_Poeschke,_200328_51-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Joachim_Poeschke,_2003\">Joachim Poeschke, 2003<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a028.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-52\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-52\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Mario d&rsquo;Onofrio dans\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Daniel_Arasse,_1997\">Daniel Arasse, 1997<\/a>, pages 76-77.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Daniel_Arasse,_1997181-53\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Daniel_Arasse,_1997181_53-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Daniel_Arasse,_1997\">Daniel Arasse, 1997<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0181.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Daniel_Arasse,_1997250-54\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Daniel_Arasse,_1997250_54-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Daniel_Arasse,_1997\">Daniel Arasse, 1997<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0250.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Peter_Humfrey,_199664-65-55\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Peter_Humfrey,_199664-65_55-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Peter_Humfrey,_1996\">Peter Humfrey, 1996<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a064-65.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Daniel_Arasse,_201579-56\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Daniel_Arasse,_201579_56-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Daniel_Arasse,_2015\">Daniel Arasse, 2015<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a079.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Daniel_Arasse,_201586-57\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Daniel_Arasse,_201586_57-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Daniel_Arasse,_2015\">Daniel Arasse, 2015<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a086.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Daniel_Arasse,_200812-14-58\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Daniel_Arasse,_200812-14_58-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Daniel_Arasse,_2008\">Daniel Arasse, 2008<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a012-14.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-59\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-59\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">BNF M\u00e9dailles et antiques\u00a0: Intaille, \u00ab\u00a0Apollon et Marsyas\u00a0\u00bb\u00a0<a class=\"external autonumber\" href=\"https:\/\/medaillesetantiques.bnf.fr\/ws\/catalogue\/app\/collection\/record\/ark:\/12148\/c33gbf6qg\" rel=\"nofollow\">[11]<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fmedaillesetantiques.bnf.fr%2Fws%2Fcatalogue%2Fapp%2Fcollection%2Frecord%2Fark%3A%2F12148%2Fc33gbf6qg\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-61\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-61\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Vrand_et_Pauline_Chougnet\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Caroline_Vrand_et_Pauline_Chougnet\" class=\"ouvrage\">Caroline Vrand et Pauline Chougnet, \u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/essentiels.bnf.fr\/fr\/histoire\/temps-modernes\/79ef3adc-83de-4ffc-95d0-c88644f0c05e-renaissance-et-humanisme-en-italie-14e-16e-siecles\/album\/6f5660df-082e-4453-b1fa-d1977e4d8355-graver-et-dessiner-antiques-a-la-renaissance#:~:text=Les%20artistes%20de%20la%20Renaissance,reliefs%20retiennent%20aussi%20leur%20attention.\" rel=\"nofollow\"><cite>Graver et dessiner les antiques \u00e0 la Renaissance\u00a0: Explorer l&rsquo;album<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fessentiels.bnf.fr%2Ffr%2Fhistoire%2Ftemps-modernes%2F79ef3adc-83de-4ffc-95d0-c88644f0c05e-renaissance-et-humanisme-en-italie-14e-16e-siecles%2Falbum%2F6f5660df-082e-4453-b1fa-d1977e4d8355-graver-et-dessiner-antiques-a-la-renaissance%23%3A~%3Atext%3DLes%2520artistes%2520de%2520la%2520Renaissance%2Creliefs%2520retiennent%2520aussi%2520leur%2520attention.\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">BNF\u00a0: Les essentiels<\/span>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-12-29\" data-sort-value=\"2024-12-29\">29 d\u00e9cembre 2024<\/time>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-62\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-62\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Meehan2007\" class=\"ouvrage\"><span id=\"William_F._Meehan2007\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0William F. Meehan, \u00ab\u00a0<cite lang=\"en\">The Importance of Cosimo de Medici in Library History<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">Indiana libraries<\/span><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a026,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a03,\u200e\u00a0<time>2007<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">15-17<\/span>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/hdl.handle.net\/1805\/1579\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fhdl.handle.net%2F1805%2F1579\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0<span title=\"Acc\u00e8s libre au document\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/65\/Lock-green.svg\/9px-Lock-green.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/65\/Lock-green.svg\/14px-Lock-green.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/65\/Lock-green.svg\/18px-Lock-green.svg.png 2x\" alt=\"Acc\u00e8s libre\" width=\"9\" height=\"14\" data-file-width=\"512\" data-file-height=\"813\" \/><\/span>)<\/small><\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-63\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-63\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Carangeot\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Delphine_Carangeot\" class=\"ouvrage\">Delphine Carangeot, \u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/essentiels.bnf.fr\/fr\/focus\/b180b7e7-a684-4f6c-b4ec-90cdcbb8ad87-laurent-medicis-un-tyran-magnifique\" rel=\"nofollow\"><cite>Laurent de M\u00e9dicis, un tyran magnifique<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fessentiels.bnf.fr%2Ffr%2Ffocus%2Fb180b7e7-a684-4f6c-b4ec-90cdcbb8ad87-laurent-medicis-un-tyran-magnifique\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">BNF\u00a0: Les essentiels<\/span>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-12-28\" data-sort-value=\"2024-12-28\">28 d\u00e9cembre 2024<\/time>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-64\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-64\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Krzysztof_Pomian,_2020\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Krzysztof Pomian\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Krzysztof_Pomian\">Krzysztof Pomian<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Le mus\u00e9e, une histoire mondiale. 1, Du tr\u00e9sor au mus\u00e9e<\/cite>, Gallimard,\u00a0<time>2020<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-07-074237-7\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-07-074237-7\"><span class=\"nowrap\">2-07-074237-7<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sudoc.fr\/249765756\" rel=\"nofollow\">249765756<\/a><\/span>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">162-163<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Krzysztof_Pomian,_2020170-173-65\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Krzysztof_Pomian,_2020170-173_65-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Krzysztof_Pomian,_2020170-173_65-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Krzysztof_Pomian,_2020\">Krzysztof Pomian, 2020<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0170-173.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Krzysztof_Pomian,_2020179-68\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Krzysztof_Pomian,_2020179_68-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Krzysztof_Pomian,_2020\">Krzysztof Pomian, 2020<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0179.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-69\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-69\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Vente au palais Dorotheum, Vienne\u00a0<a class=\"external autonumber\" href=\"https:\/\/www.dorotheum.com\/en\/l\/8280380\/\" rel=\"nofollow\">[12]<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.dorotheum.com%2Fen%2Fl%2F8280380%2F\">archive<\/a>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Krzysztof_Pomian,_2020180-71\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Krzysztof_Pomian,_2020180_71-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Krzysztof_Pomian,_2020\">Krzysztof Pomian, 2020<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0180.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Krzysztof_Pomian,_2020200-72\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Krzysztof_Pomian,_2020200_72-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Krzysztof_Pomian,_2020\">Krzysztof Pomian, 2020<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0200.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-73\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-73\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Boquet2008\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Damien_Boquet2008\" class=\"ouvrage\">Damien Boquet, \u00ab\u00a0<cite>\u00c9crire et repr\u00e9senter la d\u00e9nudation de Fran\u00e7ois d\u2019Assise au XIIIe si\u00e8cle<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Rives Nord M\u00e9diterran\u00e9e<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a030 \u00ab\u00a0Le corps d\u00e9nud\u00e9\u00a0\u00bb,\u200e\u00a0<time>2008<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">39-63<\/span>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/journals.openedition.org\/rivesnm\/2333?lang=en\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fjournals.openedition.org%2Frivesnm%2F2333%3Flang%3Den\">archive<\/a>]<\/small>, consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2025-01-03\" data-sort-value=\"2025-01-03\">3 janvier 2025<\/time>)<\/small><\/span><\/span>. Saint Bonaventure,\u00a0<i>Legenda Major<\/i>\u00a0: \u00ab\u00a0C\u2019est ainsi que le serviteur du Grand Roi fut laiss\u00e9 nu (nudum) pour marcher \u00e0 la suite de son seigneur attach\u00e9 nu \u00e0 la croix (nudum crucifixum dominum)\u00a0\u00bb.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-74\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-74\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Saint Fran\u00e7ois d&rsquo;Assise recevant les stigmates\u00a0: Louvre\u00a0<a class=\"external autonumber\" href=\"https:\/\/collections.louvre.fr\/ark:\/53355\/cl010064459\" rel=\"nofollow\">[13]<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fcollections.louvre.fr%2Fark%3A%2F53355%2Fcl010064459\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Daniel_Arasse,_2008304-75\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Daniel_Arasse,_2008304_75-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Daniel_Arasse,_2008\">Daniel Arasse, 2008<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0304.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Daniel_Arasse,_2008306-76\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Daniel_Arasse,_2008306_76-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Daniel_Arasse,_2008\">Daniel Arasse, 2008<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0306.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Daniel_Arasse_1992176-77\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Daniel_Arasse_1992176_77-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Daniel_Arasse_1992\">Daniel Arasse 1992<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0176.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Daniel_Arasse,_1999199-206-78\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Daniel_Arasse,_1999199-206_78-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Daniel_Arasse,_1999\">Daniel Arasse, 1999<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0199-206.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Daniel_Arasse,_2008212-80\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Daniel_Arasse,_2008212_80-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Daniel_Arasse,_2008\">Daniel Arasse, 2008<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0212.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-81\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-81\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Dominique Raynaud in<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-82\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-82\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"\u00e9ditoriale2022\" class=\"ouvrage\"><span id=\"L'\u00e9quipe_\u00e9ditoriale2022\" class=\"ouvrage\">L&rsquo;\u00e9quipe \u00e9ditoriale, \u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.finestresullarte.info\/fr\/1846p_redazione-finestre-sull-arte.php\" rel=\"nofollow\"><cite>Le manuscrit autographe du De Prospectiva Pingendi de Piero della Francesca<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.finestresullarte.info%2Ffr%2F1846p_redazione-finestre-sull-arte.php\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">Finestre sull&rsquo;Arte<\/span>,\u00a0<time>2022<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-12-09\" data-sort-value=\"2024-12-09\">9 d\u00e9cembre 2024<\/time>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-83\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-83\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><i>Madone de l&rsquo;Humilit\u00e9<\/i>\u00a0:\u00a0<span id=\"Mendelssohn2018\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Stephane_Mendelssohn2018\" class=\"ouvrage\">Stephane Mendelssohn, \u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/provincedesienne.com\/2018\/10\/18\/domenico-di-bartolo-madonna-dellumilta-e-angeli\/\" rel=\"nofollow\"><cite>Domenico di Bartolo, \u00ab\u00a0Madonna dell\u2019Umilt\u00e0 e Angeli\u00a0\u00bb<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fprovincedesienne.com%2F2018%2F10%2F18%2Fdomenico-di-bartolo-madonna-dellumilta-e-angeli%2F\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">Guide artistique de la Province de Sienne<\/span>,\u00a0<time>2018<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-11-05\" data-sort-value=\"2024-11-05\">5 novembre 2024<\/time>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Hautec\u0153ur,_1931184-198-84\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Hautec%C5%93ur,_1931184-198_84-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Hautec%C5%93ur,_1931\">Hautec\u0153ur, 1931<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0184-198.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-86\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-86\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Stefano_Zuffi,_2007\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Stefano Zuffi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Stefano_Zuffi\">Stefano Zuffi<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Petite encyclop\u00e9die de la Renaissance<\/cite>, Solar,\u00a0<time>2007<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-263-04462-5\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-263-04462-5\"><span class=\"nowrap\">978-2-263-04462-5<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sudoc.fr\/119794217\" rel=\"nofollow\">119794217<\/a><\/span>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a040-41 et 76-77<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-87\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-87\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Francis Ames-Lewis dans\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Bormand_et_Paolozzi_Strozzi,_2013\">Bormand et Paolozzi Strozzi, 2013<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a061-62<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-88\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-88\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Daniel_Arasse,_2015\" class=\"ouvrage\">Daniel Arasse (Recueil de textes),\u00a0<cite class=\"italique\">D\u00e9sir sacr\u00e9 et profane\u00a0; le corps dans la peinture de la Renaissance italienne<\/cite>, Le Regard,\u00a0<time>2015<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sudoc.fr\/188668268\" rel=\"nofollow\">188668268<\/a><\/span>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Daniel_Arasse,_1997187-89\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Daniel_Arasse,_1997187_89-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Daniel_Arasse,_1997\">Daniel Arasse, 1997<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0187.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-90\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-90\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"de_La_Coste-Messeli\u00e8re\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Marie-Genevi\u00e8ve_de_La_Coste-Messeli\u00e8re\" class=\"ouvrage\">Marie-Genevi\u00e8ve de La Coste-Messeli\u00e8re, \u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.universalis-edu.com\/encyclopedie\/francesco-del-cossa\/\" rel=\"nofollow\"><cite>Cossa, Francesco del (1436 env.-env. 1478)<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.universalis-edu.com%2Fencyclopedie%2Ffrancesco-del-cossa%2F\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\"><a class=\"mw-redirect\" title=\"Encyclopaedia Universalis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Encyclopaedia_Universalis\">Encyclopaedia Universalis<\/a><\/span>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-11-30\" data-sort-value=\"2024-11-30\">30 novembre 2024<\/time>)<\/small><\/span><\/span>. Voir aussi\u00a0:\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Steffi_Roettgen,_1996\">Steffi Roettgen, 1996<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0408-439\u00a0: Salon des Mois<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-91\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-91\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Guillaume_Cassegrain,_2017\" class=\"ouvrage\">Guillaume Cassegrain,\u00a0<cite class=\"italique\">Repr\u00e9senter la vision\u00a0: Figurations des aparitions miraculeuses dans la peinture italienne de la Renaissance<\/cite>, Actes Sud,\u00a0<time>2017<\/time>, 300\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>, 23 cm\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-330-08167-6\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-330-08167-6\"><span class=\"nowrap\">978-2-330-08167-6<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sudoc.fr\/204339103\" rel=\"nofollow\">204339103<\/a><\/span>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a030<\/span>, num\u00e9rique\u00a0:\u00a0<small>(<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.sudoc.fr\/244327793\" rel=\"nofollow\">244327793<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Daniel_Arasse,_1997284-92\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Daniel_Arasse,_1997284_92-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Daniel_Arasse,_1997\">Daniel Arasse, 1997<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0284.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Daniel_Arasse,_1997319-93\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Daniel_Arasse,_1997319_93-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Daniel_Arasse,_1997319_93-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Daniel_Arasse,_1997\">Daniel Arasse, 1997<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0319.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Daniel_Arasse,_1997330-94\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Daniel_Arasse,_1997330_94-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Daniel_Arasse,_1997\">Daniel Arasse, 1997<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0330.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Daniel_Arasse,_1997169-95\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Daniel_Arasse,_1997169_95-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Daniel_Arasse,_1997169_95-1\">b<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Daniel_Arasse,_1997169_95-2\">c<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Daniel_Arasse,_1997\">Daniel Arasse, 1997<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0169.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Carlo_Ginzburg,_1983100-96\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Carlo_Ginzburg,_1983100_96-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Carlo_Ginzburg,_1983\">Carlo Ginzburg, 1983<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0100.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-98\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-98\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Sorabella2007\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean_Sorabella2007\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Jean Sorabella, \u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.metmuseum.org\/toah\/hd\/port\/hd_port.htm\" rel=\"nofollow\"><cite lang=\"en\">Portraiture in Renaissance and Baroque Europe<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.metmuseum.org%2Ftoah%2Fhd%2Fport%2Fhd_port.htm\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">Met museum\u00a0: Heilbrunn timeline of art history<\/span>,\u00a0<time>2007<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-11-30\" data-sort-value=\"2024-11-30\">30 novembre 2024<\/time>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-99\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-99\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Galleria degli Uffizi\u00a0<a class=\"external autonumber\" href=\"https:\/\/www.virtualuffizi.com\/fr\/vierge-%C3%A0-l%27enfants-et-saints-%28retable-de-santa-lucia-de%27-magnoli%29.html\" rel=\"nofollow\">[14]<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.virtualuffizi.com%2Ffr%2Fvierge-%25C3%25A0-l%2527enfants-et-saints-%2528retable-de-santa-lucia-de%2527-magnoli%2529.html\">archive<\/a>]<\/small>. Cette pala a \u00e9t\u00e9 restaur\u00e9e en 2019\u00a0:\u00a0<span id=\"Giannini_et_Ilaria_Baratta2023\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Federico_Giannini_et_Ilaria_Baratta2023\" class=\"ouvrage\">Federico Giannini et Ilaria Baratta, \u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.finestresullarte.info\/fr\/oeuvres-et-artistes\/le-retable-magnoli-de-domenico-veneziano-quand-florence-decouvre-la-lumiere\" rel=\"nofollow\"><cite>Le retable Magnoli de Domenico Veneziano: quand Florence d\u00e9couvre la lumi\u00e8re<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.finestresullarte.info%2Ffr%2Foeuvres-et-artistes%2Fle-retable-magnoli-de-domenico-veneziano-quand-florence-decouvre-la-lumiere\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">Finestre sull&rsquo;Arte<\/span>,\u00a0<time>2023<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-12-03\" data-sort-value=\"2024-12-03\">3 d\u00e9cembre 2024<\/time>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-101\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-101\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Dominique Raynaud in\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Bormand_et_Paolozzi_Strozzi,_2013\">Bormand et Paolozzi Strozzi, 2013<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0168-170<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Daniel_Arasse,_1997170-102\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Daniel_Arasse,_1997170_102-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Daniel_Arasse,_1997\">Daniel Arasse, 1997<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0170.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-103\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-103\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Giannini,_Ilaria_Baratta2022\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Federico_Giannini,_Ilaria_Baratta2022\" class=\"ouvrage\">Federico Giannini, Ilaria Baratta, \u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.finestresullarte.info\/fr\/oeuvres-et-artistes\/le-tournoi-de-pisanello-a-mantoue-l-histoire-de-la-decouverte-passionnante-d-un-cycle-spectaculaire\" rel=\"nofollow\"><cite>Le tournoi de Pisanello \u00e0 Mantoue. L&rsquo;histoire de la d\u00e9couverte passionnante d&rsquo;un cycle spectaculaire<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.finestresullarte.info%2Ffr%2Foeuvres-et-artistes%2Fle-tournoi-de-pisanello-a-mantoue-l-histoire-de-la-decouverte-passionnante-d-un-cycle-spectaculaire\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">Finestre sull&rsquo; Arte<\/span>,\u00a0<time>2022<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2023-07-31\" data-sort-value=\"2023-07-31\">31 juillet 2023<\/time>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Daniel_Arasse,_1997170-171-104\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Daniel_Arasse,_1997170-171_104-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Daniel_Arasse,_1997\">Daniel Arasse, 1997<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0170-171.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Daniel_Arasse,_1997183_et_250-105\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Daniel_Arasse,_1997183_et_250_105-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Daniel_Arasse,_1997\">Daniel Arasse, 1997<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0183 et 250.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Daniel_Arasse,_199941-49-106\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Daniel_Arasse,_199941-49_106-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Daniel_Arasse,_1999\">Daniel Arasse, 1999<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a041-49.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Daniel_Arasse,_199944-108\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Daniel_Arasse,_199944_108-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Daniel_Arasse,_1999\">Daniel Arasse, 1999<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a044.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Daniel_Arasse,_199947-110\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Daniel_Arasse,_199947_110-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Daniel_Arasse,_1999\">Daniel Arasse, 1999<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a047.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-111\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-111\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Louvre, Collections\u00a0:\u00a0<a class=\"external autonumber\" href=\"https:\/\/collections.louvre.fr\/ark:\/53355\/cl010065339\" rel=\"nofollow\">[15]<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fcollections.louvre.fr%2Fark%3A%2F53355%2Fcl010065339\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Daniel_Arasse,_1997266-112\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Daniel_Arasse,_1997266_112-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Daniel_Arasse,_1997\">Daniel Arasse, 1997<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0266.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Daniel_Arasse,_1997246-47-113\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Daniel_Arasse,_1997246-47_113-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Daniel_Arasse,_1997\">Daniel Arasse, 1997<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0246-47.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-114\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-114\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Daniel_Arasse,_1997\">Daniel Arasse, 1997<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0170 qui se r\u00e9f\u00e8re \u00e0\u00a0<a title=\"Andr\u00e9 Chastel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andr%C3%A9_Chastel\">Andr\u00e9 Chastel<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Robert Klein\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Robert_Klein\">Robert Klein<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-115\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-115\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"\u00c9lisabeth_Crouzet-Pavan,_2024\" class=\"ouvrage\"><a title=\"\u00c9lisabeth Crouzet-Pavan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89lisabeth_Crouzet-Pavan\">\u00c9lisabeth Crouzet-Pavan<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Une autre histoire de la Renaissance\u00a0: Paroles d&rsquo;objets<\/cite>, Albin Michel,\u00a0<time>2024<\/time>, 371\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>, 23 cm\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-226-48582-3\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-226-48582-3\"><span class=\"nowrap\">978-2-226-48582-3<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sudoc.fr\/280795467\" rel=\"nofollow\">280795467<\/a><\/span>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0235 sq.<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-116\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-116\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">The Met\u00a0: The Collection\u00a0<a class=\"external autonumber\" href=\"https:\/\/www.metmuseum.org\/art\/collection\/search\/436884\" rel=\"nofollow\">[16]<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.metmuseum.org%2Fart%2Fcollection%2Fsearch%2F436884\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Daniel_Arasse,_1997318-319-117\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Daniel_Arasse,_1997318-319_117-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Daniel_Arasse,_1997318-319_117-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Daniel_Arasse,_1997\">Daniel Arasse, 1997<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0318-319.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-118\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-118\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Mendelssohn2014\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Stephane_Mendelssohn2014\" class=\"ouvrage\">Stephane Mendelssohn, \u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/provincedesienne.com\/2018\/10\/17\/sassetta-stefano-di-giovanni-detto-ou-ambrogio-lorenzetti-una-citta-sul-mare-un-castello-in-riva-al-mare\/\" rel=\"nofollow\"><cite>\u2018Il Sassetta\u2019, \u00ab\u00a0Una citt\u00e0 sul mare\u00a0\u00bb\u00a0; \u00ab\u00a0Un castello in riva al mare\u00a0\u00bb<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fprovincedesienne.com%2F2018%2F10%2F17%2Fsassetta-stefano-di-giovanni-detto-ou-ambrogio-lorenzetti-una-citta-sul-mare-un-castello-in-riva-al-mare%2F\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">Guide artistique de la province de Sienne<\/span>,\u00a0<time>2014<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-11-12\" data-sort-value=\"2024-11-12\">12 novembre 2024<\/time>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-119\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-119\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Le_Guerch2019\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Yves_Le_Guerch2019\" class=\"ouvrage\">Yves Le Guerch, \u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/provincedesienne.com\/2019\/06\/27\/effets-du-bon-gouvernement-a-la-ville\/\" rel=\"nofollow\"><cite>Ambrogio Lorenzetti, \u00ab\u00a0Effets du Bon Gouvernement dans la Ville\u00a0\u00bb<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fprovincedesienne.com%2F2019%2F06%2F27%2Feffets-du-bon-gouvernement-a-la-ville%2F\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">Guide artistique de la province de Sienne<\/span>,\u00a0<time>2019<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-12-08\" data-sort-value=\"2024-12-08\">8 d\u00e9cembre 2024<\/time>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-120\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-120\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Yves_Le_Guerch,_2019\" class=\"ouvrage\">Yves Le Guerch, \u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/provincedesienne.com\/2019\/06\/04\/sala-dei-nove\/\" rel=\"nofollow\"><cite>Sala dei Nove<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fprovincedesienne.com%2F2019%2F06%2F04%2Fsala-dei-nove%2F\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">Guide artistique de la province de Sienne<\/span>,\u00a0<time>2019<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-12-08\" data-sort-value=\"2024-12-08\">8 d\u00e9cembre 2024<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Daniel_Arasse,_2008303-121\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Daniel_Arasse,_2008303_121-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Daniel_Arasse,_2008\">Daniel Arasse, 2008<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0303.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Patrick_Boucheron,_201398-122\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Patrick_Boucheron,_201398_122-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Patrick_Boucheron,_2013\">Patrick Boucheron, 2013<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a098.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Yves_Le_Guerch,_2019-124\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Yves_Le_Guerch,_2019_124-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Yves_Le_Guerch,_2019\">Yves Le Guerch, 2019<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Patrick_Boucheron,_201388-125\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Patrick_Boucheron,_201388_125-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Patrick_Boucheron,_2013\">Patrick Boucheron, 2013<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a088.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-126\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-126\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Daniel_Arasse,_2009\">Daniel Arasse, 2009<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a094\u00a0: \u00ab\u00a0Le programme politique de la Chambre des \u00e9poux ou le secret de l&rsquo;immortalit\u00e9\u00a0\u00bb.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Daniel_Arasse,_200994-128\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Daniel_Arasse,_200994_128-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Daniel_Arasse,_2009\">Daniel Arasse, 2009<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a094.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Nadeije_Laneyrie-Dagen,_201052-129\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Nadeije_Laneyrie-Dagen,_201052_129-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Nadeije_Laneyrie-Dagen,_2010\">Nadeije Laneyrie-Dagen, 2010<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a052.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-130\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-130\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Luciano_Bellosi,_1998\" class=\"ouvrage\">Luciano Bellosi (Traduit de l&rsquo;\u00e9dition italienne de 1998),\u00a0<cite class=\"italique\">Cimabue<\/cite>, Actes Sud\/Motta,\u00a0<time>1998<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-7427-1925-3\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-7427-1925-3\"><span class=\"nowrap\">2-7427-1925-3<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sudoc.fr\/010921974\" rel=\"nofollow\">010921974<\/a><\/span>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">170-176<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-131\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-131\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Paul2003\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jacques_Paul2003\" class=\"ouvrage\">Jacques Paul,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0Une vue de Rome par Cimabue\u00a0\u00bb<\/cite>, dans Jacques Paul,\u00a0<cite class=\"italique\">Du monde et des hommes\u00a0: Essais sur la perception m\u00e9di\u00e9vale<\/cite>, Presses Universitaires de Provence, 2003 (\u00e9lectronique: 2017)\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-85399-523-2\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-85399-523-2\"><span class=\"nowrap\">2-85399-523-2<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sudoc.fr\/072484098\" rel=\"nofollow\">072484098<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.openedition.org\/pup\/7033?lang=fr\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.openedition.org%2Fpup%2F7033%3Flang%3Dfr\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">45-63<\/span><\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Daniel_Arasse,_1999166-168-134\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-Daniel_Arasse,_1999166-168_134-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#Daniel_Arasse,_1999\">Daniel Arasse, 1999<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0166-168.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-135\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-135\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Osborne2006\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Roger_Osborne2006\" class=\"ouvrage\">Roger Osborne,\u00a0<cite class=\"italique\">Civilization: A New History of the Western World<\/cite>, Jonathan Cape,\u00a0<time>2006<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/0-224-06241-7\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/0-224-06241-7\"><span class=\"nowrap\">0-224-06241-7<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Syst\u00e8me universitaire de documentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation\">SUDOC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sudoc.fr\/112743803\" rel=\"nofollow\">112743803<\/a><\/span>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0183<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-136\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-136\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">F. Legrand, \u00ab\u00a0La Red\u00e9couverte des primitifs &#8211; De Sienne \u00e0 Florence, les primitifs italiens\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Connaissance des Arts<\/i>, Hors-s\u00e9rie n\u00b0 391,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a028-32.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-137\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-137\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2024\" class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.louvre.fr\/expositions-et-evenements\/expositions\/revoir-cimabue\" rel=\"nofollow\"><cite>Revoir Cimabue\u00a0: Aux origines de la peinture italienne<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.louvre.fr%2Fexpositions-et-evenements%2Fexpositions%2Frevoir-cimabue\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">Louvre<\/span>,\u00a0<time>2024<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-12-05\" data-sort-value=\"2024-12-05\">5 d\u00e9cembre 2024<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-138\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-138\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2001\" class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/agorha.inha.fr\/database\/4\" rel=\"nofollow\"><cite>R\u00e9pertoire des tableaux italiens dans les collections publiques fran\u00e7aises (XIIIe-XIXe si\u00e8cles)<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fagorha.inha.fr%2Fdatabase%2F4\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\"><a class=\"mw-redirect\" title=\"INHA\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/INHA\">INHA<\/a>\u00a0: AGORHA<\/span>, 2001-2024, mise \u00e0 jour fr\u00e9quente\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-11-21\" data-sort-value=\"2024-11-21\">21 novembre 2024<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-140\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primitifs_italiens#cite_ref-140\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Page \u00ab\u00a0Sir Joseph Arthur Crowe\u00a0\u00bb \/ Royal Academy of Arts\u00a0:\u00a0<a class=\"external autonumber\" href=\"https:\/\/www.royalacademy.org.uk\/art-artists\/name\/joseph-arthur-crowe\" rel=\"nofollow\">[17]<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.royalacademy.org.uk%2Fart-artists%2Fname%2Fjoseph-arthur-crowe\">archive<\/a>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Image mise en avant : Enrico_Di_Tedice_Madonna_San_Michele_In_Borgo_Museo_San_Matteo_Pisa Les Primitifs Italiens L&rsquo;expression\u00a0primitifs italiens\u00a0d\u00e9signe seulement les peintres sur la p\u00e9riode du\u00a0XIIIe\u00a0au\u00a0XVe\u00a0si\u00e8cle. Les peintres pratiquent aussi le dessin, par n\u00e9cessit\u00e9, voire la gravure, mais ils ont souvent d&rsquo;autres activit\u00e9s artistiques, plus ou moins importantesnote 1.\u00a0Sienne\u00a0et\u00a0Florence\u00a0aux\u00a0XIIIe\u00a0et\u00a0XIVe\u00a0si\u00e8cles ont favoris\u00e9 un grand nombre de ces cr\u00e9ations, mais le reste de la p\u00e9ninsule [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":15641,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-15633","page","type-page","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/15633","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=15633"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/15633\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":15642,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/15633\/revisions\/15642"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/15641"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=15633"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}