{"id":14375,"date":"2024-09-30T17:35:46","date_gmt":"2024-09-30T15:35:46","guid":{"rendered":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/?page_id=14375"},"modified":"2024-09-30T17:52:00","modified_gmt":"2024-09-30T15:52:00","slug":"leurope","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/leurope\/","title":{"rendered":"L&rsquo;Europe"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: center;\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe\">L&rsquo;Europe<\/a><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L\u2019<b>Europe<\/b>\u00a0est consid\u00e9r\u00e9e conventionnellement comme un\u00a0<a title=\"Continent\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Continent\">continent<\/a>, d\u00e9limit\u00e9 \u00e0 l\u2019ouest par l\u2019<a title=\"Oc\u00e9an Atlantique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Oc%C3%A9an_Atlantique\">oc\u00e9an Atlantique<\/a>\u00a0et la\u00a0<a title=\"Mer de Norv\u00e8ge\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mer_de_Norv%C3%A8ge\">mer de Norv\u00e8ge<\/a>, et au nord par l\u2019<a title=\"Oc\u00e9an Arctique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Oc%C3%A9an_Arctique\">oc\u00e9an Arctique<\/a>. Sa limite m\u00e9ridionale est marqu\u00e9e par le\u00a0<a title=\"D\u00e9troit de Gibraltar\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/D%C3%A9troit_de_Gibraltar\">d\u00e9troit de Gibraltar<\/a>\u00a0qui la s\u00e9pare de l&rsquo;<a title=\"Afrique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Afrique\">Afrique<\/a>, tandis que les d\u00e9troits respectivement du\u00a0<a title=\"Bosphore\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bosphore\">Bosphore<\/a>\u00a0et des\u00a0<a title=\"Dardanelles\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dardanelles\">Dardanelles<\/a>\u00a0marquent sa fronti\u00e8re avec l&rsquo;<a title=\"Asie de l'Ouest\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Asie_de_l%27Ouest\">Asie de l&rsquo;Ouest<\/a>. Sa limite \u00e0 l&rsquo;est, fix\u00e9e par\u00a0<a title=\"Pierre Ier le Grand\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Ier_le_Grand\">Pierre le Grand<\/a>\u00a0aux monts\u00a0<a title=\"Oural\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Oural\">Oural<\/a>, au fleuve\u00a0<a title=\"Oural (fleuve)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Oural_(fleuve)\">Oural<\/a>\u00a0et au\u00a0<a title=\"Caucase\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Caucase\">Caucase<\/a>\u00a0est la limite traditionnellement retenue, mais reste, faute de s\u00e9paration claire et pr\u00e9cise, l&rsquo;objet de controverses selon lesquelles un certain nombre de pays sont ou ne sont pas \u00e0 inclure dans le continent europ\u00e9en. G\u00e9ographiquement, ce peut \u00eatre consid\u00e9r\u00e9 aussi comme une partie des\u00a0<a title=\"Supercontinent\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Supercontinent\">supercontinents<\/a>\u00a0de l&rsquo;<a title=\"Eurasie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Eurasie\">Eurasie<\/a>\u00a0et de l&rsquo;<a title=\"Afro-Eurasie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Afro-Eurasie\">Afro-Eurasie<\/a>.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-14381\" src=\"http:\/\/oraziopuglisi.art\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/Europe_orthographic_Caucasus_Urals_boundary_with_borders.svg_.png\" alt=\"\" width=\"420\" height=\"420\" srcset=\"https:\/\/oraziopuglisi.art\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/Europe_orthographic_Caucasus_Urals_boundary_with_borders.svg_.png 420w, https:\/\/oraziopuglisi.art\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/Europe_orthographic_Caucasus_Urals_boundary_with_borders.svg_-300x300.png 300w, https:\/\/oraziopuglisi.art\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/Europe_orthographic_Caucasus_Urals_boundary_with_borders.svg_-150x150.png 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 420px) 100vw, 420px\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dans son acception la plus commune, le continent europ\u00e9en couvre une superficie d\u2019environ 10\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"millions de km carr\u00e9\">millions de km<sup>2<\/sup><\/abbr>\u00a0et a une population d\u2019environ 743\u00a0millions d\u2019habitants\u00a0: les\u00a0<a title=\"Europ\u00e9ens\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europ%C3%A9ens\">Europ\u00e9ens<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">On peut distinguer cinq grandes r\u00e9gions g\u00e9ographiques\u00a0: l&rsquo;<a title=\"Europe de l'Ouest\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe_de_l%27Ouest\">Europe de l&rsquo;Ouest<\/a>, l&rsquo;<a title=\"Europe centrale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe_centrale\">Europe centrale<\/a>, l&rsquo;<a title=\"Europe du Sud\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe_du_Sud\">Europe du Sud<\/a>, l&rsquo;<a title=\"Europe de l'Est\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe_de_l%27Est\">Europe de l&rsquo;Est<\/a>\u00a0et l&rsquo;<a title=\"Europe du Nord\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe_du_Nord\">Europe du Nord<\/a>. L&rsquo;Europe comprend une diversit\u00e9 de climats\u00a0: un climat temp\u00e9r\u00e9 sur la majorit\u00e9 de sa surface, du fait de l&rsquo;influence de l&rsquo;oc\u00e9an Atlantique Nord-Est et de la mer M\u00e9diterran\u00e9e et un climat de type continental \u00e0 l&rsquo;est de la Pologne orientale. Elle conna\u00eet aussi un climat oc\u00e9anique froid, voire polaire, dans ses r\u00e9gions les plus septentrionales, et un climat subtropical humide dans les Balkans autour de la Mer noire. Arros\u00e9 par de nombreux fleuves et rivi\u00e8res, le continent n&rsquo;est pas en stress hydrique.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;Europe recouvre une grande biodiversit\u00e9 et a \u00e9t\u00e9 pionni\u00e8re dans les questions environnementales.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le peuplement s&rsquo;est effectu\u00e9 de mani\u00e8re continue depuis 1,8 ou 2\u00a0millions d&rsquo;ann\u00e9es, des cycles glaciaires et interglaciaires cr\u00e9ant des p\u00e9riodes d&rsquo;isolement g\u00e9ographique \u00e0 l&rsquo;origine d&rsquo;une diff\u00e9renciation des formes anciennes du genre\u00a0<i>Homo<\/i>\u00a0sur le continent \u00e0 partir d&rsquo;une esp\u00e8ce commune apparue en Afrique. Arrive ensuite\u00a0<i>Sapiens<\/i>, \u00e9galement n\u00e9 en Afrique, qui remplace l&rsquo;esp\u00e8ce d&rsquo;origine europ\u00e9enne qu&rsquo;est N\u00e9andertal, et \u00ab\u00a0toutes les autres humanit\u00e9s\u00a0\u00bb \u00e0 partir de 70\u00a0000\u00a0ans avant l&rsquo;\u00e8re commune.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La population europ\u00e9enne se s\u00e9dentarise entre 7\u00a0500 et 8\u00a0000\u00a0ans avant J.-C., par l&rsquo;effet de diffusion de populations et de techniques apparues sur le plateau d&rsquo;Anatolie vers 11\u00a0000\u00a0ans avant J.-C. et pratique l&rsquo;agriculture \u00e0 partir de 5\u00a0000\u00a0ans avant J.-C. Des hypoth\u00e8ses linguistiques et arch\u00e9ologiques ainsi que des \u00e9tudes g\u00e9n\u00e9tiques r\u00e9centes accr\u00e9ditent la th\u00e8se d&rsquo;un peuplement de l&rsquo;ensemble du continent par des populations de l&rsquo;est de l&rsquo;Europe qui seraient les locuteurs du\u00a0<a title=\"Indo-europ\u00e9en commun\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Indo-europ%C3%A9en_commun\">proto-indo-europ\u00e9en<\/a>, langue-m\u00e8re de la quasi-totalit\u00e9 des\u00a0<a title=\"Langues en Europe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Langues_en_Europe\">langues europ\u00e9ennes<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les peuples germains apparaissent 2\u00a0000\u00a0ans avant J.-C. au nord de l&rsquo;Europe, les peuples celtes s&rsquo;\u00e9tendant quant \u00e0 eux \u00e0 partir de 1\u00a0200\u00a0ans avant J.-C. sur la majeure partie du territoire, du bassin des Carpates \u00e0 l\u2019est de la France.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Mais c&rsquo;est la Gr\u00e8ce, avec sa brillante civilisation de l&rsquo;<a title=\"\u00c9poque classique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89poque_classique\">\u00c9poque classique<\/a>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"5\u1d49 si\u00e8cle avant J\u00e9sus-Christ\"><span class=\"romain\">v<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0\u2013\u2009<abbr class=\"abbr\" title=\"4\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">iv<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cles\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap\" title=\"avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr>), qui doit \u00eatre consid\u00e9r\u00e9e comme le berceau culturel de l&rsquo;Europe. Apr\u00e8s l&rsquo;<a title=\"\u00c9poque hell\u00e9nistique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89poque_hell%C3%A9nistique\">\u00e9poque hell\u00e9nistique<\/a>, l&rsquo;Europe voit\u00a0<a title=\"Empire romain\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Empire_romain\">Rome<\/a>\u00a0commencer son expansion au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">iv<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap\" title=\"avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr>\u00a0et atteindre son apog\u00e9e au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">ii<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle. Le continent est alors divis\u00e9 entre le monde romain et celui des barbares (Pictes celtes, Germains et Slaves). L&rsquo;influence romaine s&rsquo;inscrit dans la culture, via la langue latine, ainsi que dans l&rsquo;usage de l&rsquo;espace via les voies romaines et l&rsquo;urbanisation, sur un vaste territoire born\u00e9 au nord par le\u00a0<a title=\"Mur d'Hadrien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mur_d%27Hadrien\">mur d&rsquo;Hadrien<\/a>\u00a0et \u00e0 l&rsquo;Est par le Rhin et le Danube, et qui s&rsquo;\u00e9tend par ailleurs en Afrique et en Asie.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;Europe est ainsi le berceau de la\u00a0<a title=\"Civilisation gr\u00e9co-romaine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Civilisation_gr%C3%A9co-romaine\">civilisation gr\u00e9co-romaine<\/a>, qui a donn\u00e9 le jour \u00e0 la\u00a0<a title=\"Histoire du monde occidental\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Histoire_du_monde_occidental\">civilisation occidentale.<\/a>\u00a0Le christianisme s&rsquo;y diffuse \u00e0 partir du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"1\u1d49\u02b3 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">i<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En\u00a0<time class=\"nowrap date-lien\" datetime=\"0395\" data-sort-value=\"0395\"><a title=\"395\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/395\">395\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"395 apr\u00e8s J\u00e9sus-Christ\">apr. J.-C.<\/abbr><\/a><\/time>, l&rsquo;Empire romain est d\u00e9finitivement scind\u00e9 en deux, l&rsquo;<a title=\"Empire byzantin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Empire_byzantin\">Empire romain d&rsquo;Orient<\/a>\u00a0seul perdurant (jusqu&rsquo;au milieu du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xv<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle) tandis que l&rsquo;<a title=\"Empire romain d'Occident\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Empire_romain_d%27Occident\">Empire romain d&rsquo;Occident<\/a>\u00a0se d\u00e9lite d\u00e8s le\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"5\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">v<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle sous l&rsquo;effet des attaques des peuples germains, appel\u00e9es les\u00a0<a title=\"Invasions barbares\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Invasions_barbares\">invasions barbares<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Plusieurs tentatives furent faites pour reconstituer l&rsquo;Empire romain d&rsquo;Occident\u00a0: celles de\u00a0<a title=\"Charlemagne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charlemagne\">Charlemagne<\/a>, des souverains du\u00a0<a title=\"Saint-Empire romain germanique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint-Empire_romain_germanique\">Saint-Empire romain germanique<\/a>, d\u2019<a title=\"Otton Ier (empereur du Saint-Empire)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Otton_Ier_(empereur_du_Saint-Empire)\"><span class=\"nowrap\">Otton\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"premier\"><span class=\"romain\">I<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr><\/span><\/a>\u00a0en\u00a0<a title=\"962\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/962\">962<\/a>\u00a0\u00e0\u00a0<a title=\"Charles Quint\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles_Quint\">Charles Quint<\/a>\u00a0au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"16\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xvi<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, voire de\u00a0<a title=\"Napol\u00e9on Ier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Napol%C3%A9on_Ier\"><span class=\"nowrap\">Napol\u00e9on\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"premier\"><span class=\"romain\">I<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr><\/span><\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le morcellement f\u00e9odal pr\u00e9valut au Moyen \u00c2ge, avec toutefois l&rsquo;\u00e9laboration d&rsquo;une civilisation commune aux Europ\u00e9ens autour de la foi chr\u00e9tienne.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Des\u00a0<a title=\"\u00c9tat-nation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tat-nation\">\u00c9tats-nations<\/a>\u00a0se constitu\u00e8rent ensuite progressivement, et leurs rivalit\u00e9s entra\u00een\u00e8rent des guerres importantes au fil des si\u00e8cles, de la\u00a0<a title=\"Guerre de Cent Ans\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guerre_de_Cent_Ans\">guerre de Cent ans<\/a>\u00a0aux guerres du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"20\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xx<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;unit\u00e9 religieuse fut \u00e9galement perdue, un premier\u00a0<a title=\"S\u00e9paration des \u00c9glises d'Orient et d'Occident\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/S%C3%A9paration_des_%C3%89glises_d%27Orient_et_d%27Occident\">schisme<\/a>\u00a0s\u00e9parant en 1054 les chr\u00e9tiens d&rsquo;Occident (catholiques) des chr\u00e9tiens de l&rsquo;Est de l&rsquo;Europe (orthodoxes). La\u00a0<a title=\"R\u00e9forme protestante\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9forme_protestante\">R\u00e9forme protestante<\/a>\u00a0entra\u00eena un deuxi\u00e8me schisme \u00e0 partir du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xv<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle et de nombreuses\u00a0<a title=\"Guerres de Religion (Europe)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guerres_de_Religion_(Europe)\">guerres de religion<\/a>, notamment en France, entre catholiques et protestants.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;Europe est toutefois, \u00e0 partir de la\u00a0<a title=\"Renaissance\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Renaissance\">Renaissance<\/a>, \u00e0 l&rsquo;origine de plusieurs bouleversements historiques majeurs. La\u00a0<a title=\"\u00c9poque moderne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89poque_moderne\">p\u00e9riode moderne<\/a>\u00a0voit l&rsquo;invention de l&rsquo;imprimerie, la premi\u00e8re alphab\u00e9tisation de masse \u00e0 la suite de la R\u00e9forme protestante et la d\u00e9couverte de nouveaux continents lors des\u00a0<a title=\"Grandes d\u00e9couvertes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Grandes_d%C3%A9couvertes\">grandes d\u00e9couvertes<\/a>. Elle voit \u00e9clore le\u00a0<a title=\"Si\u00e8cle des Lumi\u00e8res\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Si%C3%A8cle_des_Lumi%C3%A8res\">si\u00e8cle des Lumi\u00e8res<\/a>\u00a0et est \u00e0 l&rsquo;origine de la diffusion du\u00a0<a title=\"Capitalisme marchand\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Capitalisme_marchand\">capitalisme marchand<\/a>\u00a0puis de la\u00a0<a title=\"R\u00e9volution industrielle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9volution_industrielle\">r\u00e9volution industrielle<\/a>. Elle invente des formes politiques nouvelles, n\u00e9es des\u00a0<a title=\"Glorieuse R\u00e9volution\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Glorieuse_R%C3%A9volution\">r\u00e9volutions anglaise<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"R\u00e9volution fran\u00e7aise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9volution_fran%C3%A7aise\">fran\u00e7aise.<\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"16\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xvi<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"20\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xx<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cles, elle colonise par peuplement l&rsquo;ensemble du\u00a0<a title=\"Am\u00e9rique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Am%C3%A9rique\">continent am\u00e9ricain<\/a>. Elle \u00e9tablit, par ailleurs, au travers de plusieurs de ses nations, des\u00a0<a title=\"Empire colonial\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Empire_colonial\">empires coloniaux<\/a>\u00a0dans la quasi-totalit\u00e9 de l&rsquo;<a title=\"Afrique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Afrique\">Afrique<\/a>, l&rsquo;<a title=\"Oc\u00e9anie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Oc%C3%A9anie\">Oc\u00e9anie<\/a>\u00a0et de grandes parties de l&rsquo;<a title=\"Asie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Asie\">Asie<\/a>\u00a0jusque dans les ann\u00e9es 1950-1960. C&rsquo;est en Europe \u00e9galement que prennent naissance les deux\u00a0<a title=\"Premi\u00e8re Guerre mondiale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Premi%C3%A8re_Guerre_mondiale\">guerres<\/a>\u00a0<a title=\"Seconde Guerre mondiale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Seconde_Guerre_mondiale\">mondiales<\/a>\u00a0et que se produit la\u00a0<a title=\"Shoah\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Shoah\">Shoah<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La Seconde Guerre mondiale, qui l&rsquo;a laiss\u00e9e exsangue, fait perdre \u00e0 l&rsquo;Europe son h\u00e9g\u00e9monie mondiale et enclenche un mouvement de\u00a0<a title=\"D\u00e9colonisation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/D%C3%A9colonisation\">d\u00e9colonisation<\/a>. Pendant la\u00a0<a title=\"Guerre froide\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guerre_froide\">Guerre froide<\/a>, le continent est divis\u00e9 en deux blocs s\u00e9par\u00e9s par un\u00a0<a title=\"Rideau de fer\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rideau_de_fer\">rideau de fer<\/a>, celui de l&rsquo;Ouest et celui de l&rsquo;Est, id\u00e9ologiquement oppos\u00e9s. Le bloc occidental, zone d&rsquo;influence am\u00e9ricaine, conna\u00eet un essor \u00e9conomique rapide et met en place les premi\u00e8res \u00e9tapes d&rsquo;une\u00a0<a title=\"Union europ\u00e9enne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Union_europ%C3%A9enne\">union europ\u00e9enne<\/a>, \u00e9conomique puis politique, qui va croissant dans le nombre des \u00c9tats membres, en int\u00e9grant en particulier un certain nombre d&rsquo;ex-pays de l&rsquo;Est apr\u00e8s l&rsquo;effondrement du bloc sovi\u00e9tique. De nombreuses critiques se sont \u00e9lev\u00e9es depuis une quinzaine d&rsquo;ann\u00e9es \u00e0 son encontre dans les populations des \u00c9tats membres, notamment \u00e0 la suite du non-respect de votes r\u00e9f\u00e9rendaires ou de la crise de l&rsquo;Euro. Elles se sont exprim\u00e9es \u00e0 travers le vote du\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Brexit\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Brexit\">Brexit<\/a>\u00a0qui a entra\u00een\u00e9 le d\u00e9part du Royaume-Uni en 2020.<\/p>\n<div id=\"toc\" class=\"toc\" style=\"text-align: justify;\" role=\"navigation\" aria-labelledby=\"mw-toc-heading\"><input id=\"toctogglecheckbox\" class=\"toctogglecheckbox\" role=\"button\" type=\"checkbox\" \/><\/p>\n<div class=\"toctitle\" dir=\"ltr\" lang=\"fr\">\n<h2 id=\"mw-toc-heading\">Sommaire<\/h2>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<ul>\n<li class=\"toclevel-1 tocsection-1\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#%C3%89tymologie\"><span class=\"tocnumber\">1<\/span><span class=\"toctext\">\u00c9tymologie<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-1 tocsection-2\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#G%C3%A9ographie\"><span class=\"tocnumber\">2<\/span><span class=\"toctext\">G\u00e9ographie<\/span><\/a>\n<ul>\n<li class=\"toclevel-2 tocsection-3\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Limites_g%C3%A9opolitiques\"><span class=\"tocnumber\">2.1<\/span><span class=\"toctext\">Limites g\u00e9opolitiques<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-2 tocsection-4\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Climat\"><span class=\"tocnumber\">2.2<\/span><span class=\"toctext\">Climat<\/span><\/a>\n<ul>\n<li class=\"toclevel-3 tocsection-5\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Climat_polaire\"><span class=\"tocnumber\">2.2.1<\/span><span class=\"toctext\">Climat polaire<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-3 tocsection-6\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Climat_oc%C3%A9anique_froid\"><span class=\"tocnumber\">2.2.2<\/span><span class=\"toctext\">Climat oc\u00e9anique froid<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-3 tocsection-7\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Climat_oc%C3%A9anique_temp%C3%A9r%C3%A9\"><span class=\"tocnumber\">2.2.3<\/span><span class=\"toctext\">Climat oc\u00e9anique temp\u00e9r\u00e9<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-3 tocsection-8\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Climat_oc%C3%A9anique_%C3%A0_continental\"><span class=\"tocnumber\">2.2.4<\/span><span class=\"toctext\">Climat oc\u00e9anique \u00e0 continental<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-3 tocsection-9\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Climat_continental\"><span class=\"tocnumber\">2.2.5<\/span><span class=\"toctext\">Climat continental<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-3 tocsection-10\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Climat_montagnard\"><span class=\"tocnumber\">2.2.6<\/span><span class=\"toctext\">Climat montagnard<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-3 tocsection-11\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Climat_subtropical_humide\"><span class=\"tocnumber\">2.2.7<\/span><span class=\"toctext\">Climat subtropical humide<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-3 tocsection-12\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Climat_m%C3%A9diterran%C3%A9en\"><span class=\"tocnumber\">2.2.8<\/span><span class=\"toctext\">Climat m\u00e9diterran\u00e9en<\/span><\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li class=\"toclevel-2 tocsection-13\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Fleuves_et_rivi%C3%A8res\"><span class=\"tocnumber\">2.3<\/span><span class=\"toctext\">Fleuves et rivi\u00e8res<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-2 tocsection-14\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Biodiversit%C3%A9\"><span class=\"tocnumber\">2.4<\/span><span class=\"toctext\">Biodiversit\u00e9<\/span><\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li class=\"toclevel-1 tocsection-15\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Histoire\"><span class=\"tocnumber\">3<\/span><span class=\"toctext\">Histoire<\/span><\/a>\n<ul>\n<li class=\"toclevel-2 tocsection-16\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Pr%C3%A9histoire_et_protohistoire\"><span class=\"tocnumber\">3.1<\/span><span class=\"toctext\">Pr\u00e9histoire et protohistoire<\/span><\/a>\n<ul>\n<li class=\"toclevel-3 tocsection-17\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Contexte\"><span class=\"tocnumber\">3.1.1<\/span><span class=\"toctext\">Contexte<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-3 tocsection-18\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Peuplement_humain\"><span class=\"tocnumber\">3.1.2<\/span><span class=\"toctext\">Peuplement humain<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-3 tocsection-19\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Industries_et_cultures_en_Europe\"><span class=\"tocnumber\">3.1.3<\/span><span class=\"toctext\">Industries et cultures en Europe<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-3 tocsection-20\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#N%C3%A9olithisation\"><span class=\"tocnumber\">3.1.4<\/span><span class=\"toctext\">N\u00e9olithisation<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-3 tocsection-21\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Germains\"><span class=\"tocnumber\">3.1.5<\/span><span class=\"toctext\">Germains<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-3 tocsection-22\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Celtes\"><span class=\"tocnumber\">3.1.6<\/span><span class=\"toctext\">Celtes<\/span><\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li class=\"toclevel-2 tocsection-23\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Antiquit%C3%A9\"><span class=\"tocnumber\">3.2<\/span><span class=\"toctext\">Antiquit\u00e9<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-2 tocsection-24\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Moyen_%C3%82ge\"><span class=\"tocnumber\">3.3<\/span><span class=\"toctext\">Moyen \u00c2ge<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-2 tocsection-25\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Temps_modernes\"><span class=\"tocnumber\">3.4<\/span><span class=\"toctext\">Temps modernes<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-2 tocsection-26\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#%C3%89poque_contemporaine\"><span class=\"tocnumber\">3.5<\/span><span class=\"toctext\">\u00c9poque contemporaine<\/span><\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li class=\"toclevel-1 tocsection-27\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#D%C3%A9mographie\"><span class=\"tocnumber\">4<\/span><span class=\"toctext\">D\u00e9mographie<\/span><\/a>\n<ul>\n<li class=\"toclevel-2 tocsection-28\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Population\"><span class=\"tocnumber\">4.1<\/span><span class=\"toctext\">Population<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-2 tocsection-29\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Histoire_d%C3%A9mographique_r%C3%A9cente\"><span class=\"tocnumber\">4.2<\/span><span class=\"toctext\">Histoire d\u00e9mographique r\u00e9cente<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-2 tocsection-30\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Disparit%C3%A9s_g%C3%A9ographiques\"><span class=\"tocnumber\">4.3<\/span><span class=\"toctext\">Disparit\u00e9s g\u00e9ographiques<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-2 tocsection-31\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Langues\"><span class=\"tocnumber\">4.4<\/span><span class=\"toctext\">Langues<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-2 tocsection-32\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Religions\"><span class=\"tocnumber\">4.5<\/span><span class=\"toctext\">Religions<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-2 tocsection-33\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Syst%C3%A8mes_familiaux\"><span class=\"tocnumber\">4.6<\/span><span class=\"toctext\">Syst\u00e8mes familiaux<\/span><\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li class=\"toclevel-1 tocsection-34\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Politique\"><span class=\"tocnumber\">5<\/span><span class=\"toctext\">Politique<\/span><\/a>\n<ul>\n<li class=\"toclevel-2 tocsection-35\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#%C3%89volution_du_nombre_d'%C3%89tats\"><span class=\"tocnumber\">5.1<\/span><span class=\"toctext\">\u00c9volution du nombre d&rsquo;\u00c9tats<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-2 tocsection-36\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Unit%C3%A9_europ%C3%A9enne\"><span class=\"tocnumber\">5.2<\/span><span class=\"toctext\">Unit\u00e9 europ\u00e9enne<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-2 tocsection-37\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Organisations_supranationales\"><span class=\"tocnumber\">5.3<\/span><span class=\"toctext\">Organisations supranationales<\/span><\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li class=\"toclevel-1 tocsection-38\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#%C3%89conomie\"><span class=\"tocnumber\">6<\/span><span class=\"toctext\">\u00c9conomie<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-1 tocsection-39\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Culture\"><span class=\"tocnumber\">7<\/span><span class=\"toctext\">Culture<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-1 tocsection-40\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Notes_et_r%C3%A9f%C3%A9rences\"><span class=\"tocnumber\">8<\/span><span class=\"toctext\">Notes et r\u00e9f\u00e9rences<\/span><\/a>\n<ul>\n<li class=\"toclevel-2 tocsection-41\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Notes\"><span class=\"tocnumber\">8.1<\/span><span class=\"toctext\">Notes<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-2 tocsection-42\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#R%C3%A9f%C3%A9rences\"><span class=\"tocnumber\">8.2<\/span><span class=\"toctext\">R\u00e9f\u00e9rences<\/span><\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li class=\"toclevel-1 tocsection-43\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Voir_aussi\"><span class=\"tocnumber\">9<\/span><span class=\"toctext\">Voir aussi<\/span><\/a>\n<ul>\n<li class=\"toclevel-2 tocsection-44\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Bibliographie\"><span class=\"tocnumber\">9.1<\/span><span class=\"toctext\">Bibliographie<\/span><\/a>\n<ul>\n<li class=\"toclevel-3 tocsection-45\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#En_fran%C3%A7ais\"><span class=\"tocnumber\">9.1.1<\/span><span class=\"toctext\">En fran\u00e7ais<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-3 tocsection-46\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#En_anglais\"><span class=\"tocnumber\">9.1.2<\/span><span class=\"toctext\">En anglais<\/span><\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li class=\"toclevel-2 tocsection-47\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Articles_connexes\"><span class=\"tocnumber\">9.2<\/span><span class=\"toctext\">Articles connexes<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-2 tocsection-48\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Liens_externes\"><span class=\"tocnumber\">9.3<\/span><span class=\"toctext\">Liens externes<\/span><\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n<h2 style=\"text-align: justify;\"><span id=\".C3.89tymologie\"><\/span><span id=\"\u00c9tymologie\" class=\"mw-headline\">\u00c9tymologie<\/span><\/h2>\n<p style=\"text-align: justify;\">Deux origines concurrentes du mot \u00ab\u00a0Europe\u00a0\u00bb ont \u00e9t\u00e9 propos\u00e9es<sup id=\"cite_ref-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-2\">1<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La premi\u00e8re fait provenir ce nom de l&rsquo;usage par les marins\u00a0<a title=\"Ph\u00e9nicien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ph%C3%A9nicien\">ph\u00e9niciens<\/a>\u00a0des deux mots\u00a0<i>Ereb<\/i>, le couchant, et\u00a0<i>Assou<\/i>, le levant pour d\u00e9signer les deux rives oppos\u00e9es de la\u00a0<a title=\"Mer \u00c9g\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mer_%C3%89g%C3%A9e\">mer \u00c9g\u00e9e<\/a>\u00a0: d&rsquo;une part la\u00a0<a title=\"Gr\u00e8ce\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gr%C3%A8ce\">Gr\u00e8ce<\/a>\u00a0actuelle et d&rsquo;autre part l&rsquo;<a title=\"Anatolie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Anatolie\">Anatolie<\/a>\u00a0(<span class=\"lang-grc\" lang=\"grc\">\u1f08\u03bd\u03b1\u03c4\u03bf\u03bb\u03ae<\/span>\u00a0signifie pareillement, en grec, le\u00a0<i>levant<\/i>). La premi\u00e8re mention connue de ces mots\u00a0<a title=\"Langues s\u00e9mitiques\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Langues_s%C3%A9mitiques\">s\u00e9mitiques<\/a>\u00a0se trouve sur une st\u00e8le\u00a0<a title=\"Assyrie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Assyrie\">assyrienne<\/a>\u00a0qui distingue\u00a0<i>Ereb<\/i>, la nuit, le [pays du soleil] couchant, et\u00a0<i>Assou<\/i>, le [pays du soleil] levant. Selon\u00a0<a title=\"Michael Barry (\u00e9crivain)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michael_Barry_(%C3%A9crivain)\">Michael Barry<\/a>, les deux mots sont probablement \u00e0 l&rsquo;origine des deux noms grecs\u00a0<i>Eur\u00f4p\u00e8<\/i>\u00a0et\u00a0<i>Asia<\/i>\u00a0dans leur acception g\u00e9ographique antique<sup id=\"cite_ref-barry_3-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-barry-3\">2<\/a><\/sup>. En grec, dans un hymne \u00e0 Apollon datant d\u2019environ 700 avant notre \u00e8re,\u00a0<i>Eur\u00f4p\u00e8<\/i>\u00a0repr\u00e9sente encore, comme\u00a0<i>Ereb<\/i>, le simple littoral occidental de l\u2019\u00c9g\u00e9e<sup id=\"cite_ref-barry_3-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-barry-3\">2<\/a><\/sup>. C&rsquo;est \u00e9galement le nom de la princesse de Tyr enlev\u00e9e par Zeus. N\u00e9anmoins, cette \u00e9tymologie s\u00e9mitique est critiqu\u00e9e<sup id=\"cite_ref-4\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-4\">3<\/a><\/sup>, la proposition \u00e9tant consid\u00e9r\u00e9e par d&rsquo;autres comme improbable ou ind\u00e9fendable<sup id=\"cite_ref-6\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-6\">b<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-8\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-8\">c<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"thumb tright\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"thumbinner\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Antonio_Carracci_-_Rape_of_Europa.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f4\/Antonio_Carracci_-_Rape_of_Europa.jpg\/170px-Antonio_Carracci_-_Rape_of_Europa.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f4\/Antonio_Carracci_-_Rape_of_Europa.jpg\/255px-Antonio_Carracci_-_Rape_of_Europa.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f4\/Antonio_Carracci_-_Rape_of_Europa.jpg\/340px-Antonio_Carracci_-_Rape_of_Europa.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"170\" height=\"249\" data-file-width=\"678\" data-file-height=\"992\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\">\n<div class=\"magnify\">\u00a0<\/div>\n<p><i>L&rsquo;Enl\u00e8vement d&rsquo;Europe<\/i>,\u00a0<a title=\"Antonio Carracci\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antonio_Carracci\">Antonio Carracci<\/a>. L&rsquo;enl\u00e8vement de la\u00a0<a title=\"Nymphe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nymphe\">nymphe<\/a>\u00a0<a title=\"Europe fille d'Ag\u00e9nor\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe_fille_d%27Ag%C3%A9nor\">Europe<\/a>\u00a0par\u00a0<a title=\"Zeus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Zeus\">Zeus<\/a>\u00a0sous la forme d&rsquo;un taureau est un mythe, qui donnera son nom \u00e0 un continent.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">La seconde est grecque. Dans la mythologie grecque, plusieurs \u00ab\u00a0Europe\u00a0\u00bb sont connues,\u00a0<a title=\"Europe fille de Tityos\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe_fille_de_Tityos\">Europe, fille du g\u00e9ant Tityos<\/a>\u00a0; la m\u00e8re de\u00a0<a title=\"Niob\u00e9 (fille de Tantale)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Niob%C3%A9_(fille_de_Tantale)\">Niob\u00e9<\/a>\u00a0; la fille de Nil, une \u00e9pouse de\u00a0<a title=\"Dana\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dana%C3%A9\">Dana\u00e9<\/a>\u00a0; selon\u00a0<a title=\"H\u00e9siode\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/H%C3%A9siode\">H\u00e9siode<\/a>,\u00a0<a title=\"Europe (Oc\u00e9anide)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe_(Oc%C3%A9anide)\">Europe l&rsquo;Oc\u00e9anide<\/a>\u00a0est l&rsquo;une des trois mille nymphes d&rsquo;<a title=\"Oc\u00e9an\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Oc%C3%A9an\">Oc\u00e9an<\/a>\u00a0et de\u00a0<a title=\"T\u00e9thys (mythologie)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%A9thys_(mythologie)\">T\u00e9thys<\/a>\u00a0; dans l\u2019<i><a title=\"Iliade\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Iliade\">Iliade<\/a><\/i>, Europe est la fille de Ph\u0153nix, ascendant du peuple\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Ph\u00e9nicie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ph%C3%A9nicie\">ph\u00e9nicien<\/a>.\u00a0<i>Europ\u00e8<\/i>\u00a0(<i>\u03b5\u1f50\u03c1\u03ce\u03c0\u03b7<\/i>) provient de deux mots grecs\u00a0:\u00a0<span class=\"lang-grc-latn\" lang=\"grc-latn\"><i>eur\u00fds<\/i><\/span>\u00a0et\u00a0<span class=\"lang-grc-latn\" lang=\"grc-latn\"><i>\u1e53ps<\/i><\/span>. Le premier,\u00a0<span class=\"lang-grc\" lang=\"grc\">\u03b5\u1f50\u03c1\u03cd\u03c2<\/span>, signifie soit large, qui s&rsquo;\u00e9tend en largeur, soit vaste, qui s&rsquo;\u00e9tend au loin<sup id=\"cite_ref-9\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-9\">d<\/a><\/sup>\u00a0; le second, en\u00a0<a title=\"Grec ancien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Grec_ancien\">grec ancien<\/a>\u00a0<span class=\"lang-grc\" lang=\"grc\">\u1f64\u03c8<\/span>, signifie soit regarder en face, regard, soit \u0153il<sup id=\"cite_ref-10\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-10\">e<\/a><\/sup>. Le terme signifie \u00ab\u00a0[celle qui a] de grands yeux\u00a0\u00bb et devient un pr\u00e9nom f\u00e9minin, donn\u00e9 \u00e0 plusieurs personnages mythologiques grecs, et notamment \u00e0 la fameuse\u00a0<a title=\"Europe fille d'Ag\u00e9nor\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe_fille_d%27Ag%C3%A9nor\">princesse Europe<\/a>\u00a0enlev\u00e9e par\u00a0<a title=\"Zeus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Zeus\">Zeus<\/a>\u00a0d\u00e9guis\u00e9 en taureau.\u00a0<a title=\"H\u00e9rodote\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/H%C3%A9rodote\">H\u00e9rodote<\/a>\u00a0fait remarquer que la\u00a0<a title=\"Europe fille d'Ag\u00e9nor\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe_fille_d%27Ag%C3%A9nor\">jeune princesse<\/a>\u00a0ne pose jamais le pied sur le continent du c\u00f4t\u00e9 grec d\u00e9sign\u00e9 par le terme g\u00e9ographique\u00a0<i>Eur\u00f4p\u00e8<\/i>\u00a0puisque\u00a0<a title=\"Zeus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Zeus\">Zeus<\/a>\u00a0la d\u00e9pose en\u00a0<a title=\"Cr\u00e8te\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cr%C3%A8te\">Cr\u00e8te<\/a><sup id=\"cite_ref-11\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-11\">6<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">De nos jours, les institutions de l&rsquo;Union europ\u00e9enne retiennent et propagent l&rsquo;affirmation selon laquelle le nom du continent viendrait de la mythique\u00a0<a title=\"Europe fille d'Ag\u00e9nor\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe_fille_d%27Ag%C3%A9nor\">Europe<\/a>\u00a0enlev\u00e9e par Zeus<sup id=\"cite_ref-12\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-12\">7<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-13\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-13\">8<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-15\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-15\">f<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-16\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-16\">10<\/a><\/sup>.<\/p>\n<h2 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"G.C3.A9ographie\"><\/span><span id=\"G\u00e9ographie\" class=\"mw-headline\">G\u00e9ographie<\/span><\/h2>\n<div class=\"thumb tright\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"thumbinner\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Europe_geographique_grande.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e2\/Europe_geographique_grande.jpg\/220px-Europe_geographique_grande.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e2\/Europe_geographique_grande.jpg\/330px-Europe_geographique_grande.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e2\/Europe_geographique_grande.jpg\/440px-Europe_geographique_grande.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"173\" data-file-width=\"1050\" data-file-height=\"828\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\">\n<div class=\"magnify\">\u00a0<\/div>\n<p>Carte de l&rsquo;Europe g\u00e9ographique pr\u00e9sentant les reliefs.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Articles d\u00e9taill\u00e9s\u00a0:\u00a0<a title=\"G\u00e9ographie de l'Europe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%A9ographie_de_l%27Europe\">G\u00e9ographie de l&rsquo;Europe<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"G\u00e9ologie de l'Europe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%A9ologie_de_l%27Europe\">G\u00e9ologie de l&rsquo;Europe<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"Limites_g.C3.A9opolitiques\"><\/span><span id=\"Limites_g\u00e9opolitiques\" class=\"mw-headline\">Limites g\u00e9opolitiques<\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\">Selon\u00a0<a title=\"Jean Haudry\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Haudry\">Jean Haudry<\/a>,\u00a0<i>Europ\u0113<\/i>\u00a0est initialement une d\u00e9signation de la Gr\u00e8ce continentale par opposition au\u00a0<a title=\"P\u00e9loponn\u00e8se\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9loponn%C3%A8se\">P\u00e9loponn\u00e8se<\/a>, aux \u00eeles et \u00e0 la\u00a0<a title=\"Thrace\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thrace\">Thrace<\/a>. Ce serait seulement \u00e0 partir des\u00a0<a title=\"Guerres m\u00e9diques\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guerres_m%C3%A9diques\">guerres m\u00e9diques<\/a>, que le terme s&rsquo;oppose \u00e0 l&rsquo;Asie (qui ne d\u00e9signe que l&rsquo;<a title=\"Anatolie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Anatolie\">Asie Mineure<\/a>) et \u00e0 la\u00a0<a title=\"Libye antique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Libye_antique\">Libye<\/a>\u00a0(l&rsquo;Afrique) pour s&rsquo;appliquer au continent europ\u00e9en, dont les limites demeurent inconnues<sup id=\"cite_ref-17\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-17\">11<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;usage fait de l&rsquo;Europe un continent<sup id=\"cite_ref-19\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-19\">g<\/a><\/sup>\u00a0mais il s&rsquo;agit, si l&rsquo;on consid\u00e8re la\u00a0<a title=\"Plaque eurasiatique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Plaque_eurasiatique\">plaque eurasiatique<\/a>, de la partie occidentale (une\u00a0<a title=\"P\u00e9ninsule\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9ninsule\">p\u00e9ninsule<\/a><sup id=\"cite_ref-20\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-20\">13<\/a><\/sup>) d&rsquo;un super-continent<sup id=\"cite_ref-EU-geol_21-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-EU-geol-21\">14<\/a><\/sup>. Cela entra\u00eene que les\u00a0<a title=\"Limites de l'Europe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Limites_de_l%27Europe\">limites terrestres de l&rsquo;Europe<\/a>\u00a0ont donc toujours \u00e9t\u00e9 impr\u00e9cises \u00e0 l&rsquo;<a title=\"Est\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Est\">est<\/a>\u00a0car il n&rsquo;existe pas de relief ou de mer venant clairement scinder l&rsquo;<a title=\"Eurasie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Eurasie\">Eurasie<\/a>. Les fronti\u00e8res g\u00e9ographiques de l&rsquo;Europe sont donc plus politiques que physiques<sup id=\"cite_ref-22\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-22\">15<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour les Grecs, l&rsquo;Europe ne s&rsquo;\u00e9tendait pas\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0au-del\u00e0 du\u00a0<a title=\"Bosphore\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bosphore\">Bosphore<\/a>\u00a0et des rives occidentales de la\u00a0<a title=\"Mer Noire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mer_Noire\">mer Noire<\/a>\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-EU-geog_23-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-EU-geog-23\">16<\/a><\/sup>. Jusqu&rsquo;au r\u00e8gne du\u00a0<a title=\"Tsar\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tsar\">tsar<\/a>\u00a0<a title=\"Pierre Ier le Grand\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Ier_le_Grand\">Pierre le Grand<\/a>\u00a0(1682-1725), la limite orientale de l&rsquo;Europe est fix\u00e9e au fleuve Tana\u00efs (actuel\u00a0<a title=\"Don (fleuve)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Don_(fleuve)\">Don<\/a>)<sup id=\"cite_ref-Hale200327-29_24-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Hale200327-29-24\">17<\/a><\/sup>. Pierre le Grand m\u00e8ne une politique de r\u00e9orientation de l&rsquo;<a title=\"Empire russe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Empire_russe\">Empire russe<\/a>\u00a0vers l&rsquo;Europe, en fondant\u00a0<a title=\"Saint-P\u00e9tersbourg\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint-P%C3%A9tersbourg\">Saint-P\u00e9tersbourg<\/a>\u00a0capitale ouverte sur la\u00a0<a title=\"Mer Baltique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mer_Baltique\">mer Baltique<\/a>\u00a0et en chargeant\u00a0<a title=\"Vassili Tatichtchev\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vassili_Tatichtchev\">Vassili Tatichtchev<\/a>\u00a0de d\u00e9placer vers l&rsquo;<a title=\"Est\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Est\">est<\/a>\u00a0la fronti\u00e8re de l&rsquo;Europe. Ce dernier choisit le massif de l&rsquo;<a title=\"Oural\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Oural\">Oural<\/a>\u00a0et le\u00a0<a title=\"Oural (fleuve)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Oural_(fleuve)\">fleuve Oural<\/a><sup id=\"cite_ref-25\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-25\">18<\/a><\/sup>. Au sud-est, la\u00a0<a title=\"Mer Caspienne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mer_Caspienne\">mer Caspienne<\/a>, le massif du\u00a0<a title=\"Caucase\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Caucase\">Caucase<\/a>, la\u00a0<a title=\"Mer Noire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mer_Noire\">mer Noire<\/a>\u00a0et le\u00a0<a title=\"Bosphore\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bosphore\">d\u00e9troit du Bosphore<\/a>\u00a0s\u00e9parent l&rsquo;Europe du\u00a0<a title=\"Proche-Orient\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Proche-Orient\">Proche-Orient<\/a>. Au sud et au sud-ouest, la\u00a0<a title=\"Mer M\u00e9diterran\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mer_M%C3%A9diterran%C3%A9e\">M\u00e9diterran\u00e9e<\/a>\u00a0et le\u00a0<a title=\"D\u00e9troit de Gibraltar\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/D%C3%A9troit_de_Gibraltar\">d\u00e9troit de Gibraltar<\/a>\u00a0s\u00e9parent l&rsquo;Europe de l&rsquo;<a title=\"Afrique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Afrique\">Afrique<\/a>. Le continent est bord\u00e9 \u00e0 l&rsquo;<a title=\"Ouest\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ouest\">ouest<\/a>\u00a0par l&rsquo;<a title=\"Oc\u00e9an Atlantique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Oc%C3%A9an_Atlantique\">oc\u00e9an Atlantique<\/a>\u00a0et au\u00a0<a title=\"Nord\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nord\">nord<\/a>\u00a0par l&rsquo;<a title=\"Arctique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Arctique\">Arctique<\/a>. Sont consid\u00e9r\u00e9es comme europ\u00e9ennes l&rsquo;<a title=\"Islande\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Islande\">Islande<\/a>\u00a0(situ\u00e9e g\u00e9ologiquement sur la s\u00e9paration Eurasie-Am\u00e9rique<sup id=\"cite_ref-26\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-26\">19<\/a><\/sup>) et les principales \u00eeles de la M\u00e9diterran\u00e9e\u00a0; le cas de\u00a0<a title=\"Chypre (\u00eele)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chypre_(%C3%AEle)\">Chypre<\/a>\u00a0est toutefois particuli\u00e8rement sujet \u00e0 d\u00e9bat, \u00e0 la fois sur les plans g\u00e9ographique, culturel, politique et historique<sup id=\"cite_ref-27\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-27\">20<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les cas de la\u00a0<a title=\"Russie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Russie\">Russie<\/a>, de la\u00a0<a title=\"G\u00e9orgie (pays)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%A9orgie_(pays)\">G\u00e9orgie<\/a>\u00a0et de la\u00a0<a title=\"Turquie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Turquie\">Turquie<\/a>\u00a0sont embl\u00e9matiques du hiatus politico-g\u00e9ographique. Ces nations ayant la plus grande partie de leur territoire en\u00a0<a title=\"Asie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Asie\">Asie<\/a>\u00a0(Russie) et au\u00a0<a title=\"Moyen-Orient\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Moyen-Orient\">Moyen-Orient<\/a>\u00a0(Turquie), le plan politique ne recoupe pas le \u00ab\u00a0plan\u00a0\u00bb g\u00e9ographique premier. Ainsi, si la Russie est occidentale par sa culture, son histoire et une part de son territoire, son centre de gravit\u00e9 fait d&rsquo;elle un quasi-continent, s&rsquo;\u00e9tendant du\u00a0<a title=\"Oc\u00e9an Pacifique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Oc%C3%A9an_Pacifique\">Pacifique<\/a>\u00a0jusque dans l&rsquo;Europe. Ensuite la G\u00e9orgie conserve un territoire de part et d&rsquo;autre du\u00a0<a title=\"Caucase\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Caucase\">Caucase<\/a>\u00a0qui atteint la\u00a0<a title=\"Mer Noire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mer_Noire\">mer Noire<\/a>. Le cas est plus complexe pour la Turquie, celle-ci poss\u00e9dant la majeure partie de son territoire au Moyen-Orient, et poss\u00e9dant par l&rsquo;histoire une culture mixte entre la culture occidentale et moyen-orientale.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le\u00a0<a title=\"Groenland\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Groenland\">Groenland<\/a>, qui appartient au\u00a0<a title=\"Danemark\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Danemark\">Danemark<\/a>, est politiquement et culturellement rattach\u00e9 \u00e0 l&rsquo;Europe bien que g\u00e9ographiquement situ\u00e9 en\u00a0<a title=\"Am\u00e9rique du Nord\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Am%C3%A9rique_du_Nord\">Am\u00e9rique du Nord<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Certains territoires, les\u00a0<a title=\"R\u00e9gion ultrap\u00e9riph\u00e9rique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9gion_ultrap%C3%A9riph%C3%A9rique\">r\u00e9gions ultrap\u00e9riph\u00e9riques<\/a>, font partie de l&rsquo;<a title=\"Union europ\u00e9enne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Union_europ%C3%A9enne\">Union europ\u00e9enne<\/a>\u00a0quoique \u00e9tant situ\u00e9s en dehors du continent (la communaut\u00e9 autonome espagnole des \u00eeles Canaries, les cinq d\u00e9partements et r\u00e9gions d&rsquo;outre-mer fran\u00e7ais, la collectivit\u00e9 d&rsquo;outre-mer fran\u00e7aise de Saint-Martin et les deux r\u00e9gions autonomes portugaises de Mad\u00e8re et des A\u00e7ores)<sup id=\"cite_ref-28\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-28\">21<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;Europe a une superficie d&rsquo;un peu plus de 10\u00a0millions de kilom\u00e8tres carr\u00e9s (<span class=\"need_ref\" title=\"Ce passage n\u00e9cessite une r\u00e9f\u00e9rence.\">10\u00a0392\u00a0855\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"kilom\u00e8tre carr\u00e9\">km<sup>2<\/sup><\/abbr><\/span><sup class=\"need_ref_tag\"><a title=\"Aide:R\u00e9f\u00e9rence n\u00e9cessaire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aide:R%C3%A9f%C3%A9rence_n%C3%A9cessaire\">[r\u00e9f.\u00a0n\u00e9cessaire]<\/a><\/sup>). Cela repr\u00e9sente un tiers de l&rsquo;<a title=\"Afrique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Afrique\">Afrique<\/a>, un quart de l&rsquo;<a title=\"Asie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Asie\">Asie<\/a>\u00a0et de l&rsquo;<a title=\"Am\u00e9rique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Am%C3%A9rique\">Am\u00e9rique<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">On peut distinguer cinq grandes r\u00e9gions g\u00e9ographiques\u00a0: l&rsquo;<a title=\"Europe de l'Ouest\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe_de_l%27Ouest\">Europe de l&rsquo;Ouest<\/a>, l&rsquo;<a title=\"Europe centrale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe_centrale\">Europe centrale<\/a>, l&rsquo;<a title=\"Europe du Sud\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe_du_Sud\">Europe du Sud<\/a>, l&rsquo;<a title=\"Europe de l'Est\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe_de_l%27Est\">Europe de l&rsquo;Est<\/a>\u00a0et l&rsquo;<a title=\"Europe du Nord\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe_du_Nord\">Europe du Nord<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;organisation de l&rsquo;espace montre un c\u0153ur \u00e9conomique, la \u00ab\u00a0banane bleue\u00a0\u00bb ou\u00a0<a title=\"M\u00e9galopole europ\u00e9enne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/M%C3%A9galopole_europ%C3%A9enne\">m\u00e9galopole europ\u00e9enne<\/a>, qui comprend notamment l&rsquo;<a title=\"Europe rh\u00e9nane\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe_rh%C3%A9nane\">Europe rh\u00e9nane<\/a>\u00a0ainsi que les p\u00e9riph\u00e9ries europ\u00e9ennes<sup id=\"cite_ref-29\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-29\">22<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les fronti\u00e8res orientales de l&rsquo;Europe sont avant tout politiques\u00a0: la limite de l&rsquo;Oural est due aux cartographes du tsar\u00a0<a title=\"Pierre Ier le Grand\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Ier_le_Grand\">Pierre\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"premier\">I<sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0le Grand<\/a>\u00a0au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"18\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xviii<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle. De m\u00eame, la fronti\u00e8re fut d\u00e9plac\u00e9e des hautes cr\u00eates du\u00a0<a title=\"Caucase\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Caucase\">Caucase<\/a>\u00a0vers la\u00a0<a title=\"Mer Caspienne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mer_Caspienne\">mer Caspienne<\/a>\u00a0au d\u00e9but du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"19\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xix<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle pour justifier l&rsquo;annexion de la\u00a0<a title=\"G\u00e9orgie (pays)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%A9orgie_(pays)\">G\u00e9orgie<\/a>\u00a0et de l&rsquo;<a title=\"Arm\u00e9nie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Arm%C3%A9nie\">Arm\u00e9nie<\/a>\u00a0dans l&rsquo;<a title=\"Empire russe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Empire_russe\">Empire russe<\/a>. D&rsquo;un point de vue g\u00e9ologique, si l&rsquo;on se r\u00e9f\u00e8re \u00e0 la\u00a0<a title=\"Tectonique des plaques\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tectonique_des_plaques\">tectonique des plaques<\/a>, l&rsquo;Europe et la partie continentale de l&rsquo;<a title=\"Asie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Asie\">Asie<\/a>\u00a0ne sont qu&rsquo;un seul et m\u00eame continent, d\u00e9nomm\u00e9\u00a0<a title=\"Eurasie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Eurasie\">Eurasie<\/a>. Aussi, quelques\u00a0<a title=\"G\u00e9ographie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%A9ographie\">g\u00e9ographes<\/a>\u00a0\u00e9minents, tels qu&rsquo;<a title=\"Alexander von Humboldt\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alexander_von_Humboldt\">Alexander von Humboldt<\/a>, consid\u00e9raient-ils l&rsquo;Europe comme une simple\u00a0<a title=\"P\u00e9ninsule\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9ninsule\">p\u00e9ninsule<\/a>\u00a0de l&rsquo;<a title=\"Asie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Asie\">Asie<\/a>.<\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"Climat\" class=\"mw-headline\">Climat<\/span><\/h3>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section bandeau-niveau-modere plainlinks\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone\">\n<div class=\"center\">\n<div class=\"floatnone\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:2017-fr.wp-orange-source.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a1\/2017-fr.wp-orange-source.svg\/25px-2017-fr.wp-orange-source.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a1\/2017-fr.wp-orange-source.svg\/38px-2017-fr.wp-orange-source.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a1\/2017-fr.wp-orange-source.svg\/50px-2017-fr.wp-orange-source.svg.png 2x\" alt=\"\" width=\"25\" height=\"25\" data-file-width=\"512\" data-file-height=\"512\" \/><\/a><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-cell\">\n<div class=\"mw-collapsible mw-collapsed mw-made-collapsible\"><span class=\"mw-collapsible-toggle mw-collapsible-toggle-default mw-collapsible-toggle-collapsed\" tabindex=\"0\" role=\"button\" aria-expanded=\"false\"><a class=\"mw-collapsible-text\">afficher<\/a><\/span><b>Cette section\u00a0<a title=\"Wikip\u00e9dia:Citez vos sources\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Wikip%C3%A9dia:Citez_vos_sources\">ne cite pas suffisamment ses sources<\/a><\/b><small>\u00a0(janvier 2018)<\/small>.<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"M\u00e9t\u00e9orologie de l'Europe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/M%C3%A9t%C3%A9orologie_de_l%27Europe\">M\u00e9t\u00e9orologie de l&rsquo;Europe<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"thumb tright\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"thumbinner\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Europe_-_climates_(K%C3%B6ppen).gif?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/72\/Europe_-_climates_%28K%C3%B6ppen%29.gif\/300px-Europe_-_climates_%28K%C3%B6ppen%29.gif\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/72\/Europe_-_climates_%28K%C3%B6ppen%29.gif\/450px-Europe_-_climates_%28K%C3%B6ppen%29.gif 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/72\/Europe_-_climates_%28K%C3%B6ppen%29.gif\/600px-Europe_-_climates_%28K%C3%B6ppen%29.gif 2x\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"191\" data-file-width=\"1885\" data-file-height=\"1200\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\">\n<div class=\"magnify\">\u00a0<\/div>\n<p>La carte des climats de K\u00f6ppen-Geiger est pr\u00e9sent\u00e9e par le\u00a0<a class=\"new\" title=\"Climatic Research Unit (page inexistante)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Climatic_Research_Unit&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Climatic Research Unit<\/a>\u00a0<a class=\"extiw\" title=\"en:Climatic Research Unit\" href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Climatic_Research_Unit\"><span class=\"indicateur-langue\" title=\"Article en anglais\u00a0: \u00ab\u00a0Climatic Research Unit\u00a0\u00bb\">(en)<\/span><\/a>\u00a0de l&rsquo;<a title=\"Universit\u00e9 d'East Anglia\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Universit%C3%A9_d%27East_Anglia\">universit\u00e9 d&rsquo;East Anglia<\/a>\u00a0et le\u00a0<i><a class=\"new\" title=\"Global Precipitation Climatology Centre (page inexistante)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Global_Precipitation_Climatology_Centre&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Global Precipitation Climatology Centre<\/a><\/i>\u00a0du\u00a0<i><a title=\"Deutscher Wetterdienst\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Deutscher_Wetterdienst\">Deutscher Wetterdienst<\/a><\/i>\u00a0et est valable pour la p\u00e9riode 1951 \u00e0 2000<sup id=\"cite_ref-30\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-30\">23<\/a><\/sup>.<\/p>\n<table>\n<tbody>\n<tr valign=\"top\">\n<td>\n<div class=\"legende-bloc legende-bloc-vertical\">\n<ul>\n<li><a title=\"Climat \u00e9quatorial\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Climat_%C3%A9quatorial\">Af<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Mousson\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mousson\">Am<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Climat tropical de savane\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Climat_tropical_de_savane\">Aw et As<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n<\/td>\n<td width=\"5\">\u00a0<\/td>\n<td>\n<div class=\"legende-bloc legende-bloc-vertical\">\n<ul>\n<li><a title=\"Climat d\u00e9sertique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Climat_d%C3%A9sertique\">BWh<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Climat d\u00e9sertique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Climat_d%C3%A9sertique\">BWk<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Climat semi-aride\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Climat_semi-aride\">BSh<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Climat semi-aride\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Climat_semi-aride\">BSk<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n<\/td>\n<td width=\"5\">\u00a0<\/td>\n<td>\n<div class=\"legende-bloc legende-bloc-vertical\">\n<ul>\n<li><a title=\"Climat m\u00e9diterran\u00e9en\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Climat_m%C3%A9diterran%C3%A9en\">Csa<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Climat m\u00e9diterran\u00e9en\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Climat_m%C3%A9diterran%C3%A9en\">Csb<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Climat m\u00e9diterran\u00e9en\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Climat_m%C3%A9diterran%C3%A9en\">Csc<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Climat continental\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Climat_continental\">Dsa<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Climat continental\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Climat_continental\">Dsb<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Climat subarctique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Climat_subarctique\">Dsc<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Climat subarctique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Climat_subarctique\">Dsd<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n<\/td>\n<td width=\"5\">\u00a0<\/td>\n<td>\n<div class=\"legende-bloc legende-bloc-vertical\">\n<ul>\n<li><a title=\"Climat subtropical humide\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Climat_subtropical_humide\">Cwa<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Climat oc\u00e9anique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Climat_oc%C3%A9anique\">Cwb<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Climat oc\u00e9anique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Climat_oc%C3%A9anique\">Cwc<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Climat continental humide\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Climat_continental_humide\">Dwa<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Climat continental humide\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Climat_continental_humide\">Dwb<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Climat subarctique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Climat_subarctique\">Dwc<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Climat subarctique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Climat_subarctique\">Dwd<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n<\/td>\n<td width=\"5\">\u00a0<\/td>\n<td>\n<div class=\"legende-bloc legende-bloc-vertical\">\n<ul>\n<li><a title=\"Climat subtropical humide\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Climat_subtropical_humide\">Cfa<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Climat oc\u00e9anique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Climat_oc%C3%A9anique\">Cfb<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Climat oc\u00e9anique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Climat_oc%C3%A9anique\">Cfc<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Climat continental humide\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Climat_continental_humide\">Dfa<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Climat continental humide\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Climat_continental_humide\">Dfb<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Climat subarctique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Climat_subarctique\">Dfc<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Climat subarctique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Climat_subarctique\">Dfd<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n<\/td>\n<td width=\"5\">\u00a0<\/td>\n<td>\n<div class=\"legende-bloc legende-bloc-vertical\">\n<ul>\n<li><a title=\"Toundra\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Toundra\">ET<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Climat polaire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Climat_polaire\">EF<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le climat europ\u00e9en est conditionn\u00e9 notamment par son \u00e9talement en\u00a0<a title=\"Latitude\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Latitude\">latitude<\/a>\u00a0du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"Trente-sixi\u00e8me\">36<sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"Soixante et onzi\u00e8me (septante et uni\u00e8me)\">71<sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0parall\u00e8le nord, soit plus de 4\u00a0000\u00a0kilom\u00e8tres entre les espaces scandinave et m\u00e9diterran\u00e9en. De ce fait, le contraste de temp\u00e9rature est consid\u00e9rable entre l&rsquo;extr\u00eame nord, moyenne annuelle\u00a0<span title=\"23 \u00b0F ou 268,2 K\">\u22125\u00a0<\/span><abbr class=\"abbr\" title=\"degr\u00e9 Celsius\">\u00b0C<\/abbr>\u00a0environ comme dans l&rsquo;archipel de\u00a0<a title=\"Nouvelle-Zemble\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nouvelle-Zemble\">Nouvelle-Zemble<\/a>, et l&rsquo;extr\u00eame sud, moyenne annuelle\u00a0<span title=\"65,7 \u00b0F ou 291,9 K\">18,7\u00a0<\/span><abbr class=\"abbr\" title=\"degr\u00e9 Celsius\">\u00b0C<\/abbr>\u00a0environ pour la\u00a0<a title=\"Cr\u00e8te\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cr%C3%A8te\">Cr\u00e8te<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;Europe dispose d&rsquo;une vaste zone c\u00f4ti\u00e8re, et l&rsquo;influence oc\u00e9anique atlantique et m\u00e9diterran\u00e9enne contribuent \u00e0 mod\u00e9rer les temp\u00e9ratures sur une bonne partie de l&rsquo;Europe. Elle est situ\u00e9e \u00e0 l&rsquo;est et au sud de l&rsquo;Atlantique nord-est dont la temp\u00e9rature est notablement atti\u00e9die par la d\u00e9rive nord-atlantique. Du fait de sa latitude, la majeure partie du continent est soumise au flux d&rsquo;ouest dont la temp\u00e9rature a \u00e9t\u00e9 auparavant adoucie par son passage sur cette partie de l&rsquo;oc\u00e9an. Ce flux d&rsquo;ouest n&rsquo;est pas contrari\u00e9 dans sa progression vers l&rsquo;est en raison des grandes plaines largement ouvertes vers l&rsquo;ouest dans la partie moyenne de l&rsquo;Europe.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En toutes saisons, ce flux est temp\u00e9r\u00e9 et porteur de perturbations assurant des pluies r\u00e9guli\u00e8res. Au fur et \u00e0 mesure de sa progression \u00e0 l&rsquo;int\u00e9rieur des terres, ce flux subit les influences continentales\u00a0: il devient moins temp\u00e9r\u00e9 et s&rsquo;ass\u00e8che progressivement, les pr\u00e9cipitations devenant moins r\u00e9guli\u00e8res. Vers l&rsquo;est, les hautes pressions hivernales prennent de l&rsquo;importance, font barrage au flux oc\u00e9anique et sont la source d&rsquo;\u00e9pisodes tr\u00e8s froids et secs. Au nord, les montagnes scandinaves font obstacle aux vents d&rsquo;ouest et entra\u00eenent un climat continental froid sur la partie orientale de la\u00a0<a title=\"Scandinavie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Scandinavie\">Scandinavie<\/a>. Le flux oc\u00e9anique voit \u00e9galement son importance climatique diminuer au sud de l&rsquo;Europe, \u00e0 cause de la latitude, des hautes pressions estivales, et des barri\u00e8res montagneuses cons\u00e9quentes qui s&rsquo;interposent la plupart du temps en direction de la M\u00e9diterran\u00e9e.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Tous ces facteurs expliquent la r\u00e9partition des climats europ\u00e9ens<sup id=\"cite_ref-Kottek_31-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Kottek-31\">24<\/a><\/sup>.<\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"Climat_polaire\" class=\"mw-headline\">Climat polaire<\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\">La bordure de l&rsquo;oc\u00e9an Arctique conna\u00eet un climat polaire sans v\u00e9ritable \u00e9t\u00e9 (temp\u00e9rature de juillet inf\u00e9rieure \u00e0\u00a0<span title=\"50 \u00b0F ou 283,2 K\">10\u00a0<\/span><abbr class=\"abbr\" title=\"degr\u00e9 Celsius\">\u00b0C<\/abbr>, ET dans la\u00a0<a title=\"Classification de K\u00f6ppen\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Classification_de_K%C3%B6ppen\">classification de K\u00f6ppen<\/a>) avec des pr\u00e9cipitations faibles. L&rsquo;hiver est froid ou tr\u00e8s froid avec une temp\u00e9rature moyenne de janvier qui s&rsquo;abaisse \u00e0\u00a0<span title=\"\u22124 \u00b0F ou 253,2 K\">\u221220\u00a0<\/span><abbr class=\"abbr\" title=\"degr\u00e9 Celsius\">\u00b0C<\/abbr>\u00a0vers l&rsquo;est, il est assez perturb\u00e9 du fait du voisinage de la mer.<\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"Climat_oc.C3.A9anique_froid\"><\/span><span id=\"Climat_oc\u00e9anique_froid\" class=\"mw-headline\">Climat oc\u00e9anique froid<\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les littoraux du Nord-Ouest, la bordure c\u00f4ti\u00e8re de la\u00a0<a title=\"Norv\u00e8ge\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Norv%C3%A8ge\">Norv\u00e8ge<\/a>, les \u00eeles au nord de l&rsquo;archipel britannique, l&rsquo;<a title=\"Islande\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Islande\">Islande<\/a>\u00a0connaissent un climat oc\u00e9anique frais avec une temp\u00e9rature moyenne d\u00e9passant\u00a0<span title=\"50 \u00b0F ou 283,2 K\">10\u00a0<\/span><abbr class=\"abbr\" title=\"degr\u00e9 Celsius\">\u00b0C<\/abbr>\u00a0pendant moins de quatre mois (<span class=\"need_ref\" title=\"Ce passage manque de clart\u00e9 ; plus de pr\u00e9cisions sont n\u00e9cessaires (demand\u00e9 le octobre 2018).\">Cfc dans la classification de K\u00f6ppen<\/span><sup class=\"need_ref_tag\"><a title=\"Wikip\u00e9dia:Contenu \u00e9vasif\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Wikip%C3%A9dia:Contenu_%C3%A9vasif\">[pr\u00e9cision\u00a0n\u00e9cessaire]<\/a><\/sup>). Les pr\u00e9cipitations sont abondantes, g\u00e9n\u00e9ralement plus de 1\u00a0000\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"millim\u00e8tre\">mm<\/abbr>\u00a0par an et souvent beaucoup plus d\u00e8s qu&rsquo;il y a des reliefs un peu importants. Les pluies sont r\u00e9parties en toutes saisons avec un maximum d&rsquo;automne ou d&rsquo;hiver. Les temp\u00eates d&rsquo;automne et d&rsquo;hiver sont tr\u00e8s fr\u00e9quentes. Bien qu&rsquo;agit\u00e9, l&rsquo;hiver reste \u00ab\u00a0temp\u00e9r\u00e9\u00a0\u00bb par rapport \u00e0 la latitude, entre\u00a0<span title=\"26,6 \u00b0F ou 270,2 K\">\u22123\u00a0<\/span><abbr class=\"abbr\" title=\"degr\u00e9 Celsius\">\u00b0C<\/abbr>\u00a0et\u00a0<span title=\"39,2 \u00b0F ou 277,2 K\">4\u00a0<\/span><abbr class=\"abbr\" title=\"degr\u00e9 Celsius\">\u00b0C<\/abbr>\u00a0pour le mois le plus froid. L&rsquo;\u00e9t\u00e9 est frais et la temp\u00e9rature moyenne de juillet est comprise entre\u00a0<span title=\"50 \u00b0F ou 283,2 K\">10\u00a0<\/span><abbr class=\"abbr\" title=\"degr\u00e9 Celsius\">\u00b0C<\/abbr>\u00a0et\u00a0<span title=\"57,2 \u00b0F ou 287,2 K\">14\u00a0<\/span><abbr class=\"abbr\" title=\"degr\u00e9 Celsius\">\u00b0C<\/abbr>.<\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"Climat_oc.C3.A9anique_temp.C3.A9r.C3.A9\"><\/span><span id=\"Climat_oc\u00e9anique_temp\u00e9r\u00e9\" class=\"mw-headline\">Climat oc\u00e9anique temp\u00e9r\u00e9<\/span><\/h4>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section bandeau-niveau-modere plainlinks\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone\">\n<div class=\"center\">\n<div class=\"floatnone\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:2017-fr.wp-orange-source.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a1\/2017-fr.wp-orange-source.svg\/25px-2017-fr.wp-orange-source.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a1\/2017-fr.wp-orange-source.svg\/38px-2017-fr.wp-orange-source.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a1\/2017-fr.wp-orange-source.svg\/50px-2017-fr.wp-orange-source.svg.png 2x\" alt=\"\" width=\"25\" height=\"25\" data-file-width=\"512\" data-file-height=\"512\" \/><\/a><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-cell\">\n<div class=\"mw-collapsible mw-collapsed mw-made-collapsible\"><span class=\"mw-collapsible-toggle mw-collapsible-toggle-default mw-collapsible-toggle-collapsed\" tabindex=\"0\" role=\"button\" aria-expanded=\"false\"><a class=\"mw-collapsible-text\">afficher<\/a><\/span><b>Cette section\u00a0<a title=\"Wikip\u00e9dia:Citez vos sources\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Wikip%C3%A9dia:Citez_vos_sources\">ne cite pas suffisamment ses sources<\/a><\/b><small>\u00a0(avril 2018)<\/small>.<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span class=\"need_ref\" title=\"Un compl\u00e9ment est souhait\u00e9 pour cette r\u00e9f\u00e9rence.\">Sur le domaine littoral plus bas en latitude, depuis les \u00celes britanniques jusqu&rsquo;au nord-ouest de l&rsquo;Espagne, en passant par la bordure c\u00f4ti\u00e8re des\u00a0<a title=\"Pays-Bas\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pays-Bas\">Pays-Bas<\/a>, de la\u00a0<a title=\"Belgique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Belgique\">Belgique<\/a>, de la\u00a0<a title=\"France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/France\">France<\/a>\u00a0s&rsquo;\u00e9tend un\u00a0<a title=\"Climat oc\u00e9anique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Climat_oc%C3%A9anique\">climat oc\u00e9anique<\/a>\u00a0bien caract\u00e9ris\u00e9, avec une faible amplitude entre l&rsquo;hiver et l&rsquo;\u00e9t\u00e9 et une temp\u00e9rature moyenne qui augmente du nord vers le sud mais assez homog\u00e8ne par rapport \u00e0 l&rsquo;\u00e9talement en latitude. Dans cette zone, le flux oc\u00e9anique mod\u00e8re les temp\u00e9ratures, les pluies sont fr\u00e9quentes et r\u00e9guli\u00e8res en toutes saisons avec cependant un maximum d&rsquo;automne au nord et d&rsquo;hiver au sud. Le total des pr\u00e9cipitations annuelles, plus mod\u00e9r\u00e9 que dans le type pr\u00e9c\u00e9dent, est compris entre 700\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"millim\u00e8tre\">mm<\/abbr>\u00a0et 1\u00a0000\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"millim\u00e8tre\">mm<\/abbr>\u00a0sauf sur les massifs c\u00f4tiers &#8211;\u00a0<a title=\"\u00c9cosse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89cosse\">\u00c9cosse<\/a>,\u00a0<a title=\"Pays de Galles\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pays_de_Galles\">Pays de Galles<\/a>,\u00a0<a title=\"Cordill\u00e8re Cantabrique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cordill%C3%A8re_Cantabrique\">Cordill\u00e8re Cantabrique<\/a>\u00a0&#8211; o\u00f9 ce total peut largement d\u00e9passer 2\u00a0000\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"millim\u00e8tre\">mm<\/abbr>. Les temp\u00eates automnales et hivernales sont fr\u00e9quentes mais un peu moins que dans la zone pr\u00e9c\u00e9dente. En hiver, par rapport \u00e0 la latitude, le gel et la neige sont relativement rares ainsi que les fortes chaleurs en \u00e9t\u00e9. Les \u00e9t\u00e9s sont temp\u00e9r\u00e9s avec une temp\u00e9rature moyenne qui d\u00e9passe\u00a0<span title=\"50 \u00b0F ou 283,2 K\">10\u00a0<\/span><abbr class=\"abbr\" title=\"degr\u00e9 Celsius\">\u00b0C<\/abbr>\u00a0pendant plus de quatre mois<sup id=\"cite_ref-32\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-32\">25<\/a><\/sup>. Pour le mois le plus chaud la temp\u00e9rature est comprise entre\u00a0<span title=\"59 \u00b0F ou 288,2 K\">15\u00a0<\/span><abbr class=\"abbr\" title=\"degr\u00e9 Celsius\">\u00b0C<\/abbr>\u00a0et\u00a0<span title=\"68 \u00b0F ou 293,2 K\">20\u00a0<\/span><abbr class=\"abbr\" title=\"degr\u00e9 Celsius\">\u00b0C<\/abbr>\u00a0du nord au sud, celle du mois le plus froid de\u00a0<span title=\"35,6 \u00b0F ou 275,2 K\">2\u00a0<\/span><abbr class=\"abbr\" title=\"degr\u00e9 Celsius\">\u00b0C<\/abbr>\u00a0\u00e0\u00a0<span title=\"50 \u00b0F ou 283,2 K\">10\u00a0<\/span><abbr class=\"abbr\" title=\"degr\u00e9 Celsius\">\u00b0C<\/abbr>\u00a0du nord-est au sud-ouest.<\/span><sup class=\"need_ref_tag\"><a title=\"Aide:R\u00e9f\u00e9rence non conforme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aide:R%C3%A9f%C3%A9rence_non_conforme\">[r\u00e9f.\u00a0non\u00a0conforme]<\/a><\/sup><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"Climat_oc.C3.A9anique_.C3.A0_continental\"><\/span><span id=\"Climat_oc\u00e9anique_\u00e0_continental\" class=\"mw-headline\">Climat oc\u00e9anique \u00e0 continental<\/span><\/h4>\n<div class=\"thumb tright\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"thumbinner\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Szczecin_Jezioro_Szmaragdowe.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/96\/Szczecin_Jezioro_Szmaragdowe.jpg\/220px-Szczecin_Jezioro_Szmaragdowe.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/96\/Szczecin_Jezioro_Szmaragdowe.jpg\/330px-Szczecin_Jezioro_Szmaragdowe.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/96\/Szczecin_Jezioro_Szmaragdowe.jpg\/440px-Szczecin_Jezioro_Szmaragdowe.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"165\" data-file-width=\"1728\" data-file-height=\"1296\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\">\n<div class=\"magnify\">\u00a0<\/div>\n<p>Printemps \u00e0\u00a0<a title=\"Szczecin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Szczecin\">Szczecin<\/a>, dans la partie nord-ouest de la\u00a0<a title=\"Pologne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pologne\">Pologne<\/a>.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c0 l&rsquo;est de cette zone, le climat, encore mod\u00e9r\u00e9 par l&rsquo;influence de l&rsquo;oc\u00e9an, conna\u00eet une alt\u00e9ration de ses caract\u00e9ristiques quand on s&rsquo;\u00e9loigne du littoral. La limite avec le domaine pr\u00e9c\u00e9dent est assez floue, cependant on peut consid\u00e9rer qu&rsquo;\u00e0 partir de quelques dizaines de kilom\u00e8tres du littoral, dans la vaste zone de plaines ou de moyennes montagnes qui va du\u00a0<a title=\"Bassin parisien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bassin_parisien\">Bassin parisien<\/a>\u00a0au sud de la Scandinavie, \u00e0 l&rsquo;ouest de la\u00a0<a title=\"Pologne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pologne\">Pologne<\/a>\u00a0et limit\u00e9e par les contreforts des\u00a0<a title=\"Alpes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alpes\">Alpes<\/a>\u00a0suisses et autrichiennes au sud, le climat est assez homog\u00e8ne sur une grande \u00e9tendue. Il se continentalise peu \u00e0 peu tout en conservant des caract\u00e9ristiques mod\u00e9r\u00e9es par rapport \u00e0 la latitude (comme pr\u00e9c\u00e9demment Cfb selon K\u00f6ppen), les pluies deviennent un peu moins r\u00e9guli\u00e8res, leur volume diminue progressivement, entre 500 et 700\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"millim\u00e8tre\">mm<\/abbr>\u00a0en plaine, 800 \u00e0 1\u00a0500\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"millim\u00e8tre\">mm<\/abbr>\u00a0sur les reliefs. Les pluies sont r\u00e9parties tr\u00e8s uniform\u00e9ment tout au long de l&rsquo;ann\u00e9e avec un maximum pluviom\u00e9trique qui tend \u00e0 devenir plut\u00f4t estival. Les temp\u00eates automnales et hivernales voient leur importance diminuer au fur et \u00e0 mesure que l&rsquo;on s&rsquo;\u00e9loigne de l&rsquo;oc\u00e9an, mais ne sont pas exclues. L&rsquo;amplitude entre l&rsquo;hiver et l&rsquo;\u00e9t\u00e9 ainsi que la fr\u00e9quence des \u00e9pisodes de temp\u00e9rature extr\u00eames augmentent progressivement mais les moyennes restent mod\u00e9r\u00e9es par rapport \u00e0 la latitude. La temp\u00e9rature du mois le plus chaud est comprise entre\u00a0<span title=\"62,6 \u00b0F ou 290,2 K\">17\u00a0<\/span><abbr class=\"abbr\" title=\"degr\u00e9 Celsius\">\u00b0C<\/abbr>\u00a0et\u00a0<span title=\"68 \u00b0F ou 293,2 K\">20\u00a0<\/span><abbr class=\"abbr\" title=\"degr\u00e9 Celsius\">\u00b0C<\/abbr>\u00a0du nord au sud, celle du mois le plus froid de\u00a0<span title=\"41 \u00b0F ou 278,2 K\">5\u00a0<\/span><abbr class=\"abbr\" title=\"degr\u00e9 Celsius\">\u00b0C<\/abbr>\u00a0\u00e0\u00a0<span title=\"26,6 \u00b0F ou 270,2 K\">\u22123\u00a0<\/span><abbr class=\"abbr\" title=\"degr\u00e9 Celsius\">\u00b0C<\/abbr>\u00a0de l&rsquo;ouest vers l&rsquo;est. En\u00a0<a title=\"France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/France\">France<\/a>, cette zone correspond aux appellations traditionnelles de climat \u00ab\u00a0parisien\u00a0\u00bb, \u00ab\u00a0semi-oc\u00e9anique d&rsquo;abri\u00a0\u00bb.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Un peu plus au sud, du\u00a0<a title=\"Bassin aquitain\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bassin_aquitain\">Bassin aquitain<\/a>\u00a0jusqu&rsquo;\u00e0 une partie des\u00a0<a title=\"Balkans\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Balkans\">Balkans<\/a>\u00a0hormis la plaine du P\u00f4, le climat est encore oc\u00e9anique ou semi-oc\u00e9anique (Cfb dans la classification de K\u00f6ppen), mais se distingue par ses temp\u00e9ratures d&rsquo;\u00e9t\u00e9 plus \u00e9lev\u00e9es (moyenne de juillet de\u00a0<span title=\"66,2 \u00b0F ou 292,2 K\">19\u00a0<\/span><abbr class=\"abbr\" title=\"degr\u00e9 Celsius\">\u00b0C<\/abbr>\u00a0\u00e0\u00a0<span title=\"73,4 \u00b0F ou 296,2 K\">23\u00a0<\/span><abbr class=\"abbr\" title=\"degr\u00e9 Celsius\">\u00b0C<\/abbr>) et par une multiplication des climats locaux du fait du relief beaucoup plus compartiment\u00e9. Les pr\u00e9cipitations peuvent \u00eatre importantes \u00e0 proximit\u00e9 des reliefs expos\u00e9s aux flux humides ou bien r\u00e9duites dans les bassins abrit\u00e9s. Les \u00e9t\u00e9s sont plus orageux que dans le type pr\u00e9c\u00e9dent avec des pr\u00e9cipitations plus irr\u00e9guli\u00e8res. Mais la chaleur moyenne de juillet reste en dessous de\u00a0<span title=\"73,4 \u00b0F ou 296,2 K\">23\u00a0<\/span><abbr class=\"abbr\" title=\"degr\u00e9 Celsius\">\u00b0C<\/abbr>\u00a0et l&rsquo;\u00e9t\u00e9 conna\u00eet encore des p\u00e9riodes de rafra\u00eechissement \u00e9pisodiques, ce qui est un trait des climats oc\u00e9aniques. Les hivers restent doux \u00e0 proximit\u00e9 de l&rsquo;oc\u00e9an mais nettement plus froids vers l&rsquo;Europe centrale. La temp\u00e9rature du mois le plus froid (janvier le plus souvent) est comprise entre\u00a0<span title=\"42,8 \u00b0F ou 279,2 K\">6\u00a0<\/span><abbr class=\"abbr\" title=\"degr\u00e9 Celsius\">\u00b0C<\/abbr>\u00a0et\u00a0<span title=\"26,6 \u00b0F ou 270,2 K\">\u22123\u00a0<\/span><abbr class=\"abbr\" title=\"degr\u00e9 Celsius\">\u00b0C<\/abbr>\u00a0de l&rsquo;ouest vers l&rsquo;est. En France, cette zone correspond aux appellations traditionnelles de climat \u00ab\u00a0aquitain\u00a0\u00bb, \u00ab\u00a0semi-oc\u00e9anique d&rsquo;abri\u00a0\u00bb.<\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"Climat_continental\" class=\"mw-headline\">Climat continental<\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c0 l&rsquo;est des deux domaines pr\u00e9c\u00e9dents, \u00e0 partir de la Pologne orientale, la fa\u00e7ade orientale de la cha\u00eene scandinave et les confins de l&rsquo;<a title=\"Oc\u00e9an Arctique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Oc%C3%A9an_Arctique\">oc\u00e9an Arctique<\/a>\u00a0au nord jusqu&rsquo;\u00e0 l&rsquo;<a title=\"Oural\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Oural\">Oural<\/a>\u00a0vers l&rsquo;est, jusqu&rsquo;\u00e0 la mer Noire, le\u00a0<a title=\"Caucase\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Caucase\">Caucase<\/a>\u00a0et la\u00a0<a title=\"Mer Caspienne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mer_Caspienne\">Caspienne<\/a>\u00a0au sud appara\u00eet le\u00a0<a title=\"Climat continental\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Climat_continental\">climat continental<\/a>. L&rsquo;hiver est froid avec blocage fr\u00e9quent du flux oc\u00e9anique par l&rsquo;anticyclone continental g\u00e9n\u00e9rateur d&rsquo;\u00e9pisodes tr\u00e8s froids et secs. La moyenne de janvier va de\u00a0<span title=\"26,6 \u00b0F ou 270,2 K\">\u22123\u00a0<\/span><abbr class=\"abbr\" title=\"degr\u00e9 Celsius\">\u00b0C<\/abbr>\u00a0de l&rsquo;ouest \u00e0\u00a0<span title=\"\u22124 \u00b0F ou 253,2 K\">\u221220\u00a0<\/span><abbr class=\"abbr\" title=\"degr\u00e9 Celsius\">\u00b0C<\/abbr>\u00a0vers le nord-est. L&rsquo;\u00e9t\u00e9, l&rsquo;anticyclone continental dispara\u00eet et le flux atlantique p\u00e9n\u00e8tre plus librement \u00e0 l&rsquo;int\u00e9rieur du continent, l&rsquo;\u00e9t\u00e9 est encore frais au nord mais il est de plus en plus chaud vers le sud,\u00a0<span title=\"50 \u00b0F ou 283,2 K\">10\u00a0<\/span><abbr class=\"abbr\" title=\"degr\u00e9 Celsius\">\u00b0C<\/abbr>\u00a0en juillet \u00e0 la fronti\u00e8re du domaine polaire, jusqu&rsquo;\u00e0\u00a0<span title=\"77 \u00b0F ou 298,2 K\">25\u00a0<\/span><abbr class=\"abbr\" title=\"degr\u00e9 Celsius\">\u00b0C<\/abbr>\u00a0pr\u00e8s de la\u00a0<a title=\"Mer Caspienne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mer_Caspienne\">mer Caspienne<\/a>\u00a0(au nord, o\u00f9 les \u00e9t\u00e9s sont frais, nous sommes dans le domaine Dfc de K\u00f6ppen, Dfb plus au sud, l\u00e0 o\u00f9 la moyenne d\u00e9passe\u00a0<span title=\"50 \u00b0F ou 283,2 K\">10\u00a0<\/span><abbr class=\"abbr\" title=\"degr\u00e9 Celsius\">\u00b0C<\/abbr>\u00a0durant au moins quatre mois). Les saisons interm\u00e9diaires sont courtes. Les pluies sont plus irr\u00e9guli\u00e8res avec un maximum de printemps ou d&rsquo;\u00e9t\u00e9. Au nord du domaine, les \u00e9t\u00e9s sont assez pluvieux et restent frais avec une \u00e9vaporation mod\u00e9r\u00e9e, la s\u00e9cheresse d&rsquo;\u00e9t\u00e9 est mod\u00e9r\u00e9e. Vers le sud, la chaleur augmente ainsi que l&rsquo;irr\u00e9gularit\u00e9 des pluies, la s\u00e9cheresse relative d&rsquo;\u00e9t\u00e9 s&rsquo;intensifie et les abords de la Caspienne connaissent un climat steppique (BSk selon K\u00f6ppen).<\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"Climat_montagnard\" class=\"mw-headline\">Climat montagnard<\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les montagnes (<a title=\"Alpes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alpes\">Alpes<\/a>,\u00a0<a title=\"Pyr\u00e9n\u00e9es\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pyr%C3%A9n%C3%A9es\">Pyr\u00e9n\u00e9es<\/a>,\u00a0<a title=\"Carpates\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Carpates\">Carpates<\/a>, cha\u00eenes balkaniques,\u00a0<a title=\"Caucase\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Caucase\">Caucase<\/a>,\u00a0<a title=\"Alpes scandinaves\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alpes_scandinaves\">Alpes scandinaves<\/a>) connaissent le\u00a0<a title=\"Climat montagnard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Climat_montagnard\">climat montagnard<\/a>\u00a0qui correspondent \u00e0 peu pr\u00e8s \u00e0 celui des plaines environnantes mais modifi\u00e9s par l&rsquo;altitude. Celle-ci provoque un abaissement de la temp\u00e9rature, en toutes saisons mais davantage en \u00e9t\u00e9 qu&rsquo;en hiver et une augmentation des pluies pour les versants expos\u00e9s aux vents pluvieux. Les reliefs multiplient les climats locaux du fait des diff\u00e9rences d&rsquo;expositions au soleil et du fait de la modification du r\u00e9gime des vents qu&rsquo;ils induisent.<\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"Climat_subtropical_humide\" class=\"mw-headline\">Climat subtropical humide<\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dans la plaine du P\u00f4 et dans les\u00a0<a title=\"Balkans\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Balkans\">Balkans<\/a>\u00a0bordant la\u00a0<a title=\"Mer Noire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mer_Noire\">mer Noire<\/a>, les cha\u00eenes de montagnes font barrage au flux oc\u00e9anique, la chaleur estivale s&rsquo;accentue avec une temp\u00e9rature moyenne de juillet sup\u00e9rieure \u00e0\u00a0<span title=\"71,6 \u00b0F ou 295,2 K\">22\u00a0<\/span><abbr class=\"abbr\" title=\"degr\u00e9 Celsius\">\u00b0C<\/abbr>, les pr\u00e9cipitations deviennent plus importantes en \u00e9t\u00e9. Selon la classification de K\u00f6ppen, ce climat est appel\u00e9 temp\u00e9r\u00e9 \u00e0 \u00e9t\u00e9s chauds (Cfa). Les hivers sont assez variables, de assez doux comme sur les c\u00f4tes occidentales de l&rsquo;Adriatique, \u00e0 assez froid (Bulgarie, Roumanie), mais toujours avec une temp\u00e9rature moyenne de janvier sup\u00e9rieure \u00e0\u00a0<span title=\"26,6 \u00b0F ou 270,2 K\">\u22123\u00a0<\/span><abbr class=\"abbr\" title=\"degr\u00e9 Celsius\">\u00b0C<\/abbr>. La temp\u00e9rature du mois le plus froid est comprise entre\u00a0<span title=\"37,4 \u00b0F ou 276,2 K\">3\u00a0<\/span><abbr class=\"abbr\" title=\"degr\u00e9 Celsius\">\u00b0C<\/abbr>\u00a0et\u00a0<span title=\"26,6 \u00b0F ou 270,2 K\">\u22123\u00a0<\/span><abbr class=\"abbr\" title=\"degr\u00e9 Celsius\">\u00b0C<\/abbr>\u00a0de l&rsquo;ouest vers l&rsquo;est. Les influences oc\u00e9aniques concernent peu cette zone. Le cumul annuel des pr\u00e9cipitations s&rsquo;ass\u00e8che progressivement vers l&rsquo;est. Les pluies, encore r\u00e9parties sur toute l&rsquo;ann\u00e9e, prennent cependant une importance estivale marqu\u00e9e, notamment sous forme d&rsquo;orages.<\/p>\n<div class=\"thumb tright\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"thumbinner\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Europe_sunshine_hours_map.png?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f8\/Europe_sunshine_hours_map.png\/220px-Europe_sunshine_hours_map.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f8\/Europe_sunshine_hours_map.png\/330px-Europe_sunshine_hours_map.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f8\/Europe_sunshine_hours_map.png\/440px-Europe_sunshine_hours_map.png 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"201\" data-file-width=\"1360\" data-file-height=\"1245\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\">\n<div class=\"magnify\">\u00a0<\/div>\n<p>Ensoleillement en Europe (nombre d&rsquo;heures par an).<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"Climat_m.C3.A9diterran.C3.A9en\"><\/span><span id=\"Climat_m\u00e9diterran\u00e9en\" class=\"mw-headline\">Climat m\u00e9diterran\u00e9en<\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les r\u00e9gions bordant la\u00a0<a title=\"Mer M\u00e9diterran\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mer_M%C3%A9diterran%C3%A9e\">M\u00e9diterran\u00e9e<\/a>\u00a0(majeure partie de l&rsquo;<a title=\"Espagne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Espagne\">Espagne<\/a>, Sud-Est de la\u00a0<a title=\"France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/France\">France<\/a>,\u00a0<a title=\"Italie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Italie\">Italie<\/a>\u00a0except\u00e9 les\u00a0<a title=\"Alpes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alpes\">Alpes<\/a>\u00a0et la\u00a0<a title=\"Plaine du P\u00f4\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Plaine_du_P%C3%B4\">plaine du P\u00f4<\/a>, la\u00a0<a title=\"Croatie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Croatie\">Croatie<\/a>, la\u00a0<a title=\"Slov\u00e9nie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Slov%C3%A9nie\">Slov\u00e9nie<\/a>, l&rsquo;<a title=\"Albanie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Albanie\">Albanie<\/a>, la\u00a0<a title=\"Gr\u00e8ce\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gr%C3%A8ce\">Gr\u00e8ce<\/a>\u00a0et les \u00eeles m\u00e9diterran\u00e9ennes) connaissent un\u00a0<a title=\"Climat m\u00e9diterran\u00e9en\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Climat_m%C3%A9diterran%C3%A9en\">climat m\u00e9diterran\u00e9en<\/a>, Csa et Csb d&rsquo;apr\u00e8s\u00a0<a title=\"Classification de K\u00f6ppen\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Classification_de_K%C3%B6ppen\">K\u00f6ppen<\/a>. \u00c0 l&rsquo;\u00e9cart du flux oc\u00e9anique humide du fait des montagnes et de la latitude, ce climat est caract\u00e9ris\u00e9 par une s\u00e9cheresse estivale et un ensoleillement nettement plus important que dans les domaines pr\u00e9c\u00e9dents. Les pluies ne sont pas souvent apport\u00e9es par le flux atlantique mais la plupart du temps par des perturbations qui se d\u00e9veloppent sur place, aliment\u00e9es par l&rsquo;air m\u00e9diterran\u00e9en, ces perturbations sont moins nombreuses que les perturbations oc\u00e9aniques mais les pluies qu&rsquo;elles apportent sont copieuses et parfois excessives. Le total pluviom\u00e9trique annuel des r\u00e9gions m\u00e9diterran\u00e9ennes est \u00e0 peu pr\u00e8s le m\u00eame que pour les domaines pr\u00e9c\u00e9dents mais la r\u00e9partition des pr\u00e9cipitations est beaucoup plus irr\u00e9guli\u00e8re. L&rsquo;\u00e9t\u00e9 est \u00e0 peu pr\u00e8s sec surtout pr\u00e8s des c\u00f4tes et dans le sud, les pluies de printemps et d&rsquo;automne sont pr\u00e9dominantes au nord du domaine m\u00e9diterran\u00e9en et celles d&rsquo;hiver au sud. Suivant les effets d&rsquo;abris ou au contraire suivant les effets de couloir induits par les reliefs environnants, ce domaine est calme ou au contraire tr\u00e8s vent\u00e9 (<a title=\"Mistral (vent)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mistral_(vent)\">mistral<\/a>,\u00a0<a title=\"Tramontane\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tramontane\">tramontane<\/a>,\u00a0<a title=\"Bora\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bora\">bora<\/a>, etc.). Les temp\u00e9ratures hivernales sont douces sauf en moyenne montagne,\u00a0<span title=\"41 \u00b0F ou 278,2 K\">5<\/span>\u00a0\u00e0\u00a0<span title=\"51,8 \u00b0F ou 284,2 K\">11\u00a0<\/span><abbr class=\"abbr\" title=\"degr\u00e9 Celsius\">\u00b0C<\/abbr>\u00a0en janvier, de l&rsquo;int\u00e9rieur vers la c\u00f4te et du nord vers le sud. L&rsquo;\u00e9t\u00e9 est chaud\u00a0<span title=\"71,6 \u00b0F ou 295,2 K\">22\u00a0<\/span><abbr class=\"abbr\" title=\"degr\u00e9 Celsius\">\u00b0C<\/abbr>\u00a0\u00e0\u00a0<span title=\"80,6 \u00b0F ou 300,2 K\">27\u00a0<\/span><abbr class=\"abbr\" title=\"degr\u00e9 Celsius\">\u00b0C<\/abbr>\u00a0en juillet du nord vers le sud. Ce type de climat est g\u00e9n\u00e9ralement limit\u00e9 par les versants sud ou est des massifs montagneux\u00a0:\u00a0<a title=\"Cordill\u00e8re Cantabrique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cordill%C3%A8re_Cantabrique\">cha\u00eene Cantabrique<\/a>,\u00a0<a title=\"Pyr\u00e9n\u00e9es\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pyr%C3%A9n%C3%A9es\">Pyr\u00e9n\u00e9es<\/a>,\u00a0<a title=\"Alpes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alpes\">Alpes<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Balkans\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Balkans\">Balkans<\/a>. Sur le littoral atlantique, la limite se trouve \u00e0 peu pr\u00e8s au nord du\u00a0<a title=\"Portugal\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Portugal\">Portugal<\/a>. C&rsquo;est \u00e0 partir de cette zone que l&rsquo;on observe des caract\u00e9ristiques m\u00e9diterran\u00e9ennes marqu\u00e9es (chaleur et s\u00e9cheresse d&rsquo;\u00e9t\u00e9 entra\u00eenant des feux de for\u00eat r\u00e9guliers, un ensoleillement \u00e9lev\u00e9 compar\u00e9 aux r\u00e9gions oc\u00e9aniques,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"et cetera\">etc.<\/abbr>).<\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"Fleuves_et_rivi.C3.A8res\"><\/span><span id=\"Fleuves_et_rivi\u00e8res\" class=\"mw-headline\">Fleuves et rivi\u00e8res<\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;Europe est assez bien arros\u00e9e par des\u00a0<a title=\"G\u00e9ographie de l'Europe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%A9ographie_de_l%27Europe#Principaux_fleuves_et_rivi%C3%A8res\">fleuves et rivi\u00e8res<\/a>, et pratiquement aucune zone n&rsquo;est en\u00a0<a title=\"Stress hydrique (\u00e9cologie)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Stress_hydrique_(%C3%A9cologie)\">stress hydrique<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Trois fleuves d&rsquo;Europe, le\u00a0<a title=\"Rhin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rhin\">Rhin<\/a>, le\u00a0<a title=\"Rh\u00f4ne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rh%C3%B4ne\">Rh\u00f4ne<\/a>, et le\u00a0<a title=\"P\u00f4\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%B4\">P\u00f4<\/a>, prennent leur source dans les\u00a0<a title=\"Alpes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alpes\">Alpes<\/a>, quelquefois appel\u00e9es pour cette raison le \u00ab\u00a0<a title=\"Ch\u00e2teau d'eau\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ch%C3%A2teau_d%27eau\">ch\u00e2teau d&rsquo;eau<\/a>\u00a0de l&rsquo;Europe\u00a0\u00bb (au moins de sa partie occidentale). Le Rhin se jette dans la\u00a0<a title=\"Mer du Nord\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mer_du_Nord\">mer du Nord<\/a>, le Rh\u00f4ne dans la\u00a0<a title=\"Mer M\u00e9diterran\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mer_M%C3%A9diterran%C3%A9e\">mer M\u00e9diterran\u00e9e<\/a>\u00a0et le P\u00f4 dans la\u00a0<a title=\"Mer Adriatique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mer_Adriatique\">mer Adriatique<\/a>. Le\u00a0<a title=\"Danube\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Danube\">Danube<\/a>\u00a0prend sa source dans la\u00a0<a title=\"For\u00eat-Noire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/For%C3%AAt-Noire\">For\u00eat-Noire<\/a>\u00a0et se jette dans la\u00a0<a title=\"Mer Noire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mer_Noire\">mer Noire<\/a>. L&rsquo;<a title=\"Elbe (fleuve)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Elbe_(fleuve)\">Elbe<\/a>\u00a0se jette dans la\u00a0<a title=\"Mer du Nord\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mer_du_Nord\">mer du Nord<\/a>. La\u00a0<a title=\"Vistule\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vistule\">Vistule<\/a>\u00a0et l&rsquo;<a title=\"Oder\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Oder\">Oder<\/a>\u00a0se jettent dans la\u00a0<a title=\"Mer Baltique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mer_Baltique\">mer Baltique<\/a>. Le\u00a0<a title=\"Dniepr\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dniepr\">Dniepr<\/a>, fleuve de plaine, se jette dans la mer Noire. La Volga et l&rsquo;<a title=\"Oural (fleuve)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Oural_(fleuve)\">Oural<\/a>\u00a0se jettent dans la\u00a0<a title=\"Mer Caspienne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mer_Caspienne\">mer Caspienne<\/a>.<\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"Biodiversit.C3.A9\"><\/span><span id=\"Biodiversit\u00e9\" class=\"mw-headline\">Biodiversit\u00e9<\/span><\/h3>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"Biodiversit\u00e9 en Europe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Biodiversit%C3%A9_en_Europe\">Biodiversit\u00e9 en Europe<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"thumb tright\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"thumbinner\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Deforestation_central_Europe_-_Rodungen_Mitteleuropa.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8b\/Deforestation_central_Europe_-_Rodungen_Mitteleuropa.jpg\/220px-Deforestation_central_Europe_-_Rodungen_Mitteleuropa.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8b\/Deforestation_central_Europe_-_Rodungen_Mitteleuropa.jpg\/330px-Deforestation_central_Europe_-_Rodungen_Mitteleuropa.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8b\/Deforestation_central_Europe_-_Rodungen_Mitteleuropa.jpg\/440px-Deforestation_central_Europe_-_Rodungen_Mitteleuropa.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"147\" data-file-width=\"5568\" data-file-height=\"3712\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\">\n<div class=\"magnify\">\u00a0<\/div>\n<p>D\u00e9forestation en Europe<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"thumb tright\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"thumbinner\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:%C3%89valuation_habitats_UE_2010.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/6b\/%C3%89valuation_habitats_UE_2010.jpg\/220px-%C3%89valuation_habitats_UE_2010.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/6b\/%C3%89valuation_habitats_UE_2010.jpg\/330px-%C3%89valuation_habitats_UE_2010.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/6b\/%C3%89valuation_habitats_UE_2010.jpg\/440px-%C3%89valuation_habitats_UE_2010.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"109\" data-file-width=\"1088\" data-file-height=\"540\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\">\n<div class=\"magnify\">\u00a0<\/div>\n<p>Exemple de repr\u00e9sentation d&rsquo;une \u00e9valuation, ici pour l&rsquo;Europe, pour ses\u00a0<a title=\"Habitat (\u00e9cologie)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Habitat_(%C3%A9cologie)\">habitats naturels<\/a><sup id=\"cite_ref-33\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-33\">26<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-34\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-34\">27<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-35\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-35\">28<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-36\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-36\">29<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-37\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-37\">30<\/a><\/sup>.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">La\u00a0<a title=\"Faune (biologie)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Faune_(biologie)\">faune<\/a>\u00a0et la\u00a0<a title=\"Flore\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Flore\">flore<\/a>\u00a0de l&rsquo;Europe ne pr\u00e9sentent pas de caract\u00e9ristiques propres \u00e0 l&rsquo;\u00e9chelle du continent. Diverses\u00a0<a title=\"Esp\u00e8ce\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Esp%C3%A8ce\">esp\u00e8ces<\/a>\u00a0ou\u00a0<a title=\"Sous-esp\u00e8ce\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sous-esp%C3%A8ce\">sous-esp\u00e8ces<\/a>\u00a0rencontr\u00e9es en Europe ont cependant re\u00e7u l&rsquo;<a title=\"\u00c9pith\u00e8te sp\u00e9cifique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89pith%C3%A8te_sp%C3%A9cifique\">\u00e9pith\u00e8te sp\u00e9cifique<\/a>\u00a0ou le\u00a0<a title=\"Nom trinominal\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nom_trinominal\">nom subsp\u00e9cifique<\/a>\u00a0<span class=\"page_h\" title=\"Ce lien renvoie vers une page d'homonymie\"><a class=\"mw-disambig\" title=\"Europaeus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europaeus\"><i>europaeus<\/i>,\u00a0<i>europaea<\/i>\u00a0ou\u00a0<i>europaeum<\/i><\/a><\/span><small>\u00a0<a title=\"Europaeus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europaeus\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a9\/Logo_disambig.svg\/15px-Logo_disambig.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a9\/Logo_disambig.svg\/23px-Logo_disambig.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a9\/Logo_disambig.svg\/30px-Logo_disambig.svg.png 2x\" alt=\"Ce lien renvoie vers une page d'homonymie\" width=\"15\" height=\"11\" data-file-width=\"255\" data-file-height=\"187\" \/><\/a><\/small>\u00a0(\u00ab\u00a0europ\u00e9en, europ\u00e9enne\u00a0\u00bb).<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;Europe regroupe plusieurs\u00a0<a title=\"Zone biog\u00e9ographique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Zone_biog%C3%A9ographique\">zones biog\u00e9ographiques<\/a>\u00a0et une grande vari\u00e9t\u00e9 d&rsquo;<a title=\"\u00c9cosyst\u00e8me\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89cosyst%C3%A8me\">\u00e9cosyst\u00e8mes<\/a>\u00a0terrestres et marins, qui ont souvent \u00e9t\u00e9 intensivement exploit\u00e9s,\u00a0<a title=\"Fragmentation (\u00e9cologie)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fragmentation_(%C3%A9cologie)\">fragment\u00e9s<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Pollution\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pollution\">pollu\u00e9s<\/a>. L\u2019\u00e9cosyst\u00e8me europ\u00e9en fait face \u00e0 de nombreux probl\u00e8mes de d\u00e9t\u00e9rioration de l\u2019environnement engendr\u00e9s par certaines actions de l\u2019\u00eatre humain comme l\u2019<a title=\"Agriculture intensive\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Agriculture_intensive\">agriculture intensive<\/a>, l\u2019<a title=\"Urbanisation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Urbanisation\">urbanisation<\/a>\u00a0coupl\u00e9 aux\u00a0<a title=\"Tourisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tourisme\">activit\u00e9s touristiques<\/a>\u00a0et de\u00a0<a title=\"Loisir\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Loisir\">loisirs<\/a><sup id=\"cite_ref-38\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-38\">31<\/a><\/sup>\u2026<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;Europe a \u00e9t\u00e9 motrice pour de nombreux \u00e9tats-membres en mati\u00e8re de\u00a0<a title=\"Droit de l'environnement\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Droit_de_l%27environnement\">Droit de l&rsquo;environnement<\/a>\u00a0avec notamment les directives\u00a0<a title=\"Directive habitats\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Directive_habitats\">Habitats<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Directive oiseaux\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Directive_oiseaux\">Oiseaux<\/a>, bien que certains \u00e9tats membres (dont la France) les aient tardivement et incompl\u00e8tement appliqu\u00e9es. Une\u00a0<a title=\"Directive-cadre sur l'eau\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Directive-cadre_sur_l%27eau\">directive-cadre sur l&rsquo;eau<\/a>\u00a0est en cours d&rsquo;application, des directives sur le sol et la mer sont en projet, et le\u00a0<time class=\"nowrap date-lien\" datetime=\"2005-01-01\" data-sort-value=\"2005-01-01\"><a title=\"1er janvier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1er_janvier\">1<sup>er<\/sup><\/a>\u00a0<a title=\"Janvier 2005\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Janvier_2005\">janvier<\/a>\u00a0<a title=\"2005\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/2005\">2005<\/a><\/time>\u00a0est entr\u00e9e en vigueur la nouvelle norme europ\u00e9enne pour limiter la\u00a0<a title=\"Pollution de l'air\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pollution_de_l%27air\">pollution atmosph\u00e9rique<\/a>\u00a0: les agglom\u00e9rations de plus de 250\u00a0000\u00a0habitants de l&rsquo;<a title=\"Union europ\u00e9enne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Union_europ%C3%A9enne\">Union europ\u00e9enne<\/a>\u00a0ne doivent pas d\u00e9passer certaines valeurs limites\u00a0: 50\u00a0<a title=\"Kilogramme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Kilogramme\">microgrammes<\/a>\u00a0(0,05\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"milligramme\">mg<\/abbr>) de particules par\u00a0<a title=\"M\u00e8tre cube\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/M%C3%A8tre_cube\">m\u00e8tre cube<\/a>\u00a0d&rsquo;<a title=\"Air\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Air\">air<\/a>\u00a0ambiant doit \u00eatre le seuil maximum pour 35\u00a0<a title=\"Jour\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jour\">jours<\/a>\u00a0par\u00a0<a title=\"Ann\u00e9e (calendrier)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ann%C3%A9e_(calendrier)\">an<\/a>, et la valeur moyenne annuelle ne doit pas aller au-del\u00e0 de 40 microgrammes. Cependant, les normes anti-pollution d\u00e9j\u00e0 en vigueur n&rsquo;\u00e9taient d\u00e9j\u00e0 pas respect\u00e9es\u00a0: en\u00a0<a title=\"2002\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/2002\">2002<\/a>, 11\u00a0pays sur 15 ont d\u00e9pass\u00e9 la marge autoris\u00e9e.<\/p>\n<div class=\"thumb tleft\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"thumbinner\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Papillons_prairies.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/25\/Papillons_prairies.jpg\/220px-Papillons_prairies.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/25\/Papillons_prairies.jpg\/330px-Papillons_prairies.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/25\/Papillons_prairies.jpg\/440px-Papillons_prairies.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"184\" data-file-width=\"882\" data-file-height=\"737\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\">\n<div class=\"magnify\">\u00a0<\/div>\n<p>Effondrement des populations de papillons de prairie en Europe.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Depuis 1996, le\u00a0<a title=\"Conseil de l'Europe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Conseil_de_l%27Europe\">conseil de l&rsquo;Europe<\/a>\u00a0invite les \u00e9tats \u00e0 construire ensemble un\u00a0<a title=\"R\u00e9seau \u00e9cologique paneurop\u00e9en\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9seau_%C3%A9cologique_paneurop%C3%A9en\">R\u00e9seau \u00e9cologique paneurop\u00e9en<\/a>\u00a0et ils doivent appliquer, comme toutes les collectivit\u00e9s la directive 2003\/4 concernant l&rsquo;acc\u00e8s du public \u00e0 l&rsquo;information en mati\u00e8re d&rsquo;environnement, la directive INSPIRE (Infrastructure d\u2019information spatiale en Europe). Un futur R\u00e9seau europ\u00e9en de donn\u00e9es d&rsquo;observation et de surveillance (EMODNET \/\u00a0<i>European Monitoring Observation. Data Network<\/i>) est en construction.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour mesurer l&rsquo;\u00e9tat de l&rsquo;environnement, les pressions et les r\u00e9ponses, l&rsquo;UE s&rsquo;est dot\u00e9e d&rsquo;une\u00a0<a title=\"Agence europ\u00e9enne pour l'environnement\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Agence_europ%C3%A9enne_pour_l%27environnement\">Agence europ\u00e9enne pour l\u2019Environnement<\/a>\u00a0(AEE) qui applique maintenant la m\u00e9thodologie LEAC (Land and Ecosystem Accounting &#8211; Comptabilit\u00e9 des \u00e9cosyst\u00e8mes et du territoire). Le syst\u00e8me Corine Landcover et d&rsquo;autres permettent d&rsquo;harmoniser les cartes europ\u00e9ennes de donn\u00e9es environnementales.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Bilan\u00a0: malgr\u00e9 des efforts importants, comme dans la plupart des autres r\u00e9gions du monde, la biodiversit\u00e9 qui y fait l&rsquo;objet d&rsquo;\u00e9valuations<sup id=\"cite_ref-39\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-39\">32<\/a><\/sup>\u00a0p\u00e9riodiques, est globalement en recul (sauf pour certaines les esp\u00e8ces plut\u00f4t g\u00e9n\u00e9ralistes et banales). Les\u00a0<a title=\"Esp\u00e8ce envahissante\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Esp%C3%A8ce_envahissante\">esp\u00e8ces invasives<\/a>\u00a0continuent \u00e0 gagner du terrain. \u00c0 ce titre, la\u00a0<a title=\"Commission europ\u00e9enne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Commission_europ%C3%A9enne\">commission europ\u00e9enne<\/a>\u00a0a publi\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap date-lien\" datetime=\"2016-07-13\" data-sort-value=\"2016-07-13\"><a title=\"13 juillet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/13_juillet\">13<\/a>\u00a0<a title=\"Juillet 2016\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Juillet_2016\">juillet<\/a>\u00a0<a title=\"2016\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/2016\">2016<\/a><\/time>, une liste des trente-sept esp\u00e8ces \u00e0 combattre pour \u00e9viter qu&rsquo;elles ne portent pr\u00e9judice aux esp\u00e8ces indig\u00e8nes. Cette liste pr\u00e9voit d\u2019interdire l\u2019importation, la vente, la reproduction, la culture ou l\u2019\u00e9levage de ces animaux et v\u00e9g\u00e9taux qui menacent la biodiversit\u00e9<sup id=\"cite_ref-40\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-40\">33<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-41\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-41\">34<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les objectifs europ\u00e9ens en mati\u00e8re de lutte contre le changement climatique, et limitation des \u00e9missions de gaz \u00e0 effet de serre, dont celui de -25\u00a0% pour 2020 semble difficile \u00e0 tenir (pour les transports et l&rsquo;agriculture notamment<sup id=\"cite_ref-actuEnvFev2011_42-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-actuEnvFev2011-42\">35<\/a><\/sup>), la Pologne s&rsquo;y opposant m\u00eame<sup id=\"cite_ref-actuEnvFev2011_42-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-actuEnvFev2011-42\">35<\/a><\/sup>\u00a0avant que le 21 juin 2011, les ministres de l&rsquo;environnement europ\u00e9ens (en Conseil environnement) examinent un nouveau projet de feuille de route pour 2050 (\u00e9conomie europ\u00e9enne bas carbone) pr\u00e9sent\u00e9e par la Commission europ\u00e9enne le 8 mars 2011, confirmant l&rsquo;objectif du Conseil d&rsquo;octobre 2009 de r\u00e9duire les \u00e9missions de gaz \u00e0 effet de serre de 80 \u00e0 95\u00a0% en 2050 (par rapport \u00e0 1990), avec un calendrier de -40\u00a0% par rapport \u00e0 1990 en 2030, -60\u00a0% en 2040 et -80\u00a0% en 2050 (un pays s&rsquo;est encore oppos\u00e9 \u00e0 ces objectifs)<sup id=\"cite_ref-43\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-43\">36<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En 2019, on compte 20\u00a0% d&rsquo;<a title=\"Oiseau\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Oiseau\">oiseaux<\/a>\u00a0en moins en Europe qu&rsquo;en 2000<sup id=\"cite_ref-44\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-44\">37<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Plus de 40\u2009% des esp\u00e8ces d\u2019arbres pr\u00e9sents en Europe sont menac\u00e9es d\u2019extinction selon un rapport de l\u2019<a title=\"Union internationale pour la conservation de la nature\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Union_internationale_pour_la_conservation_de_la_nature\">Union internationale pour la conservation de la nature<\/a>. L&rsquo;organisation appelle l\u2019Union europ\u00e9enne \u00e0 agir, indiquant que \u00ab\u2009Les arbres sont essentiels \u00e0 la vie sur terre et les arbres europ\u00e9ens dans toute leur diversit\u00e9 sont une source de nourriture et d\u2019abri pour d\u2019innombrables esp\u00e8ces animales telles que les oiseaux et les \u00e9cureuils\u2009\u00bb<sup id=\"cite_ref-:1_45-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-:1-45\">38<\/a><\/sup>. En outre, la moiti\u00e9 des esp\u00e8ces d\u2019<a title=\"Arbuste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Arbuste\">arbustes<\/a>\u00a0pr\u00e9sents en Europe sont menac\u00e9es de disparition, ainsi qu\u2019un cinqui\u00e8me des esp\u00e8ces de\u00a0<a title=\"Mollusca\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mollusca\">mollusques<\/a>\u00a0terrestres, tels que les\u00a0<a title=\"Escargot\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Escargot\">escargots<\/a>, et certaines esp\u00e8ces de\u00a0<a title=\"Bryophyte\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bryophyte\">bryophytes<\/a>\u00a0(plantes non vascularis\u00e9es), comme des\u00a0<a title=\"Bryophyta\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bryophyta\">mousses<\/a><sup id=\"cite_ref-:1_45-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-:1-45\">38<\/a><\/sup>.<\/p>\n<h2 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"Histoire\" class=\"mw-headline\">Histoire<\/span><\/h2>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"Histoire de l'Europe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Histoire_de_l%27Europe\">Histoire de l&rsquo;Europe<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"Pr.C3.A9histoire_et_protohistoire\"><\/span><span id=\"Pr\u00e9histoire_et_protohistoire\" class=\"mw-headline\">Pr\u00e9histoire et protohistoire<\/span><\/h3>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"Contexte\" class=\"mw-headline\">Contexte<\/span><\/h4>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Articles connexes\u00a0:\u00a0<a title=\"Pal\u00e9od\u00e9mographie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pal%C3%A9od%C3%A9mographie\">Pal\u00e9od\u00e9mographie<\/a>,\u00a0<a title=\"Pl\u00e9istoc\u00e8ne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pl%C3%A9istoc%C3%A8ne\">Pl\u00e9istoc\u00e8ne<\/a>,\u00a0<a title=\"Pal\u00e9olithique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pal%C3%A9olithique\">Pal\u00e9olithique<\/a>,\u00a0<a title=\"M\u00e9solithique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/M%C3%A9solithique\">M\u00e9solithique<\/a>,\u00a0<a title=\"Histoire du climat avant 1850\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Histoire_du_climat_avant_1850\">Histoire du climat avant 1850<\/a>,\u00a0<a title=\"Tardiglaciaire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tardiglaciaire\">Tardiglaciaire<\/a>,\u00a0<a title=\"\u00c9v\u00e8nement de Heinrich\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89v%C3%A8nement_de_Heinrich\">\u00c9v\u00e8nement de Heinrich<\/a>,\u00a0<a title=\"B\u00f6lling\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/B%C3%B6lling\">B\u00f6lling<\/a>,\u00a0<a title=\"Aller\u00f6d\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aller%C3%B6d\">Aller\u00f6d<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Dryas (pal\u00e9oclimat)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dryas_(pal%C3%A9oclimat)\">Dryas<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le peuplement de l&rsquo;Europe est conditionn\u00e9 par les cycles glaciaires et interglaciaires qui se succ\u00e8dent, notamment au\u00a0<a title=\"Pl\u00e9istoc\u00e8ne moyen\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pl%C3%A9istoc%C3%A8ne_moyen\">Pl\u00e9istoc\u00e8ne moyen<\/a>\u00a0(0,781 \u00e0 0,126\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"million d'ann\u00e9es\">Ma<\/abbr>), et qui affectent la d\u00e9mographie des populations, cr\u00e9ant notamment des p\u00e9riodes d&rsquo;isolement g\u00e9ographique qui sont une des raisons de la diff\u00e9renciation des formes anciennes du genre\u00a0<i>Homo<\/i>\u00a0sur le continent.\u00a0<i>Homo<\/i>\u00a0na\u00eet et \u00e9volue en Afrique, o\u00f9 il s&rsquo;affranchit d&rsquo;abord du milieu forestier, puis conna\u00eet une expansion constante vers les latitudes moyennes d&rsquo;Eurasie, puis les hautes latitudes. Cela est rendu possible par sa capacit\u00e9 \u00e0 s&rsquo;adapter aux changements d&rsquo;environnement et par ses caract\u00e9ristiques de pr\u00e9dateur, lesquelles culminent chez N\u00e9andertal l&rsquo;Europ\u00e9en, devenu principalement un chasseur carnivore occupant le haut de la\u00a0<a title=\"R\u00e9seau trophique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9seau_trophique\">cha\u00eene alimentaire<\/a>, un\u00a0<a title=\"Superpr\u00e9dateur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Superpr%C3%A9dateur\">superpr\u00e9dateur<\/a>\u00a0chasseur de gros gibier. Arrive ensuite\u00a0<i>Sapiens<\/i>, venu d&rsquo;Afrique, qui remplace l&rsquo;esp\u00e8ce d&rsquo;origine europ\u00e9enne qu&rsquo;est N\u00e9andertal, et \u00ab\u00a0toutes les autres humanit\u00e9s\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-46\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-46\">39<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-47\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-47\">40<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-48\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-48\">41<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-CondemiSavatier2016Des_hypercarnivores,_&lt;span_class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;abbr_class=&quot;abbr_&quot;_title=&quot;page(s)&quot;_&gt;p.&lt;\/abbr&gt;&amp;nbsp;82-83&lt;\/span&gt;_49-0\" class=\"reference\" style=\"line-height: 1; vertical-align: text-top; position: relative; font-size: 0.8em; top: -5px; padding-left: 1px; unicode-bidi: isolate; white-space: nowrap; font-weight: normal; font-style: normal;\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-CondemiSavatier2016Des_hypercarnivores,_%3Cspan_class=%22nowrap%22%3E%3Cabbr_class=%22abbr_%22_title=%22page(s)%22_%3Ep.%3C\/abbr%3E&amp;nbsp;82-83%3C\/span%3E-49\">42<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Demars2006_50-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Demars2006-50\">43<\/a><\/sup>.<\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"Peuplement_humain\" class=\"mw-headline\">Peuplement humain<\/span><\/h4>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Articles connexes\u00a0:\u00a0<a title=\"Hybridation entre les humains archa\u00efques et modernes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hybridation_entre_les_humains_archa%C3%AFques_et_modernes\">Hybridation entre les humains archa\u00efques et modernes<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Premiers Hommes modernes en Europe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Premiers_Hommes_modernes_en_Europe\">Premiers Hommes modernes en Europe<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le genre\u00a0<i><a title=\"Homo\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Homo\">Homo<\/a><\/i>\u00a0appara\u00eet en Afrique, probablement vers 2,7\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"millions d'ann\u00e9es (Ma)\"><a title=\"Million d'ann\u00e9es\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Million_d%27ann%C3%A9es\">millions d&rsquo;ann\u00e9es<\/a>\u00a0(Ma)<\/abbr>\u00a0dans la basse vall\u00e9e de l\u2019Omo, en \u00c9thiopie, et il est attest\u00e9 de mani\u00e8re certaine vers 2,4 \u00e0 2,3\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"million d'ann\u00e9es\"><a title=\"Million d'ann\u00e9es\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Million_d%27ann%C3%A9es\">Ma<\/a><\/abbr><sup id=\"cite_ref-boisserie_51-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-boisserie-51\">44<\/a><\/sup>. Les premiers\u00a0<i><a title=\"Homo erectus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Homo_erectus\">Homo erectus<\/a><\/i>\u00a0quittent l&rsquo;Afrique et atteignent l&rsquo;Eurasie il y a sans doute 1,8 ou 2\u00a0millions d&rsquo;ann\u00e9es<sup id=\"cite_ref-52\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-52\">45<\/a><\/sup>, mais les dates et les chemins emprunt\u00e9s<sup id=\"cite_ref-53\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-53\">46<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-54\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-54\">47<\/a><\/sup>\u00a0ainsi que certaines diff\u00e9renciations en esp\u00e8ces (<i>H. erectus<\/i>,\u00a0<i>H. ergaster<\/i>,\u00a0<i>H. antecessor<\/i>,\u00a0<i>H. heidelbergensis<\/i>) sont encore discut\u00e9es<sup id=\"cite_ref-56\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-56\">h<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-57\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-57\">49<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><i><a title=\"Homo georgicus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Homo_georgicus\">Homo georgicus<\/a><\/i>, parfois consid\u00e9r\u00e9 comme un\u00a0<i><a title=\"Homo ergaster\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Homo_ergaster\">Homo ergaster<\/a><\/i>\u00a0europ\u00e9en<sup id=\"cite_ref-lignee_58-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-lignee-58\">50<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-boisserie_51-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-boisserie-51\">44<\/a><\/sup>, dont les restes ont \u00e9t\u00e9 d\u00e9couverts en 2002 \u00e0\u00a0<a title=\"Dmanissi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dmanissi\">Dmanissi<\/a>, en\u00a0<a title=\"G\u00e9orgie (pays)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%A9orgie_(pays)\">G\u00e9orgie<\/a>\u00a0(<a title=\"Caucase\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Caucase\">Caucase<\/a>), est le premier repr\u00e9sentant du genre\u00a0<i><a title=\"Homo\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Homo\">Homo<\/a><\/i>\u00a0attest\u00e9 en Europe (et aussi l&rsquo;un des plus anciens hors d&rsquo;Afrique)\u00a0; il est dat\u00e9 d&rsquo;environ 1,8\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"million d'ann\u00e9es\">Ma<\/abbr><sup id=\"cite_ref-59\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-59\">51<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Lordki2013_60-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Lordki2013-60\">52<\/a><\/sup>. D&rsquo;autres lui succ\u00e8dent\u00a0; on a trouv\u00e9, \u00e0\u00a0<a title=\"Kozarnika\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Kozarnika\">Kozarnika<\/a>\u00a0(Bulgarie), une\u00a0<a title=\"Industrie lithique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Industrie_lithique\">industrie lithique<\/a>, datant de 1,4\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"million d'ann\u00e9es\">Ma<\/abbr>\u00a0et, en actuelle Espagne, des restes humains \u00e0\u00a0<a title=\"Sima del Elefante\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sima_del_Elefante\">Sima del Elefante<\/a>\u00a0(appartenant au site d&rsquo;Atapuerca), datant de 1,4\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"million d'ann\u00e9es\">Ma<\/abbr>\u00a0et \u00e0\u00a0<a title=\"Orce\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Orce\">Orce<\/a>, les restes de l&rsquo;<a title=\"Homme d'Orce\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Homme_d%27Orce\">Homme d&rsquo;Orce<\/a>\u00a0et de l&rsquo;<a title=\"Enfant d'Orce\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Enfant_d%27Orce\">Enfant d&rsquo;Orce<\/a>, datant de 1,2\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"million d'ann\u00e9es\">Ma<\/abbr><sup id=\"cite_ref-first2013_61-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-first2013-61\">53<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Carbonell_62-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Carbonell-62\">54<\/a><\/sup>. Le site d&rsquo;<a title=\"Sierra d'Atapuerca\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sierra_d%27Atapuerca\">Atapuerca<\/a>\u00a0a livr\u00e9 aussi des restes d&rsquo;industrie lithique d&rsquo;environ 1,4\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"million d'ann\u00e9es\">Ma<\/abbr>, et des restes humains ayant abouti \u00e0 la description d&rsquo;<i><a title=\"Homo antecessor\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Homo_antecessor\">Homo antecessor<\/a><\/i>, dat\u00e9 d&rsquo;env.\u00a0<span class=\"nowrap\">820 000\u00a0<a title=\"Avant le pr\u00e9sent\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Avant_le_pr%C3%A9sent\">BP<\/a><\/span>, possible anc\u00eatre de\u00a0<i><span class=\"nowrap\"><a title=\"Homme de N\u00e9andertal\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Homme_de_N%C3%A9andertal\">H. neanderthalensis<\/a><\/span><\/i>, attestant d&rsquo;un peuplement continu de l&rsquo;Europe occidentale depuis 1,8\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"million d'ann\u00e9es\">Ma<\/abbr>\u00a0ainsi que de l&rsquo;existence possible d&rsquo;une migration \u00e0 partir de l&rsquo;Europe centrale, depuis Dmanissi (o\u00f9 a \u00e9t\u00e9 d\u00e9couvert\u00a0<i>H. georgicus<\/i>), et non pas via le d\u00e9troit de Gibraltar<sup id=\"cite_ref-63\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-63\">55<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-64\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-64\">56<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-65\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-65\">57<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-lehir_55-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-lehir-55\">48<\/a><\/sup>. Jusqu&rsquo;\u00e0\u00a0<i>H. antecessor<\/i>, l&rsquo;<a title=\"Industrie lithique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Industrie_lithique\">industrie lithique<\/a>\u00a0associ\u00e9e \u00e0 ces peuplements est l&rsquo;<a title=\"Oldowayen\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Oldowayen\">Oldowayen<\/a>, technique des galets am\u00e9nag\u00e9s. Vient ensuite\u00a0<i><a title=\"Homo heidelbergensis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Homo_heidelbergensis\">Homo heidelbergensis<\/a><\/i>\u00a0(l&rsquo;<i><a title=\"Homo erectus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Homo_erectus\">Homo erectus<\/a><\/i>\u00a0europ\u00e9en<sup id=\"cite_ref-lignee_58-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-lignee-58\">50<\/a><\/sup>,\u00a0<span class=\"nowrap\">650 000-300 000 BP<\/span>, esp\u00e8ce \u00e0 laquelle appartient, par exemple, l&rsquo;<a title=\"Homme de Tautavel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Homme_de_Tautavel\">homme de Tautavel<\/a>), d\u00e9crit \u00e0 partir de plusieurs fossiles, retrouv\u00e9s en Allemagne actuelle, \u00e0 Heidelberg, d&rsquo;o\u00f9 provient son\u00a0<a title=\"Type (biologie)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Type_(biologie)\">holotype<\/a>\u00a0et en Espagne, sur le site d&rsquo;Atapuerca\u00a0;\u00a0<i>H. heidelbergensis<\/i>\u00a0pourrait \u00eatre l&rsquo;anc\u00eatre d&rsquo;<i>H. neanderthalensis<\/i><sup id=\"cite_ref-66\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-66\">58<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-67\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-67\">59<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-68\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-68\">60<\/a><\/sup>. L&rsquo;industrie lithique associ\u00e9e aux heidelbergiens est l&rsquo;<a title=\"Acheul\u00e9en\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Acheul%C3%A9en\">Acheul\u00e9en<\/a>, caract\u00e9ris\u00e9 par la technique des\u00a0<a title=\"Biface\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Biface\">bifaces<\/a>, attest\u00e9 il y a 650\u00a0000\u00a0ans en Europe mais n\u00e9 en Afrique il y a 1,7\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"million d'ann\u00e9es\">Ma<\/abbr><sup id=\"cite_ref-69\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-69\">61<\/a><\/sup>. \u00c0 la m\u00eame \u00e9poque, vers 450\u00a0000 \u00e0 500\u00a0000\u00a0ans BP, les Europ\u00e9ens commencent \u00e0 ma\u00eetriser le feu, \u00e9tape importante de l&rsquo;\u00e9volution, qui permet la cuisson des aliments et donc facilite l&rsquo;assimilation des nutriments, et qui permet aussi de se chauffer, dans un environnement climatique globalement plus froid qu&rsquo;actuellement, ce qui concourt \u00e0 un processus de socialisation<sup id=\"cite_ref-70\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-70\">62<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-CondemiSavatier201668_71-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-CondemiSavatier201668-71\">63<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Valentin201113_72-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Valentin201113-72\">64<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"thumb tleft\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"thumbinner\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Range_of_NeanderthalsAColoured.png?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d4\/Range_of_NeanderthalsAColoured.png\/220px-Range_of_NeanderthalsAColoured.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d4\/Range_of_NeanderthalsAColoured.png\/330px-Range_of_NeanderthalsAColoured.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d4\/Range_of_NeanderthalsAColoured.png\/440px-Range_of_NeanderthalsAColoured.png 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"105\" data-file-width=\"970\" data-file-height=\"463\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\">\n<div class=\"magnify\">\u00a0<\/div>\n<p>R\u00e9partition de l&rsquo;Homme de N\u00e9andertal, pr\u00e9sence av\u00e9r\u00e9e\u00a0:<\/p>\n<div class=\"legende-bloc legende-bloc-vertical\">\n<ul>\n<li>en Europe<\/li>\n<li>au\u00a0<a title=\"Moyen-Orient\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Moyen-Orient\">Moyen-Orient<\/a><\/li>\n<li>en\u00a0<a title=\"Asie centrale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Asie_centrale\">Asie centrale<\/a><\/li>\n<li>dans l&rsquo;<a title=\"Alta\u00ef\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alta%C3%AF\">Alta\u00ef<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\"><i><a title=\"Homme de N\u00e9andertal\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Homme_de_N%C3%A9andertal\">Homo neanderthalensis<\/a><\/i>, l&rsquo;\u00ab\u00a0Homme de N\u00e9andertal\u00a0\u00bb, na\u00eet il y a environ 400\u00a0000\u00a0ans en Europe occidentale, issu sans doute d&rsquo;une forme de\u00a0<a title=\"Sp\u00e9ciation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9ciation\">sp\u00e9ciation<\/a>\u00a0(\u00ab\u00a0sp\u00e9ciation par distance\u00a0\u00bb)<sup id=\"cite_ref-73\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-73\">65<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-74\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-74\">66<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-75\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-75\">67<\/a><\/sup>\u00a0d&rsquo;<i><span class=\"nowrap\">H. erectus\/heidelbergensis<\/span><\/i>, ou d&rsquo;une d\u00e9rive g\u00e9n\u00e9tique (mod\u00e8le d&rsquo;accr\u00e9tion)<sup id=\"cite_ref-CondemiSavatier201633_76-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-CondemiSavatier201633-76\">68<\/a><\/sup>, dans un contexte o\u00f9 l&rsquo;Europe est isol\u00e9e par les glaces du reste de l&rsquo;ancien monde<sup id=\"cite_ref-Coppens201035-37_77-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Coppens201035-37-77\">69<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-78\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-78\">70<\/a><\/sup>. Neandertal est tr\u00e8s adaptable, il s&rsquo;accommode des p\u00e9riodes glaciaires et inter-glaciaires et des environnements correspondants et s&rsquo;\u00e9tend massivement en Europe<sup id=\"cite_ref-79\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-79\">71<\/a><\/sup>\u00a0et au-del\u00e0, vers l&rsquo;Asie Centrale et le Proche-Orient entre 120\u00a0000 et 110\u00a0000\u00a0ans BP<sup id=\"cite_ref-CondemiSavatier2016N\u00e9andertal_voyage,_&lt;span_class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;abbr_class=&quot;abbr_&quot;_title=&quot;page(s)&quot;_&gt;p.&lt;\/abbr&gt;&amp;nbsp;35_et_sq&lt;\/span&gt;_80-0\" class=\"reference\" style=\"line-height: 1; vertical-align: text-top; position: relative; font-size: 0.8em; top: -5px; padding-left: 1px; unicode-bidi: isolate; white-space: nowrap; font-weight: normal; font-style: normal;\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-CondemiSavatier2016N%C3%A9andertal_voyage,_%3Cspan_class=%22nowrap%22%3E%3Cabbr_class=%22abbr_%22_title=%22page(s)%22_%3Ep.%3C\/abbr%3E&amp;nbsp;35_et_sq%3C\/span%3E-80\">72<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-pls76-23_81-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-pls76-23-81\">73<\/a><\/sup>. Physiquement robuste et adapt\u00e9 au froid, N\u00e9andertal poss\u00e8de des capacit\u00e9s cognitives proches de celles de l&rsquo;\u00ab\u00a0Homme moderne\u00a0\u00bb (<i>Homo sapiens<\/i>)<sup id=\"cite_ref-82\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-82\">74<\/a><\/sup>, il pratique des rituels, il enterre ses morts, le premier en Europe \u00e0 le faire, et il pratique une forme d&rsquo;art<sup id=\"cite_ref-83\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-83\">75<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-84\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-84\">76<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-85\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-85\">77<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Valentin20119_86-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Valentin20119-86\">78<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-87\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-87\">79<\/a><\/sup>. Il est associ\u00e9 au\u00a0<a title=\"Moust\u00e9rien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Moust%C3%A9rien\">Moust\u00e9rien<\/a><sup id=\"cite_ref-CondemiSavatier2016111_88-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-CondemiSavatier2016111-88\">80<\/a><\/sup>. Le nombre de n\u00e9andertaliens (<a title=\"M\u00e9tapopulation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/M%C3%A9tapopulation\">m\u00e9tapopulation<\/a>) est compris dans une fourchette allant de quelques milliers \u00e0 200\u00a0000\u00a0individus, donnant en tout \u00e9tat de cause une tr\u00e8s faible densit\u00e9 de population<sup id=\"cite_ref-89\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-89\">81<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-90\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-90\">82<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-91\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-91\">83<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"thumb tright\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"thumbinner\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Expansion_d_homo_sapiens.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/3\/3e\/Expansion_d_homo_sapiens.svg\/330px-Expansion_d_homo_sapiens.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/3\/3e\/Expansion_d_homo_sapiens.svg\/495px-Expansion_d_homo_sapiens.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/3\/3e\/Expansion_d_homo_sapiens.svg\/660px-Expansion_d_homo_sapiens.svg.png 2x\" alt=\"\" width=\"330\" height=\"195\" data-file-width=\"3812\" data-file-height=\"2247\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\">\n<div class=\"magnify\">\u00a0<\/div>\n<p>Expansion d&rsquo;<i>Homo sapiens<\/i>.<\/p>\n<div class=\"legende-bloc legende-bloc-vertical\">\n<ul>\n<li><i>Homo sapiens<\/i><\/li>\n<li>N\u00e9andertaliens<\/li>\n<li>Premiers hominid\u00e9s<\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\"><i>Homo sapiens<\/i>, quant \u00e0 lui, na\u00eet en Afrique, il y a environ 300\u00a0000\u00a0ans<sup id=\"cite_ref-92\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-92\">84<\/a><\/sup>. Sa pr\u00e9sence hors d&rsquo;Afrique, sous une forme archa\u00efque, est attest\u00e9e par des fossiles \u00e2g\u00e9s de 180\u00a0000\u00a0ans environ, en Isra\u00ebl (<a title=\"Grotte de Misliya\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Grotte_de_Misliya\">Grotte de Misliya<\/a>)<sup id=\"cite_ref-93\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-93\">85<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-94\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-94\">86<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-95\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-95\">87<\/a><\/sup>. L&rsquo;expansion de Sapiens se fait en plusieurs vagues, lesquelles empruntent probablement un chemin passant par\u00a0<a title=\"Bab-el-Mandeb\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bab-el-Mandeb\">Bab-el-Mandeb<\/a>, d\u00e9troit entre la p\u00e9ninsule arabique et l&rsquo;Afrique, outre celui par le Nil et le Proche-Orient<sup id=\"cite_ref-CondemiSavatier2016126_et_sq_96-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-CondemiSavatier2016126_et_sq-96\">88<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-futura2011_97-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-futura2011-97\">89<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-98\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-98\">90<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-99\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-99\">91<\/a><\/sup>, mais les premi\u00e8res n&rsquo;atteignent pas l&rsquo;Europe. Les vagues de Sapiens \u00e9volu\u00e9s qui atteignent l&rsquo;Europe partent d&rsquo;Afrique vers 70\u00a0000\u00a0ans et leurs plus anciennes traces en Europe datent de 45\u00a0000\u00a0ans (<a title=\"Grotte du Cheval (Italie)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Grotte_du_Cheval_(Italie)\">Grotta del Cavallo<\/a>)<sup id=\"cite_ref-100\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-100\">92<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-pls2014_101-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-pls2014-101\">93<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-CondemiSavatier2016126_102-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-CondemiSavatier2016126-102\">94<\/a><\/sup>. \u00c0 partir de 45\u00a0000\u00a0ans,\u00a0<i>H. sapiens<\/i>\u00a0commence sa colonisation de l&rsquo;Europe, dans un mouvement d&rsquo;est en ouest<sup id=\"cite_ref-futura2011_97-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-futura2011-97\">89<\/a><\/sup>. \u00c0 ce moment, il a d\u00e9j\u00e0 eu l&rsquo;occasion de se m\u00e9tisser avec N\u00e9andertal, leurs chemins s&rsquo;\u00e9tant crois\u00e9s au Proche-Orient et \u00e0 l&rsquo;est de l&rsquo;Eurasie<sup id=\"cite_ref-CondemiSavatier2016145-148,_152_103-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-CondemiSavatier2016145-148,_152-103\">95<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-104\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-104\">96<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-105\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-105\">97<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-pls2014_101-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-pls2014-101\">93<\/a><\/sup>. Ce\u00a0<a title=\"Hybridation entre les humains archa\u00efques et modernes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hybridation_entre_les_humains_archa%C3%AFques_et_modernes\">m\u00e9tissage entre N\u00e9andertal et Sapiens<\/a>\u00a0est sans doute favorable \u00e0 ce dernier\u00a0; venu beaucoup plus r\u00e9cemment d&rsquo;Afrique, il est plus adapt\u00e9 aux basses latitudes et il acquiert par ce m\u00e9tissage des avantages \u00e9volutifs, notamment de r\u00e9sistance au froid<sup id=\"cite_ref-CondemiSavatier2016155_106-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-CondemiSavatier2016155-106\">98<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-107\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-107\">99<\/a><\/sup>. Sapiens progresse en Europe et, concomitamment, les n\u00e9andertaliens r\u00e9gressent, se retrouvant confin\u00e9s dans des zones refuges avant de dispara\u00eetre vers 40\u00a0000\u00a0ans BP avec des populations relictuelles perdurant jusqu&rsquo;\u00e0 28\u00a0000\u00a0ans BP<sup id=\"cite_ref-pls76-23_81-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-pls76-23-81\">73<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-108\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-108\">100<\/a><\/sup>, non sans laisser leurs traces g\u00e9n\u00e9tiques dans l&rsquo;actuelle population humaine<sup id=\"cite_ref-109\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-109\">101<\/a><\/sup>. Les causes de la r\u00e9gression puis de la disparition de N\u00e9andertal sont plurifactorielles et toujours discut\u00e9es<sup id=\"cite_ref-110\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-110\">102<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-111\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-111\">103<\/a><\/sup>. La peau de ces\u00a0<i>Homo sapiens<\/i>\u00a0\u00e9tait sombre, adapt\u00e9e \u00e0\u00a0<a title=\"Origine africaine de l'Homme moderne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Origine_africaine_de_l%27Homme_moderne\">leur origine africaine<\/a>\u00a0et aux r\u00e9gions tr\u00e8s ensoleill\u00e9es. Ce n&rsquo;est que r\u00e9cemment, il y a 10\u00a0000\u00a0ans, que les chasseurs-cueilleurs europ\u00e9ens ont dispos\u00e9 des g\u00e8nes responsables de la peau p\u00e2le<sup id=\"cite_ref-113\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-113\">i<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-114\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-114\">105<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-115\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-115\">106<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-116\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-116\">107<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"thumb tright\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"thumbinner\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Weichsel-W%C3%BCrm-Glaciation.png?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/90\/Weichsel-W%C3%BCrm-Glaciation.png\/220px-Weichsel-W%C3%BCrm-Glaciation.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/90\/Weichsel-W%C3%BCrm-Glaciation.png\/330px-Weichsel-W%C3%BCrm-Glaciation.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/90\/Weichsel-W%C3%BCrm-Glaciation.png\/440px-Weichsel-W%C3%BCrm-Glaciation.png 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"179\" data-file-width=\"1475\" data-file-height=\"1200\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\">\n<div class=\"magnify\">\u00a0<\/div>\n<p>L&rsquo;Europe lors du\u00a0<a title=\"Dernier maximum glaciaire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dernier_maximum_glaciaire\">dernier maximum glaciaire<\/a>\u00a0(env. 21\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"ka BP\"><a title=\"Annum\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Annum\">ka<\/a>\u00a0BP<\/abbr>) (\u00b12\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"mill\u00e9naire julien\">ka<\/abbr>).<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les\u00a0<a title=\"Premiers Hommes modernes en Europe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Premiers_Hommes_modernes_en_Europe\">premiers Hommes modernes europ\u00e9ens<\/a>\u00a0d\u00e9veloppent des industries diverses (<a title=\"Uluzzien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Uluzzien\">Uluzzien<\/a>,\u00a0<a title=\"Bohunicien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bohunicien\">Bohunicien<\/a>,\u00a0<a title=\"Ch\u00e2telperronien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ch%C3%A2telperronien\">Ch\u00e2telperronien<\/a>, attribu\u00e9 \u00e0 N\u00e9andertal,\u00a0<a title=\"Jerzmanowicien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jerzmanowicien\">Lincombien-Ranisien-Jerzmanowicien<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"et cetera\">etc.<\/abbr>)\u00a0; deux d&rsquo;entre elles, l&rsquo;<a title=\"Aurignacien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aurignacien\">Aurignacien<\/a>\u00a0(env. 40\u221229\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"ka BP\"><a title=\"Annum\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Annum\">ka<\/a>\u00a0BP<\/abbr>) puis le\u00a0<a title=\"Gravettien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gravettien\">Gravettien<\/a>\u00a0(env. 29\u221222\u00a0ka BP) se r\u00e9pandent largement en Europe<sup id=\"cite_ref-Valentin201123-27_117-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Valentin201123-27-117\">108<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-118\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-118\">109<\/a><\/sup>. Ces expansions sont concomitantes \u00e0 des mouvements de populations, retrac\u00e9s par la g\u00e9n\u00e9tique<sup id=\"cite_ref-ice-age_119-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-ice-age-119\">110<\/a><\/sup>, eux-m\u00eames corr\u00e9l\u00e9s aux fluctuations climatiques de l&rsquo;\u00e9poque<sup id=\"cite_ref-Demars2006_50-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Demars2006-50\">43<\/a><\/sup>. L&rsquo;<a title=\"Aurignacien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aurignacien\">Aurignacien<\/a>\u00a0est caract\u00e9ris\u00e9 notamment par le d\u00e9veloppement du travail des mati\u00e8res osseuses (bois de rennes et os de mammouths), rare jusqu&rsquo;alors, \u00e0 des techniques de d\u00e9bitage de lamelles ainsi qu&rsquo;\u00e0 des objets de parure et au d\u00e9veloppement de l&rsquo;art<sup id=\"cite_ref-Valentin201120_120-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Valentin201120-120\">111<\/a><\/sup>\u00a0; la\u00a0<a title=\"Grotte Chauvet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Grotte_Chauvet\">grotte Chauvet<\/a>, occup\u00e9e \u00e0 l&rsquo;Aurignacien (37\u00a0ka BP) et au Gravettien (30\u00a0ka BP), en est un exemple<sup id=\"cite_ref-121\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-121\">112<\/a><\/sup>. D\u00e8s 30\u00a0ka BP, \u00e0 une p\u00e9riode particuli\u00e8rement froide, on trouve des traces de s\u00e9dentarisation partielle dans l&rsquo;est de l&rsquo;Europe, sous la forme de campements b\u00e9n\u00e9ficiant d&rsquo;infrastructures d&rsquo;habitation (\u00e0 la diff\u00e9rence des abris de plein-air), autour desquels ont \u00e9t\u00e9 retrouv\u00e9s des s\u00e9pultures et des statuettes d&rsquo;argile. Mais Sapiens reste n\u00e9anmoins, fondamentalement, un chasseur-cueilleur mobile nomadisant sur des distances de quelques centaines de kilom\u00e8tres<sup id=\"cite_ref-Valentin201141_122-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Valentin201141-122\">113<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Entre 21\u00a0000 et 18\u00a0000\u00a0ans<sup id=\"cite_ref-123\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-123\">114<\/a><\/sup>\u00a0se produit un intense refroidissement, le \u00ab\u00a0<a title=\"Dernier maximum glaciaire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dernier_maximum_glaciaire\">maximum glaciaire<\/a>\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-124\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-124\">j<\/a><\/sup>\u00a0qui donne \u00e0 l&rsquo;Europe une configuration nettement diff\u00e9rente de l&rsquo;actuelle<sup id=\"cite_ref-127\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-127\">k<\/a><\/sup>. Les \u00e9tudes g\u00e9n\u00e9tiques montrent que certains groupes, d&rsquo;abord repr\u00e9sent\u00e9s en Europe du Nord-Ouest, sont repouss\u00e9s dans le sud de l&rsquo;Europe<sup id=\"cite_ref-Hublin201720_128-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Hublin201720-128\">117<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Demars2006_50-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Demars2006-50\">43<\/a><\/sup>. C&rsquo;est le moment o\u00f9 appara\u00eet l&rsquo;industrie lithique\u00a0<a title=\"Solutr\u00e9en\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Solutr%C3%A9en\">solutr\u00e9enne<\/a>, caract\u00e9ris\u00e9e par des pointes en pierre tr\u00e8s fines et ac\u00e9r\u00e9es, appel\u00e9es \u00ab\u00a0<a title=\"Feuille de laurier (outil pal\u00e9olithique)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Feuille_de_laurier_(outil_pal%C3%A9olithique)\">feuilles de laurier<\/a>\u00a0\u00bb, servant sans doute de couteaux et armant l&rsquo;extr\u00e9mit\u00e9 des fl\u00e8ches et des sagaies<sup id=\"cite_ref-129\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-129\">118<\/a><\/sup>. \u00c9mergent l&rsquo;usage du propulseur et (probablement) de l&rsquo;arc pour la chasse mais ces deux outils, cependant, ne se g\u00e9n\u00e9raliseront qu&rsquo;au\u00a0<a title=\"Magdal\u00e9nien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Magdal%C3%A9nien\">Magdal\u00e9nien<\/a>\u00a0qui lui succ\u00e8de<sup id=\"cite_ref-130\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-130\">119<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-131\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-131\">120<\/a><\/sup>. On a longtemps pens\u00e9 que le Solutr\u00e9en \u00e9tait aussi l&rsquo;\u00e9poque de l&rsquo;invention de l&rsquo;<a title=\"Aiguille \u00e0 coudre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aiguille_%C3%A0_coudre\">aiguille \u00e0 chas<\/a><sup id=\"cite_ref-132\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-132\">121<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-133\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-133\">122<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-134\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-134\">123<\/a><\/sup>\u00a0jusqu&rsquo;\u00e0 la d\u00e9couverte, en 2016 en Sib\u00e9rie, d&rsquo;un tel artefact, dat\u00e9 de 45\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"ka BP\"><a title=\"Annum\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Annum\">ka<\/a>\u00a0BP<\/abbr>, attribu\u00e9 \u00e0 l&rsquo;<a title=\"Homme de Denisova\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Homme_de_Denisova\">Homme de Denisova<\/a><sup id=\"cite_ref-135\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-135\">124<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-136\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-136\">125<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-137\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-137\">126<\/a><\/sup>. Le Magdal\u00e9nien est caract\u00e9ris\u00e9 par un art pari\u00e9tal particuli\u00e8rement riche, comme en t\u00e9moignent les grottes de\u00a0<a title=\"Grotte de Lascaux\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Grotte_de_Lascaux\">Lascaux<\/a>\u00a0et d&rsquo;<a title=\"Grotte d'Altamira\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Grotte_d%27Altamira\">Altamira<\/a><sup id=\"cite_ref-138\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-138\">127<\/a><\/sup>, et par le travail des mati\u00e8res osseuses<sup id=\"cite_ref-Valentin201167_139-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Valentin201167-139\">128<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La derni\u00e8re p\u00e9riode glaciaire s&rsquo;ach\u00e8ve de mani\u00e8re brutale. Un premier r\u00e9chauffement rapide se produit vers 14\u00a0700\u00a0BP, la temp\u00e9rature du\u00a0<a title=\"Groenland\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Groenland\">Groenland<\/a>\u00a0augmente de plus de\u00a0<span title=\"50 \u00b0F ou 283,2 K\">10\u00a0<\/span><abbr class=\"abbr\" title=\"degr\u00e9 Celsius\">\u00b0C<\/abbr>, c&rsquo;est ce qu&rsquo;on nomme le\u00a0<a title=\"B\u00f6lling\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/B%C3%B6lling\">B\u00f6lling<\/a>, qui lib\u00e8re des glaces une grande partie de l&rsquo;Europe du Nord et de la Scandinavie, permettant leur peuplement depuis le sud. Avec ce retrait des glaces, de nouveaux apports de populations \u00e0 partir du Proche-Orient font sentir leurs effets<sup id=\"cite_ref-Hublin201720_128-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Hublin201720-128\">117<\/a><\/sup>. Plus tard, vers 12\u00a0900\u00a0BP, un retour \u00e0 des conditions glaciaires se traduit par des temp\u00e9ratures extr\u00eamement froides avant un r\u00e9chauffement final, vers 11\u00a0700\u00a0BP, qui marque la fin de la derni\u00e8re glaciation<sup id=\"cite_ref-140\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-140\">129<\/a><\/sup>\u00a0et l&rsquo;entr\u00e9e dans l&rsquo;<a title=\"Holoc\u00e8ne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Holoc%C3%A8ne\">Holoc\u00e8ne<\/a>\u00a0avec l&rsquo;instauration du climat actuel<sup id=\"cite_ref-141\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-141\">130<\/a><\/sup>\u00a0; cela co\u00efncide avec les d\u00e9buts de l&rsquo;extinction de la\u00a0<a title=\"M\u00e9gafaune\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/M%C3%A9gafaune\">m\u00e9gafaune<\/a>\u00a0europ\u00e9enne (<a title=\"Mammouth laineux\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mammouth_laineux\">mammouth laineux<\/a>,\u00a0<a title=\"Rhinoc\u00e9ros laineux\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rhinoc%C3%A9ros_laineux\">rhinoc\u00e9ros laineux<\/a>,\u00a0<a title=\"Megaloceros giganteus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Megaloceros_giganteus\">cerf g\u00e9ant<\/a>,\u00a0<a title=\"Ursus spelaeus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ursus_spelaeus\">ours des cavernes<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"et cetera\">etc.<\/abbr>), sans doute pour des raisons climatiques probablement aggrav\u00e9es par la pr\u00e9dation humaine<sup id=\"cite_ref-142\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-142\">131<\/a><\/sup>. Le paysage et sa faune se recomposent<sup id=\"cite_ref-144\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-144\">l<\/a><\/sup>, la for\u00eat temp\u00e9r\u00e9e progresse en Europe \u00e0 partir de 10\u00a0000\u00a0BP, la chasse \u00e0 l&rsquo;arc se g\u00e9n\u00e9ralise<sup id=\"cite_ref-145\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-145\">133<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Barbaza2012Chap._L'arc_et_la_fl\u00e8che,_p._21,_27\/94_146-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Barbaza2012Chap._L'arc_et_la_fl%C3%A8che,_p._21,_27\/94-146\">134<\/a><\/sup>\u00a0et l&rsquo;alimentation des hommes du\u00a0<a title=\"M\u00e9solithique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/M%C3%A9solithique\">M\u00e9solithique<\/a>\u00a0devient extr\u00eamement diversifi\u00e9e<sup id=\"cite_ref-147\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-147\">135<\/a><\/sup>\u00a0(les escargots par exemple, sont consomm\u00e9s en tr\u00e8s grande quantit\u00e9 dans certaines niches \u00e9cologiques<sup id=\"cite_ref-Barbaza2012Chap._Vivre_en_milieu_changeant,_&lt;span_class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;abbr_class=&quot;abbr_&quot;_title=&quot;page(s)&quot;_&gt;p.&lt;\/abbr&gt;&amp;nbsp;3,_75\/94&lt;\/span&gt;_148-0\" class=\"reference\" style=\"line-height: 1; vertical-align: text-top; position: relative; font-size: 0.8em; top: -5px; padding-left: 1px; unicode-bidi: isolate; white-space: nowrap; font-weight: normal; font-style: normal;\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Barbaza2012Chap._Vivre_en_milieu_changeant,_%3Cspan_class=%22nowrap%22%3E%3Cabbr_class=%22abbr_%22_title=%22page(s)%22_%3Ep.%3C\/abbr%3E&amp;nbsp;3,_75\/94%3C\/span%3E-148\">136<\/a><\/sup>).<\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"Industries_et_cultures_en_Europe\" class=\"mw-headline\">Industries et cultures en Europe<\/span><\/h4>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Articles d\u00e9taill\u00e9s\u00a0:\u00a0<a title=\"Tableau synoptique des principales cultures pr\u00e9historiques de l'Ancien Monde\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tableau_synoptique_des_principales_cultures_pr%C3%A9historiques_de_l%27Ancien_Monde\">Tableau synoptique des principales cultures pr\u00e9historiques de l&rsquo;Ancien Monde<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Outils de la Pr\u00e9histoire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Outils_de_la_Pr%C3%A9histoire\">Outils de la Pr\u00e9histoire<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<ul class=\"gallery mw-gallery-traditional\" style=\"text-align: justify;\">\n<li class=\"gallerycaption\">Industries du Pal\u00e9olithique<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div>\n<div class=\"thumb\">\n<div><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Chopper_of_Dmanisi.png?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/94\/Chopper_of_Dmanisi.png\/120px-Chopper_of_Dmanisi.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/94\/Chopper_of_Dmanisi.png\/180px-Chopper_of_Dmanisi.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/94\/Chopper_of_Dmanisi.png\/240px-Chopper_of_Dmanisi.png 2x\" alt=\"\" width=\"120\" height=\"53\" data-file-width=\"728\" data-file-height=\"324\" \/><\/a><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"gallerytext\">\n<p>Galet am\u00e9nag\u00e9 du gisement de\u00a0<a title=\"Dmanissi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dmanissi\">Dmanissi<\/a>, de type\u00a0<a title=\"Oldowayen\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Oldowayen\">Oldowayen<\/a>\u00a0(<span class=\"nowrap\">env. 1.8\u00a0<a title=\"Million d'ann\u00e9es\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Million_d%27ann%C3%A9es\">Ma<\/a><\/span>,\u00a0<i><a title=\"Homo georgicus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Homo_georgicus\">Homo georgicus<\/a><\/i>).<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div>\n<div class=\"thumb\">\n<div><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Biface_Cintegabelle_MHNT_PRE_2009.0.201.1_V2.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/87\/Biface_Cintegabelle_MHNT_PRE_2009.0.201.1_V2.jpg\/120px-Biface_Cintegabelle_MHNT_PRE_2009.0.201.1_V2.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/87\/Biface_Cintegabelle_MHNT_PRE_2009.0.201.1_V2.jpg\/180px-Biface_Cintegabelle_MHNT_PRE_2009.0.201.1_V2.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/87\/Biface_Cintegabelle_MHNT_PRE_2009.0.201.1_V2.jpg\/240px-Biface_Cintegabelle_MHNT_PRE_2009.0.201.1_V2.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"120\" height=\"67\" data-file-width=\"9000\" data-file-height=\"5000\" \/><\/a><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"gallerytext\">\n<p>Biface\u00a0<a title=\"Acheul\u00e9en\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Acheul%C3%A9en\">Acheul\u00e9ens<\/a>\u00a0(650\u00a0000 (en Europe) &#8211; 100\u00a0000\u00a0BP,\u00a0<i><a title=\"Homo heidelbergensis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Homo_heidelbergensis\">Homo heidelbergensis<\/a><\/i>).<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div>\n<div class=\"thumb\">\n<div><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Nucleus_et_eclat_levallois.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/43\/Nucleus_et_eclat_levallois.jpg\/120px-Nucleus_et_eclat_levallois.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/43\/Nucleus_et_eclat_levallois.jpg\/180px-Nucleus_et_eclat_levallois.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/43\/Nucleus_et_eclat_levallois.jpg\/240px-Nucleus_et_eclat_levallois.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"120\" height=\"90\" data-file-width=\"640\" data-file-height=\"480\" \/><\/a><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"gallerytext\">\n<p>Nucl\u00e9us et \u00e9clat\u00a0<a title=\"M\u00e9thode Levallois\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/M%C3%A9thode_Levallois\">Levallois<\/a>\u00a0en silex du\u00a0<a title=\"Moust\u00e9rien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Moust%C3%A9rien\">Moust\u00e9rien<\/a>\u00a0(300\u00a0000\u221238\u00a0000\u00a0BP,\u00a0<a title=\"Homme de N\u00e9andertal\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Homme_de_N%C3%A9andertal\">Homme de N\u00e9andertal<\/a>).<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div>\n<div class=\"thumb\">\n<div><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Lame_Aurignac_Lartet_global_N%C2%B0II.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a9\/Lame_Aurignac_Lartet_global_N%C2%B0II.jpg\/120px-Lame_Aurignac_Lartet_global_N%C2%B0II.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a9\/Lame_Aurignac_Lartet_global_N%C2%B0II.jpg\/180px-Lame_Aurignac_Lartet_global_N%C2%B0II.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a9\/Lame_Aurignac_Lartet_global_N%C2%B0II.jpg\/240px-Lame_Aurignac_Lartet_global_N%C2%B0II.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"120\" height=\"60\" data-file-width=\"5250\" data-file-height=\"2640\" \/><\/a><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"gallerytext\">\n<p>Grattoir double sur lame,\u00a0<a title=\"Aurignacien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aurignacien\">Aurignacien<\/a>\u00a0(40\u00a0000\u221229\u00a0000\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"BP\"><a title=\"Avant le pr\u00e9sent\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Avant_le_pr%C3%A9sent\">BP<\/a><\/abbr>, correspond \u00e0 l&rsquo;arriv\u00e9e d&rsquo;<i><a title=\"Homo sapiens\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Homo_sapiens\">Homo sapiens<\/a><\/i>\u00a0en Europe, premi\u00e8re occupation de la\u00a0<a title=\"Grotte Chauvet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Grotte_Chauvet\">grotte Chauvet<\/a>).<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div>\n<div class=\"thumb\">\n<div><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Fleche_Font_Robert_231.4_(3).jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/19\/Fleche_Font_Robert_231.4_%283%29.jpg\/120px-Fleche_Font_Robert_231.4_%283%29.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/19\/Fleche_Font_Robert_231.4_%283%29.jpg\/180px-Fleche_Font_Robert_231.4_%283%29.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/19\/Fleche_Font_Robert_231.4_%283%29.jpg\/240px-Fleche_Font_Robert_231.4_%283%29.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"120\" height=\"90\" data-file-width=\"4563\" data-file-height=\"3439\" \/><\/a><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"gallerytext\">\n<p>Pointe de fl\u00e8che en silex,\u00a0<a title=\"Gravettien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gravettien\">Gravettien<\/a>\u00a0(29\u00a0000\u221222\u00a0000\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"BP\"><a title=\"Avant le pr\u00e9sent\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Avant_le_pr%C3%A9sent\">BP<\/a><\/abbr>,\u00a0<a title=\"Homme de Cro-Magnon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Homme_de_Cro-Magnon\">Homme de Cro-Magnon<\/a>, deuxi\u00e8me occupation de la grotte Chauvet).<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div>\n<div class=\"thumb\">\n<div><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Biface_feuille_de_laurier.JPG?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/28\/Biface_feuille_de_laurier.JPG\/43px-Biface_feuille_de_laurier.JPG\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/28\/Biface_feuille_de_laurier.JPG\/65px-Biface_feuille_de_laurier.JPG 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/28\/Biface_feuille_de_laurier.JPG\/87px-Biface_feuille_de_laurier.JPG 2x\" alt=\"\" width=\"43\" height=\"120\" data-file-width=\"744\" data-file-height=\"2043\" \/><\/a><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"gallerytext\">\n<p>Outil en \u00ab\u00a0feuille de laurier\u00a0\u00bb,\u00a0<a title=\"Solutr\u00e9en\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Solutr%C3%A9en\">Solutr\u00e9en<\/a>\u00a0(22\u00a0000\u221217\u00a0000\u00a0BP).<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div>\n<div class=\"thumb\">\n<div><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Aiguille_os_246.1_Perspective.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bd\/Aiguille_os_246.1_Perspective.jpg\/120px-Aiguille_os_246.1_Perspective.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bd\/Aiguille_os_246.1_Perspective.jpg\/180px-Aiguille_os_246.1_Perspective.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bd\/Aiguille_os_246.1_Perspective.jpg\/240px-Aiguille_os_246.1_Perspective.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"120\" height=\"48\" data-file-width=\"4592\" data-file-height=\"1833\" \/><\/a><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"gallerytext\">\n<p>Aiguille en os du\u00a0<a title=\"Magdal\u00e9nien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Magdal%C3%A9nien\">Magdal\u00e9nien<\/a>\u00a0(p\u00e9riode \u00e0 laquelle correspond l&rsquo;art de la\u00a0<a title=\"Grotte de Lascaux\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Grotte_de_Lascaux\">grotte de Lascaux<\/a>\u00a0et d&rsquo;<a title=\"Grotte d'Altamira\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Grotte_d%27Altamira\">Altamira<\/a>), (17\u00a0000\u221212\u00a0000\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"BP\"><a title=\"Avant le pr\u00e9sent\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Avant_le_pr%C3%A9sent\">BP<\/a><\/abbr>).<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div>\n<div class=\"thumb\">\n<div><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Harpon_2010.0.3.5.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/61\/Harpon_2010.0.3.5.jpg\/120px-Harpon_2010.0.3.5.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/61\/Harpon_2010.0.3.5.jpg\/180px-Harpon_2010.0.3.5.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/61\/Harpon_2010.0.3.5.jpg\/240px-Harpon_2010.0.3.5.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"120\" height=\"80\" data-file-width=\"4607\" data-file-height=\"3071\" \/><\/a><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"gallerytext\">\n<p>Harpon\u00a0<a title=\"Azilien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Azilien\">Azilien<\/a>\u00a0en os (12\u00a0500\u22129\u00a0500\u00a0BP).<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/li>\n<\/ul>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"N.C3.A9olithisation\"><\/span><span id=\"N\u00e9olithisation\" class=\"mw-headline\">N\u00e9olithisation<\/span><\/h4>\n<div class=\"thumb tright\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"thumbinner\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Expansion_n%C3%A9olithique.png?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/1f\/Expansion_n%C3%A9olithique.png\/330px-Expansion_n%C3%A9olithique.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/1f\/Expansion_n%C3%A9olithique.png\/495px-Expansion_n%C3%A9olithique.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/1f\/Expansion_n%C3%A9olithique.png\/660px-Expansion_n%C3%A9olithique.png 2x\" alt=\"\" width=\"330\" height=\"216\" data-file-width=\"1687\" data-file-height=\"1106\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\">\n<div class=\"magnify\">\u00a0<\/div>\n<p>Expansion du cardial et de la culture ruban\u00e9e.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">La n\u00e9olithisation de l&rsquo;Europe commence vers 7,5 ou 8\u00a0Ka BP (milliers d&rsquo;ann\u00e9es avant le pr\u00e9sent) par diffusion de populations et de techniques apparues vers 11\u00a0Ka BP dans le\u00a0<a title=\"Croissant fertile\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Croissant_fertile\">croissant fertile<\/a>, elle s&rsquo;accompagne d&rsquo;une forte croissance d\u00e9mographique<sup id=\"cite_ref-149\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-149\">137<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-150\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-150\">138<\/a><\/sup>. Elle est probablement autant due \u00e0 un changement culturel qu&rsquo;aux conditions climatiques<sup id=\"cite_ref-guilaine2005_151-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-guilaine2005-151\">139<\/a><\/sup>. Les indicateurs de la n\u00e9olithisation sont la domestication des plantes et des animaux (celle du chien \u00e9tant cependant largement ant\u00e9rieure<sup id=\"cite_ref-152\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-152\">140<\/a><\/sup>), la tendance \u00e0 la s\u00e9dentarisation (la s\u00e9dentarisation pr\u00e9c\u00e8de cependant l&rsquo;agriculture<sup id=\"cite_ref-153\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-153\">141<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-guilaine2005_151-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-guilaine2005-151\">139<\/a><\/sup>) avec le regroupement en villages et l&rsquo;\u00e9mergence de la poterie pour des contenants destin\u00e9s au stockage de produits agricoles<sup id=\"cite_ref-larousse-neolithisation_154-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-larousse-neolithisation-154\">142<\/a><\/sup>. Ce sont les d\u00e9buts des soci\u00e9t\u00e9s agropastorales<sup id=\"cite_ref-guilaine2005_151-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-guilaine2005-151\">139<\/a><\/sup>\u00a0et la naissance du\u00a0<a title=\"M\u00e9galithisme en Europe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/M%C3%A9galithisme_en_Europe\">m\u00e9galithisme<\/a><sup id=\"cite_ref-155\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-155\">143<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Cette n\u00e9olithisation, venue du croissant fertile via l&rsquo;Anatolie, emprunte deux chemins\u00a0; d&rsquo;abord un courant m\u00e9diterran\u00e9en par lequel se diffuse la\u00a0<a title=\"Culture de la c\u00e9ramique imprim\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Culture_de_la_c%C3%A9ramique_imprim%C3%A9e\">culture de la c\u00e9ramique imprim\u00e9e<\/a>\u00a0suivie de la\u00a0<a title=\"Culture de la c\u00e9ramique cardiale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Culture_de_la_c%C3%A9ramique_cardiale\">culture de la c\u00e9ramique cardiale<\/a>\u00a0(8\u00a0Ka BP)\u00a0; ensuite un courant danubien, par lequel se diffuse la\u00a0<a title=\"Culture ruban\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Culture_ruban%C3%A9e\">culture ruban\u00e9e<\/a>\u00a0(vers 7,5\u00a0Ka BP). Les \u00e9tudes g\u00e9n\u00e9tiques<sup id=\"cite_ref-156\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-156\">144<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-157\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-157\">145<\/a><\/sup>\u00a0montrent que, outre une diffusion culturelle, l&rsquo;Europe conna\u00eet l&rsquo;arriv\u00e9e de populations d&rsquo;agriculteurs<sup id=\"cite_ref-158\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-158\">m<\/a><\/sup>, venues d&rsquo;un foyer anatolien, qui ont suivi ces chemins danubien et m\u00e9diterran\u00e9en<sup id=\"cite_ref-Hublin201720_128-3\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Hublin201720-128\">117<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-159\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-159\">146<\/a><\/sup>. Les \u00eeles britanniques, en configuration insulaire depuis 8\u00a0Ka BP, connaissent ce processus plus tardivement, pr\u00e8s d&rsquo;un mill\u00e9naire apr\u00e8s celui de l&rsquo;Europe continentale<sup id=\"cite_ref-larousse-neolithisation_154-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-larousse-neolithisation-154\">142<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-160\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-160\">147<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-161\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-161\">148<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-162\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-162\">149<\/a><\/sup>. La n\u00e9olithisation est largement effective en Europe vers 5\u00a0Ka BP<sup id=\"cite_ref-163\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-163\">150<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"thumb tleft\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"thumbinner\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:IE_expansion.png?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/5a\/IE_expansion.png\/220px-IE_expansion.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/5a\/IE_expansion.png\/330px-IE_expansion.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/5a\/IE_expansion.png\/440px-IE_expansion.png 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"134\" data-file-width=\"450\" data-file-height=\"275\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\">\n<div class=\"magnify\">\u00a0<\/div>\n<p>Carte repr\u00e9sentant la diffusion des langues indo-europ\u00e9ennes entre 6\u00a0000 et 3\u00a0000\u00a0BP selon l&rsquo;<a title=\"Hypoth\u00e8se kourgane\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hypoth%C3%A8se_kourgane\">hypoth\u00e8se kourgane<\/a>.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Des hypoth\u00e8ses linguistiques et arch\u00e9ologiques de la deuxi\u00e8me moiti\u00e9 du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"20\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xx<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle (l&rsquo;<a title=\"Hypoth\u00e8se kourgane\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hypoth%C3%A8se_kourgane\">hypoth\u00e8se kourgane<\/a>\u00a0\u00e9tant la plus largement reconnue<sup id=\"cite_ref-165\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-165\">n<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-167\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-167\">o<\/a><\/sup>) et des \u00e9tudes g\u00e9n\u00e9tiques du d\u00e9but du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"21\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xxi<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<sup id=\"cite_ref-168\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-168\">p<\/a><\/sup>\u00a0accr\u00e9ditent la th\u00e8se que des populations, ayant domestiqu\u00e9 le cheval et ma\u00eetrisant l&rsquo;\u00e9quitation ainsi que le transport en chariot, seraient venues de l&rsquo;est de l&rsquo;Europe, la\u00a0<a title=\"Steppe pontique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Steppe_pontique\">steppe pontique<\/a>, et se seraient r\u00e9pandues sur le continent \u00e0 partir de 5\u00a0000\u00a0BP<sup id=\"cite_ref-1298hdh1_169-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-1298hdh1-169\">153<\/a><\/sup>, le dominant largement\u00a0; elles contribuent pour 75\u00a0% \u00e0 l&rsquo;ADN des peuples de la\u00a0<a title=\"Culture de la c\u00e9ramique cord\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Culture_de_la_c%C3%A9ramique_cord%C3%A9e\">c\u00e9ramique cord\u00e9e<\/a>, h\u00e9riti\u00e8re de la culture de la c\u00e9ramique ruban\u00e9e, largement pr\u00e9sente en Europe \u00e0 ce moment<sup id=\"cite_ref-170\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-170\">154<\/a><\/sup>. Leur foyer d&rsquo;origine est la\u00a0<a title=\"Culture Yamna\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Culture_Yamna\">culture Yamna<\/a><sup id=\"cite_ref-:3_171-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-:3-171\">155<\/a><\/sup>\u2019<sup id=\"cite_ref-:4_172-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-:4-172\">156<\/a><\/sup>\u2019<sup id=\"cite_ref-:5_173-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-:5-173\">157<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-:6_174-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-:6-174\">158<\/a><\/sup>. Elle se caract\u00e9rise par sa pratique de l&rsquo;inhumation dans des tumuli nomm\u00e9s \u00ab\u00a0<a title=\"Kourgane\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Kourgane\">kourganes<\/a>\u00a0\u00bb. Ils seraient aussi les locuteurs du\u00a0<a title=\"Indo-europ\u00e9en commun\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Indo-europ%C3%A9en_commun\">proto-indo-europ\u00e9en<\/a>, langue-m\u00e8re de la quasi-totalit\u00e9 des\u00a0<a title=\"Langues en Europe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Langues_en_Europe\">langues europ\u00e9ennes<\/a><sup id=\"cite_ref-Hublin201720_128-5\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Hublin201720-128\">117<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-175\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-175\">159<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-176\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-176\">160<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-177\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-177\">161<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-BBC_2015_178-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-BBC_2015-178\">162<\/a><\/sup>.\u00a0<a title=\"Georges Dum\u00e9zil\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Georges_Dum%C3%A9zil\">Georges Dum\u00e9zil<\/a>, au d\u00e9but du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"20\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xx<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, postule que les soci\u00e9t\u00e9s d&rsquo;origine indo-europ\u00e9enne partagent jusqu&rsquo;\u00e0 nos jours un mode de pens\u00e9e, l&rsquo;<a title=\"Fonctions tripartites indo-europ\u00e9ennes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fonctions_tripartites_indo-europ%C3%A9ennes\">id\u00e9ologie tripartite<\/a><sup id=\"cite_ref-179\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-179\">163<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div style=\"text-align: justify;\">\u00a0<\/div>\n<table class=\"wikitable centre\">\n<caption>Chronologie du m\u00e9galithisme en France<sup id=\"cite_ref-180\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-180\">164<\/a><\/sup><br \/>\nDates \u00ab\u00a0BP\u00a0\u00bb (<a title=\"Avant le pr\u00e9sent\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Avant_le_pr%C3%A9sent\">avant le pr\u00e9sent<\/a>)<\/caption>\n<tbody>\n<tr>\n<td>\n<div class=\"timeline-wrapper\">\n<map name=\"timeline_daklpmww8zox1insq2ahhwu3punthdv\">\n<area title=\"Menhir\" alt=\"Menhir\" coords=\"408,100,483,121\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Menhir\" \/>\n<area title=\"Tombe \u00e0 couloir\" alt=\"Tombe \u00e0 couloir\" coords=\"285,45,421,65\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tombe_%C3%A0_couloir\" \/>\n<area title=\"Tumulus\" alt=\"Tumulus\" coords=\"135,17,265,38\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tumulus\" \/>\n <\/map>\n<p><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/fr\/timeline\/daklpmww8zox1insq2ahhwu3punthdv.png\" usemap=\"#timeline_daklpmww8zox1insq2ahhwu3punthdv\" \/><\/p>\n<\/div>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;agriculture europ\u00e9enne commence sur les bords de la mer \u00c9g\u00e9e, aux environs de\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"U-6499\" data-sort-value=\"U-6499\">6500\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"6500 avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr><\/time>\u00a0Elle s&rsquo;installe progressivement sur le continent, dans la zone danubienne et l&rsquo;actuelle Hongrie (<time class=\"nowrap\" datetime=\"U-5499\" data-sort-value=\"U-5499\">5500\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"5500 avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr><\/time>), sur les c\u00f4tes m\u00e9diterran\u00e9ennes et le territoire de la France actuelle vers\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"U-4999\" data-sort-value=\"U-4999\">5000\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"5000 avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr><\/time>, en Germanie et sur le territoire des actuels Pays-Bas vers\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"U-4499\" data-sort-value=\"U-4499\">4500\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4500 avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr><\/time>\u00a0; elle atteint les \u00eeles britanniques vers\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"U-3999\" data-sort-value=\"U-3999\">4000\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4000 avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr><\/time><sup id=\"cite_ref-181\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-181\">165<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-182\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-182\">166<\/a><\/sup><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Vers\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"U-2999\" data-sort-value=\"U-2999\">3000\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3000 avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr><\/time>\u00a0appara\u00eet le\u00a0<a title=\"\u00c2ge du cuivre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%82ge_du_cuivre#L'%C3%A2ge_du_cuivre_en_Europe_occidentale\">travail du cuivre<\/a>, qui conjugu\u00e9 \u00e0 celui de la pierre, caract\u00e9rise le\u00a0<a title=\"\u00c2ge du cuivre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%82ge_du_cuivre\">Chalcolithique<\/a>\u00a0; des outils agricoles m\u00e9talliques plus efficaces apparaissent, l&rsquo;<a title=\"Araire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Araire\">araire<\/a>\u00a0se d\u00e9veloppe \u00e0 la place de la\u00a0<a title=\"Houe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Houe\">houe<\/a><sup id=\"cite_ref-minagri_183-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-minagri-183\">167<\/a><\/sup>. La\u00a0<a title=\"Civilisation minoenne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Civilisation_minoenne\">civilisation minoenne<\/a>, inspiratrice de la culture grecque<sup id=\"cite_ref-184\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-184\">168<\/a><\/sup>, appara\u00eet vers\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"U-2699\" data-sort-value=\"U-2699\">2700\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2700 avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr><\/time>\u00a0avec sa langue \u00e9crite en\u00a0<a title=\"Lin\u00e9aire A\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lin%C3%A9aire_A\">lin\u00e9aire A<\/a>, une des plus anciennes formes d&rsquo;\u00e9criture en Europe avec les\u00a0<a title=\"Hi\u00e9roglyphes cr\u00e9tois\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hi%C3%A9roglyphes_cr%C3%A9tois\">hi\u00e9roglyphes cr\u00e9tois<\/a>. \u00c0 son apog\u00e9e, elle sera la premi\u00e8re civilisation avanc\u00e9e de l&rsquo;<a title=\"\u00c2ge du bronze\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%82ge_du_bronze\">\u00e2ge du bronze<\/a><sup id=\"cite_ref-185\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-185\">169<\/a><\/sup>. L&rsquo;<a title=\"\u00c2ge du bronze en Europe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%82ge_du_bronze_en_Europe\">\u00e2ge du bronze<\/a>\u00a0date de la fin de la\u00a0<a title=\"Culture campaniforme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Culture_campaniforme\">culture campaniforme<\/a>, laquelle, entre\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"U-2599\" data-sort-value=\"U-2599\">2600\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2600 avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr><\/time>\u00a0et\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"U-2199\" data-sort-value=\"U-2199\">2200\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2200 avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr><\/time>, couvre une notable partie de l&rsquo;Europe de l&rsquo;Ouest<sup id=\"cite_ref-186\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-186\">170<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-187\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-187\">171<\/a><\/sup>.<\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"Germains\" class=\"mw-headline\">Germains<\/span><\/h4>\n<div class=\"thumb tright\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"thumbinner\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Pre-roman_iron_age_(map).PNG?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c5\/Pre-roman_iron_age_%28map%29.PNG\/220px-Pre-roman_iron_age_%28map%29.PNG\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c5\/Pre-roman_iron_age_%28map%29.PNG\/330px-Pre-roman_iron_age_%28map%29.PNG 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c5\/Pre-roman_iron_age_%28map%29.PNG\/440px-Pre-roman_iron_age_%28map%29.PNG 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"229\" data-file-width=\"657\" data-file-height=\"683\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\">\n<div class=\"magnify\">\u00a0<\/div>\n<p>Foyer proto-germanique, premier \u00e2ge du fer\u00a0: groupe nordique au nord (rouge) et la culture de Jastorf au sud (magenta).<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le commencement des Germains se situe vers le\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\u1d49 mill\u00e9naire\">ii<sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0mill\u00e9naire\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap\" title=\"avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr>\u00a0en Su\u00e8de m\u00e9ridionale, au Danemark et en Allemagne du Nord entre la Weser et l\u2019Oder. Ils s&rsquo;\u00e9tablissent dans la grande plaine europ\u00e9enne, du Rhin \u00e0 la\u00a0<a title=\"Vistule\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vistule\">Vistule<\/a>\u00a0et de la Baltique au Danube, entre le\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"5\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">v<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap\" title=\"avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr>\u00a0et le d\u00e9but de l&rsquo;\u00e8re chr\u00e9tienne. Leur expansion vers le sud est arr\u00eat\u00e9e par l&rsquo;<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0\u00e9cran du peuplement celtique<sup id=\"cite_ref-EU-germains_188-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-EU-germains-188\">172<\/a><\/sup>\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"3\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">iii<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap\" title=\"avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr>) puis par les Romains (<abbr class=\"abbr\" title=\"2\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">ii<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap\" title=\"avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr>)<sup id=\"cite_ref-189\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-189\">173<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">On distingue trois groupes linguistiques\u00a0: le nordique, celui des Scandinaves\u00a0; l\u2019Ostique ou Germains orientaux, celui des\u00a0<a title=\"Goths\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Goths\">Goths<\/a>, des\u00a0<a title=\"Vandales\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vandales\">Vandales<\/a>, des\u00a0<a title=\"Burgondes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Burgondes\">Burgondes<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"et cetera\">etc.<\/abbr>\u00a0; enfin les Westiques (Germains occidentaux), en Allemagne, au Jutland et aux Pays-Bas<sup id=\"cite_ref-EU-germains_188-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-EU-germains-188\">172<\/a><\/sup>.<\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"Celtes\" class=\"mw-headline\">Celtes<\/span><\/h4>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article connexe\u00a0:\u00a0<a title=\"Proto-celtique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Proto-celtique\">Proto-celtique<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"thumb tleft\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"thumbinner\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Celtic_expansion_in_Europe.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/08\/Celtic_expansion_in_Europe.svg\/220px-Celtic_expansion_in_Europe.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/08\/Celtic_expansion_in_Europe.svg\/330px-Celtic_expansion_in_Europe.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/08\/Celtic_expansion_in_Europe.svg\/440px-Celtic_expansion_in_Europe.svg.png 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"163\" data-file-width=\"933\" data-file-height=\"690\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\">\n<div class=\"magnify\">\u00a0<\/div>\n<p>La civilisation celte\u00a0:<\/p>\n<div class=\"legende-bloc legende-bloc-vertical\">\n<ul>\n<li>Noyau territorial Hallstatt, au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"6\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">vi<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap\" title=\"avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr><\/li>\n<li>Expansion celtique maximale, en 275\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap\" title=\"avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr><\/li>\n<li>Domaine lusitanien de l&rsquo;Ib\u00e9rie o\u00f9 la pr\u00e9sence celtique est incertaine<\/li>\n<li>Zones o\u00f9 les langues celtiques restent largement parl\u00e9es<\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les\u00a0<a title=\"Celtes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Celtes\">Celtes<\/a>\u00a0s&rsquo;installent entre l\u2019\u00e2ge du\u00a0<a title=\"Bronze moyen\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bronze_moyen\">bronze moyen<\/a>\u00a0(env.\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"U-1199\" data-sort-value=\"U-1199\">1200\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"1200 avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr><\/time>) et le d\u00e9but de l\u2019<a title=\"\u00c2ge du fer\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%82ge_du_fer\">\u00e2ge du fer<\/a>\u00a0(env.\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"U-0799\" data-sort-value=\"U-0799\">800\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"800 avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr><\/time>) dans une grande partie de l\u2019Europe, du bassin des Carpates \u00e0 l\u2019est de la France<sup id=\"cite_ref-451hdh3_190-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-451hdh3-190\">174<\/a><\/sup>. Leur origine est le centre de l&rsquo;Europe, o\u00f9 \u00e9taient apparues les cultures caract\u00e9ris\u00e9es par leurs coutumes fun\u00e9raires de l&rsquo;<a title=\"Culture des tumulus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Culture_des_tumulus\">enterrement sous tumulus<\/a>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"16\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xvi<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap\" title=\"avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr>\u00a0&#8211;\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"12\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xii<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap\" title=\"avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr>) puis par la technique consistant \u00e0 incin\u00e9rer les cadavres et \u00e0 conserver leurs cendres dans des urnes (<a title=\"Culture des champs d'urnes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Culture_des_champs_d%27urnes\">civilisation des champs d&rsquo;urnes<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"14\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xiv<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap\" title=\"avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr>\u00a0&#8211;\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">ix<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap\" title=\"avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr>)<sup id=\"cite_ref-191\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-191\">175<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le noyau celte se situe \u00e0\u00a0<a title=\"Culture de Hallstatt\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Culture_de_Hallstatt\">Hallstatt<\/a>, en actuelle\u00a0<a title=\"Autriche\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Autriche\">Autriche<\/a>. Aux d\u00e9buts de l&rsquo;\u00e2ge du fer, leur soci\u00e9t\u00e9, relativement \u00e9galitaire, se stratifie avec, \u00e0 son sommet, des chefs militaires. Cela est probablement en lien avec la m\u00e9tallurgie du fer et, notamment, la conception d&rsquo;armes, telles les \u00e9p\u00e9es droites caract\u00e9ristiques<sup id=\"cite_ref-Kruta201256_192-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Kruta201256-192\">176<\/a><\/sup>, et la confection de pi\u00e8ces de harnachement plus efficaces qui donnent de l&rsquo;importance aux cavaliers arm\u00e9s<sup id=\"cite_ref-Kruta201248_193-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Kruta201248-193\">177<\/a><\/sup>. Les Celtes excellent en effet dans le travail du fer, fabriquant, outre des armes, des outils tels que haches et ciseaux<sup id=\"cite_ref-Kruta201248_193-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Kruta201248-193\">177<\/a><\/sup>. Ils confectionnent aussi des poteries, ils inventent la tonnellerie<sup id=\"cite_ref-Kruta201283_194-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Kruta201283-194\">178<\/a><\/sup>, et ils exploitent le\u00a0<a title=\"Halite\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Halite\">sel gemme<\/a>, dont le commerce est source de richesse<sup id=\"cite_ref-453hdh3_195-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-453hdh3-195\">179<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Buchsenschutz2015162,_182_196-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Buchsenschutz2015162,_182-196\">180<\/a><\/sup>. On leur doit aussi, avec un apog\u00e9e aux\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\u1d49 si\u00e8cle avant J\u00e9sus-Christ\"><span class=\"romain\">ii<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0et\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"1\u1d49\u02b3 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">i<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cles\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap\" title=\"avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr>, les habitats structur\u00e9s autour d&rsquo;un\u00a0<a title=\"Oppidum\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Oppidum\">oppidum<\/a>, centre fortifi\u00e9 \u00e0 vocation militaire, \u00e9conomique et cultuelle<sup id=\"cite_ref-Kruta201235_197-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Kruta201235-197\">181<\/a><\/sup>. La p\u00e9riode\u00a0<a title=\"La T\u00e8ne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_T%C3%A8ne\">lat\u00e9nienne<\/a>\u00a0ou deuxi\u00e8me \u00e2ge du fer, commen\u00e7ant au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"5\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">v<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap\" title=\"avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr>, est celle o\u00f9 les Celtes passent de la\u00a0<a title=\"Protohistoire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Protohistoire\">protohistoire<\/a>\u00a0\u00e0 l&rsquo;histoire, lorsqu&rsquo;ils apparaissent dans les textes des auteurs grecs<sup id=\"cite_ref-Kruta20127,_14_198-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Kruta20127,_14-198\">182<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div style=\"text-align: justify;\">\u00a0<\/div>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"Antiquit.C3.A9\"><\/span><span id=\"Antiquit\u00e9\" class=\"mw-headline\">Antiquit\u00e9<\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;Europe antique est, pour notable partie, une Europe celtique, celle des peuples h\u00e9ritiers de la\u00a0<a title=\"Culture des tumulus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Culture_des_tumulus\">culture des tumulus<\/a><sup id=\"cite_ref-Buchsenschutz20158_199-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Buchsenschutz20158-199\">183<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-201\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-201\">q<\/a><\/sup>, et en partie germanique, aux c\u00f4t\u00e9s de la Gr\u00e8ce antique<sup id=\"cite_ref-Duval198967_202-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Duval198967-202\">185<\/a><\/sup>\u00a0et de sa brillante civilisation de l&rsquo;<a title=\"\u00c9poque classique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89poque_classique\">\u00c9poque classique<\/a>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"5\u1d49 si\u00e8cle avant J\u00e9sus-Christ\"><span class=\"romain\">v<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0\u2013\u2009<abbr class=\"abbr\" title=\"4\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">iv<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cles\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap\" title=\"avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr>), consid\u00e9r\u00e9e comme le berceau culturel de la civilisation occidentale<sup id=\"cite_ref-Copleston2003_203-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Copleston2003-203\">186<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Iozzo2001_204-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Iozzo2001-204\">187<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Burstein2002_205-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Burstein2002-205\">188<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Jr.2015_206-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Jr.2015-206\">189<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Aa.Vv.2011_207-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Aa.Vv.2011-207\">190<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Covert2011_208-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Covert2011-208\">191<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Duchesne2011_209-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Duchesne2011-209\">192<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour ce qui concerne le terme et le concept, le mot \u00ab\u00a0Europe\u00a0\u00bb d\u00e9signe d&rsquo;abord, dans son acception g\u00e9ographique, la Gr\u00e8ce continentale. Le terme est mentionn\u00e9 pour la premi\u00e8re fois vers\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"U-0589\" data-sort-value=\"U-0589\">590\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"590 avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr><\/time>, par H\u00e9siode, dans sa\u00a0<i><a title=\"Th\u00e9ogonie (H\u00e9siode)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Th%C3%A9ogonie_(H%C3%A9siode)\">Th\u00e9ogonie<\/a><\/i><sup id=\"cite_ref-geopo_210-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-geopo-210\">193<\/a><\/sup>.\u00a0<a title=\"Anaximandre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Anaximandre\">Anaximandre<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"H\u00e9cat\u00e9e de Milet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/H%C3%A9cat%C3%A9e_de_Milet\">H\u00e9cat\u00e9e de Milet<\/a>\u00a0produisent, entre 600 et\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"U-0499\" data-sort-value=\"U-0499\">500\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"500 avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr><\/time>, des cartes repr\u00e9sentant un territoire appel\u00e9 Europe<sup id=\"cite_ref-211\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-211\">194<\/a><\/sup>. Le mot prend aussi un sens politique lorsque les\u00a0<a title=\"Grecs\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Grecs\">Grecs<\/a>\u00a0sont confront\u00e9s aux invasions venant d&rsquo;Asie, principalement lors des\u00a0<a title=\"Guerres m\u00e9diques\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guerres_m%C3%A9diques\">guerres avec l&#8217;empire perse<\/a>. Selon\u00a0<a title=\"Jacqueline de Romilly\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacqueline_de_Romilly\">Jacqueline de Romilly<\/a>,\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0la\u00a0<a title=\"Bataille de Salamine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bataille_de_Salamine\">victoire de Salamine<\/a>\u00a0<i>[en\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"U-0479\" data-sort-value=\"U-0479\">480\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"480 avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr><\/time>]<\/i>\u00a0a bel et bien emp\u00each\u00e9 la Gr\u00e8ce de basculer sous la coupe de l&rsquo;Asie [\u2026] les Grecs ont eu alors pour la premi\u00e8re fois le sentiment de d\u00e9fendre une civilisation contre une autre\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Du_R\u00e9au_212-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Du_R%C3%A9au-212\">195<\/a><\/sup>. L&rsquo;Europe en tant qu&rsquo;entit\u00e9 g\u00e9ographique se retrouve chez\u00a0<a title=\"\u00c9ratosth\u00e8ne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ratosth%C3%A8ne\">\u00c9ratosth\u00e8ne<\/a>\u00a0au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">iii<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap\" title=\"avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr>, lequel pr\u00e9sente une tripartition du monde connu par une carte o\u00f9 elle figure<sup id=\"cite_ref-213\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-213\">196<\/a><\/sup>. Mais la distinction fondamentale durant l&rsquo;antiquit\u00e9 est celle entre les\u00a0<a title=\"Barbare\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Barbare\">Barbares<\/a><sup id=\"cite_ref-215\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-215\">r<\/a><\/sup>, qui habitent ce qu&rsquo;en latin on nomme\u00a0<i><a title=\"Barbaricum\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Barbaricum\">barbaricum<\/a><\/i>\u00a0(\u00ab\u00a0pays des Barbares<sup id=\"cite_ref-CoumertDum\u00e9zil2010Introduction,_&lt;span_class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;abbr_class=&quot;abbr_&quot;_title=&quot;page(s)&quot;_&gt;p.&lt;\/abbr&gt;&amp;nbsp;2\/3&lt;\/span&gt;_216-0\" class=\"reference\" style=\"line-height: 1; vertical-align: text-top; position: relative; font-size: 0.8em; top: -5px; padding-left: 1px; unicode-bidi: isolate; white-space: nowrap; font-weight: normal; font-style: normal;\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-CoumertDum%C3%A9zil2010Introduction,_%3Cspan_class=%22nowrap%22%3E%3Cabbr_class=%22abbr_%22_title=%22page(s)%22_%3Ep.%3C\/abbr%3E&amp;nbsp;2\/3%3C\/span%3E-216\">198<\/a><\/sup>\u00a0\u00bb), et ceux qui appartiennent \u00e0 l&rsquo;aire culturelle grecque<sup id=\"cite_ref-218\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-218\">s<\/a><\/sup>, puis\u00a0<a title=\"Civilisation gr\u00e9co-romaine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Civilisation_gr%C3%A9co-romaine\">gr\u00e9co-romaine<\/a><sup id=\"cite_ref-Kolendo199584_219-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Kolendo199584-219\">200<\/a><\/sup>. Le royaume de Mac\u00e9doine d\u00e9signe l&rsquo;Europe comme une entit\u00e9 politique\u00a0: lorsque\u00a0<a title=\"Philippe II (roi de Mac\u00e9doine)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_II_(roi_de_Mac%C3%A9doine)\"><span class=\"nowrap\">Philippe\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\"><span class=\"romain\">II<\/span><\/abbr><\/span><\/a>\u00a0part en Orient, en\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"U-0334\" data-sort-value=\"U-0334\">335\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"335 avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr><\/time>, il laisse en Mac\u00e9doine un r\u00e9gent,\u00a0<a title=\"Antipater (g\u00e9n\u00e9ral)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antipater_(g%C3%A9n%C3%A9ral)\">Antipatros<\/a>, qui porte le titre de \u00ab\u00a0strat\u00e8ge d&rsquo;Europe\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-220\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-220\">201<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-221\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-221\">202<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Apr\u00e8s l&rsquo;<a title=\"\u00c9poque hell\u00e9nistique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89poque_hell%C3%A9nistique\">\u00e9poque hell\u00e9nistique<\/a>, l&rsquo;Europe voit Rome commencer son expansion au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">iv<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap\" title=\"avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr>\u00a0et atteindre son apog\u00e9e au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">ii<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle. L&rsquo;Europe est reconfigur\u00e9e, son histoire devient celle de l&rsquo;Empire romain pour la zone concern\u00e9e<sup id=\"cite_ref-223\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-223\">t<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"thumb tright\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"thumbinner\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Roman_Empire_Map.png?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/ca\/Roman_Empire_Map.png\/220px-Roman_Empire_Map.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/ca\/Roman_Empire_Map.png\/330px-Roman_Empire_Map.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/ca\/Roman_Empire_Map.png\/440px-Roman_Empire_Map.png 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"151\" data-file-width=\"800\" data-file-height=\"548\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\">\n<div class=\"magnify\">\u00a0<\/div>\n<p>L&rsquo;Empire romain sous Hadrien (v.\u00a0<span class=\"nowrap\"><time datetime=\"0120\" data-sort-value=\"0120\">120<\/time>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"apr\u00e8s J\u00e9sus-Christ\">apr. J.-C.<\/abbr><\/span>).<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">La Gr\u00e8ce et le\u00a0<a title=\"Royaume de Mac\u00e9doine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Royaume_de_Mac%C3%A9doine\">royaume de Mac\u00e9doine<\/a>\u00a0sont supplant\u00e9s au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">ii<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap\" title=\"avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr>\u00a0Les Celtes, qui se sont largement r\u00e9pandus en Europe<sup id=\"cite_ref-454hdh3_224-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-454hdh3-224\">204<\/a><\/sup>, allant jusqu&rsquo;\u00e0\u00a0<a title=\"Sac de Rome (390 av. J.-C.)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sac_de_Rome_(390_av._J.-C.)\">menacer Rome<\/a>\u00a0en\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"U-0389\" data-sort-value=\"U-0389\">390\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"390 avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr><\/time><sup id=\"cite_ref-225\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-225\">205<\/a><\/sup>, pris en tenaille par les attaques des tribus germaniques venues du nord<sup id=\"cite_ref-533hdh3_226-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-533hdh3-226\">206<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Kruta201276_227-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Kruta201276-227\">207<\/a><\/sup>, sont repouss\u00e9s ou assimil\u00e9s<sup id=\"cite_ref-523hdh3_228-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-523hdh3-228\">208<\/a><\/sup>. \u00c0 l&rsquo;aube de l&rsquo;\u00e8re chr\u00e9tienne, les Romains, lorsque leur zone d&rsquo;expansion d\u00e9passe la \u00ab\u00a0ceinture celtique\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-230\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-230\">u<\/a><\/sup>, se retrouvent entour\u00e9s par les\u00a0<a title=\"Germains\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Germains\">Germains<\/a>\u00a0qui deviennent\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0les nouveaux peuples voisins du monde romain en Europe centrale et occidentale\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-535hdh3_231-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-535hdh3-231\">210<\/a><\/sup>. Les fronti\u00e8res orientales de l&rsquo;<i>Imperium<\/i>, limites avec les peuples germaniques<sup id=\"cite_ref-233\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-233\">v<\/a><\/sup>, sont le Rhin et le Danube, tandis que sa fronti\u00e8re septentrionale est le\u00a0<a title=\"Mur d'Hadrien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mur_d%27Hadrien\">mur d&rsquo;Hadrien<\/a>, qui le s\u00e9pare des\u00a0<a title=\"Pictes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pictes\">Pictes<\/a>\u00a0celtes.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c0 cette \u00e9poque, entre\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"U-0019\" data-sort-value=\"U-0019\">20\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"20 avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr><\/time>\u00a0et\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"0023\" data-sort-value=\"0023\">23\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"23 apr\u00e8s J\u00e9sus-Christ\">apr. J.-C.<\/abbr><\/time>,\u00a0<a title=\"Strabon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Strabon\">Strabon<\/a>\u00a0r\u00e9dige une\u00a0<a title=\"G\u00e9ographie (Strabon)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%A9ographie_(Strabon)\">g\u00e9ographie<\/a>\u00a0qui mentionne l&rsquo;Europe<sup id=\"cite_ref-234\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-234\">212<\/a><\/sup>\u00a0et, d\u00e9j\u00e0, des descriptions non seulement g\u00e9ographiques, mais aussi \u00e9conomiques et culturelles des territoires qu&rsquo;il \u00e9tudie<sup id=\"cite_ref-235\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-235\">213<\/a><\/sup>. Au\u00a0<a title=\"Ier si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ier_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"1\u1d49\u02b3 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">i<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>,\u00a0<a title=\"Varron (\u00e9crivain)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Varron_(%C3%A9crivain)\">Varron<\/a><sup id=\"cite_ref-236\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-236\">214<\/a><\/sup>\u00a0\u00e9voque une bipartition du monde au niveau du\u00a0<a title=\"Bosphore\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bosphore\">Bosphore<\/a>, les parties situ\u00e9es au nord-ouest du d\u00e9troit constituant l\u2019Europe, celles situ\u00e9es au sud-est, l\u2019<a title=\"Asie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Asie\">Asie<\/a><sup id=\"cite_ref-Ratti2005\u00a7_13_237-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Ratti2005%C2%A7_13-237\">215<\/a><\/sup>. Toujours au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"1\u1d49\u02b3 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">i<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle,\u00a0<a title=\"Pline l'Ancien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pline_l%27Ancien\">Pline l&rsquo;Ancien<\/a>\u00a0divise le monde en trois parties, l&rsquo;Europe, l&rsquo;Asie et l&rsquo;Afrique<sup id=\"cite_ref-239\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-239\">w<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les Celtes pr\u00e9sentent une certaine unit\u00e9 linguistique et culturelle, mais pas d&rsquo;int\u00e9gration politique<sup id=\"cite_ref-Buchsenschutz2015244_240-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Buchsenschutz2015244-240\">217<\/a><\/sup>\u00a0; ils b\u00e9n\u00e9ficient d&rsquo;une organisation tribale, au plus en ligues de tribus<sup id=\"cite_ref-532hdh3_241-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-532hdh3-241\">218<\/a><\/sup>, \u00e0 l&rsquo;instar des Germains<sup id=\"cite_ref-EU-germains_188-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-EU-germains-188\">172<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-larousse-barbares_242-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-larousse-barbares-242\">219<\/a><\/sup>. C&rsquo;est donc l&rsquo;Empire romain qui contribue \u00e0 cr\u00e9er les pr\u00e9mices d&rsquo;une unit\u00e9 europ\u00e9enne. Si la Gr\u00e8ce est le berceau culturel de l&rsquo;Europe, Rome peut \u00eatre consid\u00e9r\u00e9e comme le berceau de sa civilisation<sup id=\"cite_ref-243\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-243\">220<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-244\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-244\">221<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-245\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-245\">222<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-246\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-246\">223<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-247\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-247\">224<\/a><\/sup>. L&rsquo;influence romaine s&rsquo;inscrit dans la culture, formant ce qu&rsquo;on nomme la culture gr\u00e9co-romaine<sup id=\"cite_ref-248\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-248\">225<\/a><\/sup>\u00a0via la langue latine, ainsi que dans les territoires et dans l&rsquo;usage de l&rsquo;espace via les voies romaines et l&rsquo;urbanisation<sup id=\"cite_ref-249\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-249\">226<\/a><\/sup>\u00a0et esquisse m\u00eame une Europe religieuse en diffusant le christianisme \u00e0 partir du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"1\u1d49\u02b3 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">i<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<sup id=\"cite_ref-Adoumi\u00e9_''et_alii''10_250-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Adoumi%C3%A9_''et_alii''10-250\">227<\/a><\/sup>. Les\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"1\u1d49\u02b3 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">i<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0et\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">ii<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cles sont ceux de la\u00a0<i><a title=\"Pax Romana\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pax_Romana\">Pax Romana<\/a><\/i>, p\u00e9riode de calme relatif, notamment politique, malgr\u00e9 des batailles toujours existantes sur les marches de l&rsquo;Empire, notamment avec les peuples germaniques pour ce qui concerne la zone europ\u00e9enne<sup id=\"cite_ref-251\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-251\">228<\/a><\/sup>. L&rsquo;Empire est l&rsquo;entit\u00e9 politique unificatrice d\u00e9finissant le mode de gestion politique<sup id=\"cite_ref-252\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-252\">229<\/a><\/sup>\u00a0ainsi que les limites (et les fronti\u00e8res, qui sont une forme particuli\u00e8re de limites<sup id=\"cite_ref-253\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-253\">230<\/a><\/sup>), qui s\u00e9parent le monde romain de celui des barbares<sup id=\"cite_ref-Ratti2005203-204_254-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Ratti2005203-204-254\">231<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-Kolendo199582_255-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Kolendo199582-255\">232<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-256\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-256\">233<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">iii<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle est une p\u00e9riode de crise interne pour l&rsquo;Empire romain<sup id=\"cite_ref-258\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-258\">x<\/a><\/sup>\u00a0qui subit aussi une pression croissante des peuples germaniques, invasions difficilement repouss\u00e9es. L&#8217;empire int\u00e8gre nombre de ces envahisseurs par des trait\u00e9s, faisant d&rsquo;eux des\u00a0<a title=\"Peuple f\u00e9d\u00e9r\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Peuple_f%C3%A9d%C3%A9r%C3%A9\">f\u00e9d\u00e9r\u00e9s<\/a>\u00a0qui fournissent des troupes \u00e0 l&rsquo;arm\u00e9e<sup id=\"cite_ref-larousse-barbares_242-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-larousse-barbares-242\">219<\/a><\/sup>. Une\u00a0<a title=\"T\u00e9trarchie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%A9trarchie\">T\u00e9trarchie<\/a>\u00a0est mise en place en\u00a0<time class=\"nowrap date-lien\" datetime=\"0293\" data-sort-value=\"0293\"><a title=\"293\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/293\">293\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"293 apr\u00e8s J\u00e9sus-Christ\">apr. J.-C.<\/abbr><\/a><\/time>\u00a0pour lutter contre les Barbares<sup id=\"cite_ref-259\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-259\">235<\/a><\/sup>\u00a0et, au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">iv<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, \u00ab\u00a0Europe\u00a0\u00bb d\u00e9signe l\u2019une des six provinces du\u00a0<a title=\"Dioc\u00e8se (Empire romain)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dioc%C3%A8se_(Empire_romain)\">dioc\u00e8se<\/a>\u00a0de\u00a0<a title=\"Thrace\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thrace\">Thrace<\/a>\u00a0dont le territoire correspond \u00e0\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0la partie europ\u00e9enne de la Turquie actuelle\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-Ratti2005\u00a7_24_260-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Ratti2005%C2%A7_24-260\">236<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le christianisme, dont les adeptes sont par p\u00e9riodes pers\u00e9cut\u00e9s, notamment au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">iii<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle par\u00a0<a title=\"Diocl\u00e9tien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Diocl%C3%A9tien\">Diocl\u00e9tien<\/a><sup id=\"cite_ref-261\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-261\">237<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-262\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-262\">238<\/a><\/sup>, s&rsquo;\u00e9tait r\u00e9pandu dans l&rsquo;Empire, comme en t\u00e9moigne l&rsquo;\u00e9pisode symbolique de la conversion de l&rsquo;<a title=\"Constantin Ier (empereur romain)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Constantin_Ier_(empereur_romain)\">Empereur Constantin<\/a>\u00a0et l&rsquo;<a title=\"\u00c9dit de Milan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89dit_de_Milan\">\u00e9dit de tol\u00e9rance religieuse de Milan<\/a>\u00a0en\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"0313\" data-sort-value=\"0313\">313\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"313 apr\u00e8s J\u00e9sus-Christ\">apr. J.-C.<\/abbr><\/time><sup id=\"cite_ref-263\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-263\">239<\/a><\/sup>\u00a0En\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"0392\" data-sort-value=\"0392\">392\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"392 apr\u00e8s J\u00e9sus-Christ\">apr. J.-C.<\/abbr><\/time>, il est d\u00e9clar\u00e9 religion officielle de l&rsquo;Empire par\u00a0<a title=\"Th\u00e9odose Ier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Th%C3%A9odose_Ier\">Th\u00e9odose<\/a>\u00a0et les autres cultes sont interdits<sup id=\"cite_ref-264\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-264\">240<\/a><\/sup>. M\u00eame si, \u00e0 ce moment, les chr\u00e9tiens sont nettement minoritaires dans la population<sup id=\"cite_ref-265\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-265\">241<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-266\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-266\">242<\/a><\/sup>, cette christianisation officialis\u00e9e aura une importance, donnant, au moment des royaumes barbares, une l\u00e9gitimit\u00e9 religieuse \u00e0 un pouvoir royal qui en \u00e9tait, \u00e0 l&rsquo;origine, d\u00e9pourvu<sup id=\"cite_ref-CoumertDum\u00e9zil2010&lt;span_class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;abbr_class=&quot;abbr_&quot;_title=&quot;chapitre(s)&quot;_&gt;chap.&lt;\/abbr&gt;&amp;nbsp;VI&lt;\/span&gt;,_&lt;span_class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;abbr_class=&quot;abbr_&quot;_title=&quot;page(s)&quot;_&gt;p.&lt;\/abbr&gt;&amp;nbsp;7\/13&lt;\/span&gt;_267-0\" class=\"reference\" style=\"line-height: 1; vertical-align: text-top; position: relative; font-size: 0.8em; top: -5px; padding-left: 1px; unicode-bidi: isolate; white-space: nowrap; font-weight: normal; font-style: normal;\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-CoumertDum%C3%A9zil2010%3Cspan_class=%22nowrap%22%3E%3Cabbr_class=%22abbr_%22_title=%22chapitre(s)%22_%3Echap.%3C\/abbr%3E&amp;nbsp;VI%3C\/span%3E,_%3Cspan_class=%22nowrap%22%3E%3Cabbr_class=%22abbr_%22_title=%22page(s)%22_%3Ep.%3C\/abbr%3E&amp;nbsp;7\/13%3C\/span%3E-267\">243<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"thumb tleft\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"thumbinner\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Partition_of_the_Roman_Empire_in_395_AD.png?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/46\/Partition_of_the_Roman_Empire_in_395_AD.png\/220px-Partition_of_the_Roman_Empire_in_395_AD.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/46\/Partition_of_the_Roman_Empire_in_395_AD.png\/330px-Partition_of_the_Roman_Empire_in_395_AD.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/46\/Partition_of_the_Roman_Empire_in_395_AD.png\/440px-Partition_of_the_Roman_Empire_in_395_AD.png 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"152\" data-file-width=\"2052\" data-file-height=\"1414\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\">\n<div class=\"magnify\">\u00a0<\/div>\n<p>Empires romains d&rsquo;Orient et d&rsquo;Occident.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"thumb tright\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"thumbinner\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Invasions_barbares.PNG?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/9a\/Invasions_barbares.PNG\/220px-Invasions_barbares.PNG\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/9a\/Invasions_barbares.PNG\/330px-Invasions_barbares.PNG 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/9a\/Invasions_barbares.PNG\/440px-Invasions_barbares.PNG 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"146\" data-file-width=\"800\" data-file-height=\"530\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\">\n<div class=\"magnify\">\u00a0<\/div>\n<p>Les invasions barbares.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">En\u00a0<time class=\"nowrap date-lien\" datetime=\"0395\" data-sort-value=\"0395\"><a title=\"395\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/395\">395\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"395 apr\u00e8s J\u00e9sus-Christ\">apr. J.-C.<\/abbr><\/a><\/time>, l&rsquo;Empire est d\u00e9finitivement scind\u00e9 en deux, l&rsquo;<a title=\"Empire byzantin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Empire_byzantin\">Empire romain d&rsquo;Orient<\/a>\u00a0et l&rsquo;<a title=\"Empire romain d'Occident\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Empire_romain_d%27Occident\">Empire romain d&rsquo;Occident<\/a>. Le premier perdure\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0l&#8217;empire d&rsquo;Orient [&#8230;], \u00e0 bien des \u00e9gards h\u00e9ritier de l&rsquo;Empire romain, devait durer jusqu&rsquo;au milieu du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xv<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<sup id=\"cite_ref-EU-haut-empire_222-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-EU-haut-empire-222\">203<\/a><\/sup>.\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0Inversement, d\u00e8s le\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"5\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">v<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, l&rsquo;Empire d&rsquo;Occident se d\u00e9lite sous l&rsquo;effet des attaques des peuples germains, appel\u00e9es les\u00a0<a title=\"Invasions barbares\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Invasions_barbares\">invasions barbares<\/a>\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0La fin de l&#8217;empire d&rsquo;occident est amen\u00e9e par les invasions barbares des Germains qui entrent dans l&#8217;empire par vagues, pouss\u00e9s sur leurs arri\u00e8res par les Huns, et attir\u00e9s \u00e0 la fois par le d\u00e9sir de pillage et l&rsquo;espoir d&rsquo;y trouver des conditions de vie meilleures<sup id=\"cite_ref-268\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-268\">244<\/a><\/sup>\u00a0\u00bb<\/span>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En Europe occidentale, la\u00a0<a title=\"Romulus Augustule\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Romulus_Augustule\">d\u00e9position du dernier empereur romain d&rsquo;Occident<\/a>\u00a0en\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"0476\" data-sort-value=\"0476\">476\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"476 apr\u00e8s J\u00e9sus-Christ\">apr. J.-C.<\/abbr><\/time>\u00a0marque conventionnellement le passage de l&rsquo;<a title=\"Antiquit\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antiquit%C3%A9\">Antiquit\u00e9<\/a>\u00a0au\u00a0<a title=\"Moyen \u00c2ge\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Moyen_%C3%82ge\">Moyen \u00c2ge<\/a><sup id=\"cite_ref-269\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-269\">245<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div style=\"text-align: justify;\">\u00a0<\/div>\n<table align=\"center\">\n<tbody>\n<tr>\n<td>\n<table>\n<tbody>\n<tr>\n<td>\n<div class=\"center\">\n<div class=\"floatnone\"><a class=\"image\" title=\"Reconstitution de la carte perdue d'Anaximandre (VIe\u00a0si\u00e8cle\u00a0av. J.-C.).\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Anaximander_world_map-fr.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a7\/Anaximander_world_map-fr.svg\/180px-Anaximander_world_map-fr.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a7\/Anaximander_world_map-fr.svg\/270px-Anaximander_world_map-fr.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a7\/Anaximander_world_map-fr.svg\/360px-Anaximander_world_map-fr.svg.png 2x\" alt=\"\" width=\"180\" height=\"180\" data-file-width=\"1063\" data-file-height=\"1063\" \/><\/a><\/div>\n<\/div>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>\n<div class=\"gallerytext\">Reconstitution de la carte perdue d&rsquo;Anaximandre (<abbr class=\"abbr\" title=\"6\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">vi<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap\" title=\"avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr>).<\/div>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<table>\n<tbody>\n<tr>\n<td>\n<div class=\"center\">\n<div class=\"floatnone\"><a class=\"image\" title=\"Reconstitution de la carte perdue d'H\u00e9cat\u00e9e de Milet (VIe\u00a0si\u00e8cle\u00a0av. J.-C.).\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Hecataeus_world_map-fr.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f5\/Hecataeus_world_map-fr.svg\/180px-Hecataeus_world_map-fr.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f5\/Hecataeus_world_map-fr.svg\/270px-Hecataeus_world_map-fr.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f5\/Hecataeus_world_map-fr.svg\/360px-Hecataeus_world_map-fr.svg.png 2x\" alt=\"\" width=\"180\" height=\"175\" data-file-width=\"825\" data-file-height=\"803\" \/><\/a><\/div>\n<\/div>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>\n<div class=\"gallerytext\">Reconstitution de la carte perdue d&rsquo;H\u00e9cat\u00e9e de Milet (<abbr class=\"abbr\" title=\"6\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">vi<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap\" title=\"avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr>).<\/div>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<table>\n<tbody>\n<tr>\n<td>\n<div class=\"center\">\n<div class=\"floatnone\"><a class=\"image\" title=\"Carte du monde connu d'\u00c9rathosth\u00e8ne (IIIe\u00a0si\u00e8cle\u00a0av. J.-C.).\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:D401-_Monde_connu_d%E2%80%99Eratosth%C3%A8nes.-L2-Ch9.png?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/1b\/D401-_Monde_connu_d%E2%80%99Eratosth%C3%A8nes.-L2-Ch9.png\/180px-D401-_Monde_connu_d%E2%80%99Eratosth%C3%A8nes.-L2-Ch9.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/1b\/D401-_Monde_connu_d%E2%80%99Eratosth%C3%A8nes.-L2-Ch9.png\/270px-D401-_Monde_connu_d%E2%80%99Eratosth%C3%A8nes.-L2-Ch9.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/1b\/D401-_Monde_connu_d%E2%80%99Eratosth%C3%A8nes.-L2-Ch9.png\/360px-D401-_Monde_connu_d%E2%80%99Eratosth%C3%A8nes.-L2-Ch9.png 2x\" alt=\"\" width=\"180\" height=\"119\" data-file-width=\"1442\" data-file-height=\"950\" \/><\/a><\/div>\n<\/div>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>\n<div class=\"gallerytext\">Carte du monde connu d&rsquo;\u00c9rathosth\u00e8ne (<abbr class=\"abbr\" title=\"3\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">iii<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap\" title=\"avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr>).<\/div>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<table>\n<tbody>\n<tr>\n<td>\n<div class=\"center\">\n<div class=\"floatnone\"><a class=\"image\" title=\"Carte de l'Europe selon Strabon (entre 20 av. J.-C. et 23 apr. J.-C.).\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Map_of_Europe_according_to_Strabo.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/88\/Map_of_Europe_according_to_Strabo.jpg\/180px-Map_of_Europe_according_to_Strabo.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/88\/Map_of_Europe_according_to_Strabo.jpg\/270px-Map_of_Europe_according_to_Strabo.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/88\/Map_of_Europe_according_to_Strabo.jpg\/360px-Map_of_Europe_according_to_Strabo.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"180\" height=\"143\" data-file-width=\"485\" data-file-height=\"385\" \/><\/a><\/div>\n<\/div>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>\n<div class=\"gallerytext\">Carte de l&rsquo;Europe selon Strabon (entre\u00a0<time class=\"nowrap date-lien\" datetime=\"U-0019\" data-sort-value=\"U-0019\"><a title=\"20 av. J.-C.\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/20_av._J.-C.\">20\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"20 avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr><\/a><\/time>\u00a0et\u00a0<time class=\"nowrap date-lien\" datetime=\"0023\" data-sort-value=\"0023\"><a title=\"23\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/23\">23\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"23 apr\u00e8s J\u00e9sus-Christ\">apr. J.-C.<\/abbr><\/a><\/time>).<\/div>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<table>\n<tbody>\n<tr>\n<td>\n<div class=\"center\">\n<div class=\"floatnone\"><a class=\"image\" title=\"Carte du XVIe\u00a0si\u00e8cle, repr\u00e9sentant la Thrace antique au IVe\u00a0si\u00e8cle.\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Thraciae-veteris-typvs.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e9\/Thraciae-veteris-typvs.jpg\/180px-Thraciae-veteris-typvs.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e9\/Thraciae-veteris-typvs.jpg\/270px-Thraciae-veteris-typvs.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e9\/Thraciae-veteris-typvs.jpg\/360px-Thraciae-veteris-typvs.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"180\" height=\"138\" data-file-width=\"4452\" data-file-height=\"3424\" \/><\/a><\/div>\n<\/div>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>\n<div class=\"gallerytext\">Carte du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"16\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xvi<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, repr\u00e9sentant la Thrace antique au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">iv<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle.<\/div>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"Moyen_.C3.82ge\"><\/span><span id=\"Moyen_\u00c2ge\" class=\"mw-headline\">Moyen \u00c2ge<\/span><\/h3>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section bandeau-niveau-modere plainlinks\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone\">\n<div class=\"center\">\n<div class=\"floatnone\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:2017-fr.wp-orange-source.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a1\/2017-fr.wp-orange-source.svg\/25px-2017-fr.wp-orange-source.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a1\/2017-fr.wp-orange-source.svg\/38px-2017-fr.wp-orange-source.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a1\/2017-fr.wp-orange-source.svg\/50px-2017-fr.wp-orange-source.svg.png 2x\" alt=\"\" width=\"25\" height=\"25\" data-file-width=\"512\" data-file-height=\"512\" \/><\/a><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-cell\">\n<div class=\"mw-collapsible mw-collapsed mw-made-collapsible\"><span class=\"mw-collapsible-toggle mw-collapsible-toggle-default mw-collapsible-toggle-collapsed\" tabindex=\"0\" role=\"button\" aria-expanded=\"false\"><a class=\"mw-collapsible-text\">afficher<\/a><\/span><b>Cette section\u00a0<a title=\"Wikip\u00e9dia:Citez vos sources\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Wikip%C3%A9dia:Citez_vos_sources\">ne cite pas suffisamment ses sources<\/a><\/b><small>\u00a0(mars 2018)<\/small>.<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"thumb tright\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"thumbinner\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:D%C3%BCrer_karl_der_grosse.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/3\/32\/D%C3%BCrer_karl_der_grosse.jpg\/170px-D%C3%BCrer_karl_der_grosse.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/3\/32\/D%C3%BCrer_karl_der_grosse.jpg\/255px-D%C3%BCrer_karl_der_grosse.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/3\/32\/D%C3%BCrer_karl_der_grosse.jpg\/340px-D%C3%BCrer_karl_der_grosse.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"170\" height=\"317\" data-file-width=\"782\" data-file-height=\"1460\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\">\n<div class=\"magnify\">\u00a0<\/div>\n<p><a title=\"Charlemagne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charlemagne\">Charlemagne<\/a>.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">En Europe occidentale, la lente d\u00e9liquescence de l\u2019<a title=\"Empire romain d'Occident\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Empire_romain_d%27Occident\">Empire romain d&rsquo;Occident<\/a>\u00a0qui aboutit \u00e0 la d\u00e9sunion et \u00e0 l\u2019\u00e9mergence de nations parfois \u00e9ph\u00e9m\u00e8res, au gr\u00e9 des invasions et conqu\u00eates, ne fera jamais oublier l\u2019h\u00e9ritage romain qui reste un mod\u00e8le d\u2019unit\u00e9 et de\u00a0<a title=\"Droit\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Droit\">droit<\/a>\u00a0pour l\u2019Europe, de l\u2019<a title=\"Empire carolingien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Empire_carolingien\">Empire carolingien<\/a>\u00a0jusqu\u2019\u00e0 l\u2019<a title=\"Premier Empire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Premier_Empire\">Empire napol\u00e9onien<\/a>\u00a0en passant par le\u00a0<a title=\"Saint-Empire romain germanique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint-Empire_romain_germanique\">Saint-Empire romain germanique<\/a>. Les\u00a0<a title=\"Histoire des bourses de valeurs\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Histoire_des_bourses_de_valeurs#Bruges,_premi%C3%A8re_place_europ%C3%A9enne,_relie_Baltique_et_M%C3%A9diterran%C3%A9e\">liens entre places commerciales europ\u00e9ennes<\/a>\u00a0\u00e9mergent.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Poursuivant la politique de conqu\u00eate de ses pr\u00e9d\u00e9cesseurs francs,\u00a0<a title=\"Charlemagne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charlemagne\">Charlemagne<\/a>\u00a0\u00e9tend son royaume. Sa politique d\u2019expansion rejoint le d\u00e9sir de la\u00a0<a title=\"Gouvernement de l'\u00c9glise catholique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gouvernement_de_l%27%C3%89glise_catholique\">papaut\u00e9<\/a>\u00a0<a title=\"Catholicisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Catholicisme\">romaine<\/a>\u00a0d&rsquo;asseoir la pr\u00e9pond\u00e9rance de l\u2019\u00e9v\u00eaque de Rome par rapport aux\u00a0<a title=\"Pentarchie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pentarchie\">patriarches<\/a>\u00a0<a title=\"\u00c9glise orthodoxe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89glise_orthodoxe\">orthodoxes<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Copte\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Copte\">coptes<\/a>. Le jour de\u00a0<a title=\"No\u00ebl\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/No%C3%ABl\">No\u00ebl<\/a>\u00a0de l&rsquo;an\u00a0<a title=\"800\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/800\">800<\/a>, Charlemagne est couronn\u00e9\u00a0<i><a title=\"Liste des souverains du Saint-Empire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Liste_des_souverains_du_Saint-Empire\">empereur des Romains<\/a><\/i>\u00a0par le\u00a0<a title=\"Pape\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pape\">pape<\/a>\u00a0<a title=\"L\u00e9on III (pape)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/L%C3%A9on_III_(pape)\">L\u00e9on\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\"><span class=\"romain\">III<\/span><\/abbr><\/a>, \u00e0\u00a0<a title=\"Rome\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rome\">Rome<\/a>, en la\u00a0<a title=\"Basilique Saint-Pierre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Basilique_Saint-Pierre\">basilique Saint-Pierre<\/a>. Cette union entre pouvoir temporel et religieux vise \u00e0 r\u00e9unir l\u2019Europe en un empire chr\u00e9tien d\u2019Occident. De son vivant, Charlemagne se fait appeler\u00a0<i>Pater Europae<\/i>\u00a0(\u00ab\u00a0p\u00e8re de l&rsquo;Europe\u00a0\u00bb), et parfois\u00a0<i>Europa vel regnum Caroli<\/i>\u00a0(l\u2019Europe, ou le royaume de Charles).<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L\u2019<a title=\"Occident chr\u00e9tien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Occident_chr%C3%A9tien\">Europe occidentale<\/a>\u00a0de Charlemagne est franco-germanique et chr\u00e9tienne de rite\u00a0<a title=\"Catholicisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Catholicisme\">latin<\/a>, alors que l\u2019<a title=\"Europe de l'Est\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe_de_l%27Est\">Europe orientale<\/a>\u00a0sous l\u2019influence de\u00a0<a title=\"Constantinople\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Constantinople\">Constantinople<\/a>\u00a0est \u00e0 dominante slave et de rite\u00a0<a title=\"Orthodoxie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Orthodoxie\">grec<\/a>, mais les deux tendent \u00e0 christianiser l\u2019<a title=\"Europe du Nord\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe_du_Nord\">Europe du Nord<\/a>, britannique, scandinave et russe. Alors qu\u2019\u00e0 Constantinople se concentrent les deux pouvoirs\u00a0<a title=\"C\u00e9saropapisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/C%C3%A9saropapisme\">religieux et politique<\/a>, en Occident le r\u00f4le de\u00a0<a title=\"Rome\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rome\">Rome<\/a>\u00a0y est essentiellement religieux, la capitale de Charlemagne se trouvant \u00e0\u00a0<a title=\"Aix-la-Chapelle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aix-la-Chapelle\">Aix-la-Chapelle<\/a>. Charlemagne tente une r\u00e9unification avec l\u2019<a title=\"Empire byzantin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Empire_byzantin\">Empire romain d&rsquo;Orient<\/a>\u00a0vers l\u2019an\u00a0<a title=\"800\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/800\">800<\/a>\u00a0mais il \u00e9choue, et son empire se d\u00e9sagr\u00e8ge rapidement apr\u00e8s sa mort. En\u00a0<a title=\"962\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/962\">962<\/a>,\u00a0<a title=\"Otton Ier (empereur du Saint-Empire)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Otton_Ier_(empereur_du_Saint-Empire)\">Otton\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"premier\">I<sup>er<\/sup><\/abbr><\/a>\u00a0cr\u00e9e le\u00a0<a title=\"Saint-Empire romain germanique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint-Empire_romain_germanique\">Saint-Empire romain germanique<\/a>, mais celui-ci ne peut s\u2019\u00e9tendre, contrecarr\u00e9 par la permanence de royaumes anciennement constitu\u00e9s, la France et l\u2019Angleterre surtout, par ses luttes avec la\u00a0<a title=\"Gouvernement de l'\u00c9glise catholique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gouvernement_de_l%27%C3%89glise_catholique\">papaut\u00e9<\/a>, puis par le d\u00e9veloppement de l\u2019<a title=\"Empire ottoman\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Empire_ottoman\">Empire ottoman<\/a>\u00a0lors de l\u2019\u00e9poque moderne.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L\u2019<a title=\"Empire byzantin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Empire_byzantin\">Empire romain d&rsquo;Orient<\/a>\u00a0(dit, depuis le\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"16\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xvi<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, \u00ab\u00a0byzantin\u00a0\u00bb) est chr\u00e9tien et de\u00a0<a title=\"Hell\u00e9nisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hell%C3%A9nisme\">culture essentiellement grecque<\/a>\u00a0: il conna\u00eet d\u2019importantes fluctuations de sa force et par cons\u00e9quent de son territoire, qui s\u2019\u00e9tend \u00e0 son apog\u00e9e sur une grande partie du rivage m\u00e9diterran\u00e9en, d\u2019abord sous\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Justinien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Justinien\">Justinien<\/a>, puis sous les empereurs mac\u00e9doniens, du\u00a0<a title=\"IXe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/IXe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"9\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">ix<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr><\/a>\u00a0au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"11\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xi<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle. Au cours des si\u00e8cles, ses relations avec l\u2019Occident se distendent puis se d\u00e9t\u00e9riorent, alors que les\u00a0<a title=\"Islam\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Islam\">musulmans<\/a>\u00a0montent en puissance \u00e0 l\u2019Est et s\u2019emparent de la moiti\u00e9 de l\u2019<a title=\"Histoire de l'Anatolie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Histoire_de_l%27Anatolie\">Anatolie<\/a>\u00a0au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"11\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xi<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle. Le\u00a0<a title=\"S\u00e9paration des \u00c9glises d'Orient et d'Occident\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/S%C3%A9paration_des_%C3%89glises_d%27Orient_et_d%27Occident\">schisme religieux<\/a>\u00a0de\u00a0<a title=\"1054\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1054\">1054<\/a>\u00a0et l\u2019<a title=\"Quatri\u00e8me croisade\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Quatri%C3%A8me_croisade\">agression militaire<\/a>\u00a0venue de l\u2019Ouest en\u00a0<a title=\"1202\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1202\">1202<\/a>\u00a0affaiblissent l\u2019Empire d\u2019Orient qui finit d\u00e9pec\u00e9 morceau par morceau par l\u2019<a title=\"Empire ottoman\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Empire_ottoman\">Empire ottoman<\/a>\u00a0avant de dispara\u00eetre lors de la\u00a0<a title=\"Chute de Constantinople\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chute_de_Constantinople\">chute de Constantinople<\/a>\u00a0en\u00a0<a title=\"1453\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1453\">1453<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span class=\"need_ref\" title=\"Ce passage n\u00e9cessite une r\u00e9f\u00e9rence (demand\u00e9 le 24 juillet 2018).\">Durant plusieurs si\u00e8cles c\u2019est le terme de\u00a0<a title=\"Chr\u00e9tient\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chr%C3%A9tient%C3%A9\">chr\u00e9tient\u00e9<\/a>\u00a0qui unit culturellement les monarchies et les populations europ\u00e9ennes, tandis que le mot \u00ab\u00a0Europe\u00a0\u00bb dispara\u00eet des propos et des esprits<\/span><sup class=\"need_ref_tag\"><a title=\"Aide:R\u00e9f\u00e9rence n\u00e9cessaire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aide:R%C3%A9f%C3%A9rence_n%C3%A9cessaire\">[r\u00e9f.\u00a0n\u00e9cessaire]<\/a><\/sup>.<\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"Temps_modernes\" class=\"mw-headline\">Temps modernes<\/span><\/h3>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article connexe\u00a0:\u00a0<a title=\"\u00c9poque moderne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89poque_moderne\">\u00c9poque moderne<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"thumb tright\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"thumbinner\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:1572_Europa_Ortelius.A.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a6\/1572_Europa_Ortelius.A.jpg\/220px-1572_Europa_Ortelius.A.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a6\/1572_Europa_Ortelius.A.jpg\/330px-1572_Europa_Ortelius.A.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a6\/1572_Europa_Ortelius.A.jpg\/440px-1572_Europa_Ortelius.A.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"161\" data-file-width=\"5294\" data-file-height=\"3872\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\">\n<div class=\"magnify\">\u00a0<\/div>\n<p><i>Europae<\/i>, carte de l&rsquo;Europe par\u00a0<a title=\"Abraham Ortelius\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Abraham_Ortelius\">Abraham Ortelius<\/a>, 1571.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;<a title=\"Histoire des bourses de valeurs\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Histoire_des_bourses_de_valeurs#Bruges,_premi%C3%A8re_place_europ%C3%A9enne,_relie_Baltique_et_M%C3%A9diterran%C3%A9e\">axe europ\u00e9en Bruges\/Venise<\/a>\u00a0est d\u00e9plac\u00e9 \u00e0 la fin du Moyen \u00c2ge. \u00c0 l&rsquo;\u00e9poque o\u00f9 l&rsquo;Empire d&rsquo;Orient s&rsquo;effondre, la\u00a0<i><a title=\"Reconquista\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Reconquista\">Reconquista<\/a><\/i>\u00a0espagnole touche \u00e0 sa fin. L&rsquo;ann\u00e9e\u00a0<a title=\"1492\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1492\">1492<\/a>\u00a0est celle de l&rsquo;<a title=\"Histoire de l'Espagne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Histoire_de_l%27Espagne\">Espagne<\/a>, avec la reconqu\u00eate du dernier royaume\u00a0<a title=\"Maures\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Maures\">maure<\/a>\u00a0(<a title=\"Grenade (Espagne)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Grenade_(Espagne)\">Grenade<\/a>) en p\u00e9ninsule Ib\u00e9rique et le premier voyage de\u00a0<a title=\"Christophe Colomb\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Christophe_Colomb\">Christophe Colomb<\/a>, sous l&rsquo;\u00e9gide des\u00a0<i>Rois catholiques<\/i>\u00a0qui va ouvrir la voie \u00e0 l&rsquo;\u00e9tablissement des h\u00e9g\u00e9monies europ\u00e9ennes.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le r\u00eave d&rsquo;un grand empire europ\u00e9en rena\u00eet au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"16\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xvi<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle lors de l&rsquo;affrontement entre\u00a0<a title=\"Fran\u00e7ois Ier (roi de France)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fran%C3%A7ois_Ier_(roi_de_France)\">Fran\u00e7ois\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"premier\">I<sup>er<\/sup><\/abbr><\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Charles Quint\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles_Quint\">Charles Quint<\/a>, qui tous deux se disputent le tr\u00f4ne du Saint-Empire. Gr\u00e2ce \u00e0 l&rsquo;appui des banquiers\u00a0<a title=\"Fugger\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fugger\">Fugger<\/a>,\u00a0<a title=\"Charles Quint\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles_Quint\">Charles Quint<\/a>\u00a0l&#8217;emporte, se retrouvant \u00e0 la t\u00eate d&rsquo;un domaine tr\u00e8s vaste, mais aussi tr\u00e8s morcel\u00e9. Les diverses guerres men\u00e9es contre la France ne donnent aucun r\u00e9sultat\u00a0: durant deux si\u00e8cles, le d\u00e9coupage de l&rsquo;Europe va \u00e9voluer au gr\u00e9 des alliances matrimoniales et des guerres entre \u00c9tats. C&rsquo;est face \u00e0 la mont\u00e9e en puissance de l&rsquo;<a title=\"Empire ottoman\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Empire_ottoman\">Empire ottoman<\/a>\u00a0qu&rsquo;une union des \u00c9tats chr\u00e9tiens d&rsquo;Europe appara\u00eet\u00a0: \u00ab\u00a0Nous tenons de\u00a0<a title=\"Gad\u00e8s\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gad%C3%A8s\">Gad\u00e8s<\/a>\u00a0\u00e0 l\u2019Isler, une zone qui s\u2019\u00e9tend entre les deux mers et qui est la tr\u00e8s courageuse et la tr\u00e8s puissante Europe. L\u00e0, si nous nous unissions, nous ne serions pas seulement \u00e9gaux \u00e0 la Turquie, mais sup\u00e9rieurs \u00e0 toute l\u2019Asie\u00a0\u00bb (<a title=\"Jean Louis Viv\u00e8s\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Louis_Viv%C3%A8s\">Jean Louis Viv\u00e8s<\/a>).<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Mais ce ciment du christianisme catholique, qui donnait un semblant d&rsquo;union \u00e0 cette Europe occidentale, \u00e9clate en morceaux avec la\u00a0<a title=\"R\u00e9forme protestante\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9forme_protestante\">R\u00e9forme<\/a>\u00a0(ou plut\u00f4t les R\u00e9formes), dont l&rsquo;impact politique est consid\u00e9rable, permettant n\u00e9anmoins la formation des\u00a0<a title=\"Provinces-Unies\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Provinces-Unies\">Provinces-Unies<\/a>\u00a0et de la\u00a0<a title=\"Suisse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Suisse\">Conf\u00e9d\u00e9ration suisse<\/a>. Les\u00a0<a title=\"Guerres de Religion (Europe)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guerres_de_Religion_(Europe)\">guerres de religion<\/a>, la\u00a0<a title=\"Guerre de Trente Ans\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guerre_de_Trente_Ans\">guerre de Trente Ans<\/a>, les guerres de\u00a0<a title=\"Louis XIV\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_XIV\">Louis XIV<\/a>\u00a0rythment les\u00a0<a title=\"XVIe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/XVIe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"16\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xvi<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr><\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"XVIIe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/XVIIe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"17\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xvii<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr><\/a>\u00a0si\u00e8cles. Les\u00a0<a title=\"Trait\u00e9s de Westphalie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Trait%C3%A9s_de_Westphalie\">trait\u00e9s de Westphalie<\/a>\u00a0(<a title=\"1648\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1648\">1648<\/a>) et celui du\u00a0<a title=\"Trait\u00e9 des Pyr\u00e9n\u00e9es\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Trait%C3%A9_des_Pyr%C3%A9n%C3%A9es\">trait\u00e9 des Pyr\u00e9n\u00e9es<\/a>\u00a0en\u00a0<a title=\"1659\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1659\">1659<\/a>, redessinent durablement la carte politique de l&rsquo;Europe et l&rsquo;\u00e9quilibre des forces en pr\u00e9sence.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;\u00c9poque moderne est marqu\u00e9e par un renforcement des\u00a0<a title=\"Nationalisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nationalisme\">nationalismes<\/a>\u00a0en tous genres. C&rsquo;est aussi l&rsquo;\u00e9poque o\u00f9 l&rsquo;Europe s&rsquo;\u00e9tend tr\u00e8s loin de ses fronti\u00e8res par la constitution des premiers empires coloniaux sur le\u00a0<a title=\"Am\u00e9rique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Am%C3%A9rique\">continent am\u00e9ricain<\/a>, puis en\u00a0<a title=\"Inde\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Inde\">Inde<\/a>.<\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span id=\".C3.89poque_contemporaine\"><\/span><span id=\"\u00c9poque_contemporaine\" class=\"mw-headline\">\u00c9poque contemporaine<\/span><\/h3>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article connexe\u00a0:\u00a0<a title=\"\u00c9poque contemporaine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89poque_contemporaine\">\u00c9poque contemporaine<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"thumb tright\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"thumbinner\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Europe_1792.png?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/9a\/Europe_1792.png\/220px-Europe_1792.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/9a\/Europe_1792.png\/330px-Europe_1792.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/9a\/Europe_1792.png\/440px-Europe_1792.png 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"172\" data-file-width=\"763\" data-file-height=\"598\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\">\n<div class=\"magnify\">\u00a0<\/div>\n<p>Carte de l&rsquo;Europe pendant la\u00a0<a title=\"R\u00e9volution fran\u00e7aise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9volution_fran%C3%A7aise\">R\u00e9volution fran\u00e7aise<\/a>.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">La\u00a0<a title=\"R\u00e9volution fran\u00e7aise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9volution_fran%C3%A7aise\">R\u00e9volution fran\u00e7aise<\/a>\u00a0inaugure un bouleversement politique tr\u00e8s important\u00a0: les id\u00e9es d\u00e9mocratiques apparaissent sur le devant de la sc\u00e8ne et les campagnes de\u00a0<a title=\"Napol\u00e9on Ier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Napol%C3%A9on_Ier\">Napol\u00e9on\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"premier\">I<sup>er<\/sup><\/abbr><\/a>\u00a0puis le\u00a0<a title=\"Congr\u00e8s de Vienne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Congr%C3%A8s_de_Vienne\">Congr\u00e8s de Vienne<\/a>\u00a0vont remodeler profond\u00e9ment la carte de l&rsquo;Europe et les mentalit\u00e9s.\u00a0<a title=\"Honor\u00e9 de Balzac\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Honor%C3%A9_de_Balzac\">Honor\u00e9 de Balzac<\/a>\u00a0a cette d\u00e9claration optimiste dans\u00a0<i><a title=\"Le Bal de Sceaux\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Le_Bal_de_Sceaux\">Le Bal de Sceaux<\/a><\/i>, (<a title=\"1830 en litt\u00e9rature\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1830_en_litt%C3%A9rature\">1830<\/a>)\u00a0: \u00ab\u00a0Le seizi\u00e8me si\u00e8cle n&rsquo;a donn\u00e9 que la libert\u00e9 religieuse \u00e0 l&rsquo;Europe, et le dix-neuvi\u00e8me lui donnera la libert\u00e9 politique<sup id=\"cite_ref-270\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-270\">246<\/a><\/sup>.\u00a0\u00bb<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c0 la fin d&rsquo;un long processus, le\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"19\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xix<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle voit se r\u00e9aliser l&rsquo;unit\u00e9 de l&rsquo;<a title=\"Italie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Italie\">Italie<\/a>\u00a0(de 1861 \u00e0 1870) et de l&rsquo;<a title=\"Allemagne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Allemagne\">Allemagne<\/a>\u00a0(en 1871), ainsi que la constitution de plusieurs nouveaux pays dans les\u00a0<a title=\"Balkans\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Balkans\">Balkans<\/a>, issus du d\u00e9membrement de l&rsquo;<a title=\"Empire ottoman\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Empire_ottoman\">Empire ottoman<\/a>, appel\u00e9 alors \u00ab\u00a0l&rsquo;<a title=\"Homme malade de l'Europe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Homme_malade_de_l%27Europe\">homme malade de l&rsquo;Europe<\/a>\u00a0\u00bb.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">C&rsquo;est aussi l&rsquo;apparition de nouveaux mouvements politiques pr\u00f4nant plus d&rsquo;\u00e9galit\u00e9 (<a title=\"Socialisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Socialisme\">socialismes<\/a>), voire le d\u00e9mant\u00e8lement du pouvoir des \u00c9tats (<a title=\"Anarchisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Anarchisme\">anarchismes<\/a>). Ces id\u00e9es se diffuseront par la suite, et avec plus ou moins de retard, largement hors des fronti\u00e8res de l&rsquo;Europe.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La domination politique et \u00e9conomique de l&rsquo;Europe sur le reste du monde s&rsquo;est affirm\u00e9e apr\u00e8s qu&rsquo;elle a boulevers\u00e9 son \u00e9conomie lors des\u00a0<a title=\"R\u00e9volution industrielle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9volution_industrielle\">r\u00e9volutions industrielles<\/a>, d\u00e9veloppant sa\u00a0<a title=\"Productivit\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Productivit%C3%A9\">productivit\u00e9<\/a>\u00a0et amor\u00e7ant une forte explosion d\u00e9mographique. Leur avance technologique, et notamment militaire, permit aux pays europ\u00e9ens, en concurrence les uns contre les autres, d&rsquo;\u00e9tendre leur emprise sur les autres continents. Cette\u00a0<a title=\"Colonisation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Colonisation\">colonisation<\/a>\u00a0connut son apog\u00e9e au d\u00e9but du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"20\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xx<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle (cet apog\u00e9e s&rsquo;ach\u00e8ve en 1914), avant que les deux\u00a0<a title=\"Guerre mondiale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guerre_mondiale\">guerres mondiales<\/a>\u00a0ne bouleversent l&rsquo;ordre \u00e9tabli.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La\u00a0<a title=\"Premi\u00e8re Guerre mondiale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Premi%C3%A8re_Guerre_mondiale\">Premi\u00e8re Guerre mondiale<\/a>\u00a0et ses cons\u00e9quences favorisent l&rsquo;\u00e9mergence de plusieurs r\u00e9gimes\u00a0<a title=\"Totalitarisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Totalitarisme\">totalitaires<\/a>\u00a0dont ceux,\u00a0<a title=\"G\u00e9nocide\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%A9nocide\">g\u00e9nocidaires<\/a>, d&rsquo;<a title=\"Adolf Hitler\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Adolf_Hitler\">Adolf Hitler<\/a>\u00a0et de\u00a0<a title=\"Joseph Staline\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Joseph_Staline\">Joseph Staline<\/a>. L&rsquo;instabilit\u00e9 politique et \u00e9conomique d\u00e9bouche sur la\u00a0<a title=\"Seconde Guerre mondiale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Seconde_Guerre_mondiale\">Seconde Guerre mondiale<\/a>\u00a0et la\u00a0<a title=\"Europe sous domination nazie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe_sous_domination_nazie\">domination nazie<\/a>\u00a0qui laissent l&rsquo;Europe exsangue. Alors que la supr\u00e9matie des pays europ\u00e9ens occidentaux dispara\u00eet au profit de deux nouvelles\u00a0<a title=\"Superpuissance\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Superpuissance\">superpuissances<\/a>\u00a0(les\u00a0<a title=\"\u00c9tats-Unis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tats-Unis\">\u00c9tats-Unis<\/a>\u00a0et l&rsquo;<a title=\"Union des r\u00e9publiques socialistes sovi\u00e9tiques\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Union_des_r%C3%A9publiques_socialistes_sovi%C3%A9tiques\">Union sovi\u00e9tique<\/a>), des mouvements de lib\u00e9ration se d\u00e9veloppent dans les\u00a0<a title=\"Empire colonial\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Empire_colonial\">colonies<\/a>, aboutissant \u00e0 l&rsquo;ind\u00e9pendance de nombreux pays, notamment au cours du troisi\u00e8me quart du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"20\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xx<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle. Au cours de la Guerre Froide, l&rsquo;Europe est scind\u00e9e en deux blocs id\u00e9ologiquement oppos\u00e9s, et s\u00e9par\u00e9es par un\u00a0<a title=\"Rideau de fer\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rideau_de_fer\">rideau de fer<\/a>, le\u00a0<a title=\"Bloc de l'Ouest\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bloc_de_l%27Ouest\">bloc de l&rsquo;Ouest<\/a>, zone d&rsquo;influence des \u00c9tats-Unis, et le\u00a0<a title=\"Bloc de l'Est\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bloc_de_l%27Est\">bloc de l&rsquo;Est<\/a>\u00a0o\u00f9 se mettent en place des dictatures communistes patronn\u00e9es par l&rsquo;U.R.S.S. La s\u00e9paration perdurera jusqu&rsquo;\u00e0 l&rsquo;effondrement du bloc communiste, en 1989-1991.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Parall\u00e8lement, alors que l&rsquo;exc\u00e9dent d\u00e9mographique de l&rsquo;Europe \u00e9tait tel qu&rsquo;elle constituait un r\u00e9servoir d&rsquo;<a title=\"Migration humaine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Migration_humaine\">\u00e9migration<\/a>\u00a0massive tout au long du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"19\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xix<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle et au d\u00e9but du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"20\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xx<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, les pays du continent furent confront\u00e9s \u00e0 une stabilisation \u00e0 partir de la\u00a0<a title=\"Premi\u00e8re Guerre mondiale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Premi%C3%A8re_Guerre_mondiale\">Premi\u00e8re Guerre mondiale<\/a>, et parfois \u00e0 une r\u00e9gression d\u00e9mographique ensuite (les guerres, g\u00e9nocides et\u00a0<a title=\"Famine sovi\u00e9tique de 1921-1922\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Famine_sovi%C3%A9tique_de_1921-1922\">famines<\/a>\u00a0y contribuant). Apr\u00e8s la\u00a0<a title=\"Seconde Guerre mondiale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Seconde_Guerre_mondiale\">Seconde Guerre mondiale<\/a>, l&rsquo;Europe occidentale conna\u00eet un \u00ab\u00a0<a title=\"Baby-boom\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Baby-boom\">baby-boom<\/a>\u00a0\u00bb et un d\u00e9veloppement continu de l&rsquo;\u00e9conomie, dont principalement l&rsquo;industrie de production et de transformation, qui provoqua un appel de main d&rsquo;\u0153uvre transformant cette moiti\u00e9 de l&rsquo;Europe en une terre d&rsquo;<a title=\"Immigration\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Immigration\">immigration<\/a>, notamment au cours des\u00a0<i><a title=\"Trente Glorieuses\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Trente_Glorieuses\">Trente Glorieuses<\/a><\/i>. Au m\u00eame moment, la construction de l&rsquo;<a title=\"Union europ\u00e9enne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Union_europ%C3%A9enne\">Union europ\u00e9enne<\/a>\u00a0cr\u00e9e un\u00a0<a title=\"March\u00e9 commun\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/March%C3%A9_commun\">march\u00e9 commun<\/a>\u00a0entre \u00c9tats europ\u00e9ens.<\/p>\n<h2 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"D.C3.A9mographie\"><\/span><span id=\"D\u00e9mographie\" class=\"mw-headline\">D\u00e9mographie<\/span><\/h2>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Articles d\u00e9taill\u00e9s\u00a0:\u00a0<a title=\"D\u00e9mographie de l'Europe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/D%C3%A9mographie_de_l%27Europe\">D\u00e9mographie de l&rsquo;Europe<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"D\u00e9mographie de l'Union europ\u00e9enne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/D%C3%A9mographie_de_l%27Union_europ%C3%A9enne\">D\u00e9mographie de l&rsquo;Union europ\u00e9enne<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"Population\" class=\"mw-headline\">Population<\/span><\/h3>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"Europ\u00e9ens\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europ%C3%A9ens\">Europ\u00e9ens<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<table class=\"wikitable droite\">\n<caption><span class=\"need_ref\" title=\"Ce passage n\u00e9cessite une r\u00e9f\u00e9rence.\">\u00c9volution de la population europ\u00e9enne<\/span><sup class=\"need_ref_tag\"><a title=\"Aide:R\u00e9f\u00e9rence n\u00e9cessaire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aide:R%C3%A9f%C3%A9rence_n%C3%A9cessaire\">[r\u00e9f.\u00a0n\u00e9cessaire]<\/a><\/sup><\/caption>\n<tbody>\n<tr>\n<th scope=\"col\">Ann\u00e9e<\/th>\n<th scope=\"col\">Population<\/th>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>1150<\/td>\n<td>50\u00a0000\u00a0000<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>1300<\/td>\n<td>73\u00a0000\u00a0000<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>1400<\/td>\n<td>45\u00a0000\u00a0000<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>1750<\/td>\n<td>140\u00a0000\u00a0000<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>1800<\/td>\n<td>187\u00a0000\u00a0000<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>1850<\/td>\n<td>266\u00a0000\u00a0000<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>1900<\/td>\n<td>420\u00a0000\u00a0000<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>1950<\/td>\n<td>549\u00a0043\u00a0000<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>2000<\/td>\n<td>729\u00a0105\u00a0000<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>2010<\/td>\n<td>740\u00a0308\u00a0000<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>2013<\/td>\n<td>742\u00a0452\u00a0000<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p style=\"text-align: justify;\">L\u2019Europe est au d\u00e9but du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"21\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xxi<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, quand on consid\u00e8re sa densit\u00e9 de population, le troisi\u00e8me\u00a0<a title=\"Foyer de peuplement\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Foyer_de_peuplement\">foyer de peuplement<\/a>\u00a0derri\u00e8re la\u00a0<a title=\"Chine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chine\">Chine<\/a>\u00a0et l&rsquo;<a title=\"Inde\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Inde\">Inde<\/a>, avec des densit\u00e9s de populations parmi les plus \u00e9lev\u00e9es au monde dans certaines zones des\u00a0<a title=\"Pays-Bas\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pays-Bas\">Pays-Bas<\/a>, de la\u00a0<a title=\"Belgique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Belgique\">Belgique<\/a>, du\u00a0<a title=\"Royaume-Uni\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Royaume-Uni\">Royaume-Uni<\/a>, de l\u2019<a title=\"Allemagne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Allemagne\">Allemagne<\/a>\u00a0ou de l&rsquo;<a title=\"Italie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Italie\">Italie<\/a>, d\u2019autant que l\u2019<a title=\"Exode rural\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Exode_rural\">exode rural<\/a>\u00a0s\u2019est renforc\u00e9 ainsi que l\u2019attractivit\u00e9 des\u00a0<a title=\"Littoral\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Littoral\">littoraux<\/a>\u00a0avec des populations de plus en plus urbaines. En termes absolus, l&rsquo;Europe et,\u00a0<i>a fortiori<\/i>, l&rsquo;Union europ\u00e9enne, est cependant un \u00ab\u00a0nain d\u00e9mographique\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-271\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-271\">247<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-272\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-272\">248<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-273\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-273\">249<\/a><\/sup>. Le continent (env. 740\u00a0millions d&rsquo;habitants\u00a0; UE env. 511\u00a0millions d&rsquo;habitants) se situe derri\u00e8re l&rsquo;<a title=\"Asie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Asie\">Asie<\/a>\u00a0(env. 4,3\u00a0milliards d&rsquo;habitants dont env. 1,4\u00a0milliard d&rsquo;habitants pour la Chine et env. 1,3\u00a0milliard d&rsquo;habitants pour l&rsquo;<a title=\"Inde\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Inde\">Inde<\/a>), l&rsquo;<a title=\"Afrique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Afrique\">Afrique<\/a>\u00a0(env. 1,2\u00a0milliard d&rsquo;habitants) et l&rsquo;<a title=\"Am\u00e9rique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Am%C3%A9rique\">Am\u00e9rique<\/a>\u00a0(env. 1\u00a0milliard d&rsquo;habitants)\u00a0; l&rsquo;Eurasie, quant \u00e0 elle, concentre environ 4,6\u00a0milliards d&rsquo;habitants.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En 2005, le\u00a0<a title=\"Conseil de l'Europe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Conseil_de_l%27Europe\">Conseil de l&rsquo;Europe<\/a>\u00a0soulignait que depuis quelques d\u00e9cennies l\u2019<a title=\"Union europ\u00e9enne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Union_europ%C3%A9enne\">UE<\/a>\u00a0devait sa\u00a0<a title=\"Croissance d\u00e9mographique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Croissance_d%C3%A9mographique\">croissance d\u00e9mographique<\/a>\u00a0\u00e0 l&rsquo;<a title=\"Immigration\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Immigration\">immigration<\/a>\u00a0qui, dans les ann\u00e9es 2000, est devenue le premier, puis le seul facteur d\u2019augmentation de la population totale de l\u2019UE. Ainsi deux millions de personnes sont venues s&rsquo;installer en Europe en 2004 alors que l&rsquo;accroissement naturel \u00e9tait n\u00e9gatif de 63\u00a0000\u00a0personnes. L&rsquo;Allemagne est le pays le plus peupl\u00e9 de l&rsquo;UE. En 2007, 70\u00a0millions de personnes, soit 16\u00a0% de la population de l&rsquo;UE, r\u00e9sidaient dans des communes c\u00f4ti\u00e8res<sup id=\"cite_ref-274\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-274\">250<\/a><\/sup>.<\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"Histoire_d.C3.A9mographique_r.C3.A9cente\"><\/span><span id=\"Histoire_d\u00e9mographique_r\u00e9cente\" class=\"mw-headline\">Histoire d\u00e9mographique r\u00e9cente<\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\">Malgr\u00e9 les dizaines de millions de morts des deux\u00a0<a title=\"Guerre mondiale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guerre_mondiale\">guerres mondiales<\/a>, l\u2019Europe a connu une p\u00e9riode d\u2019explosion d\u00e9mographique aux\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"19\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xix<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0et\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"20\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xx<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cles, qui s\u2019est accompagn\u00e9e d\u2019une forte pression sur l\u2019environnement et les ressources non renouvelables (cf.\u00a0<a title=\"Empreinte \u00e9cologique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Empreinte_%C3%A9cologique\">empreinte \u00e9cologique<\/a>,\u00a0<a title=\"Empreinte \u00e9nerg\u00e9tique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Empreinte_%C3%A9nerg%C3%A9tique\">empreinte \u00e9nerg\u00e9tique<\/a>, pression urbanistique,\u00a0<a title=\"Pollution\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pollution\">pollutions<\/a>, etc.). Depuis quelques d\u00e9cennies, la population europ\u00e9enne tend \u00e0 se stabiliser, \u00e0 la suite d&rsquo;une forte diminution de la natalit\u00e9, qui reste toutefois encore largement compens\u00e9e par la natalit\u00e9 de certains pays, par le recul de l\u2019\u00e2ge auquel les femmes font leurs premiers enfants, et surtout par une immigration r\u00e9guli\u00e8re.<\/p>\n<div class=\"thumb tleft\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"thumbinner\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Demographics_of_Europe.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/da\/Demographics_of_Europe.svg\/220px-Demographics_of_Europe.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/da\/Demographics_of_Europe.svg\/330px-Demographics_of_Europe.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/da\/Demographics_of_Europe.svg\/440px-Demographics_of_Europe.svg.png 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"168\" data-file-width=\"680\" data-file-height=\"520\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\">\n<div class=\"magnify\">\u00a0<\/div>\n<p>\u00c9volution d\u00e9mographique des pays europ\u00e9ens (2021).<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;immigration est le premier moteur de la croissance dans une\u00a0<a title=\"Union europ\u00e9enne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Union_europ%C3%A9enne\">Union europ\u00e9enne<\/a>\u00a0\u00e0 la population vieillissante. Le boom \u00e9conomique des ann\u00e9es 1950-1960 avait pouss\u00e9 l&rsquo;Europe \u00e0 faire appel \u00e0 une immigration massive, souvent issue de ses ex-colonies. Les\u00a0<a title=\"Chine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chine\">Chinois<\/a>,\u00a0<a title=\"Inde\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Inde\">Indiens<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Afrique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Afrique\">Africains<\/a>\u00a0constituent l&rsquo;un des principaux flux d&rsquo;immigrants non originaires de l&rsquo;UE. Apr\u00e8s les\u00a0<a title=\"Turcs (peuple)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Turcs_(peuple)\">Turcs<\/a>, les\u00a0<a title=\"Marocains\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marocains\">Marocains<\/a>\u00a0forment le plus gros contingent<sup id=\"cite_ref-275\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-275\">251<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les \u00e9tudes prospectives pour 2050 varient d\u2019une population diminuant de 3\u00a0% (dans l&rsquo;hypoth\u00e8se d&rsquo;un\u00a0<a title=\"Taux de f\u00e9condit\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Taux_de_f%C3%A9condit%C3%A9\">ISF<\/a>\u00a0remontant \u00e0 2,34), \u00e0 -22\u00a0% voire -50\u00a0%. Les experts parlent alors de retournement d\u00e9mographique<sup id=\"cite_ref-276\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-276\">252<\/a><\/sup>\u00a0ou d&rsquo;hiver d\u00e9mographique. Que la diminution soit due \u00e0 la natalit\u00e9 est un ph\u00e9nom\u00e8ne in\u00e9dit jusqu&rsquo;\u00e0 nos jours dans le monde. Ces chiffres ci-dessus doivent tous \u00eatre utilis\u00e9s avec prudence, la prospective d\u00e9mographique ayant toujours \u00e9t\u00e9 prise en d\u00e9faut et pouvant elle-m\u00eame influer en retour sur les comportements individuels et collectifs et sur les politiques de soutien \u00e0 la natalit\u00e9 ou \u00e0 l\u2019immigration. Pour d&rsquo;autres, la population de l&rsquo;Union europ\u00e9enne (UE) serait de 470\u00a0millions de personnes en 2050 selon l&rsquo;<a title=\"Organisation de coop\u00e9ration et de d\u00e9veloppement \u00e9conomiques\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Organisation_de_coop%C3%A9ration_et_de_d%C3%A9veloppement_%C3%A9conomiques\">Organisation de coop\u00e9ration et de d\u00e9veloppement \u00e9conomiques<\/a>\u00a0(OCDE), et 506\u00a0millions en 2060 selon Eurostat. La population de l&rsquo;UE d\u00e9passerait ainsi celle des \u00c9tats-Unis (468\u00a0millions de personnes en 2060 selon le Centre am\u00e9ricain d&rsquo;\u00e9tudes sur l&rsquo;immigration)<sup id=\"cite_ref-vieillissement_277-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-vieillissement-277\">253<\/a><\/sup>.<\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"Disparit.C3.A9s_g.C3.A9ographiques\"><\/span><span id=\"Disparit\u00e9s_g\u00e9ographiques\" class=\"mw-headline\">Disparit\u00e9s g\u00e9ographiques<\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\">Toutefois, la situation d\u00e9mographique diff\u00e8re pour chaque pays europ\u00e9en. Les pays de l&rsquo;Europe de l&rsquo;Est se sont inqui\u00e9t\u00e9s des \u00e9volutions d\u00e9mographiques d\u00e8s les ann\u00e9es 1960 et ont mis en place des politiques d&rsquo;encouragement \u00e0 la natalit\u00e9. Cependant, les moyens utilis\u00e9s, comme l&rsquo;interdiction de l&rsquo;avortement, n&rsquo;auraient pu \u00eatre accept\u00e9s au m\u00eame moment en Europe de l&rsquo;Ouest. Ces mesures n&rsquo;ont d&rsquo;ailleurs g\u00e9n\u00e9ralement pas produit d\u2019effet satisfaisant\u00a0; et si la Pologne a maintenu sa population au cours de la p\u00e9riode communiste, l&rsquo;influence de l&rsquo;\u00c9glise catholique, qui impr\u00e8gne la soci\u00e9t\u00e9 polonaise, a sans doute \u00e9t\u00e9 plus efficace que la politique nataliste.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour les pays d&rsquo;<a title=\"Europe de l'Ouest\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe_de_l%27Ouest\">Europe de l&rsquo;Ouest<\/a>, personne ne se risque, entre autres en Allemagne, \u00e0 mettre sur la place publique l&rsquo;\u00e9volution de la population sur la longue dur\u00e9e. Pour les responsables, tout passe par la politique d&rsquo;immigration. Ils ne veulent pas toucher au tabou de la politique familiale en faveur de la f\u00e9condit\u00e9, compte tenu du poids de la mauvaise conscience des ann\u00e9es\u00a0<a title=\"Adolf Hitler\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Adolf_Hitler\">hitl\u00e9riennes<\/a>. La situation d\u00e9mographique empire en Europe pourtant\u00a0: un rapport annuel sur la situation d\u00e9mographique des pays membres demand\u00e9 autrefois par les autorit\u00e9s communautaires a \u00e9t\u00e9 abandonn\u00e9 depuis 2000, d\u00e9sormais remplac\u00e9 par un \u00ab\u00a0Rapport social\u00a0\u00bb, o\u00f9 l&rsquo;on communique \u00e0 propos de ch\u00f4mage et de pauvret\u00e9 sans jamais plus effleurer la dimension d\u00e9mographique. Autrement dit, l&rsquo;UE s&rsquo;interdit de voir la situation d\u00e9mographique de ses pays membres<sup id=\"cite_ref-278\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-278\">254<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La croissance d\u00e9mographique s\u2019est globalement poursuivie pour les 28\u00a0\u00c9tats membres de l&rsquo;Union europ\u00e9enne, mais la population d\u00e9cro\u00eet dans certains pays, notamment en Europe de l&rsquo;Est. Ce d\u00e9clin d\u00e9mographique semble plus important et plus rapide dans les ex-pays de l\u2019Est, dans quelques pays o\u00f9 la pauvret\u00e9 et le renforcement des in\u00e9galit\u00e9s ont suivi l\u2019effondrement du communisme, et aussi dans les r\u00e9gions touch\u00e9es par la\u00a0<a title=\"Catastrophe nucl\u00e9aire de Tchernobyl\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Catastrophe_nucl%C3%A9aire_de_Tchernobyl\">catastrophe nucl\u00e9aire de Tchernobyl<\/a>\u00a0(la\u00a0<a title=\"Bi\u00e9lorussie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bi%C3%A9lorussie\">Bi\u00e9lorussie<\/a>\u00a0qui a re\u00e7u 70\u00a0% environ des retomb\u00e9es d&rsquo;iode et de c\u00e9sium\u00a0<a title=\"Radioactivit\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Radioactivit%C3%A9\">radioactifs<\/a>\u00a0et conna\u00eet depuis 20\u00a0ans le plus fort taux d\u2019avortement et le taux d\u2019abandon d\u2019enfants y est \u00e9lev\u00e9).<\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"Langues\" class=\"mw-headline\">Langues<\/span><\/h3>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"Langues en Europe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Langues_en_Europe\">Langues en Europe<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"thumb tright\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"thumbinner\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Image-Languages-Europe.png?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/67\/Image-Languages-Europe.png\/220px-Image-Languages-Europe.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/67\/Image-Languages-Europe.png\/330px-Image-Languages-Europe.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/67\/Image-Languages-Europe.png\/440px-Image-Languages-Europe.png 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"207\" data-file-width=\"1131\" data-file-height=\"1062\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\">\n<div class=\"magnify\">\u00a0<\/div>\n<p><a title=\"Langues en Europe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Langues_en_Europe\">Langues en Europe<\/a>.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Avec plus de 740\u00a0millions d&rsquo;habitants et sur une surface r\u00e9duite pour une moyenne d&rsquo;une langue pour 4,3\u00a0millions d&rsquo;habitants, l&rsquo;Europe b\u00e9n\u00e9ficie d\u2019une grande richesse ethnoculturelle et une pluralit\u00e9 de\u00a0<a title=\"Langue\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Langue\">langues<\/a>. Les cultures germaniques, slaves, latines et finno-ougrienne sont traduites par la diversit\u00e9 des langues parl\u00e9es\u00a0: 128\u00a0langues et dialectes ont des racines\u00a0<a title=\"Langues indo-europ\u00e9ennes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Langues_indo-europ%C3%A9ennes\">indo-europ\u00e9ennes<\/a>\u00a0; latines et grecques au sud, germaniques au nord et au nord-ouest\u00a0; slaves \u00e0 l&rsquo;est et en Europe centrale, seul le groupe des langues finno-ougriennes (regroupant le finnois, estonien et le hongrois) et la langue basque ne font pas partie des langues indo-europ\u00e9ennes.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Administrativement, l\u2019allemand, l\u2019anglais, le russe, le fran\u00e7ais, l&rsquo;espagnol et l\u2019italien dominent mais l\u2019Europe est linguistiquement beaucoup plus riche puisque les 50\u00a0\u00c9tats europ\u00e9ens (tous souverains, hormis Gibraltar) de la grande Europe g\u00e9ographique regroupent 35\u00a0langues officielles, enrichies de 225\u00a0langues secondaires non officielles. \u00c0 tel point qu&rsquo;Umberto Eco dit\u00a0: \u00ab\u00a0la langue de l&rsquo;Europe, c&rsquo;est la traduction\u00a0\u00bb. Andreas Kaplan d\u00e9crit l&rsquo;Europe comme \u00ab\u00a0offrant un maximum de diversit\u00e9 culturelle en un minimum de distance g\u00e9ographique\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-279\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-279\">255<\/a><\/sup>. Ces pr\u00e9c\u00e9dents chiffres peuvent para\u00eetre \u00e9lev\u00e9s, mais ils ne repr\u00e9sentent que 3\u00a0% du total des langues vivantes encore parl\u00e9es sur la plan\u00e8te.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En Europe de l\u2019Ouest (France, Espagne, Royaume-Uni, Italie, etc.) les langues vernaculaires sont souvent r\u00e9gionales et minoritaires, parfois au bord de l\u2019extinction, mais certaines (<a title=\"Breton\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Breton\">breton<\/a>,\u00a0<a title=\"Alsacien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alsacien\">alsacien<\/a>,\u00a0<a title=\"Basque\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Basque\">basque<\/a>,\u00a0<a title=\"Corse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Corse\">corse<\/a>,\u00a0<a title=\"Catalan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Catalan\">catalan<\/a>,\u00a0<a title=\"Occitan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Occitan\">occitan<\/a>,\u00a0<a title=\"Flamand occidental\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Flamand_occidental\">flamand<\/a>, le dernier \u00e9tant un dialecte du\u00a0<a title=\"N\u00e9erlandais\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/N%C3%A9erlandais\">n\u00e9erlandais<\/a>),\u00a0<span class=\"need_ref\" title=\"Ce passage n\u00e9cessite plus de pr\u00e9cisions.\">sont plus reconnues<\/span><sup class=\"need_ref_tag\"><a title=\"Aide:Pr\u00e9ciser un fait\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aide:Pr%C3%A9ciser_un_fait\">[C&rsquo;est-\u00e0-dire\u00a0?]<\/a><\/sup>, et enseign\u00e9es en France, plut\u00f4t \u00e0 l\u2019universit\u00e9, mais parfois d\u00e8s l\u2019enfance\u00a0:\u00a0<a title=\"\u00c9cole Diwan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89cole_Diwan\">\u00e9cole Diwan<\/a>\u00a0en Bretagne. En Espagne, c\u2019est le cas du\u00a0<a title=\"Basque\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Basque\">basque<\/a>, du\u00a0<a title=\"Catalan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Catalan\">catalan<\/a>\u00a0et du\u00a0<a title=\"Galicien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Galicien\">galicien<\/a>. Pour le Royaume-Uni, c\u2019est le\u00a0<a title=\"Gallois\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallois\">gallois<\/a>, le\u00a0<a title=\"Ga\u00e9lique \u00e9cossais\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ga%C3%A9lique_%C3%A9cossais\">ga\u00e9lique \u00e9cossais<\/a>, le\u00a0<a title=\"Scots\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Scots\">scots<\/a>\u00a0et l\u2019<a title=\"Irlandais\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Irlandais\">irlandais<\/a>. Le fran\u00e7ais est reconnu en Italie dans le Val d\u2019Aoste, ainsi que le sarde en Sardaigne, le frioulan, l&rsquo;allemand et le slov\u00e8ne dans le Frioul-V\u00e9n\u00e9tie julienne, le ladin et l&rsquo;allemand dans le Trentin-Haut-Adige, comme le sont le\u00a0<a title=\"F\u00e9ro\u00efen\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/F%C3%A9ro%C3%AFen\">f\u00e9ro\u00efen<\/a>\u00a0aux \u00eeles F\u00e9ro\u00e9, ou le\u00a0<a title=\"Frison occidental\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Frison_occidental\">frison occidental<\/a>\u00a0aux Pays-Bas, etc.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Une langue unique n\u2019est officiellement parl\u00e9e\u00a0<span class=\"need_ref\" title=\"Ce passage n\u00e9cessite une r\u00e9f\u00e9rence (demand\u00e9 le 26 f\u00e9vrier 2017).\">que dans quatre petits \u00c9tats<\/span><sup class=\"need_ref_tag\"><a title=\"Aide:R\u00e9f\u00e9rence n\u00e9cessaire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aide:R%C3%A9f%C3%A9rence_n%C3%A9cessaire\">[r\u00e9f.\u00a0n\u00e9cessaire]<\/a><\/sup>\u00a0: l\u2019Islande (o\u00f9 l\u2019on parle\u00a0<a title=\"Islandais\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Islandais\">islandais<\/a>),\u00a0<a title=\"Malte\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Malte\">Malte<\/a>\u00a0(o\u00f9 la seule langue officielle est le\u00a0<a title=\"Maltais\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Maltais\">maltais<\/a>), le Liechtenstein (o\u00f9 l&rsquo;on parle\u00a0<a title=\"Allemand\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Allemand\">allemand<\/a>), et la R\u00e9publique de Saint-Marin (o\u00f9 l&rsquo;on parle\u00a0<a title=\"Italien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Italien\">italien<\/a>). L&rsquo;\u00c9tat de la Cit\u00e9 du Vatican (plus petit \u00c9tat europ\u00e9en) est un cas \u00e0 part\u00a0: l\u2019italien y est la langue v\u00e9hiculaire, le\u00a0<a title=\"Latin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Latin\">latin<\/a>\u00a0(r\u00e9put\u00e9 langue morte) y est la langue juridique, le fran\u00e7ais y est la langue diplomatique (le Vatican se fait enregistrer comme \u00c9tat francophone aupr\u00e8s des organisations internationales), et l&rsquo;allemand est la langue en usage dans l&rsquo;arm\u00e9e (la\u00a0<a title=\"Garde suisse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Garde_suisse\">Garde suisse<\/a>). &#8211; Les autres \u00c9tats comptent tous plusieurs langues vernaculaires, tant\u00a0<a title=\"Dialecte\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dialecte\">dialectes<\/a>\u00a0que langues \u00e0 part (plus ou moins reconnues et souvent non enseign\u00e9es) et jusqu\u2019\u00e0 plus de 10\u00a0pour l&rsquo;Allemagne (21\u00a0langues), l&rsquo;Azerba\u00efdjan (13), la Bulgarie (11), l&rsquo;Espagne (14), la France (25), l&rsquo;Italie (33), la Roumanie (14), le Royaume-Uni (12). La vaste Russie regroupe \u00e0 elle seule 43\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"langues\"><a title=\"Langues officielles de Russie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Langues_officielles_de_Russie\">langues<\/a><\/abbr>\u00a0\u00e0 statut officiel sur son territoire. La Suisse poss\u00e8de quatre langues officielles\u00a0: l&rsquo;allemand, le fran\u00e7ais, l&rsquo;italien et le romanche (cousine du ladin et du frioulan).<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Certaines langues r\u00e9gionales, sans statut officiel (quoique doublant parfois les noms de communes ou de rues) persistent et sont parfois prot\u00e9g\u00e9es et enseign\u00e9es, souvent avec le soutien de collectivit\u00e9s locales ou r\u00e9gionales (<a title=\"Breton\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Breton\">breton<\/a>,\u00a0<a title=\"Corse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Corse\">corse<\/a>,\u00a0<a title=\"Occitan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Occitan\">occitan<\/a>\u00a0en France,\u00a0<a title=\"Sarde\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sarde\">sarde<\/a>, ladin, frioulan en Italie,\u00a0<a title=\"Langues sames\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Langues_sames\">lapon<\/a>\u00a0en Scandinavie).<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les syst\u00e8mes d&rsquo;\u00e9criture en Europe reposent sur l&rsquo;<a title=\"Alphabet latin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alphabet_latin\">alphabet latin<\/a>\u00a0(sous diverses variantes), l&rsquo;<a title=\"Alphabet grec\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alphabet_grec\">alphabet grec<\/a>, l&rsquo;<a title=\"Alphabet cyrillique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alphabet_cyrillique\">alphabet cyrillique<\/a>\u00a0(sous diverses variantes).<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Aux langues originaires des pays d\u2019accueil s\u2019ajoutent les langues maternelles des populations circulantes (<a title=\"Roms\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Roms\">Roms<\/a>), migrantes ou r\u00e9fugi\u00e9es, et tout particuli\u00e8rement l&rsquo;<a title=\"Arabe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Arabe\">arabe<\/a>, le\u00a0<a title=\"Langues berb\u00e8res\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Langues_berb%C3%A8res\">berb\u00e8re<\/a>, le\u00a0<a title=\"Turc\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Turc\">turc<\/a>, l&rsquo;<a title=\"Hindi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hindi\">hindi<\/a>, etc.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;Europe a \u00e9t\u00e9 confront\u00e9e au cours de son histoire aux besoins de langues v\u00e9hiculaires. Ainsi la\u00a0<a title=\"Lingua franca\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lingua_franca\">lingua franca<\/a>, langue composite (m\u00e9lange d&rsquo;arabe, de fran\u00e7ais, portugais, espagnol, italien ou occitan, le tout variant dans le temps et l&rsquo;espace), a \u00e9t\u00e9 utilis\u00e9e du\u00a0<a title=\"Moyen \u00c2ge\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Moyen_%C3%82ge\">Moyen \u00c2ge<\/a>\u00a0jusqu&rsquo;au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"19\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xix<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle par les marins et dans les ports de la M\u00e9diterran\u00e9e. De nombreux projets de\u00a0<a title=\"Langue construite\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Langue_construite\">langues construites<\/a>\u00a0sont apparus en Europe, avec notamment la cr\u00e9ation de l&rsquo;<a title=\"Esp\u00e9ranto\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Esp%C3%A9ranto\">esp\u00e9ranto<\/a>\u00a0en 1887, seule langue construite devenue\u00a0<a title=\"Langue vivante\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Langue_vivante\">langue vivante<\/a>.<\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"Religions\" class=\"mw-headline\">Religions<\/span><\/h3>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"Religion en Europe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Religion_en_Europe\">Religion en Europe<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"thumb tright\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"thumbinner\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Europe_religion_map_situation_1950_fr.png?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/16\/Europe_religion_map_situation_1950_fr.png\/220px-Europe_religion_map_situation_1950_fr.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/16\/Europe_religion_map_situation_1950_fr.png\/330px-Europe_religion_map_situation_1950_fr.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/16\/Europe_religion_map_situation_1950_fr.png\/440px-Europe_religion_map_situation_1950_fr.png 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"179\" data-file-width=\"1473\" data-file-height=\"1198\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\">\n<div class=\"magnify\">\u00a0<\/div>\n<p>R\u00e9partition des religions majoritaires en Europe, parmi les croyants\u00a0:<\/p>\n<div class=\"legende-bloc legende-bloc-vertical\">\n<ul>\n<li><a title=\"Bouddhisme tib\u00e9tain\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bouddhisme_tib%C3%A9tain\">Bouddhisme tib\u00e9tain<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Catholicisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Catholicisme\">Christianisme catholique<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Christianisme orthodoxe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Christianisme_orthodoxe\">Christianisme orthodoxe<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Protestantisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Protestantisme\">Christianisme protestant<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Chiisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chiisme\">Islam chiite<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Sunnisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sunnisme\">Islam sunnite<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Juda\u00efsme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Juda%C3%AFsme\">Juda\u00efsme<\/a><\/li>\n<li><a title=\"\u00c9glise des trois conciles\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89glise_des_trois_conciles\">Orthodoxie orientale<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Sur une population totale d&rsquo;environ 730\u00a0millions d&rsquo;habitants en 2010, l&rsquo;Europe compte environ 255\u00a0millions de catholiques (35\u00a0%)<sup id=\"cite_ref-pewC_280-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-pewC-280\">256<\/a><\/sup>, 197\u00a0millions d&rsquo;orthodoxes (27\u00a0%)<sup id=\"cite_ref-pewC_280-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-pewC-280\">256<\/a><\/sup>, 102\u00a0millions de protestants (14\u00a0%)<sup id=\"cite_ref-pewC_280-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-pewC-280\">256<\/a><\/sup>\u00a0et 44\u00a0millions de musulmans (6\u00a0%)<sup id=\"cite_ref-pewM_281-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-pewM-281\">257<\/a><\/sup>. Les personnes n&rsquo;ayant pas de religion ou pratiquant une autre religion sont environ 132\u00a0millions (18\u00a0%). Selon l&rsquo;historien\u00a0<a title=\"Geert Mak\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Geert_Mak\">Geert Mak<\/a>\u00a0il existe au moins quatre communaut\u00e9s de culture et de traditions en Europe\u00a0: la protestante du Nord, la catholique latine, la grecque orthodoxe et l&rsquo;ottomane musulmane<sup id=\"cite_ref-282\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-282\">258<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le\u00a0<a title=\"Christianisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Christianisme\">christianisme<\/a>\u00a0est la\u00a0<a title=\"Religion\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Religion\">religion<\/a>\u00a0dominante en Europe et y est divis\u00e9e en trois grandes confessions, (<a title=\"Protestantisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Protestantisme\">protestantisme<\/a>,\u00a0<a title=\"Christianisme orthodoxe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Christianisme_orthodoxe\">orthodoxie<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Catholicisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Catholicisme\">catholicisme<\/a><sup id=\"cite_ref-283\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-283\">y<\/a><\/sup>), r\u00e9parties g\u00e9ographiquement de la fa\u00e7on suivante\u00a0:<\/p>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li>l&rsquo;Europe du Nord, \u00e0 tendance\u00a0<a title=\"Protestantisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Protestantisme\">protestante<\/a>\u00a0(<a title=\"Royaume-Uni\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Royaume-Uni\">Royaume-Uni<\/a>,\u00a0<a title=\"Scandinavie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Scandinavie\">Scandinavie<\/a>,\u00a0<a title=\"Pays-Bas\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pays-Bas\">Pays-Bas<\/a>,\u00a0<a title=\"Allemagne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Allemagne\">Allemagne<\/a>,\u00a0<a title=\"Pays baltes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pays_baltes\">Pays baltes<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"et cetera\">etc.<\/abbr>)\u00a0;<\/li>\n<li>l&rsquo;Europe de l&rsquo;Est, \u00e0 tendance\u00a0<a title=\"Christianisme orthodoxe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Christianisme_orthodoxe\">orthodoxe<\/a>\u00a0(<a title=\"Gr\u00e8ce\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gr%C3%A8ce\">Gr\u00e8ce<\/a>,\u00a0<a title=\"G\u00e9orgie (pays)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%A9orgie_(pays)\">G\u00e9orgie<\/a>,\u00a0<a title=\"Russie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Russie\">Russie<\/a>,\u00a0<a title=\"Ukraine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ukraine\">Ukraine<\/a>,\u00a0<a title=\"Roumanie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Roumanie\">Roumanie<\/a>,\u00a0<a title=\"Serbie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Serbie\">Serbie<\/a>,\u00a0<a title=\"Bulgarie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bulgarie\">Bulgarie<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"et cetera\">etc.<\/abbr>)\u00a0;<\/li>\n<li>l&rsquo;Europe du Sud, de l&rsquo;Ouest et du Centre, ainsi que la\u00a0<a title=\"Pologne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pologne\">Pologne<\/a>\u00a0et la\u00a0<a title=\"Lituanie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lituanie\">Lituanie<\/a>\u00a0\u00e0 tendance\u00a0<a title=\"Catholicisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Catholicisme\">catholique<\/a>\u00a0(<a title=\"Portugal\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Portugal\">Portugal<\/a>,\u00a0<a title=\"Espagne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Espagne\">Espagne<\/a>,\u00a0<a title=\"Suisse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Suisse\">Suisse<\/a><sup id=\"cite_ref-284\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-284\">259<\/a><\/sup>,\u00a0<a title=\"Italie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Italie\">Italie<\/a>,\u00a0<a title=\"France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/France\">France<\/a>,\u00a0<a title=\"Belgique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Belgique\">Belgique<\/a>,\u00a0<a title=\"Allemagne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Allemagne\">Allemagne<\/a>\u00a0du sud,\u00a0<a title=\"Irlande (pays)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Irlande_(pays)\">Irlande<\/a>,\u00a0<a title=\"Pologne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pologne\">Pologne<\/a>,\u00a0<a title=\"Autriche\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Autriche\">Autriche<\/a>,\u00a0<a title=\"Croatie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Croatie\">Croatie<\/a>,\u00a0<a title=\"Slov\u00e9nie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Slov%C3%A9nie\">Slov\u00e9nie<\/a>, Ouest de l&rsquo;<a title=\"Ukraine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ukraine\">Ukraine<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"et cetera\">etc.<\/abbr>).<\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les catholiques sont\u00a0<a title=\"Majorit\u00e9 absolue\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Majorit%C3%A9_absolue\">majoritaires<\/a>\u00a0dans vingt-trois pays<sup id=\"cite_ref-pewC_280-3\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-pewC-280\">256<\/a><\/sup>, les orthodoxes dans treize<sup id=\"cite_ref-pewC_280-4\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-pewC-280\">256<\/a><\/sup>, les protestants dans neuf<sup id=\"cite_ref-pewC_280-5\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-pewC-280\">256<\/a><\/sup>, les\u00a0<a title=\"Sunnisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sunnisme\">sunnites<\/a>\u00a0dans quatre (<a title=\"Albanie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Albanie\">Albanie<\/a>,\u00a0<a title=\"Bosnie-Herz\u00e9govine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bosnie-Herz%C3%A9govine\">Bosnie-Herz\u00e9govine<\/a>,\u00a0<a title=\"Kosovo\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Kosovo\">Kosovo<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Turquie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Turquie\">Turquie<\/a>), les\u00a0<a title=\"Chiisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chiisme\">chiites<\/a>\u00a0dans un (<a title=\"Azerba\u00efdjan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Azerba%C3%AFdjan\">Azerba\u00efdjan<\/a>)<sup id=\"cite_ref-pewM_281-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-pewM-281\">257<\/a><\/sup>, et les \u00ab\u00a0sans religion\u00a0\u00bb dans deux (<a title=\"Tch\u00e9quie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tch%C3%A9quie\">Tch\u00e9quie<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Pays-Bas\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pays-Bas\">Pays-Bas<\/a>).<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Il existe des minorit\u00e9s religieuses \u00e0 l&rsquo;int\u00e9rieur de ces grands ensembles dont la plus importante est l&rsquo;islam avec 44\u00a0millions de musulmans soit pr\u00e8s de 6\u00a0% de la population europ\u00e9enne totale<sup id=\"cite_ref-pewM_281-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-pewM-281\">257<\/a><\/sup>\u00a0:<\/p>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li>les\u00a0<a title=\"Islam\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Islam\">musulmans<\/a>\u00a0sont fortement pr\u00e9sents dans les Balkans, autrefois sous l&rsquo;ancien Empire ottoman (<a title=\"Albanie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Albanie\">Albanie<\/a>,\u00a0<a title=\"Bosnie-Herz\u00e9govine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bosnie-Herz%C3%A9govine\">Bosnie-Herz\u00e9govine<\/a>,\u00a0<a title=\"Kosovo\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Kosovo\">Kosovo<\/a>,\u00a0<a title=\"Mac\u00e9doine du Nord\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mac%C3%A9doine_du_Nord\">Mac\u00e9doine du Nord<\/a>,\u00a0<a title=\"Mont\u00e9n\u00e9gro\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mont%C3%A9n%C3%A9gro\">Mont\u00e9n\u00e9gro<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Turquie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Turquie\">Turquie<\/a>), ainsi que dans le Caucase (<a title=\"Azerba\u00efdjan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Azerba%C3%AFdjan\">Azerba\u00efdjan<\/a>), en Russie, et, des suites de l&rsquo;<a title=\"Immigration\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Immigration\">immigration<\/a>, en France, Royaume-Uni, Allemagne, Espagne, Pays-Bas, Belgique,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"et cetera\">etc.<\/abbr>\u00a0Selon le\u00a0<a title=\"Zentralinstitut Islam-Archiv-Deutschland\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Zentralinstitut_Islam-Archiv-Deutschland\">Zentralinstitut Islam-Archiv-Deutschland<\/a>, le nombre de musulmans en Europe en 2007 \u00e9tait d&rsquo;environ 53\u00a0millions dont 16\u00a0millions dans l&rsquo;Union europ\u00e9enne, 25\u00a0millions en Russie, 5,7\u00a0millions dans la\u00a0<a title=\"Thrace orientale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thrace_orientale\">partie europ\u00e9enne de la Turquie<\/a><sup id=\"cite_ref-islam.de_285-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-islam.de-285\">260<\/a><\/sup>\u00a0;<\/li>\n<li>les\u00a0<a title=\"Juda\u00efsme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Juda%C3%AFsme\">juifs<\/a>\u00a0sont pr\u00e9sents en Europe depuis l&rsquo;Empire romain, ils ont \u00e9t\u00e9 pers\u00e9cut\u00e9s depuis le\u00a0<a title=\"Moyen \u00c2ge\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Moyen_%C3%82ge\">Moyen \u00c2ge<\/a>\u00a0et pendant la\u00a0<a title=\"Seconde Guerre mondiale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Seconde_Guerre_mondiale\">Seconde Guerre mondiale<\/a>\u00a0lors de la\u00a0<a title=\"Shoah\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Shoah\">shoah<\/a>. Et ils ont \u00e9t\u00e9 expuls\u00e9s de la p\u00e9ninsule ib\u00e9rique et du Sud de l&rsquo;Italie<sup id=\"cite_ref-286\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-286\">261<\/a><\/sup>\u00a0en 1492 \u00e0 la suite du\u00a0<a title=\"D\u00e9cret de l'Alhambra\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/D%C3%A9cret_de_l%27Alhambra\">d\u00e9cret de l&rsquo;Alhambra<\/a>\u00a0;<\/li>\n<li>les religions extr\u00eame-orientales, connaissant un succ\u00e8s grandissant, par go\u00fbt de l&rsquo;exotisme ou attrait sinc\u00e8re, ou du fait des communaut\u00e9s asiatiques immigr\u00e9es en Europe\u00a0; les\u00a0<a title=\"Kalmouks\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Kalmouks\">Kalmouks<\/a>\u00a0de la\u00a0<a title=\"Kalmoukie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Kalmoukie\">r\u00e9publique de Kalmoukie<\/a>\u00a0(division administrative de Russie, pr\u00e8s d&rsquo;<a title=\"Astrakhan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Astrakhan\">Astrakhan<\/a>), sont le seul peuple autochtone europ\u00e9en qui pratique traditionnellement le\u00a0<a title=\"Bouddhisme tib\u00e9tain\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bouddhisme_tib%C3%A9tain\">bouddhisme<\/a>\u00a0;<\/li>\n<li>il existe aussi des minorit\u00e9s pa\u00efennes dans diff\u00e9rentes r\u00e9publiques europ\u00e9ennes de la\u00a0<a title=\"Russie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Russie\">F\u00e9d\u00e9ration de Russie<\/a>\u00a0comme en\u00a0<a title=\"Oss\u00e9tie du Nord-Alanie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Oss%C3%A9tie_du_Nord-Alanie\">Oss\u00e9tie du Nord-Alanie<\/a>\u00a0(Etseg Din), en\u00a0<a title=\"Karatcha\u00ef\u00e9vo-Tcherkessie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Karatcha%C3%AF%C3%A9vo-Tcherkessie\">Karatcha\u00ef\u00e9vo-Tcherkessie<\/a>\u00a0(Rodnovery), en\u00a0<a title=\"R\u00e9publique des Maris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9publique_des_Maris\">r\u00e9publique des Maris<\/a>\u00a0(Marla), en\u00a0<a title=\"Oudmourtie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Oudmourtie\">Oudmourtie<\/a>\u00a0(Udmurt Vos) et en\u00a0<a title=\"Tchouvachie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tchouvachie\">Tchouvachie<\/a>\u00a0(Vatissen Yaly).<\/li>\n<\/ul>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"Syst.C3.A8mes_familiaux\"><\/span><span id=\"Syst\u00e8mes_familiaux\" class=\"mw-headline\">Syst\u00e8mes familiaux<\/span><\/h3>\n<div class=\"thumb tright\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"thumbinner\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Europe_famille_todd.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/51\/Europe_famille_todd.jpg\/220px-Europe_famille_todd.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/51\/Europe_famille_todd.jpg\/330px-Europe_famille_todd.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/51\/Europe_famille_todd.jpg\/440px-Europe_famille_todd.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"219\" data-file-width=\"7293\" data-file-height=\"7248\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\">\n<div class=\"magnify\">\u00a0<\/div>\n<p>Carte des syst\u00e8mes familiaux en Europe d&rsquo;apr\u00e8s Emmanuel Todd.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Selon\u00a0<a title=\"Emmanuel Todd\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Emmanuel_Todd\">Emmanuel Todd<\/a>, les\u00a0<a title=\"Syst\u00e8me familial selon Emmanuel Todd\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syst%C3%A8me_familial_selon_Emmanuel_Todd\">syst\u00e8mes familiaux<\/a>\u00a0en Europe sont d&rsquo;une grande diversit\u00e9<sup id=\"cite_ref-287\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-287\">262<\/a><\/sup>.<\/p>\n<h2 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"Politique\" class=\"mw-headline\">Politique<\/span><\/h2>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Articles d\u00e9taill\u00e9s\u00a0:\u00a0<a title=\"G\u00e9opolitique de l'Europe au XXIe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%A9opolitique_de_l%27Europe_au_XXIe_si%C3%A8cle\">G\u00e9opolitique de l&rsquo;Europe au XXIe si\u00e8cle<\/a>,\u00a0<a title=\"Chronologie de l'Union europ\u00e9enne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chronologie_de_l%27Union_europ%C3%A9enne\">Chronologie de l&rsquo;Union europ\u00e9enne<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Organisations internationales en Europe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Organisations_internationales_en_Europe\">Organisations internationales en Europe<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"thumb tright\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"thumbinner\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Europe.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b7\/Flag_of_Europe.svg\/220px-Flag_of_Europe.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b7\/Flag_of_Europe.svg\/330px-Flag_of_Europe.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b7\/Flag_of_Europe.svg\/440px-Flag_of_Europe.svg.png 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"147\" data-file-width=\"810\" data-file-height=\"540\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\">\n<div class=\"magnify\">\u00a0<\/div>\n<p>Le\u00a0<a title=\"Drapeau europ\u00e9en\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Drapeau_europ%C3%A9en\">drapeau europ\u00e9en<\/a>, drapeau du\u00a0<a title=\"Conseil de l'Europe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Conseil_de_l%27Europe\">Conseil de l&rsquo;Europe<\/a>\u00a0et de l&rsquo;<a title=\"Union europ\u00e9enne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Union_europ%C3%A9enne\">Union europ\u00e9enne<\/a>.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les pays qui ont tout ou partie de leur territoire sur le continent europ\u00e9en ou sont culturellement rattach\u00e9s \u00e0 l&rsquo;Europe (selon les limites g\u00e9ographiques d\u00e9finies plus haut) sont au nombre de 51\u00a0:<\/p>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li>44\u00a0pays ont tout leur territoire en Europe\u00a0:\n<dl>\n<dd><a title=\"Albanie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Albanie\">Albanie<\/a>,\u00a0<a title=\"Allemagne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Allemagne\">Allemagne<\/a>,\u00a0<a title=\"Andorre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andorre\">Andorre<\/a>,\u00a0<a title=\"Autriche\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Autriche\">Autriche<\/a>,\u00a0<a title=\"Belgique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Belgique\">Belgique<\/a>,\u00a0<a title=\"Bi\u00e9lorussie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bi%C3%A9lorussie\">Bi\u00e9lorussie<\/a>,\u00a0<a title=\"Bosnie-Herz\u00e9govine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bosnie-Herz%C3%A9govine\">Bosnie-Herz\u00e9govine<\/a>,\u00a0<a title=\"Bulgarie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bulgarie\">Bulgarie<\/a>,\u00a0<a title=\"Croatie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Croatie\">Croatie<\/a>,\u00a0<a title=\"Danemark\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Danemark\">Danemark<\/a>,\u00a0<a title=\"Espagne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Espagne\">Espagne<\/a>,\u00a0<a title=\"Estonie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Estonie\">Estonie<\/a>,\u00a0<a title=\"Finlande\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Finlande\">Finlande<\/a>,\u00a0<a title=\"France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/France\">France<\/a>,\u00a0<a title=\"Gr\u00e8ce\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gr%C3%A8ce\">Gr\u00e8ce<\/a>,\u00a0<a title=\"Hongrie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hongrie\">Hongrie<\/a>,\u00a0<a title=\"Irlande (pays)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Irlande_(pays)\">Irlande<\/a>,\u00a0<a title=\"Islande\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Islande\">Islande<\/a>,\u00a0<a title=\"Italie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Italie\">Italie<\/a>,\u00a0<a title=\"Kosovo\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Kosovo\">Kosovo<\/a>,\u00a0<a title=\"Lettonie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lettonie\">Lettonie<\/a>,\u00a0<a title=\"Liechtenstein\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Liechtenstein\">Liechtenstein<\/a>,\u00a0<a title=\"Lituanie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lituanie\">Lituanie<\/a>,\u00a0<a title=\"Luxembourg\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Luxembourg\">Luxembourg<\/a>,\u00a0<a title=\"Mac\u00e9doine du Nord\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mac%C3%A9doine_du_Nord\">Mac\u00e9doine du Nord<\/a>,\u00a0<a title=\"Malte\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Malte\">Malte<\/a>,\u00a0<a title=\"Moldavie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Moldavie\">Moldavie<\/a>,\u00a0<a title=\"Monaco\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Monaco\">Monaco<\/a>,\u00a0<a title=\"Mont\u00e9n\u00e9gro\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mont%C3%A9n%C3%A9gro\">Mont\u00e9n\u00e9gro<\/a>,\u00a0<a title=\"Norv\u00e8ge\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Norv%C3%A8ge\">Norv\u00e8ge<\/a>,\u00a0<a title=\"Pays-Bas\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pays-Bas\">Pays-Bas<\/a>,\u00a0<a title=\"Pologne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pologne\">Pologne<\/a>,\u00a0<a title=\"Portugal\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Portugal\">Portugal<\/a>,\u00a0<a title=\"Tch\u00e9quie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tch%C3%A9quie\">Tch\u00e9quie<\/a>,\u00a0<a title=\"Roumanie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Roumanie\">Roumanie<\/a>,\u00a0<a title=\"Royaume-Uni\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Royaume-Uni\">Royaume-Uni<\/a>,\u00a0<a title=\"Saint-Marin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint-Marin\">Saint-Marin<\/a>,\u00a0<a title=\"Serbie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Serbie\">Serbie<\/a>,\u00a0<a title=\"Slovaquie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Slovaquie\">Slovaquie<\/a>,\u00a0<a title=\"Slov\u00e9nie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Slov%C3%A9nie\">Slov\u00e9nie<\/a>,\u00a0<a title=\"Su\u00e8de\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Su%C3%A8de\">Su\u00e8de<\/a>,\u00a0<a title=\"Suisse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Suisse\">Suisse<\/a>,\u00a0<a title=\"Ukraine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ukraine\">Ukraine<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Vatican\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vatican\">Vatican<\/a>\u00a0;<\/dd>\n<\/dl>\n<\/li>\n<li>5\u00a0pays sont en partie en Europe, en partie en Asie\u00a0:\n<dl>\n<dd><a title=\"Azerba\u00efdjan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Azerba%C3%AFdjan\">Azerba\u00efdjan<\/a>,\u00a0<a title=\"G\u00e9orgie (pays)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%A9orgie_(pays)\">G\u00e9orgie<\/a>,\u00a0<a title=\"Kazakhstan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Kazakhstan\">Kazakhstan<\/a>,\u00a0<a title=\"Russie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Russie\">Russie<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Turquie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Turquie\">Turquie<\/a>\u00a0;<\/dd>\n<\/dl>\n<\/li>\n<li>2\u00a0pays sont culturellement rattach\u00e9s \u00e0 l&rsquo;Europe, quoique situ\u00e9s en Asie\u00a0:\n<dl>\n<dd><a title=\"Arm\u00e9nie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Arm%C3%A9nie\">Arm\u00e9nie<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Chypre (pays)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chypre_(pays)\">Chypre<\/a>.<\/dd>\n<\/dl>\n<\/li>\n<\/ul>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span id=\".C3.89volution_du_nombre_d.27.C3.89tats\"><\/span><span id=\"\u00c9volution_du_nombre_d'\u00c9tats\" class=\"mw-headline\">\u00c9volution du nombre d&rsquo;\u00c9tats<\/span><\/h3>\n<div class=\"thumb tright\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"thumbinner\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Europe_countries_map_fr.png?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/6a\/Europe_countries_map_fr.png\/220px-Europe_countries_map_fr.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/6a\/Europe_countries_map_fr.png\/330px-Europe_countries_map_fr.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/6a\/Europe_countries_map_fr.png\/440px-Europe_countries_map_fr.png 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"179\" data-file-width=\"1475\" data-file-height=\"1200\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\">\n<div class=\"magnify\">\u00a0<\/div>\n<p>Les pays en Europe.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le nombre d&rsquo;\u00c9tats souverains en Europe, qui s&rsquo;\u00e9levait \u00e0 plus de trois cents en 1789, \u00e9tait encore d&rsquo;une soixantaine en 1815, au lendemain du\u00a0<a title=\"Congr\u00e8s de Vienne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Congr%C3%A8s_de_Vienne\">congr\u00e8s de Vienne<\/a>. Apr\u00e8s l&rsquo;unification de l\u2019Italie et de l\u2019Allemagne, ce nombre \u00e9tait tomb\u00e9 \u00e0 19 en 1871 (20 avec la\u00a0<a title=\"Turquie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Turquie\">Turquie<\/a>, qui contr\u00f4lait encore la majeure partie de la p\u00e9ninsule des Balkans). Il passa \u00e0 22 en 1878, lorsque le\u00a0<a title=\"Congr\u00e8s de Berlin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Congr%C3%A8s_de_Berlin\">congr\u00e8s de Berlin<\/a>\u00a0reconnut l&rsquo;ind\u00e9pendance de la\u00a0<a title=\"Roumanie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Roumanie\">Roumanie<\/a>, de la\u00a0<a title=\"Serbie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Serbie\">Serbie<\/a>\u00a0et du\u00a0<a title=\"Mont\u00e9n\u00e9gro\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mont%C3%A9n%C3%A9gro\">Mont\u00e9n\u00e9gro<\/a>. S&rsquo;y ajout\u00e8rent ensuite la\u00a0<a title=\"Norv\u00e8ge\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Norv%C3%A8ge\">Norv\u00e8ge<\/a>\u00a0(1905), la\u00a0<a title=\"Bulgarie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bulgarie\">Bulgarie<\/a>\u00a0(1908) et l\u2019<a title=\"Albanie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Albanie\">Albanie<\/a>\u00a0(1912).<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En 1914, l&rsquo;Europe comptait donc 25\u00a0\u00c9tats g\u00e9n\u00e9ralement reconnus comme ind\u00e9pendants, non compris le\u00a0<a title=\"Saint-Si\u00e8ge\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint-Si%C3%A8ge\">Saint-Si\u00e8ge<\/a>, l&rsquo;<a title=\"Ordre souverain militaire hospitalier de Saint-Jean de J\u00e9rusalem, de Rhodes et de Malte\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ordre_souverain_militaire_hospitalier_de_Saint-Jean_de_J%C3%A9rusalem,_de_Rhodes_et_de_Malte\">ordre souverain de Malte<\/a>\u00a0et le\u00a0<a title=\"Moresnet neutre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Moresnet_neutre\">territoire neutre de Moresnet<\/a>\u00a0:\u00a0<a title=\"Albanie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Albanie\">Albanie<\/a>,\u00a0<a title=\"Allemagne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Allemagne\">Allemagne<\/a>,\u00a0<a title=\"Andorre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andorre\">Andorre<\/a>,\u00a0<a title=\"Autriche-Hongrie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Autriche-Hongrie\">Autriche-Hongrie<\/a>,\u00a0<a title=\"Belgique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Belgique\">Belgique<\/a>,\u00a0<a title=\"Bulgarie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bulgarie\">Bulgarie<\/a>,\u00a0<a title=\"Danemark\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Danemark\">Danemark<\/a>,\u00a0<a title=\"Espagne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Espagne\">Espagne<\/a>,\u00a0<a title=\"France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/France\">France<\/a>,\u00a0<a title=\"Gr\u00e8ce\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gr%C3%A8ce\">Gr\u00e8ce<\/a>,\u00a0<a title=\"Italie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Italie\">Italie<\/a>,\u00a0<a title=\"Liechtenstein\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Liechtenstein\">Liechtenstein<\/a>,\u00a0<a title=\"Luxembourg\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Luxembourg\">Luxembourg<\/a>,\u00a0<a title=\"Monaco\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Monaco\">Monaco<\/a>,\u00a0<a title=\"Mont\u00e9n\u00e9gro\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mont%C3%A9n%C3%A9gro\">Mont\u00e9n\u00e9gro<\/a>,\u00a0<a title=\"Norv\u00e8ge\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Norv%C3%A8ge\">Norv\u00e8ge<\/a>,\u00a0<a title=\"Pays-Bas\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pays-Bas\">Pays-Bas<\/a>,\u00a0<a title=\"Portugal\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Portugal\">Portugal<\/a>,\u00a0<a title=\"Roumanie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Roumanie\">Roumanie<\/a>,\u00a0<a title=\"Royaume-Uni\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Royaume-Uni\">Royaume-Uni<\/a>,\u00a0<a title=\"Russie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Russie\">Russie<\/a>,\u00a0<a title=\"Saint-Marin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint-Marin\">Saint-Marin<\/a>,\u00a0<a title=\"Serbie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Serbie\">Serbie<\/a>,\u00a0<a title=\"Su\u00e8de\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Su%C3%A8de\">Su\u00e8de<\/a>,\u00a0<a title=\"Suisse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Suisse\">Suisse<\/a>. La forme de gouvernement la plus r\u00e9pandue \u00e9tait la monarchie, puisqu&rsquo;on ne d\u00e9nombrait alors que quatre r\u00e9publiques (la France, le Portugal, la Suisse et Saint-Marin) \u2014\u00a0huit en tenant compte des villes libres de Br\u00eame, Hambourg et L\u00fcbeck, inf\u00e9od\u00e9es \u00e0 l&rsquo;Empire allemand, et de la r\u00e9publique monastique du mont Athos, plac\u00e9e sous le protectorat politique de la Gr\u00e8ce.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c0 la fin de l&rsquo;ann\u00e9e 1945, le nombre d&rsquo;\u00c9tats \u00e9tait pass\u00e9 \u00e0 31\u00a0: Albanie, Allemagne, Andorre, Autriche, Belgique, Bulgarie, Danemark,\u00a0<a title=\"Irlande (pays)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Irlande_(pays)\">Irlande<\/a>, Espagne,\u00a0<a title=\"Finlande\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Finlande\">Finlande<\/a>, France, Gr\u00e8ce, Hongrie,\u00a0<a title=\"Islande\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Islande\">Islande<\/a>, Italie, Liechtenstein, Luxembourg, Monaco, Norv\u00e8ge, Pays-Bas,\u00a0<a title=\"Pologne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pologne\">Pologne<\/a>, Portugal, Roumanie, Royaume-Uni, Saint-Marin, Su\u00e8de, Suisse,\u00a0<a title=\"Tch\u00e9coslovaquie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tch%C3%A9coslovaquie\">Tch\u00e9coslovaquie<\/a>,\u00a0<a title=\"Union des r\u00e9publiques socialistes sovi\u00e9tiques\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Union_des_r%C3%A9publiques_socialistes_sovi%C3%A9tiques\">URSS<\/a>,\u00a0<a title=\"Vatican\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vatican\">Vatican<\/a>,\u00a0<a title=\"Yougoslavie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Yougoslavie\">Yougoslavie<\/a>. Plus de la moiti\u00e9 d&rsquo;entre eux (19 sur 31) \u00e9taient encore des monarchies, y compris l&rsquo;Albanie, la Bulgarie, l&rsquo;Espagne, la Gr\u00e8ce, la Hongrie, l&rsquo;Irlande, l&rsquo;Italie et la Roumanie qui vivaient alors sous un r\u00e9gime transitoire. Depuis 1975, le nombre de monarchies s&rsquo;est maintenu \u00e0 douze, \u00e0 savoir sept royaumes, un grand-duch\u00e9, trois principaut\u00e9s et un \u00c9tat pontifical.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Parmi les nombreux \u00c9tats qui connurent une existence \u00e9ph\u00e9m\u00e8re au lendemain des deux guerres mondiales, on peut citer les r\u00e9publiques autonomes de\u00a0<a title=\"Rh\u00e9nanie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rh%C3%A9nanie\">Rh\u00e9nanie<\/a>\u00a0et du\u00a0<a title=\"Palatinat du Rhin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Palatinat_du_Rhin\">Palatinat<\/a>\u00a0(1923\/1924), les villes libres de\u00a0<a title=\"Ville libre de Dantzig\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ville_libre_de_Dantzig\">Dantzig<\/a>\u00a0(1920\/1939), de\u00a0<a title=\"Rijeka\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rijeka\">Fiume<\/a>\u00a0(1920\/1924), de\u00a0<a title=\"Klaip\u0117da\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Klaip%C4%97da\">Memel<\/a>\u00a0(1920\/1923) et de\u00a0<a title=\"Trieste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Trieste\">Trieste<\/a>\u00a0(1947\/1954), ainsi que le territoire de\u00a0<a title=\"Sarre (Land)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sarre_(Land)\">la Sarre<\/a>, qui disposa d&rsquo;un statut particulier de 1920 \u00e0 1935 et de 1947 \u00e0 1957.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le nombre d&rsquo;\u00c9tats europ\u00e9ens parut se stabiliser \u00e0 34 avec l&rsquo;accession \u00e0 l&rsquo;ind\u00e9pendance de\u00a0<a title=\"Chypre (pays)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chypre_(pays)\">Chypre<\/a>\u00a0(1960) et de\u00a0<a title=\"Malte\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Malte\">Malte<\/a>\u00a0(1964). Il devait se maintenir \u00e0 ce niveau jusqu&rsquo;\u00e0 la chute du\u00a0<a title=\"Mur de Berlin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mur_de_Berlin\">mur de Berlin<\/a>, en 1989. Apr\u00e8s la\u00a0<a title=\"R\u00e9unification allemande\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9unification_allemande\">r\u00e9unification de l&rsquo;Allemagne<\/a>\u00a0et l&rsquo;\u00e9clatement des anciennes f\u00e9d\u00e9rations\u00a0<a title=\"Communisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Communisme\">communistes<\/a>\u00a0(<a title=\"Union des r\u00e9publiques socialistes sovi\u00e9tiques\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Union_des_r%C3%A9publiques_socialistes_sovi%C3%A9tiques\">URSS<\/a>,\u00a0<a title=\"Yougoslavie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Yougoslavie\">Yougoslavie<\/a>,\u00a0<a title=\"Tch\u00e9coslovaquie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tch%C3%A9coslovaquie\">Tch\u00e9coslovaquie<\/a>), puis avec la s\u00e9paration de la\u00a0<a title=\"Serbie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Serbie\">Serbie<\/a>\u00a0et du\u00a0<a title=\"Mont\u00e9n\u00e9gro\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mont%C3%A9n%C3%A9gro\">Mont\u00e9n\u00e9gro<\/a>, le nombre d&rsquo;\u00c9tats europ\u00e9ens officiellement reconnus comme ind\u00e9pendants s&rsquo;\u00e9levait \u00e0 45 en 2006 (50 avec l&rsquo;<a title=\"Arm\u00e9nie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Arm%C3%A9nie\">Arm\u00e9nie<\/a>, l&rsquo;<a title=\"Azerba\u00efdjan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Azerba%C3%AFdjan\">Azerba\u00efdjan<\/a>, la\u00a0<a title=\"G\u00e9orgie (pays)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%A9orgie_(pays)\">G\u00e9orgie<\/a>\u00a0et tout ou partie de la Turquie et du Kazakhstan). Encore ce chiffre ne prend-il pas en compte les nombreux pays ou territoires dont le statut est contest\u00e9 (<a title=\"Abkhazie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Abkhazie\">Abkhazie<\/a>,\u00a0<a title=\"Chypre du Nord\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chypre_du_Nord\">Chypre du Nord<\/a>,\u00a0<a title=\"Haut-Karabagh\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Haut-Karabagh\">Haut-Karabagh<\/a>,\u00a0<a title=\"Kosovo\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Kosovo\">Kosovo<\/a>,\u00a0<a title=\"Oss\u00e9tie du Sud-Alanie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Oss%C3%A9tie_du_Sud-Alanie\">Oss\u00e9tie du Sud-Alanie<\/a>,\u00a0<a title=\"Principaut\u00e9 de Sealand\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Principaut%C3%A9_de_Sealand\">Principaut\u00e9 de Sealand<\/a>,\u00a0<a title=\"Tch\u00e9tch\u00e9nie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tch%C3%A9tch%C3%A9nie\">Tch\u00e9tch\u00e9nie<\/a>,\u00a0<a title=\"Transnistrie (\u00c9tat)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Transnistrie_(%C3%89tat)\">Transnistrie<\/a>),\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"et cetera\">etc.<\/abbr><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Par ailleurs,\u00a0<a title=\"Isra\u00ebl\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Isra%C3%ABl\">Isra\u00ebl<\/a>\u00a0fait partie de nombreuses associations europ\u00e9ennes culturelles ou sportives (<a title=\"Union des associations europ\u00e9ennes de football\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Union_des_associations_europ%C3%A9ennes_de_football\">UEFA<\/a>\u00a0par exemple). L&rsquo;<a title=\"Alg\u00e9rie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alg%C3%A9rie\">Alg\u00e9rie<\/a>, l&rsquo;<a title=\"\u00c9gypte\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89gypte\">\u00c9gypte<\/a>,\u00a0<a title=\"Isra\u00ebl\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Isra%C3%ABl\">Isra\u00ebl<\/a>, le\u00a0<a title=\"Liban\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Liban\">Liban<\/a>, la\u00a0<a title=\"Libye\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Libye\">Libye<\/a>, le\u00a0<a title=\"Maroc\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Maroc\">Maroc<\/a>, la\u00a0<a title=\"Syrie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syrie\">Syrie<\/a>\u00a0et la\u00a0<a title=\"Tunisie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tunisie\">Tunisie<\/a>\u00a0font partie de l&rsquo;<a title=\"Union europ\u00e9enne de radio-t\u00e9l\u00e9vision\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Union_europ%C3%A9enne_de_radio-t%C3%A9l%C3%A9vision\">Union europ\u00e9enne de radio-t\u00e9l\u00e9vision<\/a>. Le Maroc a particip\u00e9 au\u00a0<a title=\"Concours Eurovision de la chanson\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Concours_Eurovision_de_la_chanson\">Concours Eurovision de la chanson<\/a>\u00a0en 1980 et\u00a0<a title=\"Isra\u00ebl\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Isra%C3%ABl\">Isra\u00ebl<\/a>\u00a0y participe depuis 1973. Ainsi, pour Pierre Beckouche, l\u2019Europe est d\u2019ores et d\u00e9j\u00e0 partie prenante d\u2019un vaste ensemble macro-r\u00e9gional, appel\u00e9 \u00ab\u00a0Eurom\u00e9diterran\u00e9e\u00a0\u00bb, qui va de la Russie au Maroc en passant par le\u00a0<a title=\"Moyen-Orient\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Moyen-Orient\">Moyen-Orient<\/a>\u00a0et qui est travers\u00e9 de flux \u00e9conomiques, culturels et migratoires plus intenses qu&rsquo;imagin\u00e9s<sup id=\"cite_ref-288\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-288\">263<\/a><\/sup>.<\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"Unit.C3.A9_europ.C3.A9enne\"><\/span><span id=\"Unit\u00e9_europ\u00e9enne\" class=\"mw-headline\">Unit\u00e9 europ\u00e9enne<\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\">De nombreuses visions d&rsquo;une Europe unie se sont affront\u00e9es au cours de l&rsquo;histoire du continent, jusqu&rsquo;\u00e0 l&rsquo;<a title=\"Union europ\u00e9enne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Union_europ%C3%A9enne\">Union Europ\u00e9enne<\/a>\u00a0actuelle.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;Europe n&rsquo;a jamais connu d&rsquo;unit\u00e9 politique parfaite. Certaines p\u00e9riodes d&rsquo;une dur\u00e9e variable ont certes \u00e9t\u00e9 marqu\u00e9es par la domination d&rsquo;une vaste partie du continent par un pouvoir unique, qui s&rsquo;est en g\u00e9n\u00e9ral impos\u00e9 par la force &#8211; ce fut ainsi le cas de l&rsquo;<a title=\"Rome antique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rome_antique\">Empire romain<\/a>, de l&rsquo;<a title=\"Charlemagne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charlemagne\">empire carolingien<\/a>, de l&rsquo;<a title=\"Napol\u00e9on Ier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Napol%C3%A9on_Ier\">empire napol\u00e9onien<\/a>\u00a0et du\u00a0<a title=\"Troisi\u00e8me Reich\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Troisi%C3%A8me_Reich\"><abbr class=\"abbr\" title=\"Troisi\u00e8me\">III<sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0Reich<\/a>. Certaines familles royales ont \u00e9galement, par le biais de relations dynastiques, gouvern\u00e9 un grand nombre de pays europ\u00e9ens, au premier rang desquelles la famille des\u00a0<a title=\"Maison de Habsbourg\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Maison_de_Habsbourg\">Habsbourg<\/a><sup id=\"cite_ref-289\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-289\">264<\/a><\/sup>. Mais on voit, tant h\u00e9t\u00e9roclite est cette liste de candidats \u00e0 l&rsquo;h\u00e9g\u00e9monie, que des projets d&rsquo;unification europ\u00e9enne concurrents et divergents se sont affront\u00e9s sans qu&rsquo;aucun ne parvienne vraiment \u00e0 s&rsquo;imposer.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><a title=\"Empire romain\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Empire_romain\">L&rsquo;Empire Romain<\/a>\u00a0est longtemps demeur\u00e9 dans la m\u00e9moire des Europ\u00e9ens comme symbole d&rsquo;une unit\u00e9 perdue. Apr\u00e8s sa chute en Occident en 476,\u00a0<a title=\"Th\u00e9odoric le Grand\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Th%C3%A9odoric_le_Grand\">Th\u00e9odoric<\/a>,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Justinien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Justinien\">Justinien<\/a>,\u00a0<a title=\"Charlemagne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charlemagne\">Charlemagne<\/a>\u00a0poursuivirent le r\u00eave de la r\u00e9surrection de l&rsquo;Empire. Au Moyen \u00c2ge, la\u00a0<a title=\"Gouvernement de l'\u00c9glise catholique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gouvernement_de_l%27%C3%89glise_catholique\">Papaut\u00e9<\/a>\u00a0parvint enfin \u00e0 s&rsquo;imposer aux yeux d&rsquo;une majorit\u00e9 de l&rsquo;Europe comme l&rsquo;h\u00e9riti\u00e8re l\u00e9gitime de Rome, et \u00e0 imposer au continent une forme d&rsquo;unit\u00e9, sous la forme de la\u00a0<a title=\"Chr\u00e9tient\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chr%C3%A9tient%C3%A9\">Chr\u00e9tient\u00e9 m\u00e9di\u00e9vale<\/a>\u00a0: certes, les Papes ne poss\u00e9daient qu&rsquo;un\u00a0<a title=\"Temporel et spirituel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Temporel_et_spirituel\">pouvoir temporel<\/a>\u00a0limit\u00e9 sur les princes et les rois, mais jouissaient d&rsquo;une autorit\u00e9 morale, religieuse et m\u00eame juridique puissante. Surtout, la Chr\u00e9tient\u00e9 se con\u00e7oit elle-m\u00eame comme une communaut\u00e9, mat\u00e9rialis\u00e9e positivement par l&rsquo;union dans les\u00a0<a title=\"Croisade\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Croisade\">croisades<\/a>\u00a0et n\u00e9gativement par la proc\u00e9dure de l\u2019<a title=\"Excommunication\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Excommunication\">excommunication<\/a>, avec des droits et des devoirs partag\u00e9s (par exemple le respect des tr\u00eaves et jours saints), et \u00e9tendue au gros du continent (\u00e0 l&rsquo;exception des terres\u00a0<a title=\"Christianisme orthodoxe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Christianisme_orthodoxe\">orthodoxes<\/a>)<sup id=\"cite_ref-290\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-290\">265<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La\u00a0<a title=\"Moyen \u00c2ge tardif\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Moyen_%C3%82ge_tardif\">crise de la Chr\u00e9tient\u00e9<\/a>, l&rsquo;affirmation des \u00c9tats proto-nationaux, l&rsquo;<a title=\"Grand Schisme d'Occident\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Grand_Schisme_d%27Occident\">affaiblissement de la Papaut\u00e9<\/a>, et surtout la\u00a0<a title=\"R\u00e9forme protestante\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9forme_protestante\">R\u00e9forme<\/a>\u00a0qui brise l&rsquo;unit\u00e9 de la Chr\u00e9tient\u00e9 font na\u00eetre la n\u00e9cessit\u00e9 de repenser ce qui fait l&rsquo;unit\u00e9 de l&rsquo;Europe. C&rsquo;est donc de la\u00a0<a title=\"Renaissance\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Renaissance\">Renaissance<\/a>\u00a0que l&rsquo;on peut dater la naissance de l&rsquo;id\u00e9e europ\u00e9enne moderne<sup id=\"cite_ref-:0_291-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-:0-291\">266<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xv<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, d\u00e9j\u00e0, des projets sont agit\u00e9s pour offrir paix et unit\u00e9 \u00e0 l&rsquo;Europe ravag\u00e9e par des guerres intestines (<a title=\"Guerre de Cent Ans\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guerre_de_Cent_Ans\">Guerre de cent ans<\/a>\u00a0<a title=\"Croisades contre les hussites\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Croisades_contre_les_hussites\">guerre hussite<\/a>, guerres civiles de l&rsquo;Espagne), d\u00e9peupl\u00e9e par la\u00a0<a title=\"Peste noire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Peste_noire\">grande peste<\/a>, d\u00e9sunie spirituellement par le\u00a0<a title=\"Grand Schisme d'Occident\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Grand_Schisme_d%27Occident\">Grand Schisme d&rsquo;Occident<\/a>\u00a0et les h\u00e9r\u00e9sies (<a title=\"John Wyclif\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/John_Wyclif\">Wyclifisme<\/a>,\u00a0<a title=\"Jan Hus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jan_Hus\">hussisme<\/a>, pour ne nommer que les principales), menac\u00e9e par l&rsquo;expansion de l&rsquo;<a title=\"Empire ottoman\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Empire_ottoman\">empire du Grand Turc<\/a>\u00a0avec la\u00a0<a title=\"Chute de Constantinople\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chute_de_Constantinople\">prise de Constantinople<\/a>. C&rsquo;est le cas, par exemple, du projet d&rsquo;union chr\u00e9tienne de\u00a0<a title=\"Georges de Boh\u00eame\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Georges_de_Boh%C3%AAme\">George de Podiebrad<\/a><sup id=\"cite_ref-292\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-292\">267<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les\u00a0<a title=\"Humanisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Humanisme\">Humanistes<\/a>\u00a0multiplieront les initiatives, aux\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xv<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0et\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"16\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xvi<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cles, pour cr\u00e9er une Europe pacifi\u00e9e et harmonieuse. Tandis que les\u00a0<a title=\"\u00c9vang\u00e9lisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vang%C3%A9lisme\">\u00e9vang\u00e9liques<\/a>\u00a0r\u00eavent d&rsquo;une Chr\u00e9tient\u00e9 r\u00e9nov\u00e9e, affranchie de la\u00a0<a title=\"Primaut\u00e9 pontificale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Primaut%C3%A9_pontificale\">tutelle de Rome<\/a>, des\u00a0<a title=\"Ir\u00e9nisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ir%C3%A9nisme\">ir\u00e9nistes<\/a>\u00a0cherchent \u00e0 r\u00e9aliser la concorde entre les princes, sous l&rsquo;\u00e9gide d&rsquo;une Raison m\u00e9diatrice et partag\u00e9e<sup id=\"cite_ref-Hale1995_293-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Hale1995-293\">268<\/a><\/sup>.\u00a0<a title=\"Stefan Zweig\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Stefan_Zweig\">Stefan Zweig<\/a>\u00a0loue en\u00a0<a title=\"\u00c9rasme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89rasme\">\u00c9rasme<\/a>\u00a0l&rsquo;\u00e9blouissante incarnation de l&rsquo;id\u00e9al europ\u00e9en des humanistes, lui qui institua un\u00a0<a title=\"N\u00e9olatin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/N%C3%A9olatin\">latin r\u00e9nov\u00e9<\/a>\u00a0comme langue de culture paneurop\u00e9enne, correspondant dans cette langue avec des intellectuels de tout le continent, et r\u00eava d&rsquo;une Europe r\u00e9alisant par le pouvoir d&rsquo;attraction de sa culture la concorde de l&rsquo;humanit\u00e9. Surtout, pour Zweig, \u00c9rasme fut celui qui proph\u00e9tisa que l&rsquo;union de l&rsquo;Europe ne se ferait pas par la guerre, mais par des moyens pacifiques<sup id=\"cite_ref-294\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-294\">269<\/a><\/sup>. On peut citer, parmi d&rsquo;autres illustres pr\u00e9curseurs,\u00a0<a title=\"Andr\u00e9s Laguna de Segovia\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andr%C3%A9s_Laguna_de_Segovia\">Andr\u00e9s Laguna de Segovia<\/a>, qui en 1543 se lamentait sur la pauvre Europe d\u00e9chir\u00e9e et exsangue.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">C&rsquo;est peu de dire, toutefois, que le r\u00eave humaniste ne devait pas imm\u00e9diatement se r\u00e9aliser. Certes, il exer\u00e7a une influence certaine, m\u00eame sur les \u00e9lites politiques, devenant un id\u00e9al volontiers invoqu\u00e9 par les princes\u00a0; ainsi lors de la signature en 1518 du\u00a0<a title=\"Trait\u00e9 de Londres (1518)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Trait%C3%A9_de_Londres_(1518)\">trait\u00e9 de Londres<\/a>, instaurant une \u00ab\u00a0Paix Perp\u00e9tuelle\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-Hale1995_293-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Hale1995-293\">268<\/a><\/sup>. Mais la paix de 1518 fut rompue d\u00e8s l&rsquo;ann\u00e9e suivante, et, dans le sillage de la\u00a0<a title=\"R\u00e9forme protestante\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9forme_protestante\">R\u00e9forme<\/a>, l&rsquo;Europe s&rsquo;enfon\u00e7a dans la spirale sanglante des\u00a0<a title=\"Guerres de Religion (Europe)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guerres_de_Religion_(Europe)\">guerres de religion<\/a>,\u00a0<a title=\"Guerres de Religion (France)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guerres_de_Religion_(France)\">en France<\/a>\u00a0et surtout en Allemagne, culminant dans le paroxysme de la\u00a0<a title=\"Guerre de Trente Ans\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guerre_de_Trente_Ans\">Guerre de Trente Ans<\/a>, qui embrasa le continent<sup id=\"cite_ref-:0_291-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-:0-291\">266<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La\u00a0<a title=\"Trait\u00e9s de Westphalie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Trait%C3%A9s_de_Westphalie\">Paix de Westphalie<\/a>\u00a0qui mit fin \u00e0 cette guerre ne fonda pas une Union de l&rsquo;Europe, mais au contraire officialisa une organisation de celle-ci fond\u00e9e sur l&rsquo;<a title=\"\u00c9quilibre des puissances en Europe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89quilibre_des_puissances_en_Europe\">\u00e9quilibre<\/a>\u00a0de puissances souveraines et r\u00e9guli\u00e8rement en guerre. Ce syst\u00e8me qui r\u00e9gulait mais approfondissait la division europ\u00e9enne devait persister, perfectionn\u00e9 au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"18\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xviii<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle par l&rsquo;instauration de congr\u00e8s r\u00e9guliers<sup id=\"cite_ref-295\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-295\">270<\/a><\/sup>, et\u00a0<a title=\"Congr\u00e8s de Vienne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Congr%C3%A8s_de_Vienne\">renouvel\u00e9<\/a>\u00a0en 1815, jusqu&rsquo;\u00e0 la Premi\u00e8re Guerre mondiale.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Toutefois, cela n&#8217;emp\u00eacha pas que fleurissent, port\u00e9s par des visionnaires, des projets d&rsquo;union de l&rsquo;Europe. Pour ne citer que des Fran\u00e7ais,\u00a0<a title=\"Maximilien de B\u00e9thune (duc de Sully)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Maximilien_de_B%C3%A9thune_(duc_de_Sully)\">Sully<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Jean-Jacques Rousseau\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Jacques_Rousseau\">Rousseau<\/a>\u00a0y ont r\u00eav\u00e9\u00a0; en 1712, l&rsquo;<a title=\"Charles-Ir\u00e9n\u00e9e Castel de Saint-Pierre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles-Ir%C3%A9n%C3%A9e_Castel_de_Saint-Pierre\">abb\u00e9 Castel de Saint-Pierre<\/a>\u00a0rend public son\u00a0<i>Projet pour rendre la paix perp\u00e9tuelle en Europe<\/i>, et re\u00e7oit le soutien du philosophe\u00a0<a title=\"Gottfried Wilhelm Leibniz\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gottfried_Wilhelm_Leibniz\">Leibniz<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le r\u00eave europ\u00e9en reprend de la vigueur au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"19\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xix<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, apr\u00e8s la boucherie des\u00a0<a title=\"Chronologie de la R\u00e9volution fran\u00e7aise et du Premier Empire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chronologie_de_la_R%C3%A9volution_fran%C3%A7aise_et_du_Premier_Empire\">guerres de la R\u00e9volution et de l&rsquo;Empire<\/a>. Dans une Europe domin\u00e9e par la\u00a0<a title=\"Sainte-Alliance\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sainte-Alliance\">Sainte-Alliance<\/a>, o\u00f9 triomphent tout ce que le Vieux Continent compte de r\u00e9actionnaires, il est dot\u00e9 d&rsquo;un nouveau contenu, social et humanitaire. Avant le\u00a0<a title=\"Printemps des peuples\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Printemps_des_peuples\">Printemps des peuples<\/a>\u00a0en 1848, les r\u00e9publicains, d\u00e9mocrates et socialistes de toute l&rsquo;Europe esp\u00e8rent qu&rsquo;une r\u00e9volution ouvrirait la voie, conjointement, \u00e0 une union pacifique du continent et \u00e0 une r\u00e9forme de ses soci\u00e9t\u00e9s dans un sens d\u00e9mocratique et \u00e9galitaire<sup id=\"cite_ref-296\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-296\">271<\/a><\/sup>.\u00a0<a title=\"Victor Hugo\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Victor_Hugo\">Victor Hugo<\/a>\u00a0a r\u00eav\u00e9 qu&rsquo;un jour existeraient les \u00ab\u00a0<a title=\"\u00c9tats-Unis d'Europe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tats-Unis_d%27Europe\">\u00c9tats-Unis d&rsquo;Europe<\/a>\u00a0\u00bb}, pendants des\u00a0<a title=\"\u00c9tats-Unis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tats-Unis\">\u00c9tats-Unis d&rsquo;Am\u00e9rique<\/a>, utopie humanitaire et pr\u00e9lude \u00e0 l&rsquo;unit\u00e9 de toute l&rsquo;humanit\u00e9. Son discours prononc\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1849-08-21\" data-sort-value=\"1849-08-21\">21 ao\u00fbt 1849<\/time>, \u00e0 l&rsquo;occasion de l&rsquo;ouverture du Congr\u00e8s de la Paix \u00e0\u00a0<a title=\"Paris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paris\">Paris<\/a>, est rest\u00e9 c\u00e9l\u00e8bre. Il y \u00e9voque une Europe enfin pacifi\u00e9e, unie sous un m\u00eame gouvernement. La suite de l&rsquo;Histoire prouva qu&rsquo;il s&rsquo;agissait d&rsquo;une vision proph\u00e9tique en avance sur son temps, avec la\u00a0<a title=\"Guerre franco-allemande de 1870\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guerre_franco-allemande_de_1870\">guerre<\/a>\u00a0de 1870 et les deux guerres mondiales.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Mais surtout, la \u00ab\u00a0mystique europ\u00e9enne\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-mystique_europ\u00e9enne_297-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-mystique_europ%C3%A9enne-297\">272<\/a><\/sup>\u00a0fut vivement r\u00e9activ\u00e9e apr\u00e8s la Premi\u00e8re Guerre mondiale qui se chargea de d\u00e9montrer, si besoin \u00e9tait, \u00e0 un grand nombre d&rsquo;intellectuels \u00e0 quel point la guerre \u00e9tait absurde. Seule une Europe unie pouvait \u00e9viter le retour de l&rsquo;horreur. Conscient du d\u00e9clin de celle-ci face \u00e0 l&rsquo;Am\u00e9rique (<a title=\"Albert Demangeon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Albert_Demangeon\">Albert Demangeon<\/a>\u00a0&#8211; 1920), ils cherchent la voie la plus s\u00fbre pour unifier le continent.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;<a title=\"Culture de la Gr\u00e8ce\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Culture_de_la_Gr%C3%A8ce\">h\u00e9ritage culturel grec<\/a>, le\u00a0<a title=\"Droit romain\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Droit_romain\">droit romain<\/a>\u00a0et l&rsquo;<a title=\"Occident chr\u00e9tien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Occident_chr%C3%A9tien\">unit\u00e9 chr\u00e9tienne<\/a>\u00a0sont con\u00e7ues par\u00a0<a title=\"Paul Val\u00e9ry\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paul_Val%C3%A9ry\">Paul Val\u00e9ry<\/a><sup id=\"cite_ref-Paul_Val\u00e9ry_et_l_298-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Paul_Val%C3%A9ry_et_l-298\">273<\/a><\/sup>\u00a0comme les trois piliers de l&rsquo;Europe, lors d&rsquo;une conf\u00e9rence donn\u00e9e \u00e0 l&rsquo;universit\u00e9 de Zurich le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1922-11-15\" data-sort-value=\"1922-11-15\">15 novembre 1922<\/time>. En 1923, le comte\u00a0<a title=\"Richard Coudenhove-Kalergi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Richard_Coudenhove-Kalergi\">Richard Coudenhove-Kalergi<\/a>\u00a0publie\u00a0<i>Paneuropa<\/i>, ouvrage dans lequel il d\u00e9veloppe sa vision d&rsquo;une Europe forte de 300\u00a0millions d&rsquo;individus, dont il exclut la Russie et la Grande-Bretagne, l&rsquo;une consid\u00e9r\u00e9e comme \u00ab\u00a0asiatique\u00a0\u00bb et l&rsquo;autre plus pr\u00e9occup\u00e9e de toute mani\u00e8re par son Empire plan\u00e9taire (vision partag\u00e9e alors par les Britanniques eux-m\u00eames). C&rsquo;est une vision qui s&rsquo;appuie sur une analyse g\u00e9opolitique d&rsquo;un monde divis\u00e9 en grands blocs antagonistes. Il rencontre un tel \u00e9cho dans le monde intellectuel qu&rsquo;il peut r\u00e9unir \u00e0 Vienne en 1926 un congr\u00e8s avec plus de 2\u00a0000\u00a0d\u00e9l\u00e9gu\u00e9s venus de 24\u00a0nations diff\u00e9rentes (l&rsquo;un des premiers adh\u00e9rents \u00e0 son mouvement est le jeune maire de\u00a0<a title=\"Cologne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cologne\">Cologne<\/a>,\u00a0<a title=\"Konrad Adenauer\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Konrad_Adenauer\">Konrad Adenauer<\/a>). Il trouve aussi le soutien de\u00a0<a title=\"Louis Loucheur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_Loucheur\">Louis Loucheur<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Aristide Briand\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aristide_Briand\">Aristide Briand<\/a>\u00a0(qui sera d&rsquo;ailleurs nomm\u00e9 pr\u00e9sident d&rsquo;honneur du mouvement), mais dans l&rsquo;ensemble les politiques ne le suivent pas et on le soup\u00e7onne parfois de travailler pour l&rsquo;Allemagne. Quoi qu&rsquo;il en soit le mouvement\u00a0<a title=\"Union paneurop\u00e9enne internationale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Union_paneurop%C3%A9enne_internationale\">Pan-Europe<\/a>\u00a0est fond\u00e9 et survit jusqu&rsquo;\u00e0 nos jours (un membre de la famille des\u00a0<a title=\"Maison de Habsbourg\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Maison_de_Habsbourg\">Habsbourg<\/a>\u00a0en est le pr\u00e9sident). Le m\u00eame\u00a0<a title=\"Aristide Briand\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aristide_Briand\">Aristide Briand<\/a>, alors\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Pr\u00e9sident du Conseil (France)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pr%C3%A9sident_du_Conseil_(France)\">pr\u00e9sident du Conseil<\/a>, pourra s&rsquo;appuyer sur ce mouvement pour appeler \u00e0 la cr\u00e9ation d&rsquo;une \u00ab\u00a0sorte de lien f\u00e9d\u00e9ral\u00a0\u00bb devant l&rsquo;assembl\u00e9e de la\u00a0<a title=\"Soci\u00e9t\u00e9 des Nations\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Soci%C3%A9t%C3%A9_des_Nations\">Soci\u00e9t\u00e9 des Nations<\/a>\u00a0(SDN) en 1929<sup id=\"cite_ref-Du_R\u00e9au2001_299-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Du_R%C3%A9au2001-299\">274<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1930-05-01\" data-sort-value=\"1930-05-01\"><abbr class=\"abbr\" title=\"premier\">1<sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0mai 1930<\/time>, en accord avec les instances dirigeantes de la\u00a0<a title=\"Soci\u00e9t\u00e9 des Nations\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Soci%C3%A9t%C3%A9_des_Nations\">SDN<\/a>, il remet aux autres gouvernements europ\u00e9ens un m\u00e9morandum sur \u00ab\u00a0l&rsquo;organisation d&rsquo;un r\u00e9gime d&rsquo;Union f\u00e9d\u00e9rale europ\u00e9enne\u00a0\u00bb. Il essuie un refus poli\u00a0: c&rsquo;est un \u00e9chec<sup id=\"cite_ref-Aristide_Briand_et_le_projet_d_300-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Aristide_Briand_et_le_projet_d-300\">275<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La crise et la mont\u00e9e en puissance des\u00a0<a title=\"Totalitarisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Totalitarisme\">totalitarismes<\/a>\u00a0\u00e9touffent progressivement tout espoir de\u00a0<a title=\"Int\u00e9gration europ\u00e9enne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Int%C3%A9gration_europ%C3%A9enne\">construction europ\u00e9enne<\/a>. L&rsquo;<a title=\"Troisi\u00e8me Reich\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Troisi%C3%A8me_Reich\">Allemagne nazie<\/a>\u00a0con\u00e7oit l&rsquo;Europe selon une vision\u00a0<a title=\"Pangermanisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pangermanisme\">pangermaniste<\/a>, raciste et centr\u00e9e autour d&rsquo;une\u00a0<a title=\"Reich allemand\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Reich_allemand\">grande Allemagne<\/a>. L&rsquo;Europe n&rsquo;est plus qu&rsquo;un r\u00e9servoir de mati\u00e8res premi\u00e8res et de main-d&rsquo;\u0153uvre, destin\u00e9e \u00e0 nourrir la\u00a0<a title=\"Complexe militaro-industriel allemand\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Complexe_militaro-industriel_allemand#Au_sein_de_l'appareil_nazi\">machine de guerre nazie<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Mais la\u00a0<a title=\"R\u00e9sistance dans l'Europe occup\u00e9e par les nazis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9sistance_dans_l%27Europe_occup%C3%A9e_par_les_nazis\">r\u00e9sistance<\/a>\u00a0pense aussi l&rsquo;Europe, et tandis qu&rsquo;elle m\u00e8ne le combat int\u00e9rieur partout en Europe contre le fascisme et le nazisme, ses membres les plus \u00e9minents se r\u00e9unissent afin de dessiner les contours d&rsquo;une Europe post-Seconde Guerre mondiale<sup id=\"cite_ref-301\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-301\">276<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"thumb tleft\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"thumbinner\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:European_Parliament_Strasbourg_Hemicycle_-_Diliff.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/2c\/European_Parliament_Strasbourg_Hemicycle_-_Diliff.jpg\/220px-European_Parliament_Strasbourg_Hemicycle_-_Diliff.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/2c\/European_Parliament_Strasbourg_Hemicycle_-_Diliff.jpg\/330px-European_Parliament_Strasbourg_Hemicycle_-_Diliff.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/2c\/European_Parliament_Strasbourg_Hemicycle_-_Diliff.jpg\/440px-European_Parliament_Strasbourg_Hemicycle_-_Diliff.jpg 2x\" alt=\"Photo de l'h\u00e9micycle du b\u00e2timent Louise-Weiss du Parlement europ\u00e9en \u00e0 Strasbourg.\" width=\"220\" height=\"124\" data-file-width=\"6000\" data-file-height=\"3389\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\">\n<div class=\"magnify\">\u00a0<\/div>\n<p>H\u00e9micycle du\u00a0<a title=\"B\u00e2timent Louise-Weiss\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/B%C3%A2timent_Louise-Weiss\">b\u00e2timent Louise-Weiss<\/a>\u00a0du\u00a0<a title=\"Parlement europ\u00e9en\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Parlement_europ%C3%A9en\">Parlement europ\u00e9en<\/a>\u00a0\u00e0\u00a0<a title=\"Strasbourg\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Strasbourg\">Strasbourg<\/a>, lors d&rsquo;une s\u00e9ance pl\u00e9ni\u00e8re en 2014.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Apr\u00e8s la guerre\u00a0<a title=\"Winston Churchill\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Winston_Churchill\">Churchill<\/a>\u00a0appelle \u00e0 son tour de ses v\u0153ux \u00e0 l&rsquo;unit\u00e9 europ\u00e9enne et cr\u00e9e un mouvement qui fusionne tr\u00e8s peu de temps apr\u00e8s avec celui de\u00a0<a title=\"Richard Coudenhove-Kalergi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Richard_Coudenhove-Kalergi\">Richard Coudenhove-Kalergi<\/a>. Devant ce qui est per\u00e7u comme le danger\u00a0<a title=\"Union des r\u00e9publiques socialistes sovi\u00e9tiques\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Union_des_r%C3%A9publiques_socialistes_sovi%C3%A9tiques\">sovi\u00e9tique<\/a>, les\u00a0<a title=\"\u00c9tats-Unis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tats-Unis\">\u00c9tats-Unis<\/a>\u00a0lancent un vaste programme de reconstruction de l&rsquo;Europe avec le\u00a0<a title=\"Plan Marshall\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Plan_Marshall\">plan Marshall<\/a>. Celui-ci conditionne la formation d&rsquo;une Europe financi\u00e8re appuy\u00e9e sur des politiques mon\u00e9taires concert\u00e9es (cr\u00e9ation de l&rsquo;<a title=\"Organisation europ\u00e9enne de coop\u00e9ration \u00e9conomique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Organisation_europ%C3%A9enne_de_coop%C3%A9ration_%C3%A9conomique\">OECE<\/a>\u00a0&#8211; Organisation Europ\u00e9enne de Coop\u00e9ration \u00c9conomique). Il faut d\u00e9sormais attendre la\u00a0<a title=\"D\u00e9claration du 9 mai 1950\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/D%C3%A9claration_du_9_mai_1950\">d\u00e9claration Schuman<\/a>\u00a0du\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1950-05-09\" data-sort-value=\"1950-05-09\">9 mai 1950<\/time>\u00a0pour assister \u00e0 la relance du vieux projet d&rsquo;union europ\u00e9enne, cette fois lanc\u00e9e par \u00e9tape, en commen\u00e7ant par l&rsquo;un des secteurs \u00e9conomiques phares pour les Fran\u00e7ais comme pour les Allemands, l&rsquo;industrie de la houille et de la sid\u00e9rurgie. En pla\u00e7ant ces productions sous la houlette d&rsquo;une\u00a0<a title=\"Haute Autorit\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Haute_Autorit%C3%A9\">Haute Autorit\u00e9<\/a>, c&rsquo;est le consentement prudent mais d\u00e9finitif d&rsquo;un abandon de souverainet\u00e9 qui transpara\u00eet. La\u00a0<a title=\"Communaut\u00e9 europ\u00e9enne du charbon et de l'acier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Communaut%C3%A9_europ%C3%A9enne_du_charbon_et_de_l%27acier\">CECA<\/a>\u00a0(Communaut\u00e9 Europ\u00e9enne du Charbon et de l&rsquo;Acier) n\u00e9e le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1951-04-01\" data-sort-value=\"1951-04-01\"><abbr class=\"abbr\" title=\"premier\">1<sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0avril 1951<\/time>\u00a0par la signature du\u00a0<a title=\"Trait\u00e9 instituant la Communaut\u00e9 europ\u00e9enne du charbon et de l'acier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Trait%C3%A9_instituant_la_Communaut%C3%A9_europ%C3%A9enne_du_charbon_et_de_l%27acier\">Trait\u00e9 de Paris<\/a>, elle r\u00e9unit six \u00c9tats europ\u00e9ens\u00a0: le\u00a0<a title=\"Luxembourg\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Luxembourg\">Luxembourg<\/a>, la\u00a0<a title=\"Belgique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Belgique\">Belgique<\/a>, les\u00a0<a title=\"Pays-Bas\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pays-Bas\">Pays-Bas<\/a>, l&rsquo;<a title=\"Italie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Italie\">Italie<\/a>, la\u00a0<a title=\"Allemagne de l'Ouest\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Allemagne_de_l%27Ouest\">RFA<\/a>\u00a0et la\u00a0<a title=\"France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/France\">France<\/a>. L&rsquo;Europe est en marche<sup id=\"cite_ref-302\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-302\">277<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span class=\"need_ref\" title=\"Ce passage n\u00e9cessite une r\u00e9f\u00e9rence.\">Ainsi, depuis la seconde moiti\u00e9 du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"20\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xx<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, un mouvement d&rsquo;union politique est en construction, avec pour particularit\u00e9 une mise en place pacifique et d\u00e9mocratique (m\u00eame si on l&rsquo;accuse souvent de s&rsquo;\u00eatre faite \u00e0 l&rsquo;insu des peuples). La forme actuelle de ce nouveau pouvoir qu&rsquo;est l&rsquo;<a title=\"Union europ\u00e9enne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Union_europ%C3%A9enne\">Union europ\u00e9enne<\/a>\u00a0n&rsquo;est cependant pas encore enti\u00e8rement arr\u00eat\u00e9e. Il est encore laiss\u00e9 une grande libert\u00e9 politique aux pays membres, de plus en plus nombreux. L&rsquo;Union europ\u00e9enne comprend maintenant 27\u00a0\u00c9tats membres, dont 19 faisant partie de la\u00a0<a title=\"Zone euro\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Zone_euro\">zone euro<\/a>, zone de souverainet\u00e9 mon\u00e9taire commune. Avec l&rsquo;Asie, l\u2019Europe est le continent comptant le plus de monarchies (une monarchie pour trois r\u00e9publiques)\u00a0; les monarchies europ\u00e9ennes sont toutes de type parlementaire, les souverains n&rsquo;ayant le plus souvent qu&rsquo;un r\u00f4le symbolique ou un r\u00f4le politique non d\u00e9terminant\u00a0: ce sont les premiers ministres ou chefs de gouvernement, issus d&rsquo;une majorit\u00e9 parlementaire, qui sont investis du v\u00e9ritable pouvoir politique<\/span><sup class=\"need_ref_tag\"><a title=\"Aide:R\u00e9f\u00e9rence n\u00e9cessaire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aide:R%C3%A9f%C3%A9rence_n%C3%A9cessaire\">[r\u00e9f.\u00a0n\u00e9cessaire]<\/a><\/sup>.<\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"Organisations_supranationales\" class=\"mw-headline\">Organisations supranationales<\/span><\/h3>\n<div class=\"thumb tright\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"thumbinner\">\n<div class=\"noresize\">\n<map name=\"ImageMap_2be74cdc9bd80619\">\n<area title=\"Association europ\u00e9enne de libre-\u00e9change (AELE)\" alt=\"Association europ\u00e9enne de libre-\u00e9change (AELE)\" coords=\"8,484,118,547\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Association_europ%C3%A9enne_de_libre-%C3%A9change\" \/>\n<area title=\"Euro\u00efsation par accord avec l'UE\" alt=\"Euro\u00efsation par accord avec l'UE\" coords=\"614,534,798,571\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Euro%C3%AFsation\" \/>\n<area title=\"Espace Schengen\" alt=\"Espace Schengen\" coords=\"181,438,273,477\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Espace_Schengen\" \/>\n<area title=\"Espace \u00e9conomique europ\u00e9en\" alt=\"Espace \u00e9conomique europ\u00e9en\" coords=\"170,192,260,258\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Espace_%C3%A9conomique_europ%C3%A9en\" \/>\n<area title=\"Accord de libre-\u00e9change centre-europ\u00e9en (ALECE)\" alt=\"Accord de libre-\u00e9change centre-europ\u00e9en (ALECE)\" coords=\"25,7,145,85\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Accord_de_libre-%C3%A9change_centre-europ%C3%A9en\" \/>\n<area title=\"Conseil de l'Europe\" alt=\"Conseil de l'Europe\" coords=\"345,36,540,70\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Conseil_de_l%27Europe\" \/>\n<area title=\"Union europ\u00e9enne\" alt=\"Union europ\u00e9enne\" coords=\"336,152,478,177\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Union_europ%C3%A9enne\" \/>\n<area title=\"Zone euro\" alt=\"Zone euro\" coords=\"283,215,383,240\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Zone_euro\" \/>\n<area title=\"Union douani\u00e8re de l'Union europ\u00e9enne\" alt=\"Union douani\u00e8re de l'Union europ\u00e9enne\" coords=\"625,190,755,262\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Union_douani%C3%A8re_de_l%27Union_europ%C3%A9enne\" \/>\n<area title=\"Union \u00e9conomique eurasiatique\" alt=\"Union \u00e9conomique eurasiatique\" coords=\"500,0,800,25\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Union_%C3%A9conomique_eurasiatique\" \/>\n<area title=\"Union de la Russie et de la Bi\u00e9lorussie\" alt=\"Union de la Russie et de la Bi\u00e9lorussie\" coords=\"689,115,800,180\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Union_de_la_Russie_et_de_la_Bi%C3%A9lorussie\" \/>\n<area title=\"Suisse\" alt=\"Suisse\" coords=\"67,371,110,410\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Suisse\" \/>\n<area title=\"Islande\" alt=\"Islande\" coords=\"114,320,158,350\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Islande\" \/>\n<area title=\"Liechtenstein\" alt=\"Liechtenstein\" coords=\"128,356,172,385\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Liechtenstein\" \/>\n<area title=\"Norv\u00e8ge\" alt=\"Norv\u00e8ge\" coords=\"142,394,187,423\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Norv%C3%A8ge\" \/>\n<area title=\"Kosovo\" alt=\"Kosovo\" coords=\"25,101,65,134\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Kosovo\" \/>\n<area title=\"Albanie\" alt=\"Albanie\" coords=\"84,120,128,156\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Albanie\" \/>\n<area title=\"Bosnie-et-Herz\u00e9govine\" alt=\"Bosnie-et-Herz\u00e9govine\" coords=\"129,89,171,119\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bosnie-Herz%C3%A9govine\" \/>\n<area title=\"Mac\u00e9doine du Nord\" alt=\"Mac\u00e9doine du Nord\" coords=\"132,156,171,190\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mac%C3%A9doine_du_Nord\" \/>\n<area title=\"Mont\u00e9n\u00e9gro\" alt=\"Mont\u00e9n\u00e9gro\" coords=\"132,124,171,153\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mont%C3%A9n%C3%A9gro\" \/>\n<area title=\"Serbie\" alt=\"Serbie\" coords=\"85,158,126,191\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Serbie\" \/>\n<area title=\"Moldavie\" alt=\"Moldavie\" coords=\"195,70,237,104\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Moldavie\" \/>\n<area title=\"Organisation pour la d\u00e9mocratie et le d\u00e9veloppement\" alt=\"Organisation pour la d\u00e9mocratie et le d\u00e9veloppement\" coords=\"245,42,310,60\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Organisation_pour_la_d%C3%A9mocratie_et_le_d%C3%A9veloppement\" \/>\n<area title=\"Ukraine\" alt=\"Ukraine\" coords=\"250,61,297,98\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ukraine\" \/>\n<area title=\"G\u00e9orgie\" alt=\"G\u00e9orgie\" coords=\"308,72,350,107\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%A9orgie_(pays)\" \/>\n<area title=\"Azerba\u00efdjan\" alt=\"Azerba\u00efdjan\" coords=\"250,99,297,134\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Azerba%C3%AFdjan\" \/>\n<area title=\"Kazakhstan\" alt=\"Kazakhstan\" coords=\"695,46,735,71\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Kazakhstan\" \/>\n<area title=\"Bi\u00e9lorussie\" alt=\"Bi\u00e9lorussie\" coords=\"640,36,680,61\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bi%C3%A9lorussie\" \/>\n<area title=\"Russie\" alt=\"Russie\" coords=\"611,76,651,101\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Russie\" \/>\n<area title=\"Arm\u00e9nie\" alt=\"Arm\u00e9nie\" coords=\"553,57,593,82\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Arm%C3%A9nie\" \/>\n<area title=\"Vatican\" alt=\"Vatican\" coords=\"711,470,754,501\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vatican\" \/>\n<area title=\"Saint-Marin\" alt=\"Saint-Marin\" coords=\"680,363,722,397\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint-Marin\" \/>\n<area title=\"Monaco\" alt=\"Monaco\" coords=\"678,398,723,431\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Monaco\" \/>\n<area title=\"Andorre\" alt=\"Andorre\" coords=\"680,327,722,360\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andorre\" \/>\n<area title=\"Turquie\" alt=\"Turquie\" coords=\"683,272,723,297\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Turquie\" \/>\n<area title=\"Croatie\" alt=\"Croatie\" coords=\"549,161,592,200\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Croatie\" \/>\n<area title=\"Bulgarie\" alt=\"Bulgarie\" coords=\"487,188,530,223\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bulgarie\" \/>\n<area title=\"Royaume-Uni de Grande-Bretagne et d'Irlande du Nord\" alt=\"Royaume-Uni de Grande-Bretagne et d'Irlande du Nord\" coords=\"44,230,88,267\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Royaume-Uni\" \/>\n<area title=\"Roumanie\" alt=\"Roumanie\" coords=\"528,224,569,258\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Roumanie\" \/>\n<area title=\"Tch\u00e9quie\" alt=\"Tch\u00e9quie\" coords=\"518,313,561,350\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tch%C3%A9quie\" \/>\n<area title=\"Danemark\" alt=\"Danemark\" coords=\"533,351,575,387\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Danemark\" \/>\n<area title=\"Hongrie\" alt=\"Hongrie\" coords=\"515,389,557,424\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hongrie\" \/>\n<area title=\"Lituanie\" alt=\"Lituanie\" coords=\"400,386,440,411\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lituanie\" \/>\n<area title=\"Pologne\" alt=\"Pologne\" coords=\"439,440,479,465\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pologne\" \/>\n<area title=\"Su\u00e8de\" alt=\"Su\u00e8de\" coords=\"383,448,423,473\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Su%C3%A8de\" \/>\n<area title=\"Chypre\" alt=\"Chypre\" coords=\"382,192,423,225\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chypre_(pays)\" \/>\n<area title=\"Irlande\" alt=\"Irlande\" coords=\"429,214,472,250\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Irlande_(pays)\" \/>\n<area title=\"Autriche\" alt=\"Autriche\" coords=\"275,249,319,285\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Autriche\" \/>\n<area title=\"Belgique\" alt=\"Belgique\" coords=\"324,248,367,284\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Belgique\" \/>\n<area title=\"Estonie\" alt=\"Estonie\" coords=\"370,255,417,290\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Estonie\" \/>\n<area title=\"Finlande\" alt=\"Finlande\" coords=\"424,261,466,294\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Finlande\" \/>\n<area title=\"France\" alt=\"France\" coords=\"265,286,310,320\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/France\" \/>\n<area title=\"Allemagne\" alt=\"Allemagne\" coords=\"316,285,359,319\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Allemagne\" \/>\n<area title=\"Gr\u00e8ce\" alt=\"Gr\u00e8ce\" coords=\"373,291,418,327\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gr%C3%A8ce\" \/>\n<area title=\"Italie\" alt=\"Italie\" coords=\"467,293,512,330\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Italie\" \/>\n<area title=\"Luxembourg\" alt=\"Luxembourg\" coords=\"326,320,371,355\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Luxembourg\" \/>\n<area title=\"Lettonie\" alt=\"Lettonie\" coords=\"267,321,313,355\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lettonie\" \/>\n<area title=\"Malte\" alt=\"Malte\" coords=\"388,343,428,368\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Malte\" \/>\n<area title=\"Pays-Bas\" alt=\"Pays-Bas\" coords=\"421,304,461,329\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pays-Bas\" \/>\n<area title=\"Portugal\" alt=\"Portugal\" coords=\"282,356,330,393\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Portugal\" \/>\n<area title=\"Slovaquie\" alt=\"Slovaquie\" coords=\"336,356,382,392\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Slovaquie\" \/>\n<area title=\"Slov\u00e9nie\" alt=\"Slov\u00e9nie\" coords=\"344,393,388,429\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Slov%C3%A9nie\" \/>\n<area title=\"Espagne\" alt=\"Espagne\" coords=\"447,333,490,367\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Espagne\" \/>\n<area title=\"Kirghizistan\" alt=\"Kirghizistan\" coords=\"747,61,787,86\" shape=\"rect\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Kirghizistan\" \/>\n <\/map>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b7\/Supranational_European_Bodies-fr.svg\/800px-Supranational_European_Bodies-fr.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b7\/Supranational_European_Bodies-fr.svg\/1200px-Supranational_European_Bodies-fr.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b7\/Supranational_European_Bodies-fr.svg\/1600px-Supranational_European_Bodies-fr.svg.png 2x\" alt=\"\" usemap=\"#ImageMap_2be74cdc9bd80619\" width=\"800\" height=\"575\" data-file-width=\"800\" data-file-height=\"575\" \/><\/p>\n<\/div>\n<div class=\"thumbcaption\">\n<div class=\"magnify\">\u00a0<\/div>\n<p><a title=\"Diagrammes d'Euler, de Venn et de Carroll\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Diagrammes_d%27Euler,_de_Venn_et_de_Carroll#Diagrammes_d'Euler\">Diagramme<\/a>\u00a0cliquable montrant les relations entre divers accords et organisations multinationaux europ\u00e9ens.<span class=\"plainlinks\">\u00a0<span class=\"noprint plainlinksneverexpand nowrap tnavbar\"><a title=\"Mod\u00e8le:Organisations internationales et supranationale europ\u00e9ennes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mod%C3%A8le:Organisations_internationales_et_supranationale_europ%C3%A9ennes\"><abbr class=\"abbr\" title=\"Voir ce mod\u00e8le.\">v<\/abbr><\/a>\u00a0\u00b7\u00a0<a title=\"Discussion mod\u00e8le:Organisations internationales et supranationale europ\u00e9ennes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Discussion_mod%C3%A8le:Organisations_internationales_et_supranationale_europ%C3%A9ennes\"><abbr class=\"abbr\" title=\"Discussion sur ce mod\u00e8le.\">d<\/abbr><\/a>\u00a0\u00b7\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Mod%C3%A8le:Organisations_internationales_et_supranationale_europ%C3%A9ennes&amp;action=edit\"><abbr class=\"abbr\" title=\"Modifier ce mod\u00e8le. Merci de pr\u00e9visualiser avant de sauvegarder.\">m<\/abbr><\/a><\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><b>UE<\/b>\u00a0:\u00a0<a title=\"Union europ\u00e9enne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Union_europ%C3%A9enne\">Union europ\u00e9enne<\/a>\u00a0(27\u00a0membres)\u00a0:<\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u2192 Pays membres de la\u00a0<a title=\"Zone euro\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Zone_euro\">zone euro<\/a>\u00a0(19\u00a0membres)\u00a0:<\/p>\n<div class=\"colonnes\" style=\"text-align: justify;\">\n<ul>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Allemagne\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de l'Allemagne\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Germany.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/ba\/Flag_of_Germany.svg\/20px-Flag_of_Germany.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/ba\/Flag_of_Germany.svg\/30px-Flag_of_Germany.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/ba\/Flag_of_Germany.svg\/40px-Flag_of_Germany.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de l'Allemagne\" width=\"20\" height=\"12\" data-file-width=\"1000\" data-file-height=\"600\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Allemagne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Allemagne\">Allemagne<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Autriche\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de l'Autriche\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Austria.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/41\/Flag_of_Austria.svg\/20px-Flag_of_Austria.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/41\/Flag_of_Austria.svg\/30px-Flag_of_Austria.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/41\/Flag_of_Austria.svg\/40px-Flag_of_Austria.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de l'Autriche\" width=\"20\" height=\"13\" data-file-width=\"900\" data-file-height=\"600\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Autriche\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Autriche\">Autriche<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Belgique\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de la Belgique\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Belgium_(civil).svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/92\/Flag_of_Belgium_%28civil%29.svg\/20px-Flag_of_Belgium_%28civil%29.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/92\/Flag_of_Belgium_%28civil%29.svg\/30px-Flag_of_Belgium_%28civil%29.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/92\/Flag_of_Belgium_%28civil%29.svg\/40px-Flag_of_Belgium_%28civil%29.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de la Belgique\" width=\"20\" height=\"13\" data-file-width=\"900\" data-file-height=\"600\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Belgique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Belgique\">Belgique<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Chypre\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de Chypre\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Cyprus.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d4\/Flag_of_Cyprus.svg\/20px-Flag_of_Cyprus.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d4\/Flag_of_Cyprus.svg\/30px-Flag_of_Cyprus.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d4\/Flag_of_Cyprus.svg\/40px-Flag_of_Cyprus.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de Chypre\" width=\"20\" height=\"13\" data-file-width=\"900\" data-file-height=\"600\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Chypre (pays)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chypre_(pays)\">Chypre<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Espagne\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de l'Espagne\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Spain.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/9a\/Flag_of_Spain.svg\/20px-Flag_of_Spain.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/9a\/Flag_of_Spain.svg\/30px-Flag_of_Spain.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/9a\/Flag_of_Spain.svg\/40px-Flag_of_Spain.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de l'Espagne\" width=\"20\" height=\"13\" data-file-width=\"750\" data-file-height=\"500\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Espagne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Espagne\">Espagne<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Estonie\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de l'Estonie\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Estonia.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8f\/Flag_of_Estonia.svg\/20px-Flag_of_Estonia.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8f\/Flag_of_Estonia.svg\/30px-Flag_of_Estonia.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8f\/Flag_of_Estonia.svg\/40px-Flag_of_Estonia.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de l'Estonie\" width=\"20\" height=\"13\" data-file-width=\"990\" data-file-height=\"630\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Estonie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Estonie\">Estonie<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Finlande\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de la Finlande\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Finland.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Flag_of_Finland.svg\/20px-Flag_of_Finland.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Flag_of_Finland.svg\/30px-Flag_of_Finland.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Flag_of_Finland.svg\/40px-Flag_of_Finland.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de la Finlande\" width=\"20\" height=\"12\" data-file-width=\"1800\" data-file-height=\"1100\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Finlande\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Finlande\">Finlande<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"France\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de la France\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_France.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c3\/Flag_of_France.svg\/20px-Flag_of_France.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c3\/Flag_of_France.svg\/30px-Flag_of_France.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c3\/Flag_of_France.svg\/40px-Flag_of_France.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de la France\" width=\"20\" height=\"13\" data-file-width=\"900\" data-file-height=\"600\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/France\">France<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Grece\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de la Gr\u00e8ce\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Greece.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/5c\/Flag_of_Greece.svg\/20px-Flag_of_Greece.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/5c\/Flag_of_Greece.svg\/30px-Flag_of_Greece.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/5c\/Flag_of_Greece.svg\/40px-Flag_of_Greece.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de la Gr\u00e8ce\" width=\"20\" height=\"13\" data-file-width=\"600\" data-file-height=\"400\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Gr\u00e8ce\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gr%C3%A8ce\">Gr\u00e8ce<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Irlande\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de l'Irlande\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Ireland.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/45\/Flag_of_Ireland.svg\/20px-Flag_of_Ireland.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/45\/Flag_of_Ireland.svg\/30px-Flag_of_Ireland.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/45\/Flag_of_Ireland.svg\/40px-Flag_of_Ireland.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de l'Irlande\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"1200\" data-file-height=\"600\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Irlande (pays)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Irlande_(pays)\">Irlande<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Italie\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de l'Italie\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Italy.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/03\/Flag_of_Italy.svg\/20px-Flag_of_Italy.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/03\/Flag_of_Italy.svg\/30px-Flag_of_Italy.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/03\/Flag_of_Italy.svg\/40px-Flag_of_Italy.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de l'Italie\" width=\"20\" height=\"13\" data-file-width=\"1500\" data-file-height=\"1000\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Italie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Italie\">Italie<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Lettonie\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de la Lettonie\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Latvia.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/84\/Flag_of_Latvia.svg\/20px-Flag_of_Latvia.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/84\/Flag_of_Latvia.svg\/30px-Flag_of_Latvia.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/84\/Flag_of_Latvia.svg\/40px-Flag_of_Latvia.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de la Lettonie\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"1200\" data-file-height=\"600\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Lettonie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lettonie\">Lettonie<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Lituanie\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de la Lituanie\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Lithuania.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/11\/Flag_of_Lithuania.svg\/20px-Flag_of_Lithuania.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/11\/Flag_of_Lithuania.svg\/30px-Flag_of_Lithuania.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/11\/Flag_of_Lithuania.svg\/40px-Flag_of_Lithuania.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de la Lituanie\" width=\"20\" height=\"12\" data-file-width=\"1000\" data-file-height=\"600\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Lituanie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lituanie\">Lituanie<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Luxembourg\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau du Luxembourg\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Luxembourg.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/da\/Flag_of_Luxembourg.svg\/20px-Flag_of_Luxembourg.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/da\/Flag_of_Luxembourg.svg\/30px-Flag_of_Luxembourg.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/da\/Flag_of_Luxembourg.svg\/40px-Flag_of_Luxembourg.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau du Luxembourg\" width=\"20\" height=\"12\" data-file-width=\"1000\" data-file-height=\"600\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Luxembourg\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Luxembourg\">Luxembourg<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Malte\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de Malte\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Malta.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/73\/Flag_of_Malta.svg\/20px-Flag_of_Malta.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/73\/Flag_of_Malta.svg\/30px-Flag_of_Malta.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/73\/Flag_of_Malta.svg\/40px-Flag_of_Malta.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de Malte\" width=\"20\" height=\"13\" data-file-width=\"900\" data-file-height=\"600\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Malte\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Malte\">Malte<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Pays bas\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau des Pays-Bas\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_the_Netherlands.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/20\/Flag_of_the_Netherlands.svg\/20px-Flag_of_the_Netherlands.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/20\/Flag_of_the_Netherlands.svg\/30px-Flag_of_the_Netherlands.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/20\/Flag_of_the_Netherlands.svg\/40px-Flag_of_the_Netherlands.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau des Pays-Bas\" width=\"20\" height=\"13\" data-file-width=\"900\" data-file-height=\"600\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Pays-Bas\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pays-Bas\">Pays-Bas<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Portugal\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau du Portugal\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Portugal.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/5c\/Flag_of_Portugal.svg\/20px-Flag_of_Portugal.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/5c\/Flag_of_Portugal.svg\/30px-Flag_of_Portugal.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/5c\/Flag_of_Portugal.svg\/40px-Flag_of_Portugal.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau du Portugal\" width=\"20\" height=\"13\" data-file-width=\"600\" data-file-height=\"400\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Portugal\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Portugal\">Portugal<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Slovaquie\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de la Slovaquie\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Slovakia.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e6\/Flag_of_Slovakia.svg\/20px-Flag_of_Slovakia.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e6\/Flag_of_Slovakia.svg\/30px-Flag_of_Slovakia.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e6\/Flag_of_Slovakia.svg\/40px-Flag_of_Slovakia.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de la Slovaquie\" width=\"20\" height=\"13\" data-file-width=\"512\" data-file-height=\"341\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Slovaquie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Slovaquie\">Slovaquie<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Slov\u00e9nie\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de la Slov\u00e9nie\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Slovenia.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f0\/Flag_of_Slovenia.svg\/20px-Flag_of_Slovenia.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f0\/Flag_of_Slovenia.svg\/30px-Flag_of_Slovenia.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f0\/Flag_of_Slovenia.svg\/40px-Flag_of_Slovenia.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de la Slov\u00e9nie\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"1200\" data-file-height=\"600\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Slov\u00e9nie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Slov%C3%A9nie\">Slov\u00e9nie<\/a><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u2192 Pays non-membres de la\u00a0<a title=\"Zone euro\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Zone_euro\">zone euro<\/a>\u00a0(8\u00a0membres)\u00a0:<\/p>\n<div class=\"colonnes\" style=\"text-align: justify;\">\n<ul>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Bulgarie\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de la Bulgarie\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Bulgaria.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/9a\/Flag_of_Bulgaria.svg\/20px-Flag_of_Bulgaria.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/9a\/Flag_of_Bulgaria.svg\/30px-Flag_of_Bulgaria.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/9a\/Flag_of_Bulgaria.svg\/40px-Flag_of_Bulgaria.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de la Bulgarie\" width=\"20\" height=\"12\" data-file-width=\"1000\" data-file-height=\"600\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Bulgarie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bulgarie\">Bulgarie<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Croatie\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de la Croatie\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Croatia.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/1b\/Flag_of_Croatia.svg\/20px-Flag_of_Croatia.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/1b\/Flag_of_Croatia.svg\/30px-Flag_of_Croatia.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/1b\/Flag_of_Croatia.svg\/40px-Flag_of_Croatia.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de la Croatie\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"1200\" data-file-height=\"600\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Croatie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Croatie\">Croatie<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Danemark\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau du Danemark\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Denmark.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/9c\/Flag_of_Denmark.svg\/20px-Flag_of_Denmark.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/9c\/Flag_of_Denmark.svg\/30px-Flag_of_Denmark.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/9c\/Flag_of_Denmark.svg\/40px-Flag_of_Denmark.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau du Danemark\" width=\"20\" height=\"15\" data-file-width=\"512\" data-file-height=\"387\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Danemark\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Danemark\">Danemark<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Hongrie\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de la Hongrie\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Hungary.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c1\/Flag_of_Hungary.svg\/20px-Flag_of_Hungary.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c1\/Flag_of_Hungary.svg\/30px-Flag_of_Hungary.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c1\/Flag_of_Hungary.svg\/40px-Flag_of_Hungary.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de la Hongrie\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"1200\" data-file-height=\"600\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Hongrie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hongrie\">Hongrie<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Pologne\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de la Pologne\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Poland.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/12\/Flag_of_Poland.svg\/20px-Flag_of_Poland.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/12\/Flag_of_Poland.svg\/30px-Flag_of_Poland.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/12\/Flag_of_Poland.svg\/40px-Flag_of_Poland.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de la Pologne\" width=\"20\" height=\"13\" data-file-width=\"640\" data-file-height=\"400\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Pologne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pologne\">Pologne<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Tch\u00e9quie\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de la Tch\u00e9quie\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_the_Czech_Republic.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/cb\/Flag_of_the_Czech_Republic.svg\/20px-Flag_of_the_Czech_Republic.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/cb\/Flag_of_the_Czech_Republic.svg\/30px-Flag_of_the_Czech_Republic.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/cb\/Flag_of_the_Czech_Republic.svg\/40px-Flag_of_the_Czech_Republic.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de la Tch\u00e9quie\" width=\"20\" height=\"13\" data-file-width=\"900\" data-file-height=\"600\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Tch\u00e9quie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tch%C3%A9quie\">Tch\u00e9quie<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Roumanie\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de la Roumanie\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Romania.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/73\/Flag_of_Romania.svg\/20px-Flag_of_Romania.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/73\/Flag_of_Romania.svg\/30px-Flag_of_Romania.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/73\/Flag_of_Romania.svg\/40px-Flag_of_Romania.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de la Roumanie\" width=\"20\" height=\"13\" data-file-width=\"600\" data-file-height=\"400\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Roumanie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Roumanie\">Roumanie<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Su\u00e8de\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de la Su\u00e8de\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Sweden.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4c\/Flag_of_Sweden.svg\/20px-Flag_of_Sweden.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4c\/Flag_of_Sweden.svg\/30px-Flag_of_Sweden.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4c\/Flag_of_Sweden.svg\/40px-Flag_of_Sweden.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de la Su\u00e8de\" width=\"20\" height=\"13\" data-file-width=\"512\" data-file-height=\"320\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Su\u00e8de\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Su%C3%A8de\">Su\u00e8de<\/a><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u2192 4\u00a0pays non-membres de l&rsquo;<a title=\"Union europ\u00e9enne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Union_europ%C3%A9enne\">Union europ\u00e9enne<\/a>, mais ayant sign\u00e9 des accords sp\u00e9cifiques avec celle-ci au sein de l&rsquo;<a title=\"Union douani\u00e8re de l'Union europ\u00e9enne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Union_douani%C3%A8re_de_l%27Union_europ%C3%A9enne\">Union douani\u00e8re de l&rsquo;Union europ\u00e9enne<\/a>\u00a0:<\/p>\n<div class=\"colonnes\" style=\"text-align: justify;\">\n<ul>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Andorre\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau d'Andorre\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Andorra.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/19\/Flag_of_Andorra.svg\/20px-Flag_of_Andorra.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/19\/Flag_of_Andorra.svg\/30px-Flag_of_Andorra.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/19\/Flag_of_Andorra.svg\/40px-Flag_of_Andorra.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau d'Andorre\" width=\"20\" height=\"14\" data-file-width=\"1000\" data-file-height=\"700\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Andorre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andorre\">Andorre<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Monaco\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de Monaco\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Monaco.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/ea\/Flag_of_Monaco.svg\/20px-Flag_of_Monaco.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/ea\/Flag_of_Monaco.svg\/30px-Flag_of_Monaco.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/ea\/Flag_of_Monaco.svg\/40px-Flag_of_Monaco.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de Monaco\" width=\"20\" height=\"16\" data-file-width=\"1000\" data-file-height=\"800\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Monaco\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Monaco\">Monaco<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Saint marin\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de Saint-Marin\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_San_Marino.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b1\/Flag_of_San_Marino.svg\/20px-Flag_of_San_Marino.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b1\/Flag_of_San_Marino.svg\/30px-Flag_of_San_Marino.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b1\/Flag_of_San_Marino.svg\/40px-Flag_of_San_Marino.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de Saint-Marin\" width=\"20\" height=\"15\" data-file-width=\"800\" data-file-height=\"600\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Saint-Marin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint-Marin\">Saint-Marin<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Turquie\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de la Turquie\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Turkey.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b4\/Flag_of_Turkey.svg\/20px-Flag_of_Turkey.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b4\/Flag_of_Turkey.svg\/30px-Flag_of_Turkey.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b4\/Flag_of_Turkey.svg\/40px-Flag_of_Turkey.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de la Turquie\" width=\"20\" height=\"13\" data-file-width=\"1200\" data-file-height=\"800\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Turquie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Turquie\">Turquie<\/a><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><b>AELE<\/b>\u00a0:\u00a0<a title=\"Association europ\u00e9enne de libre-\u00e9change\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Association_europ%C3%A9enne_de_libre-%C3%A9change\">Association europ\u00e9enne de libre-\u00e9change<\/a>\u00a0(4\u00a0membres)\u00a0:<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"colonnes\" style=\"text-align: justify;\">\n<ul>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Islande\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de l'Islande\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Iceland.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/ce\/Flag_of_Iceland.svg\/20px-Flag_of_Iceland.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/ce\/Flag_of_Iceland.svg\/30px-Flag_of_Iceland.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/ce\/Flag_of_Iceland.svg\/40px-Flag_of_Iceland.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de l'Islande\" width=\"20\" height=\"14\" data-file-width=\"1250\" data-file-height=\"900\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Islande\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Islande\">Islande<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Liechtenstein\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau du Liechtenstein\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Liechtenstein.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/47\/Flag_of_Liechtenstein.svg\/20px-Flag_of_Liechtenstein.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/47\/Flag_of_Liechtenstein.svg\/30px-Flag_of_Liechtenstein.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/47\/Flag_of_Liechtenstein.svg\/40px-Flag_of_Liechtenstein.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau du Liechtenstein\" width=\"20\" height=\"12\" data-file-width=\"1000\" data-file-height=\"600\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Liechtenstein\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Liechtenstein\">Liechtenstein<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Norvege\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de la Norv\u00e8ge\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Norway.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d9\/Flag_of_Norway.svg\/20px-Flag_of_Norway.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d9\/Flag_of_Norway.svg\/30px-Flag_of_Norway.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d9\/Flag_of_Norway.svg\/40px-Flag_of_Norway.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de la Norv\u00e8ge\" width=\"20\" height=\"15\" data-file-width=\"512\" data-file-height=\"372\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Norv\u00e8ge\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Norv%C3%A8ge\">Norv\u00e8ge<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Suisse\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de la Suisse\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Switzerland.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f3\/Flag_of_Switzerland.svg\/15px-Flag_of_Switzerland.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f3\/Flag_of_Switzerland.svg\/23px-Flag_of_Switzerland.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f3\/Flag_of_Switzerland.svg\/30px-Flag_of_Switzerland.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de la Suisse\" width=\"15\" height=\"15\" data-file-width=\"512\" data-file-height=\"512\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Suisse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Suisse\">Suisse<\/a><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><b><a title=\"Conseil de l'Europe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Conseil_de_l%27Europe\">Conseil de l&rsquo;Europe<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Cour europ\u00e9enne des droits de l'homme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cour_europ%C3%A9enne_des_droits_de_l%27homme\">Cour europ\u00e9enne des droits de l&rsquo;homme<\/a><\/b>\u00a0(47\u00a0membres), tous ceux list\u00e9s ci-dessus ainsi que les 12\u00a0pays suivants\u00a0:<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"colonnes\" style=\"text-align: justify;\">\n<ul>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Albanie\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de l'Albanie\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Albania.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/3\/36\/Flag_of_Albania.svg\/20px-Flag_of_Albania.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/3\/36\/Flag_of_Albania.svg\/30px-Flag_of_Albania.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/3\/36\/Flag_of_Albania.svg\/40px-Flag_of_Albania.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de l'Albanie\" width=\"20\" height=\"14\" data-file-width=\"980\" data-file-height=\"700\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Albanie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Albanie\">Albanie<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Arm\u00e9nie\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de l'Arm\u00e9nie\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Armenia.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/2f\/Flag_of_Armenia.svg\/20px-Flag_of_Armenia.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/2f\/Flag_of_Armenia.svg\/30px-Flag_of_Armenia.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/2f\/Flag_of_Armenia.svg\/40px-Flag_of_Armenia.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de l'Arm\u00e9nie\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"1200\" data-file-height=\"600\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Arm\u00e9nie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Arm%C3%A9nie\">Arm\u00e9nie<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Azerbaidjan\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de l'Azerba\u00efdjan\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Azerbaijan.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/dd\/Flag_of_Azerbaijan.svg\/20px-Flag_of_Azerbaijan.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/dd\/Flag_of_Azerbaijan.svg\/30px-Flag_of_Azerbaijan.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/dd\/Flag_of_Azerbaijan.svg\/40px-Flag_of_Azerbaijan.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de l'Azerba\u00efdjan\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"1200\" data-file-height=\"600\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Azerba\u00efdjan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Azerba%C3%AFdjan\">Azerba\u00efdjan<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Bosnie-Herz\u00e9govine\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de la Bosnie-Herz\u00e9govine\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Bosnia_and_Herzegovina.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bf\/Flag_of_Bosnia_and_Herzegovina.svg\/20px-Flag_of_Bosnia_and_Herzegovina.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bf\/Flag_of_Bosnia_and_Herzegovina.svg\/30px-Flag_of_Bosnia_and_Herzegovina.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bf\/Flag_of_Bosnia_and_Herzegovina.svg\/40px-Flag_of_Bosnia_and_Herzegovina.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de la Bosnie-Herz\u00e9govine\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"800\" data-file-height=\"400\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Bosnie-Herz\u00e9govine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bosnie-Herz%C3%A9govine\">Bosnie-Herz\u00e9govine<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Royaume uni\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau du Royaume-Uni\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_the_United_Kingdom_(3-5).svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/83\/Flag_of_the_United_Kingdom_%283-5%29.svg\/20px-Flag_of_the_United_Kingdom_%283-5%29.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/83\/Flag_of_the_United_Kingdom_%283-5%29.svg\/30px-Flag_of_the_United_Kingdom_%283-5%29.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/83\/Flag_of_the_United_Kingdom_%283-5%29.svg\/40px-Flag_of_the_United_Kingdom_%283-5%29.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau du Royaume-Uni\" width=\"20\" height=\"12\" data-file-width=\"1000\" data-file-height=\"600\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Royaume-Uni\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Royaume-Uni\">Royaume-Uni<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Georgie\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de la G\u00e9orgie\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Georgia.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/0f\/Flag_of_Georgia.svg\/20px-Flag_of_Georgia.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/0f\/Flag_of_Georgia.svg\/30px-Flag_of_Georgia.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/0f\/Flag_of_Georgia.svg\/40px-Flag_of_Georgia.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de la G\u00e9orgie\" width=\"20\" height=\"13\" data-file-width=\"900\" data-file-height=\"600\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"G\u00e9orgie (pays)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%A9orgie_(pays)\">G\u00e9orgie<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Moldavie\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de la Moldavie\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Moldova.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/27\/Flag_of_Moldova.svg\/20px-Flag_of_Moldova.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/27\/Flag_of_Moldova.svg\/30px-Flag_of_Moldova.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/27\/Flag_of_Moldova.svg\/40px-Flag_of_Moldova.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de la Moldavie\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"1800\" data-file-height=\"900\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Moldavie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Moldavie\">Moldavie<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Montenegro\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau du Mont\u00e9n\u00e9gro\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Montenegro.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/64\/Flag_of_Montenegro.svg\/20px-Flag_of_Montenegro.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/64\/Flag_of_Montenegro.svg\/30px-Flag_of_Montenegro.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/64\/Flag_of_Montenegro.svg\/40px-Flag_of_Montenegro.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau du Mont\u00e9n\u00e9gro\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"640\" data-file-height=\"320\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Mont\u00e9n\u00e9gro\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mont%C3%A9n%C3%A9gro\">Mont\u00e9n\u00e9gro<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Mac\u00e9doine du Nord\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de la Mac\u00e9doine du Nord\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_North_Macedonia.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/79\/Flag_of_North_Macedonia.svg\/20px-Flag_of_North_Macedonia.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/79\/Flag_of_North_Macedonia.svg\/30px-Flag_of_North_Macedonia.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/79\/Flag_of_North_Macedonia.svg\/40px-Flag_of_North_Macedonia.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de la Mac\u00e9doine du Nord\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"1200\" data-file-height=\"600\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Mac\u00e9doine du Nord\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mac%C3%A9doine_du_Nord\">Mac\u00e9doine du Nord<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Russie\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de la Russie\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Russia.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f3\/Flag_of_Russia.svg\/20px-Flag_of_Russia.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f3\/Flag_of_Russia.svg\/30px-Flag_of_Russia.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f3\/Flag_of_Russia.svg\/40px-Flag_of_Russia.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de la Russie\" width=\"20\" height=\"13\" data-file-width=\"900\" data-file-height=\"600\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Russie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Russie\">Russie<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Serbie\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de la Serbie\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Serbia.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/ff\/Flag_of_Serbia.svg\/20px-Flag_of_Serbia.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/ff\/Flag_of_Serbia.svg\/30px-Flag_of_Serbia.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/ff\/Flag_of_Serbia.svg\/40px-Flag_of_Serbia.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de la Serbie\" width=\"20\" height=\"13\" data-file-width=\"945\" data-file-height=\"630\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Serbie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Serbie\">Serbie<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Ukraine\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de l'Ukraine\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Ukraine.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/49\/Flag_of_Ukraine.svg\/20px-Flag_of_Ukraine.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/49\/Flag_of_Ukraine.svg\/30px-Flag_of_Ukraine.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/49\/Flag_of_Ukraine.svg\/40px-Flag_of_Ukraine.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de l'Ukraine\" width=\"20\" height=\"13\" data-file-width=\"1200\" data-file-height=\"800\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Ukraine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ukraine\">Ukraine<\/a><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><b>V4<\/b>\u00a0:\u00a0<a title=\"Groupe de Visegr\u00e1d\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Groupe_de_Visegr%C3%A1d\">Groupe de Visegr\u00e1d<\/a>\u00a0(4\u00a0membres)\u00a0:<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"colonnes\" style=\"text-align: justify;\">\n<ul>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Pologne\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de la Pologne\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Poland.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/12\/Flag_of_Poland.svg\/20px-Flag_of_Poland.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/12\/Flag_of_Poland.svg\/30px-Flag_of_Poland.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/12\/Flag_of_Poland.svg\/40px-Flag_of_Poland.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de la Pologne\" width=\"20\" height=\"13\" data-file-width=\"640\" data-file-height=\"400\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Pologne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pologne\">Pologne<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Tch\u00e9quie\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de la Tch\u00e9quie\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_the_Czech_Republic.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/cb\/Flag_of_the_Czech_Republic.svg\/20px-Flag_of_the_Czech_Republic.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/cb\/Flag_of_the_Czech_Republic.svg\/30px-Flag_of_the_Czech_Republic.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/cb\/Flag_of_the_Czech_Republic.svg\/40px-Flag_of_the_Czech_Republic.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de la Tch\u00e9quie\" width=\"20\" height=\"13\" data-file-width=\"900\" data-file-height=\"600\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Tch\u00e9quie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tch%C3%A9quie\">Tch\u00e9quie<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Slovaquie\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de la Slovaquie\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Slovakia.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e6\/Flag_of_Slovakia.svg\/20px-Flag_of_Slovakia.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e6\/Flag_of_Slovakia.svg\/30px-Flag_of_Slovakia.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e6\/Flag_of_Slovakia.svg\/40px-Flag_of_Slovakia.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de la Slovaquie\" width=\"20\" height=\"13\" data-file-width=\"512\" data-file-height=\"341\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Slovaquie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Slovaquie\">Slovaquie<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Hongrie\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de la Hongrie\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Hungary.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c1\/Flag_of_Hungary.svg\/20px-Flag_of_Hungary.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c1\/Flag_of_Hungary.svg\/30px-Flag_of_Hungary.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c1\/Flag_of_Hungary.svg\/40px-Flag_of_Hungary.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de la Hongrie\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"1200\" data-file-height=\"600\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Hongrie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hongrie\">Hongrie<\/a><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><a title=\"Conseil nordique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Conseil_nordique\">Conseil nordique<\/a>\u00a0(5\u00a0membres)\u00a0:<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"colonnes\" style=\"text-align: justify;\">\n<ul>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Danemark\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau du Danemark\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Denmark.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/9c\/Flag_of_Denmark.svg\/20px-Flag_of_Denmark.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/9c\/Flag_of_Denmark.svg\/30px-Flag_of_Denmark.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/9c\/Flag_of_Denmark.svg\/40px-Flag_of_Denmark.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau du Danemark\" width=\"20\" height=\"15\" data-file-width=\"512\" data-file-height=\"387\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Danemark\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Danemark\">Danemark<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Su\u00e8de\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de la Su\u00e8de\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Sweden.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4c\/Flag_of_Sweden.svg\/20px-Flag_of_Sweden.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4c\/Flag_of_Sweden.svg\/30px-Flag_of_Sweden.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4c\/Flag_of_Sweden.svg\/40px-Flag_of_Sweden.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de la Su\u00e8de\" width=\"20\" height=\"13\" data-file-width=\"512\" data-file-height=\"320\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Su\u00e8de\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Su%C3%A8de\">Su\u00e8de<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Norvege\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de la Norv\u00e8ge\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Norway.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d9\/Flag_of_Norway.svg\/20px-Flag_of_Norway.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d9\/Flag_of_Norway.svg\/30px-Flag_of_Norway.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d9\/Flag_of_Norway.svg\/40px-Flag_of_Norway.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de la Norv\u00e8ge\" width=\"20\" height=\"15\" data-file-width=\"512\" data-file-height=\"372\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Norv\u00e8ge\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Norv%C3%A8ge\">Norv\u00e8ge<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Finlande\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de la Finlande\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Finland.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Flag_of_Finland.svg\/20px-Flag_of_Finland.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Flag_of_Finland.svg\/30px-Flag_of_Finland.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/bc\/Flag_of_Finland.svg\/40px-Flag_of_Finland.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de la Finlande\" width=\"20\" height=\"12\" data-file-width=\"1800\" data-file-height=\"1100\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Finlande\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Finlande\">Finlande<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Islande\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de l'Islande\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Iceland.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/ce\/Flag_of_Iceland.svg\/20px-Flag_of_Iceland.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/ce\/Flag_of_Iceland.svg\/30px-Flag_of_Iceland.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/ce\/Flag_of_Iceland.svg\/40px-Flag_of_Iceland.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de l'Islande\" width=\"20\" height=\"14\" data-file-width=\"1250\" data-file-height=\"900\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Islande\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Islande\">Islande<\/a><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><a title=\"EuroMed 7\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/EuroMed_7\">EuroMed 7<\/a>\u00a0(7\u00a0membres)\u00a0:<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"colonnes\" style=\"text-align: justify;\">\n<ul>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"France\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de la France\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_France.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c3\/Flag_of_France.svg\/20px-Flag_of_France.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c3\/Flag_of_France.svg\/30px-Flag_of_France.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c3\/Flag_of_France.svg\/40px-Flag_of_France.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de la France\" width=\"20\" height=\"13\" data-file-width=\"900\" data-file-height=\"600\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/France\">France<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Italie\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de l'Italie\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Italy.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/03\/Flag_of_Italy.svg\/20px-Flag_of_Italy.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/03\/Flag_of_Italy.svg\/30px-Flag_of_Italy.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/03\/Flag_of_Italy.svg\/40px-Flag_of_Italy.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de l'Italie\" width=\"20\" height=\"13\" data-file-width=\"1500\" data-file-height=\"1000\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Italie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Italie\">Italie<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Espagne\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de l'Espagne\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Spain.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/9a\/Flag_of_Spain.svg\/20px-Flag_of_Spain.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/9a\/Flag_of_Spain.svg\/30px-Flag_of_Spain.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/9a\/Flag_of_Spain.svg\/40px-Flag_of_Spain.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de l'Espagne\" width=\"20\" height=\"13\" data-file-width=\"750\" data-file-height=\"500\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Espagne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Espagne\">Espagne<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Portugal\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau du Portugal\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Portugal.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/5c\/Flag_of_Portugal.svg\/20px-Flag_of_Portugal.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/5c\/Flag_of_Portugal.svg\/30px-Flag_of_Portugal.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/5c\/Flag_of_Portugal.svg\/40px-Flag_of_Portugal.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau du Portugal\" width=\"20\" height=\"13\" data-file-width=\"600\" data-file-height=\"400\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Portugal\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Portugal\">Portugal<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Grece\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de la Gr\u00e8ce\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Greece.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/5c\/Flag_of_Greece.svg\/20px-Flag_of_Greece.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/5c\/Flag_of_Greece.svg\/30px-Flag_of_Greece.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/5c\/Flag_of_Greece.svg\/40px-Flag_of_Greece.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de la Gr\u00e8ce\" width=\"20\" height=\"13\" data-file-width=\"600\" data-file-height=\"400\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Gr\u00e8ce\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gr%C3%A8ce\">Gr\u00e8ce<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Chypre\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de Chypre\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Cyprus.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d4\/Flag_of_Cyprus.svg\/20px-Flag_of_Cyprus.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d4\/Flag_of_Cyprus.svg\/30px-Flag_of_Cyprus.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d4\/Flag_of_Cyprus.svg\/40px-Flag_of_Cyprus.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de Chypre\" width=\"20\" height=\"13\" data-file-width=\"900\" data-file-height=\"600\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Chypre (pays)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chypre_(pays)\">Chypre<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Malte\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de Malte\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Malta.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/73\/Flag_of_Malta.svg\/20px-Flag_of_Malta.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/73\/Flag_of_Malta.svg\/30px-Flag_of_Malta.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/73\/Flag_of_Malta.svg\/40px-Flag_of_Malta.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de Malte\" width=\"20\" height=\"13\" data-file-width=\"900\" data-file-height=\"600\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Malte\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Malte\">Malte<\/a><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><a title=\"Assembl\u00e9e balte\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Assembl%C3%A9e_balte\">Assembl\u00e9e balte<\/a>\u00a0(3\u00a0membres)<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"colonnes\" style=\"text-align: justify;\">\n<ul>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Estonie\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de l'Estonie\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Estonia.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8f\/Flag_of_Estonia.svg\/20px-Flag_of_Estonia.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8f\/Flag_of_Estonia.svg\/30px-Flag_of_Estonia.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8f\/Flag_of_Estonia.svg\/40px-Flag_of_Estonia.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de l'Estonie\" width=\"20\" height=\"13\" data-file-width=\"990\" data-file-height=\"630\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Estonie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Estonie\">Estonie<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Lettonie\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de la Lettonie\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Latvia.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/84\/Flag_of_Latvia.svg\/20px-Flag_of_Latvia.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/84\/Flag_of_Latvia.svg\/30px-Flag_of_Latvia.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/84\/Flag_of_Latvia.svg\/40px-Flag_of_Latvia.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de la Lettonie\" width=\"20\" height=\"10\" data-file-width=\"1200\" data-file-height=\"600\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Lettonie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lettonie\">Lettonie<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Lituanie\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de la Lituanie\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Lithuania.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/11\/Flag_of_Lithuania.svg\/20px-Flag_of_Lithuania.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/11\/Flag_of_Lithuania.svg\/30px-Flag_of_Lithuania.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/11\/Flag_of_Lithuania.svg\/40px-Flag_of_Lithuania.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de la Lituanie\" width=\"20\" height=\"12\" data-file-width=\"1000\" data-file-height=\"600\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Lituanie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lituanie\">Lituanie<\/a><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><a title=\"Benelux\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Benelux\">Benelux<\/a>\u00a0(3\u00a0membres)<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"colonnes\" style=\"text-align: justify;\">\n<ul>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Belgique\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau de la Belgique\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Belgium_(civil).svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/92\/Flag_of_Belgium_%28civil%29.svg\/20px-Flag_of_Belgium_%28civil%29.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/92\/Flag_of_Belgium_%28civil%29.svg\/30px-Flag_of_Belgium_%28civil%29.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/92\/Flag_of_Belgium_%28civil%29.svg\/40px-Flag_of_Belgium_%28civil%29.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau de la Belgique\" width=\"20\" height=\"13\" data-file-width=\"900\" data-file-height=\"600\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Belgique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Belgique\">Belgique<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Pays bas\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau des Pays-Bas\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_the_Netherlands.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/20\/Flag_of_the_Netherlands.svg\/20px-Flag_of_the_Netherlands.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/20\/Flag_of_the_Netherlands.svg\/30px-Flag_of_the_Netherlands.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/20\/Flag_of_the_Netherlands.svg\/40px-Flag_of_the_Netherlands.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau des Pays-Bas\" width=\"20\" height=\"13\" data-file-width=\"900\" data-file-height=\"600\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Pays-Bas\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pays-Bas\">Pays-Bas<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"datasortkey\" data-sort-value=\"Luxembourg\"><span class=\"flagicon\"><a class=\"image\" title=\"Drapeau du Luxembourg\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Luxembourg.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer thumbborder\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/da\/Flag_of_Luxembourg.svg\/20px-Flag_of_Luxembourg.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/da\/Flag_of_Luxembourg.svg\/30px-Flag_of_Luxembourg.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/da\/Flag_of_Luxembourg.svg\/40px-Flag_of_Luxembourg.svg.png 2x\" alt=\"Drapeau du Luxembourg\" width=\"20\" height=\"12\" data-file-width=\"1000\" data-file-height=\"600\" \/><\/a>\u00a0<\/span><a title=\"Luxembourg\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Luxembourg\">Luxembourg<\/a><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">La\u00a0<a title=\"Bi\u00e9lorussie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bi%C3%A9lorussie\">Bi\u00e9lorussie<\/a>\u00a0et le\u00a0<a title=\"Vatican\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vatican\">Vatican<\/a>\u00a0sont les deux seuls \u00c9tats europ\u00e9ens souverains et ind\u00e9pendants \u00e0 n&rsquo;\u00eatre membres d&rsquo;aucune organisation supranationale europ\u00e9enne. Cependant, le Vatican dispose d&rsquo;un statut d&rsquo;observateur au Comit\u00e9 des ministres du\u00a0<a title=\"Conseil de l'Europe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Conseil_de_l%27Europe\">Conseil de l&rsquo;Europe<\/a>\u00a0et fait \u00e9galement partie de la\u00a0<a title=\"Zone euro\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Zone_euro\">zone euro<\/a>, tandis que la Bi\u00e9lorussie est candidate \u00e0 l&rsquo;adh\u00e9sion au Conseil de l&rsquo;Europe depuis 1993.<\/p>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><b>ALECE<\/b>\u00a0:\u00a0<a title=\"Accord de libre-\u00e9change centre-europ\u00e9en\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Accord_de_libre-%C3%A9change_centre-europ%C3%A9en\">Accord de libre-\u00e9change centre-europ\u00e9en<\/a><\/li>\n<li><b>CCRE-CEMR<\/b>\u00a0:\u00a0<a title=\"Conseil des communes et r\u00e9gions d'Europe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Conseil_des_communes_et_r%C3%A9gions_d%27Europe\">Conseil des communes et r\u00e9gions d&rsquo;Europe<\/a><\/li>\n<li><b>CECA<\/b>\u00a0:\u00a0<a title=\"Communaut\u00e9 europ\u00e9enne du charbon et de l'acier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Communaut%C3%A9_europ%C3%A9enne_du_charbon_et_de_l%27acier\">Communaut\u00e9 europ\u00e9enne du charbon et de l&rsquo;acier<\/a><\/li>\n<li><b>CE<\/b>\u00a0:\u00a0<a title=\"Communaut\u00e9 europ\u00e9enne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Communaut%C3%A9_europ%C3%A9enne\">Communaut\u00e9 europ\u00e9enne<\/a><\/li>\n<li><b>OECE<\/b>\u00a0:\u00a0<a title=\"Organisation europ\u00e9enne de coop\u00e9ration \u00e9conomique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Organisation_europ%C3%A9enne_de_coop%C3%A9ration_%C3%A9conomique\">Organisation europ\u00e9enne de coop\u00e9ration \u00e9conomique<\/a><\/li>\n<li><b>EEE<\/b>\u00a0:\u00a0<a title=\"Espace \u00e9conomique europ\u00e9en\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Espace_%C3%A9conomique_europ%C3%A9en\">Espace \u00e9conomique europ\u00e9en<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"thumb tmulti tleft\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"thumbinner\">\n<div class=\"tsingle\">\n<div class=\"thumbimage\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:EU_single_entity.PNG?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8b\/EU_single_entity.PNG\/150px-EU_single_entity.PNG\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8b\/EU_single_entity.PNG\/225px-EU_single_entity.PNG 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8b\/EU_single_entity.PNG\/300px-EU_single_entity.PNG 2x\" alt=\"\" width=\"150\" height=\"148\" data-file-width=\"432\" data-file-height=\"426\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"thumbcaption\">L&rsquo;<a title=\"Union europ\u00e9enne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Union_europ%C3%A9enne\">Union europ\u00e9enne<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"tsingle\">\n<div class=\"thumbimage\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:EEA_single_entity.PNG?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/75\/EEA_single_entity.PNG\/150px-EEA_single_entity.PNG\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/75\/EEA_single_entity.PNG\/225px-EEA_single_entity.PNG 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/75\/EEA_single_entity.PNG\/300px-EEA_single_entity.PNG 2x\" alt=\"\" width=\"150\" height=\"148\" data-file-width=\"432\" data-file-height=\"426\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"thumbcaption\">L&rsquo;<a title=\"Espace \u00e9conomique europ\u00e9en\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Espace_%C3%A9conomique_europ%C3%A9en\">Espace \u00e9conomique europ\u00e9en<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"tsingle\">\n<div class=\"thumbimage\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Schengen_area_single_entity.PNG?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/23\/Schengen_area_single_entity.PNG\/150px-Schengen_area_single_entity.PNG\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/23\/Schengen_area_single_entity.PNG\/225px-Schengen_area_single_entity.PNG 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/23\/Schengen_area_single_entity.PNG\/300px-Schengen_area_single_entity.PNG 2x\" alt=\"\" width=\"150\" height=\"148\" data-file-width=\"432\" data-file-height=\"426\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"thumbcaption\">L&rsquo;<a title=\"Espace Schengen\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Espace_Schengen\">espace Schengen<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"tsingle\">\n<div class=\"thumbimage\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Eurozone_single_entity.PNG?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/06\/Eurozone_single_entity.PNG\/150px-Eurozone_single_entity.PNG\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/06\/Eurozone_single_entity.PNG\/225px-Eurozone_single_entity.PNG 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/06\/Eurozone_single_entity.PNG\/300px-Eurozone_single_entity.PNG 2x\" alt=\"\" width=\"150\" height=\"148\" data-file-width=\"432\" data-file-height=\"426\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"thumbcaption\">La\u00a0<a title=\"Zone euro\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Zone_euro\">zone euro<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"tsingle\">\n<div class=\"thumbimage\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Council_of_Europe_(blue).svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/7a\/Council_of_Europe_%28blue%29.svg\/150px-Council_of_Europe_%28blue%29.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/7a\/Council_of_Europe_%28blue%29.svg\/225px-Council_of_Europe_%28blue%29.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/7a\/Council_of_Europe_%28blue%29.svg\/300px-Council_of_Europe_%28blue%29.svg.png 2x\" alt=\"\" width=\"150\" height=\"126\" data-file-width=\"2045\" data-file-height=\"1720\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"thumbcaption\">Le\u00a0<a title=\"Conseil de l'Europe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Conseil_de_l%27Europe\">Conseil de l&rsquo;Europe<\/a><\/div>\n<\/div>\n<div>\u00a0<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div style=\"text-align: justify;\">\u00a0<\/div>\n<h2 style=\"text-align: justify;\"><span id=\".C3.89conomie\"><\/span><span id=\"\u00c9conomie\" class=\"mw-headline\">\u00c9conomie<\/span><\/h2>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"\u00c9conomie de l'Europe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89conomie_de_l%27Europe\">\u00c9conomie de l&rsquo;Europe<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"thumb tright\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"thumbinner\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:UN_Human_Development_Report_2009.PNG?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d2\/UN_Human_Development_Report_2009.PNG\/440px-UN_Human_Development_Report_2009.PNG\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d2\/UN_Human_Development_Report_2009.PNG\/660px-UN_Human_Development_Report_2009.PNG 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d2\/UN_Human_Development_Report_2009.PNG\/880px-UN_Human_Development_Report_2009.PNG 2x\" alt=\"\" width=\"440\" height=\"213\" data-file-width=\"1350\" data-file-height=\"652\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\">\n<div class=\"magnify\">\u00a0<\/div>\n<p>Pays du Monde selon leur\u00a0<a title=\"Indice de d\u00e9veloppement humain\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Indice_de_d%C3%A9veloppement_humain\">IDH<\/a>\u00a0en 2009.<\/p>\n<div class=\"colonnes\">\n<div>\n<div class=\"legende-bloc legende-bloc-vertical\">\n<ul>\n<li>0,950 et +<\/li>\n<li>0,920\u20130,949<\/li>\n<li>0,900\u20130,919<\/li>\n<li>0,800\u20130,899<\/li>\n<li>0,750\u20130,799<\/li>\n<li>0,700\u20130,749<\/li>\n<li>0,650\u20130,699<\/li>\n<li>0,600\u20130,649<\/li>\n<li>0,550\u20130,599<\/li>\n<li>0,500\u20130,549<\/li>\n<li>0,450\u20130,499<\/li>\n<li>0,400\u20130,449<\/li>\n<li>0,350\u20130,399<\/li>\n<li>moins de 0,350<\/li>\n<li>non disponibles<\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;Europe, ou plus pr\u00e9cis\u00e9ment l&rsquo;Union europ\u00e9enne, est l&rsquo;un des p\u00f4les de la triade (<a title=\"\u00c9tats-Unis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tats-Unis\">\u00c9tats-Unis<\/a>,\u00a0<a title=\"Union europ\u00e9enne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Union_europ%C3%A9enne\">Union europ\u00e9enne<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Japon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Japon\">Japon<\/a>). Ces p\u00f4les centralisent 70\u00a0% de la richesse pour 14\u00a0% de la population<sup class=\"need_ref_tag\"><a title=\"Aide:Quand\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aide:Quand\"><span title=\"Ce passage devrait pr\u00e9ciser au minimum la d\u00e9cennie ou l'ann\u00e9e ; voir l'aide.\">[Quand\u00a0?]<\/span><\/a><\/sup>. Si l\u2019Europe est la r\u00e9gion la plus riche et d\u00e9velopp\u00e9e du monde<sup id=\"cite_ref-303\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-303\">278<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-304\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-304\">279<\/a><\/sup>, elle n&rsquo;est pas un espace \u00e9conomiquement homog\u00e8ne<sup id=\"cite_ref-305\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-305\">280<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-306\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-306\">281<\/a><\/sup>: tous les pays europ\u00e9ens ne sont pas des\u00a0<a title=\"Pays d\u00e9velopp\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pays_d%C3%A9velopp%C3%A9\">pays d\u00e9velopp\u00e9s<\/a>\u00a0: l&rsquo;<a title=\"Ukraine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ukraine\">Ukraine<\/a>\u00a0et la\u00a0<a title=\"Moldavie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Moldavie\">Moldavie<\/a>\u00a0font exception et sont class\u00e9s comme pays \u00e0 d\u00e9veloppement moyen avec un IDH inf\u00e9rieur \u00e0 0,8. L\u2019<a title=\"Europe de l'Ouest\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe_de_l%27Ouest\">Europe de l&rsquo;Ouest<\/a>\u00a0et l&rsquo;<a title=\"Europe du Nord\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe_du_Nord\">Europe du Nord<\/a>\u00a0tr\u00e8s prosp\u00e8res contrastent avec certaines r\u00e9gions moins riches d&rsquo;<a title=\"Europe centrale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe_centrale\">Europe centrale<\/a>, d&rsquo;<a title=\"Europe de l'Est\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe_de_l%27Est\">Europe de l&rsquo;Est<\/a>\u00a0(Moldavie, Ukraine, certaines r\u00e9gions de Roumanie, Russie) et d&rsquo;<a title=\"Europe du Sud\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe_du_Sud\">Europe du Sud<\/a>\u00a0(Albanie, Serbie, Mac\u00e9doine du Nord, certaines r\u00e9gions de Bulgarie, Italie du Sud, certaines r\u00e9gions d&rsquo;Espagne, de Gr\u00e8ce et du Portugal).<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La\u00a0<a title=\"M\u00e9galopole europ\u00e9enne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/M%C3%A9galopole_europ%C3%A9enne\">m\u00e9galopole europ\u00e9enne<\/a>\u00a0constitue le c\u0153ur \u00e9conomique de l&rsquo;Europe. On peut ainsi distinguer principalement les pays de l&rsquo;ancien bloc de l&rsquo;Ouest, d\u00e9velopp\u00e9s et avec une croissance faible et les pays de l&rsquo;ancien bloc de l&rsquo;est moins d\u00e9velopp\u00e9s mais \u00e0 plus forte croissance.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L\u2019<a title=\"Union europ\u00e9enne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Union_europ%C3%A9enne\">Union europ\u00e9enne<\/a>, principal ensemble de la r\u00e9gion, est en 2015 la deuxi\u00e8me puissance \u00e9conomique du monde<sup id=\"cite_ref-307\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-307\">282<\/a><\/sup>. Tous ses pays membres commercent entre eux\u00a0<a title=\"Libre-\u00e9change\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Libre-%C3%A9change\">librement<\/a>\u00a0gr\u00e2ce au\u00a0<a title=\"March\u00e9 commun europ\u00e9en\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/March%C3%A9_commun_europ%C3%A9en\">march\u00e9 commun<\/a>, et dix-huit de ses pays ont accentu\u00e9 leur collaboration au sein de la\u00a0<a title=\"Zone euro\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Zone_euro\">zone euro<\/a>. Des accords de\u00a0<a title=\"Libre-\u00e9change\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Libre-%C3%A9change\">libre-\u00e9change<\/a>\u00a0ont \u00e9galement \u00e9t\u00e9 pass\u00e9s avec des pays partenaires, comme la\u00a0<a title=\"Suisse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Suisse\">Suisse<\/a><sup id=\"cite_ref-308\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-308\">283<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;Europe est un producteur important de c\u00e9r\u00e9ales, de fruits et l\u00e9gumes, et de sucre, gr\u00e2ce aux cultures de betteraves, tr\u00e8s d\u00e9velopp\u00e9es en Ukraine et dans le nord de la France. Sur les six premi\u00e8res ann\u00e9es de la d\u00e9cennie 2010,\u00a0<a title=\"Histoire de la culture des plantes sucri\u00e8res\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Histoire_de_la_culture_des_plantes_sucri%C3%A8res#L'%C3%A9volution_des_grands_producteurs_mondiaux_sur_la_d%C3%A9cennie_2010\">le continent a confirm\u00e9 sa troisi\u00e8me place au palmar\u00e8s des grands producteurs mondiaux de sucre<\/a><sup id=\"cite_ref-309\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-309\">284<\/a><\/sup>, malgr\u00e9 un l\u00e9ger d\u00e9clin, derri\u00e8re les deux g\u00e9ants, le Br\u00e9sil et l&rsquo;Inde. Parmi les points forts de son agriculture, l&rsquo;Europe \u00e9tait aussi\u00a0<a title=\"Histoire de la culture des c\u00e9r\u00e9ales\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Histoire_de_la_culture_des_c%C3%A9r%C3%A9ales#L'%C3%A9volution_des_grands_producteurs_mondiaux_sur_la_d%C3%A9cennie_2010\">troisi\u00e8me au palmar\u00e8s des producteurs mondiaux de c\u00e9r\u00e9ales au milieu des ann\u00e9es 2010, domin\u00e9 par les \u00c9tats-Unis<\/a>.<\/p>\n<h2 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"Culture\" class=\"mw-headline\">Culture<\/span><\/h2>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Articles d\u00e9taill\u00e9s\u00a0:\u00a0<a title=\"Culture de l'Europe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Culture_de_l%27Europe\">Culture de l&rsquo;Europe<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Cat\u00e9gorie:Patrimoine mondial en Europe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cat%C3%A9gorie:Patrimoine_mondial_en_Europe\">Cat\u00e9gorie:Patrimoine mondial en Europe<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Parler de\u00a0<i>culture de l&rsquo;Europe<\/i>\u00a0est difficile, car de nombreuses cultures s&rsquo;y sont succ\u00e9d\u00e9 (et ont souvent assimil\u00e9 des apports extra-europ\u00e9ens) depuis plusieurs mill\u00e9naires. Une d\u00e9finition de la culture de l&rsquo;Europe doit n\u00e9cessairement aussi tenir compte des limites g\u00e9ographiques du continent.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le\u00a0<a title=\"Tourisme culturel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tourisme_culturel\">tourisme culturel<\/a>\u00a0tient une place singuli\u00e8re en Europe, elle est une des cl\u00e9s de l&rsquo;avenir permettant d&rsquo;assurer une puissante force d&rsquo;attraction pour l&rsquo;Europe. Elle touche essentiellement l&rsquo;audience des mus\u00e9es, des monuments et des \u00e9v\u00e8nements culturels. Et donne lieu \u00e0 des d\u00e9placements vacanciers. Par cons\u00e9quent, elle est une mine de recette consid\u00e9rable pour les pays europ\u00e9ens. L&rsquo;activit\u00e9 touristique s&rsquo;est notablement enrichie depuis une vingtaine d&rsquo;ann\u00e9es, et les modes de visite des touristes ont beaucoup \u00e9volu\u00e9. Le tourisme \u00e9tranger en France en est une vivante illustration.<\/p>\n<ul class=\"gallery mw-gallery-packed\" style=\"text-align: justify;\">\n<li class=\"gallerybox\">\n<div>\n<div class=\"thumb\">\n<div><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Ariane_5ES_rolls_out.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/25\/Ariane_5ES_rolls_out.jpg\/270px-Ariane_5ES_rolls_out.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/25\/Ariane_5ES_rolls_out.jpg\/405px-Ariane_5ES_rolls_out.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/25\/Ariane_5ES_rolls_out.jpg\/540px-Ariane_5ES_rolls_out.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"180\" height=\"120\" data-file-width=\"2400\" data-file-height=\"1600\" \/><\/a><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><a title=\"Agence spatiale europ\u00e9enne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Agence_spatiale_europ%C3%A9enne\">Agence spatiale europ\u00e9enne<\/a>\u00a0(<a title=\"Ariane 5\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ariane_5\">Ariane 5<\/a>).<\/div>\n<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div>\n<div class=\"thumb\">\n<div><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:100th_2.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/52\/100th_2.jpg\/269px-100th_2.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/52\/100th_2.jpg\/404px-100th_2.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/52\/100th_2.jpg\/538px-100th_2.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"180\" height=\"120\" data-file-width=\"929\" data-file-height=\"622\" \/><\/a><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"gallerytext\">\n<p>L&rsquo;<a title=\"Orchestre symphonique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Orchestre_symphonique\">orchestre symphonique<\/a>.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div>\n<div class=\"thumb\">\n<div><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:European_Film_Academy_-_European_Film_Awards_logo.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/3\/39\/European_Film_Academy_-_European_Film_Awards_logo.svg\/340px-European_Film_Academy_-_European_Film_Awards_logo.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/3\/39\/European_Film_Academy_-_European_Film_Awards_logo.svg\/510px-European_Film_Academy_-_European_Film_Awards_logo.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/3\/39\/European_Film_Academy_-_European_Film_Awards_logo.svg\/680px-European_Film_Academy_-_European_Film_Awards_logo.svg.png 2x\" alt=\"\" width=\"227\" height=\"120\" data-file-width=\"340\" data-file-height=\"180\" \/><\/a><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><a title=\"Acad\u00e9mie europ\u00e9enne du cin\u00e9ma\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Acad%C3%A9mie_europ%C3%A9enne_du_cin%C3%A9ma\">Acad\u00e9mie europ\u00e9enne du cin\u00e9ma<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div>\n<div class=\"thumb\">\n<div><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Nobelprize_Award_Ceremony_2010.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a5\/Nobelprize_Award_Ceremony_2010.jpg\/240px-Nobelprize_Award_Ceremony_2010.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a5\/Nobelprize_Award_Ceremony_2010.jpg\/360px-Nobelprize_Award_Ceremony_2010.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a5\/Nobelprize_Award_Ceremony_2010.jpg\/480px-Nobelprize_Award_Ceremony_2010.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"160\" height=\"120\" data-file-width=\"1632\" data-file-height=\"1224\" \/><\/a><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><a title=\"Prix Nobel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Prix_Nobel\">Prix Nobel<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<\/li>\n<li class=\"gallerybox\">\n<div>\n<div class=\"thumb\">\n<div><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Beginning_Arsenal_Sevilla.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/9b\/Beginning_Arsenal_Sevilla.jpg\/240px-Beginning_Arsenal_Sevilla.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/9b\/Beginning_Arsenal_Sevilla.jpg\/360px-Beginning_Arsenal_Sevilla.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/9b\/Beginning_Arsenal_Sevilla.jpg\/480px-Beginning_Arsenal_Sevilla.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"160\" height=\"120\" data-file-width=\"1024\" data-file-height=\"768\" \/><\/a><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><a title=\"Ligue des champions de l'UEFA\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ligue_des_champions_de_l%27UEFA\">Ligue des champions de l&rsquo;UEFA<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"noprint message-galerie center\" style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" title=\"Information\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/3\/38\/Info_Simple.svg\/17px-Info_Simple.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/3\/38\/Info_Simple.svg\/26px-Info_Simple.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/3\/38\/Info_Simple.svg\/34px-Info_Simple.svg.png 2x\" alt=\"Information\" width=\"17\" height=\"17\" data-file-width=\"512\" data-file-height=\"512\" \/>\u00a0<small><i>Cliquez sur une vignette pour l\u2019agrandir.<\/i><\/small><\/div>\n<h2 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"Notes_et_r.C3.A9f.C3.A9rences\"><\/span><span id=\"Notes_et_r\u00e9f\u00e9rences\" class=\"mw-headline\">Notes et r\u00e9f\u00e9rences<\/span><\/h2>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"Notes\" class=\"mw-headline\">Notes<\/span><\/h3>\n<div class=\"references-small lower-alpha\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"mw-references-wrap mw-references-columns\">\n<ol class=\"references\">\n<li id=\"cite_note-1\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-1\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Le fleuve n&rsquo;est situ\u00e9 en Europe qu&rsquo;\u00e0 moiti\u00e9. En effet, il forme une partie de la fronti\u00e8re avec l&rsquo;<a title=\"Asie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Asie\">Asie<\/a>, la rive droite \u00e9tant europ\u00e9enne, la rive gauche asiatique.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-6\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-6\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Martin Litchfield West d\u00e9clare que \u00ab\u00a0phonologiquement, la correspondance entre le nom de l&rsquo;Europe et toute forme de mot s\u00e9mitique est tr\u00e8s mauvaise<sup id=\"cite_ref-5\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-5\">4<\/a><\/sup>\u00a0\u00bb.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-8\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-8\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Klein1966\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Ernest_Klein1966\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Ernest Klein,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">A Comprehensive Etymological Dictionary of the English Language<\/cite>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a0I\u00a0:\u00a0<span class=\"lang-en italique\" lang=\"en\">A-K<\/span>, Elsevier,\u00a0<time>1966<\/time><\/span><\/span>\u00a0; l&rsquo;\u00e9tymologie retenue par Klein concernant l&rsquo;Europe se singularise par ses conclusions \u00ab\u00a0optimistes\u00a0\u00bb selon P. G. W. Friedrichsen<sup id=\"cite_ref-7\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-7\">5<\/a><\/sup>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-9\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-9\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Bailly\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Anatole_Bailly\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langues : grec ancien et fran\u00e7ais\">(grc\u00a0+\u00a0fr)<\/abbr>\u00a0Anatole Bailly,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"grc\">Dictionnaire grec-fran\u00e7ais<\/cite><span class=\"lang-grc\" lang=\"grc\">, \u00ab\u00a0\u0395\u03c5\u03c1\u03c5\u03c2\u00a0\u00bb<\/span>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0854 colonne\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\"><span class=\"romain\">II<\/span><\/abbr><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-10\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-10\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Bailly\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Anatole_Bailly\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langues : grec ancien et fran\u00e7ais\">(grc\u00a0+\u00a0fr)<\/abbr>\u00a0Anatole Bailly,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"grc\">Dictionnaire grec-fran\u00e7ais<\/cite><span class=\"lang-grc\" lang=\"grc\">, \u00ab\u00a0\u039f\u03c8\u00a0\u00bb<\/span>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a02193 colonne III<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-15\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-15\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">En\u00a0<a title=\"Grec ancien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Grec_ancien\">grec ancien<\/a>\u00a0<span class=\"lang-grc\" lang=\"grc\">\u0395\u1f50\u03c1\u03ce\u03c0\u03b7<\/span>\u00a0\/\u00a0<span class=\"lang-grc-latn\" lang=\"grc-latn\"><i>Eur\u1e53p\u0113<\/i><\/span>), personnage mineur de la\u00a0<a title=\"Mythologie grecque\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mythologie_grecque\">mythologie grecque<\/a>, fille d\u2019<a title=\"Ag\u00e9nor fils de Pos\u00e9idon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ag%C3%A9nor_fils_de_Pos%C3%A9idon\">Ag\u00e9nor<\/a>, roi de\u00a0<a title=\"Tyr\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tyr\">Tyr<\/a>, et de\u00a0<a title=\"T\u00e9l\u00e9phassa\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%A9l%C3%A9phassa\">T\u00e9l\u00e9phassa<\/a>, et s\u0153ur de\u00a0<a title=\"Cadmos\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cadmos\">Cadmos<\/a>, Ph\u00e9nix et\u00a0<a title=\"Cilix (mythologie)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cilix_(mythologie)\">Cilix<\/a><sup id=\"cite_ref-14\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-14\">9<\/a><\/sup>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-19\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-19\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">L&rsquo;Europe n&rsquo;est pas\u00a0<i><a title=\"Liste de locutions latines\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Liste_de_locutions_latines#S\">stricto sensu<\/a><\/i>\u00a0un continent qui se d\u00e9finit comme \u00ab\u00a0une tr\u00e8s grande masse de terres entour\u00e9e par des oc\u00e9ans\u00a0\u00bb ou \u00ab\u00a0une vaste \u00e9tendue de terre d&rsquo;un seul tenant\u00a0\u00bb. Depuis l&rsquo;av\u00e8nement de la\u00a0<a title=\"G\u00e9ophysique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%A9ophysique\">g\u00e9ophysique<\/a>\u00a0dans la seconde moiti\u00e9 du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"20\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xx<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, l&rsquo;Europe n&rsquo;est, du point de vue\u00a0<a title=\"G\u00e9ographie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%A9ographie\">g\u00e9ographique<\/a>, que \u00ab\u00a0ce petit cap de l&rsquo;Asie\u00a0\u00bb selon l&rsquo;expression de\u00a0<a title=\"Paul Val\u00e9ry\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paul_Val%C3%A9ry\">Paul Val\u00e9ry<\/a>, le continent \u00ab\u00a0physique\u00a0\u00bb \u00e9tant l&rsquo;<a title=\"Eurasie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Eurasie\">Eurasie<\/a>. Cependant, la d\u00e9finition g\u00e9ographique est souvent amend\u00e9e selon des crit\u00e8res faisant appel \u00e0 des habitudes historiques et culturelles (influence de la vision europ\u00e9ocentrique qui se refl\u00e8te dans le\u00a0<a title=\"Projection de Mercator\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Projection_de_Mercator\">planisph\u00e8re de Mercator<\/a>\u00a0centr\u00e9 sur l&rsquo;Europe), si bien qu&rsquo;on retrouve certains syst\u00e8mes de continents qui consid\u00e8rent l&rsquo;Europe et l&rsquo;Asie comme deux continents, alors que l&rsquo;Eurasie ne forme qu&rsquo;une \u00e9tendue de terre<sup id=\"cite_ref-18\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-18\">12<\/a><\/sup>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-56\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-56\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"citation\">\u00ab\u00a0L&rsquo;Eurasie\u00a0<i>[a]<\/i>\u00a0\u00e9t\u00e9 occup\u00e9e par vagues migratoires successives, en provenance du berceau africain. La premi\u00e8re remonterait \u00e0 au moins 1,9 million d&rsquo;ann\u00e9es. D&rsquo;autres, plus r\u00e9centes et moins certaines, se seraient produites \u00e0 partir de l&rsquo;Afrique, mais aussi de l&rsquo;Asie. Jusqu&rsquo;\u00e0 l&rsquo;arriv\u00e9e de l&rsquo;homme moderne, Homo sapiens, parti de son foyer africain voil\u00e0 200\u00a0000\u00a0ans et parvenu sur le Vieux Continent il y a 40\u00a0000\u00a0ans<sup id=\"cite_ref-lehir_55-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-lehir-55\">48<\/a><\/sup>.\u00a0\u00bb<\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-113\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-113\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">On a retrouv\u00e9 en Espagne les restes d&rsquo;un homme, \u00e2g\u00e9 de 7\u00a0000\u00a0ans, \u00e0 la limite entre M\u00e9solithique et N\u00e9olithique, dont l&rsquo;ADN a montr\u00e9 qu&rsquo;il avait la peau sombre et les yeux bleus<sup id=\"cite_ref-112\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-112\">104<\/a><\/sup>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-124\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-124\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Le maximum glaciaire est appel\u00e9 en anglais LGM pour\u00a0<i>Last Glaciation Maximum<\/i>\u00a0et correspond \u00e0 l&rsquo;<a title=\"\u00c9v\u00e8nement de Heinrich\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89v%C3%A8nement_de_Heinrich\">\u00e9v\u00e9nement de Heinrich 1<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-127\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-127\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">La Manche n&rsquo;est pas un bras de mer mais un gigantesque fleuve drainant la calotte de glace fennoscandienne<sup id=\"cite_ref-125\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-125\">115<\/a><\/sup>.\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Ainsi pendant le\u00a0<a title=\"Dernier maximum glaciaire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dernier_maximum_glaciaire\">dernier maximum glaciaire<\/a>\u00a0(18\u00a0000\u00a0ans BP), la ligne de rivage \u00e9tait \u00e0 120\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"m\u00e8tre\">m<\/abbr>\u00a0sous l\u2019actuelle. Si toutes les r\u00e9gions europ\u00e9ennes sont touch\u00e9es par la baisse des niveaux marins, la Manche est exond\u00e9e, la mer du Nord et la Baltique \u00e9merg\u00e9es et recouvertes par l\u2019<a title=\"Inlandsis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Inlandsis\">inlandsis<\/a>, la mer Adriatique r\u00e9duite \u00e0 sa plus simple expression. La Caspienne et la mer Noire, cette derni\u00e8re \u00e9tant coup\u00e9e de la M\u00e9diterran\u00e9e, accusaient un niveau inf\u00e9rieur de 200\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"m\u00e8tre\">m<\/abbr>\u00a0\u00e0 l\u2019actuel<sup id=\"cite_ref-126\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-126\">116<\/a><\/sup>\u00a0\u00bb<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-144\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-144\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"citation\">\u00ab\u00a0<i>[un]<\/i>\u00a0changement faunique fondamental\u00a0<i>[\u2026]<\/i>\u00a0s\u2019op\u00e8re entre la Steppe \u00e0 mammouths du d\u00e9but du Tardiglaciaire et les communaut\u00e9s animales en recomposition durant le B\u00f8lling<sup id=\"cite_ref-143\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-143\">132<\/a><\/sup>.\u00a0\u00bb<\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-158\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-158\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"citation\">\u00ab\u00a0La n\u00e9olithisation de l&rsquo;Europe, de la Gr\u00e8ce \u00e0 l&rsquo;Atlantique, est li\u00e9e \u00e0 une diffusion d&rsquo;id\u00e9es et \u00e0 une colonisation. Dans le premier cas, il y a acculturation progressive de groupes qui perdent lentement leur identit\u00e9\u00a0; dans le second cas, les colons n\u00e9olithiques r\u00e9duisent, sous la pression d\u00e9mographique, les territoires des derniers chasseurs<sup id=\"cite_ref-larousse-neolithisation_154-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-larousse-neolithisation-154\">142<\/a><\/sup>\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0;\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Le d\u00e9veloppement de l&rsquo;agriculture en Europe correspond bien \u00e0 une colonisation par des fermiers originaires d&rsquo;Anatolie qui, arriv\u00e9s par le couloir danubien et le long de la c\u00f4te m\u00e9diterran\u00e9enne, d\u00e9frichent les for\u00eats et modifient le paysage de nos r\u00e9gions. Pendant la p\u00e9riode de transition, ces colons absorbent sur leur passage les descendants des groupes pal\u00e9olithiques locaux. Longtemps apr\u00e8s que leurs anc\u00eatres ont quitt\u00e9 l&rsquo;Afrique, les chasseurs n\u00e9olithiques d\u00e9couverts en Espagne ou au Luxembourg portent encore des g\u00e8nes qui leur conf\u00e8rent une pigmentation fonc\u00e9e de la peau, combin\u00e9e \u00e0 des yeux d\u00e9j\u00e0 clairs<sup id=\"cite_ref-Hublin201720_128-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Hublin201720-128\">117<\/a><\/sup>\u00a0\u00bb<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-165\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-165\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"citation not_fr_quote\" lang=\"en\">\u00ab\u00a0<span class=\"italique\">The Kurgan solution is attractive and has been accepted by many archaeologists and linguists, in part or total<sup id=\"cite_ref-164\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-164\">151<\/a><\/sup>.<\/span>\u00a0\u00bb<\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-167\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-167\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"citation not_fr_quote\" lang=\"en\">\u00ab\u00a0<span class=\"italique\">The single most popular proposal is the Pontic steppes (see the Kurgan hypothesis)<sup id=\"cite_ref-166\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-166\">152<\/a><\/sup>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"et cetera\">etc.<\/abbr><\/span>\u00a0\u00bb<\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-168\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-168\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Un troisi\u00e8me \u00e9pisode majeur de peuplement semble se situer \u00e0 la fin du N\u00e9olithique ou au d\u00e9but de l&rsquo;\u00e2ge de bronze. Il prend ses origines dans les steppes du sud de la Russie, entre mers Noire et Caspienne. Des populations ma\u00eetrisant l&rsquo;\u00e9quitation, et peut-\u00eatre porteuses de la langue source de la famille indo-europ\u00e9enne p\u00e9n\u00e8trent en Europe orientale, il y a environ 4\u00a0500\u00a0ans. Leurs descendants repr\u00e9sentent l&rsquo;une des trois composantes g\u00e9n\u00e9tiques principales des peuplements de l&rsquo;Europe<sup id=\"cite_ref-Hublin201720_128-4\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-Hublin201720-128\">117<\/a><\/sup>.\u00a0\u00bb<\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-201\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-201\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Globalement, les Celtes sont les h\u00e9ritiers de porteurs de la \u00ab\u00a0culture des tumulus\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-200\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-200\">184<\/a><\/sup>.\u00a0\u00bb<\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-215\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-215\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Le terme d\u00e9signe, \u00e0 l&rsquo;origine, chez les Grecs et les \u00c9gyptiens, ceux qui ne parlent leur langue<sup id=\"cite_ref-214\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-214\">197<\/a><\/sup>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-218\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-218\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">C&rsquo;est m\u00eame une distinction fondamentale de la pens\u00e9e grecque, \u00e0 c\u00f4t\u00e9 des oppositions humain\/animal et homme\/femme<sup id=\"cite_ref-217\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-217\">199<\/a><\/sup>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-223\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-223\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Une fois \u00e9tablie, cette domination\u00a0<i>[de l&rsquo;Empire romain]<\/i>\u00a0s&rsquo;est maintenue gr\u00e2ce \u00e0 la diffusion d&rsquo;une civilisation en partie h\u00e9rit\u00e9e des Grecs, et par la participation des \u00e9lites indig\u00e8nes au gouvernement et \u00e0 l&rsquo;administration. Le droit romain a fait progresser le respect de la personne humaine et des contrats qui sont \u00e0 la base de toute soci\u00e9t\u00e9. La concession de plus en plus large du droit de cit\u00e9, pratiquement obtenu en 212 (\u00e9dit de Caracalla) par tous les habitants de l&rsquo;Empire, a permis \u00e0 des millions d&rsquo;individus d&rsquo;acc\u00e9der \u00e0 une m\u00eame forme de civilisation<sup id=\"cite_ref-EU-haut-empire_222-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-EU-haut-empire-222\">203<\/a><\/sup>\u00a0\u00bb<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-230\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-230\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"citation\">\u00ab\u00a0\u00c0 partir du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">iv<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap\" title=\"avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr>, une ceinture de communaut\u00e9s tribales celtiques \u2014\u00a0qui atteint son \u00e9tendue maximale au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">iii<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap\" title=\"avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr>\u00a0\u2014 entoure les r\u00e9gions septentrionales du monde hell\u00e9nistique et du monde romain en expansion<sup id=\"cite_ref-531hdh3_229-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-531hdh3-229\">209<\/a><\/sup>\u00a0\u00bb<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-233\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-233\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Pass\u00e9 le Rhin, tout de suite apr\u00e8s les Celtes ou Gaulois, on rencontre, en allant vers l&rsquo;E, la nation des Germains<sup id=\"cite_ref-232\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-232\">211<\/a><\/sup>.\u00a0\u00bb<\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-239\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-239\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Quand, de l&rsquo;oc\u00e9an, on entre par\u00a0<i>[les\u00a0<a title=\"Colonnes d'Hercule\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Colonnes_d%27Hercule\">colonnes d&rsquo;Hercule<\/a>]<\/i>, on a, \u00e0 droite l&rsquo;Afrique, \u00e0 gauche l&rsquo;Europe, entre lesquelles est l&rsquo;Asie<sup id=\"cite_ref-9Adoumi\u00e9_''et_alii''_238-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-9Adoumi%C3%A9_''et_alii''-238\">216<\/a><\/sup>.\u00a0\u00bb<\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-258\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-258\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"citation\">\u00ab\u00a0\u00c0 partir de l&rsquo;ann\u00e9e 235, des difficult\u00e9s croissantes marquent l&rsquo;Empire et l&rsquo;on voit se dessiner la crise \u00e0 venir. Une longue s\u00e9rie d&rsquo;usurpations et de guerres civiles menace l&rsquo;int\u00e9grit\u00e9 de l&rsquo;Empire<sup id=\"cite_ref-257\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_note-257\">234<\/a><\/sup>.\u00a0\u00bb<\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-283\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-283\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">\u00c0 la fin du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"20\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xx<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, la\u00a0<a title=\"Gouvernement de l'\u00c9glise catholique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gouvernement_de_l%27%C3%89glise_catholique\">papaut\u00e9<\/a>\u00a0a proclam\u00e9 six\u00a0<a title=\"Saints patrons de l'Europe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saints_patrons_de_l%27Europe\">saints patrons de l&rsquo;Europe<\/a>.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n<\/div>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"R.C3.A9f.C3.A9rences\"><\/span><span id=\"R\u00e9f\u00e9rences\" class=\"mw-headline\">R\u00e9f\u00e9rences<\/span><\/h3>\n<div class=\"reference-cadre\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"references-small decimal\">\n<ol class=\"references\">\n<li id=\"cite_note-2\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-2\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Diez_De_Velasco1996\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Francisco_Diez_De_Velasco1996\" class=\"ouvrage\">Francisco\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Diez De Velasco<\/span>, \u00ab\u00a0<cite>Les Mythes d&rsquo;Europe. R\u00e9flexions sur l&rsquo;Eurocentrisme<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>M\u00e8tis. Anthropologie des mondes grecs anciens<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a011,\u200e\u00a0<time>1996<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0123-132 (p. 125)\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.3406\/metis.1996.1050\" rel=\"nofollow\">10.3406\/metis.1996.1050<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.persee.fr\/doc\/metis_1105-2201_1996_num_11_1_1050\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Fmetis_1105-2201_1996_num_11_1_1050\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-barry-3\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-barry_3-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u00a0:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-barry_3-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Barry1999\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Michael_Barry1999\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Michael Barry (\u00e9crivain)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michael_Barry_(%C3%A9crivain)\">Michael Barry<\/a>, \u00ab\u00a0<cite>L\u2019Europe et son mythe\u00a0: \u00e0 la poursuite du couchant<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Revue des deux Mondes<\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1999\" data-sort-value=\"1999\">novembre-d\u00e9cembre 1999<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0111\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7103-0937-6\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7103-0937-6\"><span class=\"nowrap\">978-2-7103-0937-6<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.revuedesdeuxmondes.fr\/article-revue\/leurope-et-son-mythe-a-la-poursuite-du-couchant\/\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.revuedesdeuxmondes.fr%2Farticle-revue%2Fleurope-et-son-mythe-a-la-poursuite-du-couchant%2F\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-4\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-4\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Wattel_de_CroizantMontifroy\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Odile_Wattel_de_CroizantG\u00e9rard_A._Montifroy\" class=\"ouvrage\">Odile Wattel de Croizant et G\u00e9rard A. Montifroy,\u00a0<cite class=\"italique\">Du mythe \u00e0 la g\u00e9opolitique\u00a0: Europe entre Orient et Occident<\/cite>, L&rsquo;\u00c2ge d&rsquo;Homme\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.cz\/books?id=BXd81HIuTAwC&amp;pg=PA79&amp;dq=mot+Europe+%C3%A9tymologie\" rel=\"nofollow\">pr\u00e9sentation en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.cz%2Fbooks%3Fid%3DBXd81HIuTAwC%26pg%3DPA79%26dq%3Dmot%2BEurope%2B%25C3%25A9tymologie\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-5\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-5\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"West1997\" class=\"ouvrage\"><span id=\"M._L._West1997\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a title=\"Martin Litchfield West\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Martin_Litchfield_West\">M. L. West<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">The East face of Helicon\u00a0: West Asiatic elements in Greek poetry and myth<\/cite>, Oxford, Clarendon Press,\u00a0<time>1997<\/time>, 662\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/0-19-815221-3\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/0-19-815221-3\"><span class=\"nowrap\">0-19-815221-3<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0451<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-7\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-7\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"S._Friedrichsen1967\" class=\"ouvrage\"><span id=\"G._W._S._Friedrichsen1967\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0G. W. S. Friedrichsen,\u00a0<span lang=\"en\">\u00ab\u00a0<cite>Reviews. A Comprehensive Etymological Dictionary of the English Language<\/cite>\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0(recension),\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">The Review of English Studies. New Series<\/span><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a018,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a071,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1967-08\" data-sort-value=\"1967-08\">ao\u00fbt 1967<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0295\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.1093\/res\/XVIII.71.295\" rel=\"nofollow\">10.1093\/res\/XVIII.71.295<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-11\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-11\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.universalis.fr\/encyclopedie\/europe-mythologie\/\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Europe, mythologie<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.universalis.fr%2Fencyclopedie%2Feurope-mythologie%2F\">archive<\/a>]<\/small>, Encyclop\u00e6dia Universalis en ligne\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2018-01-03\" data-sort-value=\"2018-01-03\">3 janvier 2018<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-12\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-12\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.strasbourg-europe.eu\/la-princesse-europe,14756,fr.html\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>La princesse Europe<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.strasbourg-europe.eu%2Fla-princesse-europe%2C14756%2Cfr.html\">archive<\/a>]<\/small>, Centre d&rsquo;information sur les institutions europ\u00e9ennes<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-13\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-13\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.nouveaux-billets-euro.eu\/Les-billets-en-euros\/Le-mythe-d-Europe\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Les billets en euros. Le mythe d&rsquo;Europe<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.nouveaux-billets-euro.eu%2FLes-billets-en-euros%2FLe-mythe-d-Europe\">archive<\/a>]<\/small>, Banque centrale europ\u00e9enne<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-14\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-14\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.universalis.fr\/encyclopedie\/europe-histoire-de-l-idee-europeenne\/1-l-europe-geographique-de-l-antiquite\/\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>L&rsquo;Europe \u00ab\u00a0g\u00e9ographique\u00a0\u00bb de l&rsquo;Antiquit\u00e9<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.universalis.fr%2Fencyclopedie%2Feurope-histoire-de-l-idee-europeenne%2F1-l-europe-geographique-de-l-antiquite%2F\">archive<\/a>]<\/small>, Encyclop\u00e6dia Universalis en ligne<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-16\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-16\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Deman2003\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Albert_Deman2003\" class=\"ouvrage\">Albert Deman, \u00ab\u00a0<cite>L&rsquo;Euro et l&rsquo;Antiquit\u00e9 europ\u00e9enne, grecque et romaine<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>L&rsquo;antiquit\u00e9 classique<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a072,\u200e\u00a0<time>2003<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0245-260\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.3406\/antiq.2003.2526\" rel=\"nofollow\">10.3406\/antiq.2003.2526<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.persee.fr\/doc\/antiq_0770-2817_2003_num_72_1_2526\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Fantiq_0770-2817_2003_num_72_1_2526\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-17\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-17\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Haudry2009\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean_Haudry2009\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Jean Haudry\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Haudry\">Jean Haudry<\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/etudesindoeuropeennes.fr\/articleContent\/564\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Vues nouvelles sur la tradition indo-europ\u00e9enne dans la Gr\u00e8ce ancienne<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fetudesindoeuropeennes.fr%2FarticleContent%2F564\">archive<\/a>]<\/small>, sur\u00a0<span class=\"italique\">etudesindoeuropeennes.fr<\/span>,\u00a0<time>2009<\/time><\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-18\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-18\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Grataloup2009\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Christian_Grataloup2009\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Christian Grataloup\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Christian_Grataloup\">Christian Grataloup<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">L&rsquo;invention des continents\u00a0: comment l&rsquo;Europe a d\u00e9coup\u00e9 le monde<\/cite>, Larousse,\u00a0<time>2009<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a022<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-20\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-20\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.larousse.fr\/encyclopedie\/divers\/Europe\/184804\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Europe<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.larousse.fr%2Fencyclopedie%2Fdivers%2FEurope%2F184804\">archive<\/a>]<\/small>, sur\u00a0<span class=\"italique\"><a title=\"\u00c9ditions Larousse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_Larousse\">larousse.fr<\/a><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-EU-geol-21\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-EU-geol_21-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"AuboinRat\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean_AuboinPierre_Rat\" class=\"ouvrage\">Jean Auboin et Pierre Rat,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.universalis.fr\/encyclopedie\/europe-geologie\/\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Europe. G\u00e9ologie<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.universalis.fr%2Fencyclopedie%2Feurope-geologie%2F\">archive<\/a>]<\/small>, Encyclop\u00e6dia Universalis en ligne<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-22\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-22\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2009\" class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<cite>L&rsquo;invention des continents<\/cite>\u00a0\u00bb (recension de l&rsquo;ouvrage de Roger Brunet, \u00e9d. Larousse),\u00a0<i>M@ppemonde<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a096,\u200e\u00a0<time>2009<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/mappemonde-archive.mgm.fr\/num24\/librairie\/lib09402.html\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fmappemonde-archive.mgm.fr%2Fnum24%2Flibrairie%2Flib09402.html\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-EU-geog-23\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-EU-geog_23-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"ThumerelleBeaujeu-GarnierLefort\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Pierre-Jean_ThumerelleJacqueline_Beaujeu-GarnierCatherine_Lefort\" class=\"ouvrage\">Pierre-Jean Thumerelle, Jacqueline Beaujeu-Garnier et Catherine Lefort,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.universalis.fr\/encyclopedie\/europe-geographie\/\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Europe. G\u00e9ographie<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.universalis.fr%2Fencyclopedie%2Feurope-geographie%2F\">archive<\/a>]<\/small>, Encyclop\u00e6dia Universalis en ligne<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Hale200327-29-24\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Hale200327-29_24-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Hale2003\">Hale 2003<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a027-29.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-25\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-25\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/geoconfluences.ens-lyon.fr\/glossaire\/limite\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Limite(s)<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fgeoconfluences.ens-lyon.fr%2Fglossaire%2Flimite\">archive<\/a>]<\/small>, sur\u00a0<span class=\"italique\"><a title=\"G\u00e9oconfluences\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%A9oconfluences\">G\u00e9oconfluences<\/a><\/span>, ENS Lyon<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-26\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-26\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.cnrs.fr\/cw\/dossiers\/dosgeol\/01_decouvrir\/01_extension\/01_terrain\/05a.htm\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>L&rsquo;Islande, une \u00eele sur la dorsale m\u00e9dio-atlantique<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.cnrs.fr%2Fcw%2Fdossiers%2Fdosgeol%2F01_decouvrir%2F01_extension%2F01_terrain%2F05a.htm\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<span class=\"italique\">G\u00e9omanips, les mouvements de la Terre<\/span>, CNRS<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-27\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-27\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Drevet2013\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean-Fran\u00e7ois_Drevet2013\" class=\"ouvrage\">Jean-Fran\u00e7ois Drevet, \u00ab\u00a0<cite>Chypre et l\u2019Union europ\u00e9enne (UE)<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>EchoG\u00e9o<\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2013-12-03\" data-sort-value=\"2013-12-03\">3 d\u00e9cembre 2013<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.4000\/echogeo.13658\" rel=\"nofollow\">10.4000\/echogeo.13658<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/journals.openedition.org\/echogeo\/13658\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fjournals.openedition.org%2Fechogeo%2F13658\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-28\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-28\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/ec.europa.eu\/regional_policy\/fr\/policy\/themes\/outermost-regions\/\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>La politique r\u00e9gionale et les r\u00e9gions ultrap\u00e9riph\u00e9riques<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fec.europa.eu%2Fregional_policy%2Ffr%2Fpolicy%2Fthemes%2Foutermost-regions%2F\">archive<\/a>]<\/small>, Commission europ\u00e9enne<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-29\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-29\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2017\" class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/geoconfluences.ens-lyon.fr\/glossaire\/banane-bleue\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Banane bleue<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fgeoconfluences.ens-lyon.fr%2Fglossaire%2Fbanane-bleue\">archive<\/a>]<\/small>, sur\u00a0<span class=\"italique\"><a title=\"G\u00e9oconfluences\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%A9oconfluences\">G\u00e9oconfluences<\/a><\/span>, ENS Lyon,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2017-01\" data-sort-value=\"2017-01\">janvier 2017<\/time><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-30\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-30\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"C._and_Finlayson,_B._L._and_McMahon,_T._A.2007\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Peel,_M._C._and_Finlayson,_B._L._and_McMahon,_T._A.2007\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Peel, M. C. and Finlayson, B. L. and McMahon, T. A.,\u00a0<span lang=\"en\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.hydrol-earth-syst-sci.net\/11\/1633\/2007\/hess-11-1633-2007.html\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Updated world map of the K\u00f6ppen-Geiger climate classification<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.hydrol-earth-syst-sci.net%2F11%2F1633%2F2007%2Fhess-11-1633-2007.html\">archive<\/a>]<\/small><\/span>, Hydrol. Earth Syst. Sci.,\u00a0<time>2007<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2008-05-26\" data-sort-value=\"2008-05-26\">26 mai 2008<\/time>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Kottek-31\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Kottek_31-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Kottek\">Kottek et\u00a0<i>alii<\/i>\u00a02006<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-32\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-32\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">dans la classification de\u00a0<span class=\"need_ref\" title=\"Ce passage n\u00e9cessite une pr\u00e9cision.\">K\u00f6ppen<\/span><sup class=\"need_ref_tag\"><a title=\"Aide:Pr\u00e9ciser un fait\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aide:Pr%C3%A9ciser_un_fait\">[Lequel\u00a0?]<\/a><\/sup>\u00a0<sup class=\"need_ref_tag\"><a title=\"Aide:R\u00e9f\u00e9rence non conforme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aide:R%C3%A9f%C3%A9rence_non_conforme\">[r\u00e9f.\u00a0non\u00a0conforme]<\/a><\/sup>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-33\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-33\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/ec.europa.eu\/environment\/nature\/info\/pubs\/docs\/brochures\/healthcheck\/healthcheck_fr.pdf\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Synth\u00e8se Rapport \u00ab\u00a0\u00c9tat de conservation des esp\u00e8ces et des habitats naturels de l&rsquo;Union europ\u00e9enne<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fec.europa.eu%2Fenvironment%2Fnature%2Finfo%2Fpubs%2Fdocs%2Fbrochures%2Fhealthcheck%2Fhealthcheck_fr.pdf\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0<abbr class=\"abbr indicateur-format format-pdf\" title=\"Document au format Portable Document Format (PDF) d'Adobe\">[PDF]<\/abbr>, sur\u00a0<span class=\"italique\">ec.europa.eu<\/span><\/span>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a019.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-34\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-34\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/ec.europa.eu\/environment\/nature\/knowledge\/rep_habitats\/docs\/com_2009_358_fr.pdf\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Rapport de synth\u00e8se de la commission<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fec.europa.eu%2Fenvironment%2Fnature%2Fknowledge%2Frep_habitats%2Fdocs%2Fcom_2009_358_fr.pdf\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0<abbr class=\"abbr indicateur-format format-pdf\" title=\"Document au format Portable Document Format (PDF) d'Adobe\">[PDF]<\/abbr>, sur\u00a0<span class=\"italique\">europa.eu<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-35\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-35\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/biodiversity.eionet.europa.eu\/article17\" rel=\"nofollow\">Rapport technique de l\u2019article 17<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fbiodiversity.eionet.europa.eu%2Farticle17\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0(en anglais)<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-36\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-36\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/biodiversity.eionet.europa.eu\/article17\/habitatsreport\" rel=\"nofollow\">Synth\u00e8ses par habitat<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fbiodiversity.eionet.europa.eu%2Farticle17%2Fhabitatsreport\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0(en anglais)<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-37\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-37\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/biodiversity.eionet.europa.eu\/article17\/speciesreport\" rel=\"nofollow\">Synth\u00e8ses par esp\u00e8ce<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fbiodiversity.eionet.europa.eu%2Farticle17%2Fspeciesreport\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0(en anglais)<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-38\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-38\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2020\" class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.lalibre.be\/planete\/environnement\/en-europe-la-nature-continue-a-se-degrader-5f905ff97b50a66bd8fcded6\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>En Europe, la nature continue \u00e0 se d\u00e9grader<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.lalibre.be%2Fplanete%2Fenvironnement%2Fen-europe-la-nature-continue-a-se-degrader-5f905ff97b50a66bd8fcded6\">archive<\/a>]<\/small>, sur\u00a0<span class=\"italique\">lalibre.be<\/span>,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2020-10-21\" data-sort-value=\"2020-10-21\">21 octobre 2020<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2020-11-18\" data-sort-value=\"2020-11-18\">18 novembre 2020<\/time>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-39\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-39\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">BENSETTITI F., COMBROUX I., DASZKIEWICZ P. \u2013 2006 \u2013 \u00ab\u00a0<i>\u00c9valuation de l\u2019\u00e9tat de conservation des Habitats et Esp\u00e8ces d\u2019int\u00e9r\u00eat communautaire 2006-2007\u00a0: Guide m\u00e9thodologique<\/i>\u00a0\u00bb, Mus\u00e9um National d\u2019Histoire Naturelle, Paris\u00a0: 59 p.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-40\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-40\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2016\" class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.lemonde.fr\/biodiversite\/article\/2016\/07\/13\/la-commission-europeenne-publie-la-liste-des-especes-invasives-a-combattre_4969046_1652692.html\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>La Commission europ\u00e9enne publie la liste des esp\u00e8ces invasives \u00e0 combattre<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fbiodiversite%2Farticle%2F2016%2F07%2F13%2Fla-commission-europeenne-publie-la-liste-des-especes-invasives-a-combattre_4969046_1652692.html\">archive<\/a>]<\/small>, sur\u00a0<span class=\"italique\"><a title=\"Le Monde\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Le_Monde\">Le Monde.fr<\/a><\/span>,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2016-07-13\" data-sort-value=\"2016-07-13\">13 juillet 2016<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2018-04-11\" data-sort-value=\"2018-04-11\">11 avril 2018<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-41\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-41\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr><abbr class=\"abbr indicateur-format format-pdf\" title=\"Document au format Portable Document Format (PDF) d'Adobe\">[PDF]<\/abbr>\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/ec.europa.eu\/environment\/pdf\/13_07_2016_news_en.pdf\" rel=\"nofollow\">Commission adopts first EU list of invasive alien species, an important step towards halting biodiversity loss<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fec.europa.eu%2Fenvironment%2Fpdf%2F13_07_2016_news_en.pdf\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a title=\"Commission europ\u00e9enne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Commission_europ%C3%A9enne\">Commission europ\u00e9enne<\/a>, 13 juillet 2016.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-actuEnvFev2011-42\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-actuEnvFev2011_42-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u00a0:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-actuEnvFev2011_42-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Filet Actu-environnement,\u00a0<i><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.actu-environnement.com\/ae\/news\/strategie-bas-carboneue-2050-electricite-11980.php4\" rel=\"nofollow\">Feuille de route bas carbone\u00a0: l&rsquo;UE mise sur un secteur \u00e9lectrique z\u00e9ro carbone en 2050<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.actu-environnement.com%2Fae%2Fnews%2Fstrategie-bas-carboneue-2050-electricite-11980.php4\">archive<\/a>]<\/small><\/i>\u00a0; 17 f\u00e9vrier 2011<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-43\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-43\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2011\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<span lang=\"en\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.consilium.europa.eu\/uedocs\/cms_data\/docs\/pressdata\/en\/envir\/122950.pdf\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Council of the european union EN EU Biodiversity Strategy to 2020 &#8211; Council conclusions &#8211; 3\u00a0103\u00a0rd Environment Council meeting Luxembourg<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.consilium.europa.eu%2Fuedocs%2Fcms_data%2Fdocs%2Fpressdata%2Fen%2Fenvir%2F122950.pdf\">archive<\/a>]<\/small><\/span>\u00a0<abbr class=\"abbr indicateur-format format-pdf\" title=\"Document au format Portable Document Format (PDF) d'Adobe\">[PDF]<\/abbr>, sur\u00a0<span class=\"italique\">consilium.europa.eu<\/span>,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2011-06-21\" data-sort-value=\"2011-06-21\">21 juin 2011<\/time><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-44\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-44\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2019\" class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.arte.tv\/fr\/videos\/083964-012-A\/le-dessous-des-cartes\/\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Demain, un monde sans oiseaux\u00a0?<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.arte.tv%2Ffr%2Fvideos%2F083964-012-A%2Fle-dessous-des-cartes%2F\">archive<\/a>]<\/small>, sur\u00a0<span class=\"italique\">arte.tv<\/span>,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2019-04\" data-sort-value=\"2019-04\">avril 2019<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2019-05-11\" data-sort-value=\"2019-05-11\">11 mai 2019<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-:1-45\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-:1_45-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u00a0:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-:1_45-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2019\" class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<cite>Plus de 40\u2009% des esp\u00e8ces d\u2019arbres pr\u00e9sents en Europe menac\u00e9es d\u2019extinction<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Ouest France<\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2019-09-27\" data-sort-value=\"2019-09-27\">27 septembre 2019<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.ouest-france.fr\/environnement\/plus-de-40-des-especes-d-arbres-presents-en-europe-menacees-d-extinction-6539547\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.ouest-france.fr%2Fenvironnement%2Fplus-de-40-des-especes-d-arbres-presents-en-europe-menacees-d-extinction-6539547\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-46\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-46\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Hublin2016\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean-Jacques_Hublin2016\" class=\"ouvrage\">Jean-Jacques Hublin,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.college-de-france.fr\/site\/colloque-2016\/symposium-2016-10-13-10h00.htm\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Deux millions d&rsquo;ann\u00e9es de migrations, de dispersions et de remplacements (Conf\u00e9rence au Coll\u00e8ge de France)<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.college-de-france.fr%2Fsite%2Fcolloque-2016%2Fsymposium-2016-10-13-10h00.htm\">archive<\/a>]<\/small>, Coll\u00e8ge de France,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2016-10-13\" data-sort-value=\"2016-10-13\">13 octobre 2016<\/time><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-47\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-47\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Ant\u00f3nPottsAiello2014\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Susan_C._Ant\u00f3nRichard_PottsLeslie_C._Aiello2014\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Susan C. Ant\u00f3n, Richard Potts et Leslie C. Aiello,\u00a0<span lang=\"en\">\u00ab\u00a0<cite>Evolution of early Homo: An integrated biological perspective<\/cite>\u00a0\u00bb<\/span>,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">Science<\/span><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a0345,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a06192,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2014-07-04\" data-sort-value=\"2014-07-04\">4 juillet 2014<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a01236828\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.1126\/science.1236828\" rel=\"nofollow\">10.1126\/science.1236828<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/drive.google.com\/file\/d\/0B4L4dTqTB2FhU0tmSFB6SHI0NFE\/edit\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fdrive.google.com%2Ffile%2Fd%2F0B4L4dTqTB2FhU0tmSFB6SHI0NFE%2Fedit\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-48\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-48\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Daujeard\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Camille_Daujeard\" class=\"ouvrage\">Camille Daujeard,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.mnhn.fr\/fr\/visitez\/agenda\/rendez-vous\/cours-public\/pre-neandertaliens-neandertaliens-europe-05-004-ma-deux-superpredateurs\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Cours public\u00a0: Pr\u00e9-N\u00e9andertaliens et N\u00e9andertaliens en Europe (0,5-0,04 Ma)\u00a0: deux superpr\u00e9dateurs\u00a0?<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.mnhn.fr%2Ffr%2Fvisitez%2Fagenda%2Frendez-vous%2Fcours-public%2Fpre-neandertaliens-neandertaliens-europe-05-004-ma-deux-superpredateurs\">archive<\/a>]<\/small>, Museum National d&rsquo;Histoire Naturelle<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-CondemiSavatier2016Des_hypercarnivores,_&lt;span_class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;abbr_class=&quot;abbr_&quot;_title=&quot;page(s)&quot;_&gt;p.&lt;\/abbr&gt;&amp;nbsp;82-83&lt;\/span&gt;-49\" style=\"margin-bottom: 0.1em; break-inside: avoid-column; counter-increment: mw-ref-extends-parent 1; counter-reset: mw-ref-extends-child 0;\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-CondemiSavatier2016Des_hypercarnivores,_%3Cspan_class=%22nowrap%22%3E%3Cabbr_class=%22abbr_%22_title=%22page(s)%22_%3Ep.%3C\/abbr%3E&amp;nbsp;82-83%3C\/span%3E_49-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#CondemiSavatier2016\">Condemi et Savatier 2016<\/a>, Des hypercarnivores,\u00a0<span class=\"nowrap\"><abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a082-83<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Demars2006-50\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Demars2006_50-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u00a0:<\/span>a<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Demars2006_50-1\">b<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Demars2006_50-2\">c<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Demars2006\">Demars 2006<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-boisserie-51\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-boisserie_51-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u00a0:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-boisserie_51-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Boisserie2011\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean-Renaud_Boisserie2011\" class=\"ouvrage\">Jean-Renaud Boisserie, \u00ab\u00a0<cite>La premi\u00e8re mondialisation. Quelle place pour l\u2019Afrique dans l\u2019histoire \u00e9volutive et biog\u00e9ographique du genre Homo\u00a0?<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Afriques<\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2011-01-25\" data-sort-value=\"2011-01-25\">25 janvier 2011<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/journals.openedition.org\/afriques\/626\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fjournals.openedition.org%2Fafriques%2F626\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-52\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-52\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.hominides.com\/html\/ancetres\/ancetres-homo-erectus.php\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Homo erectus<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.hominides.com%2Fhtml%2Fancetres%2Fancetres-homo-erectus.php\">archive<\/a>]<\/small>, sur\u00a0<span class=\"italique\">hominides.com<\/span>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2018-03-06\" data-sort-value=\"2018-03-06\">6 mars 2018<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-53\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-53\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Morin2017\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Herv\u00e9_Morin2017\" class=\"ouvrage\">Herv\u00e9 Morin, \u00ab\u00a0<cite>La d\u00e9couverte qui bouleverse l\u2019histoire d\u2019\u00ab\u00a0Homo sapiens\u00a0\u00bb<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Le Monde<\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2017-06-07\" data-sort-value=\"2017-06-07\">7 juin 2017<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.lemonde.fr\/paleontologie\/article\/2017\/06\/07\/la-decouverte-qui-bouleverse-l-histoire-d-homo-sapiens_5140236_1650762.html\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fpaleontologie%2Farticle%2F2017%2F06%2F07%2Fla-decouverte-qui-bouleverse-l-histoire-d-homo-sapiens_5140236_1650762.html\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-54\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-54\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2013\" class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.hominides.com\/html\/dossiers\/sortie-d-afrique.php\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Les sorties d&rsquo;Afrique ou les vagues d&rsquo;expansion de l&rsquo;homme en dehors de l&rsquo;Afrique &#8211; Out of africa<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.hominides.com%2Fhtml%2Fdossiers%2Fsortie-d-afrique.php\">archive<\/a>]<\/small>, sur\u00a0<span class=\"italique\">hominides.com<\/span>,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2013-04\" data-sort-value=\"2013-04\">avril 2013<\/time><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-lehir-55\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-lehir_55-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u00a0:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-lehir_55-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Le_Hir2009\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Pierre_Le_Hir2009\" class=\"ouvrage\">Pierre Le Hir, \u00ab\u00a0<cite>\u00ab\u00a0Antecessor\u00a0\u00bb, le premier Europ\u00e9en<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Le Monde<\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2009-01-20\" data-sort-value=\"2009-01-20\">20 janvier 2009<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.lemonde.fr\/planete\/article\/2009\/01\/17\/antecessor-le-premier-europeen_1143146_3244.html\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fplanete%2Farticle%2F2009%2F01%2F17%2Fantecessor-le-premier-europeen_1143146_3244.html\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-57\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-57\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Brunet2016\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Michel_Brunet2016\" class=\"ouvrage\">Michel Brunet,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0O\u00f9 commence le r\u00e8gne de l&rsquo;humain\u00a0? O\u00f9 commence le genre homo\u00a0?\u00a0\u00bb<\/cite>, dans\u00a0<cite class=\"italique\">Nous sommes tous des Africains\u00a0: \u00e0 la recherche du premier homme<\/cite>, Odile Jacob,\u00a0<time>2016<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.fr\/books?id=ypeoCwAAQBAJ&amp;pg=PP1&amp;dq=nous+sommes+tous+des+africains&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjkpb_LsdfZAhXQb1AKHW9yAeEQ6AEIKDAA#v=snippet&amp;q=homo&amp;f=false\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fid%3DypeoCwAAQBAJ%26pg%3DPP1%26dq%3Dnous%2Bsommes%2Btous%2Bdes%2Bafricains%26hl%3Dfr%26sa%3DX%26ved%3D0ahUKEwjkpb_LsdfZAhXQb1AKHW9yAeEQ6AEIKDAA%23v%3Dsnippet%26q%3Dhomo%26f%3Dfalse\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-lignee-58\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-lignee_58-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u00a0:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-lignee_58-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Beauchamp\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jacques_Beauchamp\" class=\"ouvrage\">Jacques Beauchamp,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.u-picardie.fr\/beauchamp\/conferences\/La_lignee.html\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>La lign\u00e9e humaine<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.u-picardie.fr%2Fbeauchamp%2Fconferences%2FLa_lignee.html\">archive<\/a>]<\/small>, Universit\u00e9 de Picardie<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-59\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-59\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"VekuaLordkipanidzeRightmireAgusti2002\" class=\"ouvrage\"><span id=\"A._VekuaD._LordkipanidzeG._P._RightmireJ._Agusti2002\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0A. Vekua, D. Lordkipanidze, G. P. Rightmire, J. Agusti, R. Ferring et G. Maisuradze,\u00a0<span lang=\"en\">\u00ab\u00a0<cite>A new skull of early\u00a0<i>Homo<\/i>\u00a0from Dmanisi, Georgia<\/cite>\u00a0\u00bb<\/span>,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">Science<\/span><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a0297,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a05578,\u200e\u00a0<time>2002<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a085\u201389\u00a0<small>(<a title=\"PubMed\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/PubMed\">PMID<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.ncbi.nlm.nih.gov\/pubmed\/12098694\" rel=\"nofollow\">12098694<\/a><\/span>,\u00a0<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.1126\/science.1072953\" rel=\"nofollow\">10.1126\/science.1072953<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Lordki2013-60\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Lordki2013_60-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"LordkipanidzePonce_de_LeanMargvelashviliRak2013\" class=\"ouvrage\"><span id=\"David_LordkipanidzeMarcia_S._Ponce_de_LeanAnn_MargvelashviliYoel_Rak2013\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0David Lordkipanidze, Marcia S. Ponce de Lean, Ann Margvelashvili, Yoel Rak, G. Philip Rightmire, Abesalom Vekua et Christoph P. E. Zollikofer,\u00a0<span lang=\"en\">\u00ab\u00a0<cite>A Complete Skull from Dmanisi, Georgia, and the Evolutionary Biology of Early Homo<\/cite>\u00a0\u00bb<\/span>,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">Science<\/span><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a0342,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a06156,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2013-10-18\" data-sort-value=\"2013-10-18\">18 octobre 2013<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0326\u2013331\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.1126\/science.1238484\" rel=\"nofollow\">10.1126\/science.1238484<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-first2013-61\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-first2013_61-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Toro-MoyanoMart\u00ednez-NavarroAgust\u00edSouday2013\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Isidro_Toro-MoyanoBienvenido_Mart\u00ednez-NavarroJordi_Agust\u00edCaroline_Souday2013\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Isidro Toro-Moyano, Bienvenido Mart\u00ednez-Navarro, Jordi Agust\u00ed, Caroline Souday,\u00a0<a title=\"Jos\u00e9 Mar\u00eda Berm\u00fadez de Castro\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jos%C3%A9_Mar%C3%ADa_Berm%C3%BAdez_de_Castro\">Jos\u00e9 Mar\u00eda Berm\u00fadez de Castro<\/a>, Mar\u00eda Martin\u00f3n-Torres, Beatriz Fajardo, Mathieu Duval, Christophe Falgu\u00e8res et Oriol Oms,\u00a0<span lang=\"en\">\u00ab\u00a0<cite>The oldest human fossil in Europe dated to ca. 1.4 Ma at Orce (Spain)<\/cite>\u00a0\u00bb<\/span>,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\"><a title=\"Journal of Human Evolution\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Journal_of_Human_Evolution\">Journal of Human Evolution<\/a><\/span><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"premi\u00e8re\">1<sup>re<\/sup><\/abbr>\u00a0s\u00e9rie,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a065,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2013-07\" data-sort-value=\"2013-07\">juillet 2013<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a01-9\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.1016\/j.jhevol.2013.01.012\" rel=\"nofollow\">10.1016\/j.jhevol.2013.01.012<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.sciencedirect.com\/science\/article\/pii\/S0047248413000304\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.sciencedirect.com%2Fscience%2Farticle%2Fpii%2FS0047248413000304\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Carbonell-62\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Carbonell_62-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"CarbonellMar\u00eda_Berm\u00fadez_de_Castro2008\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Eudald_CarbonellJos\u00e9_Mar\u00eda_Berm\u00fadez_de_Castro2008\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a title=\"Eudald Carbonell\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Eudald_Carbonell\">Eudald Carbonell<\/a>,\u00a0<a title=\"Jos\u00e9 Mar\u00eda Berm\u00fadez de Castro\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jos%C3%A9_Mar%C3%ADa_Berm%C3%BAdez_de_Castro\">Jos\u00e9 Mar\u00eda Berm\u00fadez de Castro<\/a>\u00a0<i><abbr class=\"abbr\" title=\"et alii (et d\u2019autres)\">et al.<\/abbr><\/i>,\u00a0<span lang=\"en\">\u00ab\u00a0<cite>The first hominin of Europe<\/cite>\u00a0\u00bb<\/span>,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\"><a title=\"Nature (revue)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nature_(revue)\">Nature<\/a><\/span><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a0452,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2008-03-27\" data-sort-value=\"2008-03-27\">27 mars 2008<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0465-469\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.1038\/nature06815\" rel=\"nofollow\">10.1038\/nature06815<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.nature.com\/nature\/journal\/v452\/n7186\/full\/nature06815.html\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.nature.com%2Fnature%2Fjournal%2Fv452%2Fn7186%2Ffull%2Fnature06815.html\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-63\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-63\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Thomas\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Herbert_Thomas\" class=\"ouvrage\">Herbert Thomas,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.universalis.fr\/encyclopedie\/decouverte-d-homo-antecessor\/\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>D\u00e9couverte d&rsquo;Homo antecessor<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.universalis.fr%2Fencyclopedie%2Fdecouverte-d-homo-antecessor%2F\">archive<\/a>]<\/small>, Encyclop\u00e6dia Universalis en ligne\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2018-03-06\" data-sort-value=\"2018-03-06\">6 mars 2018<\/time>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-64\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-64\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Wayman2012\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Erin_Wayman2012\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Erin Wayman,\u00a0<span lang=\"en\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.smithsonianmag.com\/science-nature\/homo-antecessor-common-ancestor-of-humans-and-neanderthals-143357767\/\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Homo antecessor: Common Ancestor of Humans and Neanderthals?<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.smithsonianmag.com%2Fscience-nature%2Fhomo-antecessor-common-ancestor-of-humans-and-neanderthals-143357767%2F\">archive<\/a>]<\/small><\/span>, sur\u00a0<span class=\"italique\">smithsonian.com<\/span>,\u00a0<a title=\"Smithsonian Institution\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Smithsonian_Institution\">Smithsonian Institution<\/a>,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2012-11-26\" data-sort-value=\"2012-11-26\">26 novembre 2012<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2018-03-06\" data-sort-value=\"2018-03-06\">6 mars 2018<\/time>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-65\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-65\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Mauguit2013\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Quentin_Mauguit2013\" class=\"ouvrage\">Quentin Mauguit,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.futura-sciences.com\/sciences\/actualites\/homme-silex-taille-vieux-14-million-annees-decouvert-atapuerca-48027\/\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Un silex taill\u00e9 vieux de 1,4 million d\u2019ann\u00e9es d\u00e9couvert \u00e0 Atapuerca<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.futura-sciences.com%2Fsciences%2Factualites%2Fhomme-silex-taille-vieux-14-million-annees-decouvert-atapuerca-48027%2F\">archive<\/a>]<\/small>, sur\u00a0<span class=\"italique\">futura-sciences.com<\/span>,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2013-07-26\" data-sort-value=\"2013-07-26\">26 juillet 2013<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2018-03-06\" data-sort-value=\"2018-03-06\">6 mars 2018<\/time>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-66\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-66\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Brunet2016\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Michel_Brunet2016\" class=\"ouvrage\">Michel Brunet,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0<i>Homo neanderthalensis<\/i>\u00a0et\u00a0<i>Homo sapiens<\/i>. Cohabitation, hybridation ou disparition\u00a0?\u00a0\u00bb<\/cite>, dans\u00a0<cite class=\"italique\">Nous sommes tous des Africains\u00a0: \u00e0 la recherche du premier homme<\/cite>, Odile Jacob,\u00a0<time>2016<\/time><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-67\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-67\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Hublin2007\" class=\"ouvrage\"><span id=\"J.-J._Hublin2007\" class=\"ouvrage\">J.-J.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Hublin<\/span>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0Origine et \u00e9volution des N\u00e9andertaliens\u00a0\u00bb<\/cite>, dans Bernard Vandermeersch et B. Maureille (\u00c9ds.),\u00a0<cite class=\"italique\">Les N\u00e9andertaliens, biologie et cultures<\/cite>, Paris, Comit\u00e9 des travaux historiques et scientifiques,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Documents pr\u00e9historiques\u00a0\u00bb (<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a023),\u00a0<time>2007<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782735506385\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782735506385\"><span class=\"nowrap\">9782735506385<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a095-107<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-68\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-68\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2017\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<span lang=\"en\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/humanorigins.si.edu\/evidence\/human-fossils\/species\/homo-heidelbergensis\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Homo heidelbergensis<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fhumanorigins.si.edu%2Fevidence%2Fhuman-fossils%2Fspecies%2Fhomo-heidelbergensis\">archive<\/a>]<\/small><\/span>, Smithsonian National Museum of Natural History,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2017-06-29\" data-sort-value=\"2017-06-29\">29 juin 2017<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2018-03-06\" data-sort-value=\"2018-03-06\">6 mars 2018<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-69\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-69\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Nicoud2013\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Elisa_Nicoud2013\" class=\"ouvrage\">Elisa Nicoud, \u00ab\u00a0<cite>Complexit\u00e9 des stratigraphies r\u00e9gionales et nouveau mod\u00e8le d\u2019apparition et de diffusion du ph\u00e9nom\u00e8ne acheul\u00e9en en Europe de l&rsquo;Ouest<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Quaternaire<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a024,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a04,\u200e\u00a0<time>2013<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.4000\/quaternaire.6790\" rel=\"nofollow\">10.4000\/quaternaire.6790<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/journals.openedition.org\/quaternaire\/6790\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fjournals.openedition.org%2Fquaternaire%2F6790\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-70\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-70\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.universalis.fr\/encyclopedie\/maitrise-du-feu\/\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Ma\u00eetrise du feu<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.universalis.fr%2Fencyclopedie%2Fmaitrise-du-feu%2F\">archive<\/a>]<\/small>, Encyclop\u00e6dia Universalis en ligne\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2018-03-09\" data-sort-value=\"2018-03-09\">9 mars 2018<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-CondemiSavatier201668-71\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-CondemiSavatier201668_71-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#CondemiSavatier2016\">Condemi et Savatier 2016<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a068.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Valentin201113-72\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Valentin201113_72-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Valentin2011\">Valentin 2011<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a013.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-73\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-73\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"HublinSeytre2011\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean-Jacques_HublinBernard_Seytre2011\" class=\"ouvrage\">Jean-Jacques Hublin et Bernard Seytre,\u00a0<cite class=\"italique\">Quand d&rsquo;autres hommes peuplaient la terre\u00a0: nouveaux regards sur nos origines<\/cite>, Flammarion,\u00a0<time>2011<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.fr\/books?id=0lq_btV3LJwC&amp;pg=PT86\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fid%3D0lq_btV3LJwC%26pg%3DPT86\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a086<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-74\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-74\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Voisin2011\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean-Luc_Voisin2011\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Jean-Luc Voisin,\u00a0<cite lang=\"en\">\u00ab\u00a0A preliminary approach to the neandertal speciation by distance: a view from the shoulder complex\u00a0\u00bb<\/cite>, dans Silvana Condemi et Gerd Christian Weninger,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Continuity and discontinuity in the peopling of Europe<\/cite>, Springer,\u00a0<time>2011<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0127-138<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-75\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-75\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Voisin2012\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean-Luc_Voisin2012\" class=\"ouvrage\">Jean-Luc Voisin, \u00ab\u00a0<cite>L&rsquo;histoire \u00e9volutive mouvement\u00e9e des N\u00e9andertaliens<\/cite>\u00a0\u00bb (Dossier\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a076),\u00a0<i>Pour la Science<\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2012\" data-sort-value=\"2012\">juillet-septembre 2012<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a014-19<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-CondemiSavatier201633-76\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-CondemiSavatier201633_76-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#CondemiSavatier2016\">Condemi et Savatier 2016<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a033.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Coppens201035-37-77\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Coppens201035-37_77-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Coppens2010\">Coppens 2010<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a035-37.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-78\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-78\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Hublin2009\" class=\"ouvrage\"><span id=\"J._J._Hublin2009\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0J. J. Hublin,\u00a0<span lang=\"en\">\u00ab\u00a0<cite>The origin of Neandertals<\/cite>\u00a0\u00bb<\/span>,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\"><a title=\"Proceedings of the National Academy of Sciences\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Proceedings_of_the_National_Academy_of_Sciences\">PNAS<\/a><\/span><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a0106,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a038,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2009-09\" data-sort-value=\"2009-09\">septembre 2009<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a016022-16027\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.1073\/pnas.0904119106\" rel=\"nofollow\">10.1073\/pnas.0904119106<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-79\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-79\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Hublin2015\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean-Jacques_Hublin2015\" class=\"ouvrage\">Jean-Jacques Hublin,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.college-de-france.fr\/site\/jean-jacques-hublin\/course-2015-11-03-17h00.htm\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>L&rsquo;expansion n\u00e9andertalienne en Eurasie (conf\u00e9rence au Coll\u00e8ge de France)<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.college-de-france.fr%2Fsite%2Fjean-jacques-hublin%2Fcourse-2015-11-03-17h00.htm\">archive<\/a>]<\/small>, sur\u00a0<span class=\"italique\">college-de-france.fr<\/span>,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2015-11-03\" data-sort-value=\"2015-11-03\">3 novembre 2015<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2018-03-07\" data-sort-value=\"2018-03-07\">7 mars 2018<\/time>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-CondemiSavatier2016N\u00e9andertal_voyage,_&lt;span_class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;abbr_class=&quot;abbr_&quot;_title=&quot;page(s)&quot;_&gt;p.&lt;\/abbr&gt;&amp;nbsp;35_et_sq&lt;\/span&gt;-80\" style=\"margin-bottom: 0.1em; break-inside: avoid-column; counter-increment: mw-ref-extends-parent 1; counter-reset: mw-ref-extends-child 0;\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-CondemiSavatier2016N%C3%A9andertal_voyage,_%3Cspan_class=%22nowrap%22%3E%3Cabbr_class=%22abbr_%22_title=%22page(s)%22_%3Ep.%3C\/abbr%3E&amp;nbsp;35_et_sq%3C\/span%3E_80-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#CondemiSavatier2016\">Condemi et Savatier 2016<\/a>, N\u00e9andertal voyage,\u00a0<span class=\"nowrap\"><abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a035 et sq<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-pls76-23-81\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-pls76-23_81-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u00a0:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-pls76-23_81-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Degioanni2012\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Anna_Degioanni2012\" class=\"ouvrage\">Anna Degioanni, \u00ab\u00a0<cite>Neandertal, Sapiens et Denisova racont\u00e9s par leurs g\u00e8nes<\/cite>\u00a0\u00bb (Dossier\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a076),\u00a0<i>Pour la Science<\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2012\" data-sort-value=\"2012\">juillet-septembre 2012<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a023\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.fr\/books?id=BnGwwrU8SbAC\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fid%3DBnGwwrU8SbAC\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-82\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-82\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Pigenet2017\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Yaroslav_Pigenet2017\" class=\"ouvrage\">Yaroslav Pigenet, \u00ab\u00a0<cite>N\u00e9andertal, le cousin r\u00e9habilit\u00e9<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>CNRS Le journal<\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2017-08-30\" data-sort-value=\"2017-08-30\">30 ao\u00fbt 2017<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/lejournal.cnrs.fr\/articles\/neandertal-le-cousin-rehabilite\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Flejournal.cnrs.fr%2Farticles%2Fneandertal-le-cousin-rehabilite\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-83\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-83\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Hoffmann2018\" class=\"ouvrage\"><span id=\"D._L._Hoffmann2018\" class=\"ouvrage\">D. L. Hoffmann\u00a0<i><abbr class=\"abbr\" title=\"et alii (et d\u2019autres)\">et al.<\/abbr><\/i>, \u00ab\u00a0<cite>U-Th dating of carbonate crusts reveals Neandertal origin of Iberian cave art<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Science<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a0359,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a06378,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2018-02-23\" data-sort-value=\"2018-02-23\">23 f\u00e9vrier 2018<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0912-915\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.1126\/science.aap7778\" rel=\"nofollow\">10.1126\/science.aap7778<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-84\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-84\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">N\u00e9andertal, quand les s\u00e9pultures racontent<\/cite>, Centre des Mus\u00e9es Nationaux, pdf\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.monuments-nationaux.fr\/var\/cmn_inter\/storage\/original\/application\/c55b58f0c9722ae9a00005b7c9173ed8.pdf\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.monuments-nationaux.fr%2Fvar%2Fcmn_inter%2Fstorage%2Foriginal%2Fapplication%2Fc55b58f0c9722ae9a00005b7c9173ed8.pdf\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-85\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-85\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2014\" class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www2.cnrs.fr\/presse\/communique\/3699.htm\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>D\u00e9couverte de la premi\u00e8re gravure pari\u00e9tale attribu\u00e9e aux N\u00e9andertaliens<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww2.cnrs.fr%2Fpresse%2Fcommunique%2F3699.htm\">archive<\/a>]<\/small>, CNRS,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2014-09-02\" data-sort-value=\"2014-09-02\">2 septembre 2014<\/time><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Valentin20119-86\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Valentin20119_86-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Valentin2011\">Valentin 2011<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a09.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-87\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-87\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2013\" class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www2.cnrs.fr\/presse\/communique\/3363.htm\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>L&rsquo;homme de N\u00e9andertal inhumait bien d\u00e9j\u00e0 ses morts<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww2.cnrs.fr%2Fpresse%2Fcommunique%2F3363.htm\">archive<\/a>]<\/small>, CNRS,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2013-12-17\" data-sort-value=\"2013-12-17\">17 d\u00e9cembre 2013<\/time><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-CondemiSavatier2016111-88\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-CondemiSavatier2016111_88-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#CondemiSavatier2016\">Condemi et Savatier 2016<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0111.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-89\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-89\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Bocquet-AppelDegioanni2013\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean-Pierre_Bocquet-AppelAnna_Degioanni2013\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Jean-Pierre Bocquet-Appel et Anna Degioanni,\u00a0<span lang=\"en\">\u00ab\u00a0<cite>Neanderthal Demographic Estimates<\/cite>\u00a0\u00bb<\/span>,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">Current Anthropology<\/span><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a054,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a0S8,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2013-12\" data-sort-value=\"2013-12\">d\u00e9cembre 2013<\/time>, S202-S213\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.1086\/673725\" rel=\"nofollow\">10.1086\/673725<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>\u00a0\u2014 Indique 5\u00a0000 \u00e0 70\u00a0000\u00a0individus..<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-90\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-90\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"DegioanniFabreCondemi2012\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Anna_DegioanniVirginie_FabreSilvana_Condemi2012\" class=\"ouvrage\">Anna Degioanni, Virginie Fabre et Silvana Condemi, \u00ab\u00a0<cite>G\u00e9n\u00e9tique et pal\u00e9oanthropologie\u00a0: deux approches pour un dialogue autour des N\u00e9andertaliens<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Bulletins et M\u00e9moires de la Soci\u00e9t\u00e9 d&rsquo;nthropologie de Paris<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a023,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a01,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2012-04\" data-sort-value=\"2012-04\">avril 2012<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a01-18 (<span class=\"nowrap\"><abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a014<\/span>)\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.1007\/s13219-010-0022-y\" rel=\"nofollow\">10.1007\/s13219-010-0022-y<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>\u00a0\u2014 Contient une recension donnant entre 20\u00a0000 et 200\u00a0000\u00a0individus..<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-91\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-91\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Bocquet-AppelDemarsNoiretDobrowsky2005\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean-Pierre_Bocquet-AppelPierre-Yves_DemarsLorette_NoiretDmitry_Dobrowsky2005\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Jean-Pierre Bocquet-Appel, Pierre-Yves Demars, Lorette Noiret et Dmitry Dobrowsky,\u00a0<span lang=\"en\">\u00ab\u00a0<cite>Estimates of Upper Palaeolithic meta-population size in Europe from archaeological data<\/cite>\u00a0\u00bb<\/span>,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">Journal of Archaeological Science<\/span><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a032,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a011,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2005-11\" data-sort-value=\"2005-11\">novembre 2005<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a01656-1668<\/span><\/span>\u00a0\u2014 Indique une population de 4\u00a0400 \u00e0 5\u00a0900\u00a0habitants avec un intervalle de confiance \u00e0 95\u00a0% compris entre 1\u00a0700 \u00e0 37\u00a0700\u00a0personnes..<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-92\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-92\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2017\" class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.francetvinfo.fr\/sciences\/histoire\/homo-sapiens-est-plus-age-qu-on-le-croit-et-n-est-pas-ne-en-ethiopie_2227463.html\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Homo sapiens est plus \u00e2g\u00e9 qu&rsquo;on le croit et n&rsquo;est pas n\u00e9 en \u00c9thiopie<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.francetvinfo.fr%2Fsciences%2Fhistoire%2Fhomo-sapiens-est-plus-age-qu-on-le-croit-et-n-est-pas-ne-en-ethiopie_2227463.html\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2017-06-08\" data-sort-value=\"2017-06-08\">8 juin 2017<\/time><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-93\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-93\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Savatier2018\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Fran\u00e7ois_Savatier2018\" class=\"ouvrage\">Fran\u00e7ois Savatier, \u00ab\u00a0<cite>L&rsquo;Homme moderne a pr\u00e9c\u00e9d\u00e9 de loin l&rsquo;Homme de N\u00e9andertal au Levant<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Pour la Science<\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2018-01-29\" data-sort-value=\"2018-01-29\">29 janvier 2018<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.pourlascience.fr\/sd\/prehistoire\/i-homo-sapiens-i-a-precede-de-tres-loin-i-homo-neanderthalensis-i-au-levant-12769.php\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.pourlascience.fr%2Fsd%2Fprehistoire%2Fi-homo-sapiens-i-a-precede-de-tres-loin-i-homo-neanderthalensis-i-au-levant-12769.php\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-94\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-94\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Morin2018\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Herv\u00e9_Morin2018\" class=\"ouvrage\">Herv\u00e9 Morin, \u00ab\u00a0<cite>D\u00e9couverte en Isra\u00ebl du plus ancien \u00ab\u00a0Homo sapiens\u00a0\u00bb hors d\u2019Afrique<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Le Monde<\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2018-01-25\" data-sort-value=\"2018-01-25\">25 janvier 2018<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.lemonde.fr\/sciences\/article\/2018\/01\/25\/decouverte-en-israel-du-plus-ancien-homo-sapiens-hors-d-afrique_5247195_1650684.html\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fsciences%2Farticle%2F2018%2F01%2F25%2Fdecouverte-en-israel-du-plus-ancien-homo-sapiens-hors-d-afrique_5247195_1650684.html\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-95\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-95\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Hershkovitz2018\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Israel_Hershkovitz2018\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Israel Hershkovitz\u00a0<i><abbr class=\"abbr\" title=\"et alii (et d\u2019autres)\">et al.<\/abbr><\/i>,\u00a0<span lang=\"en\">\u00ab\u00a0<cite>The earliest modern humans outside Africa<\/cite>\u00a0\u00bb<\/span>,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">Science<\/span><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a0359,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a06374,\u200e\u00a0<time>2018<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0456-459\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.1126\/science.aap8369\" rel=\"nofollow\">10.1126\/science.aap8369<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-CondemiSavatier2016126_et_sq-96\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-CondemiSavatier2016126_et_sq_96-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#CondemiSavatier2016\">Condemi et Savatier 2016<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0126 et sq.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-futura2011-97\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-futura2011_97-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u00a0:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-futura2011_97-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2017\" class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.futura-sciences.com\/planete\/actualites\/paleontologie-migration-humaine-homo-sapiens-quitte-afrique-plus-tot-prevu-45423\/\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Migration humaine\u00a0: Homo sapiens a quitt\u00e9 l&rsquo;Afrique plus t\u00f4t que pr\u00e9vu<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.futura-sciences.com%2Fplanete%2Factualites%2Fpaleontologie-migration-humaine-homo-sapiens-quitte-afrique-plus-tot-prevu-45423%2F\">archive<\/a>]<\/small>, sur\u00a0<span class=\"italique\">futura-sciences.com<\/span>,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2017-12-11\" data-sort-value=\"2017-12-11\">11 d\u00e9cembre 2017<\/time><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-98\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-98\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Dumas2011\" class=\"ouvrage\"><span id=\"C\u00e9cile_Dumas2011\" class=\"ouvrage\">C\u00e9cile Dumas, \u00ab\u00a0<cite>Sortie d&rsquo;Afrique\u00a0: une nouvelle route s&rsquo;ouvre en Arabie<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Sciences et Avenir<\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2011-01-28\" data-sort-value=\"2011-01-28\">28 janvier 2011<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sciencesetavenir.fr\/archeo-paleo\/sortie-d-afrique-une-nouvelle-route-s-ouvre-en-arabie_21324\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.sciencesetavenir.fr%2Farcheo-paleo%2Fsortie-d-afrique-une-nouvelle-route-s-ouvre-en-arabie_21324\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-99\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-99\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Huet2011\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Sylvestre_Huet2011\" class=\"ouvrage\">Sylvestre Huet, \u00ab\u00a0<cite><i>Homo sapiens<\/i>, double sortie d&rsquo;Afrique<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Lib\u00e9ration<\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2011-01-28\" data-sort-value=\"2011-01-28\">28 janvier 2011<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.liberation.fr\/sciences\/2011\/01\/28\/homo-sapiens-double-sortie-d-afrique_710590\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.liberation.fr%2Fsciences%2F2011%2F01%2F28%2Fhomo-sapiens-double-sortie-d-afrique_710590\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-100\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-100\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2011\" class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www2.cnrs.fr\/presse\/communique\/2336.htm\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>L&rsquo;Homme moderne arriv\u00e9 en Europe plus t\u00f4t que pr\u00e9vu<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww2.cnrs.fr%2Fpresse%2Fcommunique%2F2336.htm\">archive<\/a>]<\/small>, CNRS,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2011-11-03\" data-sort-value=\"2011-11-03\">3 novembre 2011<\/time><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-pls2014-101\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-pls2014_101-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u00a0:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-pls2014_101-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Savatier2014\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Fran\u00e7ois_Savatier2014\" class=\"ouvrage\">Fran\u00e7ois Savatier, \u00ab\u00a0<cite>L\u2019ADN de l\u2019homme d\u2019Ust\u2019-Ishim date le m\u00e9tissage N\u00e9andertal-Sapiens<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Pour la Science<\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2014-11-07\" data-sort-value=\"2014-11-07\">7 novembre 2014<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.pourlascience.fr\/sd\/paleontologie-humaine\/ladn-de-lhomme-dust-ishim-livre-date-le-metissage-neandertal-sapiens-12011.php\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.pourlascience.fr%2Fsd%2Fpaleontologie-humaine%2Fladn-de-lhomme-dust-ishim-livre-date-le-metissage-neandertal-sapiens-12011.php\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-CondemiSavatier2016126-102\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-CondemiSavatier2016126_102-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#CondemiSavatier2016\">Condemi et Savatier 2016<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0126.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-CondemiSavatier2016145-148,_152-103\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-CondemiSavatier2016145-148,_152_103-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#CondemiSavatier2016\">Condemi et Savatier 2016<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0145-148, 152.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-104\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-104\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Kuhlwilm2016\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Martin_Kuhlwilm2016\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Martin\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Kuhlwilm<\/span>\u00a0<i><abbr class=\"abbr\" title=\"et alii (et d\u2019autres)\">et al.<\/abbr><\/i>,\u00a0<span lang=\"en\">\u00ab\u00a0<cite>Ancient gene flow from early modern humans into Eastern Neanderthals<\/cite>\u00a0\u00bb<\/span>,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">Nature<\/span><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a0530,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2016-02-17\" data-sort-value=\"2016-02-17\">17 f\u00e9vrier 2016<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0429-433\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.1038\/nature16544\" rel=\"nofollow\">10.1038\/nature16544<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-105\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-105\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Cot2015\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Bruno_D._Cot2015\" class=\"ouvrage\">Bruno D. Cot, \u00ab\u00a0<cite>La longue marche de Sapiens\u00a0: ce que nous apprend la g\u00e9n\u00e9tique<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>L&rsquo;Express<\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2015-01-18\" data-sort-value=\"2015-01-18\">18 janvier 2015<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.lexpress.fr\/actualite\/sciences\/la-longue-marche-de-sapiens-ce-que-nous-apprend-la-genetique_1640969.html\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.lexpress.fr%2Factualite%2Fsciences%2Fla-longue-marche-de-sapiens-ce-que-nous-apprend-la-genetique_1640969.html\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-CondemiSavatier2016155-106\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-CondemiSavatier2016155_106-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#CondemiSavatier2016\">Condemi et Savatier 2016<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0155.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-107\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-107\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"GarciaLe_Bras2017\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Dominique_GarciaEmmanuel_Le_Bras2017\" class=\"ouvrage\">Dominique Garcia et Emmanuel\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Le Bras<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">Arch\u00e9ologie des migrations<\/cite>, La D\u00e9couverte,\u00a0<time>2017<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0104<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-108\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-108\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Brill2006\" class=\"ouvrage\"><span id=\"David_Brill2006\" class=\"ouvrage\">David Brill, \u00ab\u00a0<cite>Neanderthal&rsquo;s last stand<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Nature<\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2006-09-13\" data-sort-value=\"2006-09-13\">13 septembre 2006<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.1038\/news060911-8\" rel=\"nofollow\">10.1038\/news060911-8<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-109\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-109\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Savatier2024\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Fran\u00e7ois_Savatier2024\" class=\"ouvrage\">Fran\u00e7ois Savatier, \u00ab\u00a0<cite>Des g\u00e8nes n\u00e9andertaliens in\u00e9galement r\u00e9partis<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Pour la Science<\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-02-12\" data-sort-value=\"2024-02-12\">12 f\u00e9vrier 2024<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.pourlascience.fr\/sd\/prehistoire\/des-genes-neandertaliens-inegalement-repartis-11842.php\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.pourlascience.fr%2Fsd%2Fprehistoire%2Fdes-genes-neandertaliens-inegalement-repartis-11842.php\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-110\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-110\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2008\" class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www2.cnrs.fr\/presse\/communique\/1488.htm\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Extinction de l&rsquo;homme de N\u00e9anderthal\u00a0: une nouvelle approche multidisciplinaire exclut l&rsquo;hypoth\u00e8se climatique<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww2.cnrs.fr%2Fpresse%2Fcommunique%2F1488.htm\">archive<\/a>]<\/small>, CNRS (communiqu\u00e9 de presse),\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2008-12-24\" data-sort-value=\"2008-12-24\">24 d\u00e9cembre 2008<\/time><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-111\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-111\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2017\" class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<cite>Comment Sapiens a domin\u00e9 Neandertal<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Le JDD<\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2017-06-20\" data-sort-value=\"2017-06-20\">20 juin 2017<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.lejdd.fr\/Societe\/Sciences\/Comment-Sapiens-a-domine-Neandertal-746805\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.lejdd.fr%2FSociete%2FSciences%2FComment-Sapiens-a-domine-Neandertal-746805\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-112\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-112\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2014\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<span lang=\"en\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/geogenetics.ku.dk\/latest-news\/alle_nyheder\/2014\/blue-eyes-and-dark-skin-thats-how-the-european-hunter-gatherer-looked-like-7000-years-ago\/\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Blue eyes and dark skin, thats how the European hunter-gatherer looked like 7,000 years ago<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fgeogenetics.ku.dk%2Flatest-news%2Falle_nyheder%2F2014%2Fblue-eyes-and-dark-skin-thats-how-the-european-hunter-gatherer-looked-like-7000-years-ago%2F\">archive<\/a>]<\/small><\/span>, University of Copenhague, Natural History Museum of Denmark, Center for GeoGenetics,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2014-01-26\" data-sort-value=\"2014-01-26\">26 janvier 2014<\/time><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-114\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-114\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Winters2014\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Clyde_Winters2014\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Clyde Winters,\u00a0<span lang=\"en\">\u00ab\u00a0<cite>Were the First Europeans Pale or Dark Skinned\u00a0?<\/cite>\u00a0\u00bb<\/span>,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">Scientific Research<\/span><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a04,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a03,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2014-08\" data-sort-value=\"2014-08\">ao\u00fbt 2014<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0124-132\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.4236\/aa.2014.43016\" rel=\"nofollow\">10.4236\/aa.2014.43016<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-115\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-115\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Bon\" class=\"ouvrage\"><span id=\"C\u00e9line_Bon\" class=\"ouvrage\">C\u00e9line Bon,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.museedelhomme.fr\/fr\/cro-magnon-etait-il-noir-blanc-jaune\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Cro-Magnon \u00e9tait-il noir, blanc, jaune\u00a0?<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.museedelhomme.fr%2Ffr%2Fcro-magnon-etait-il-noir-blanc-jaune\">archive<\/a>]<\/small>, Mus\u00e9e de l&rsquo;Homme<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-116\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-116\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Guillon2017\" class=\"ouvrage\"><span id=\"No\u00eblle_Guillon2017\" class=\"ouvrage\">No\u00eblle Guillon, \u00ab\u00a0<cite>La v\u00e9ritable histoire des couleurs de la peau<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Pour la Science<\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2017-11-14\" data-sort-value=\"2017-11-14\">14 novembre 2017<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.pourlascience.fr\/sd\/genetique\/la-veritable-histoire-des-couleurs-de-la-peau-12723.php\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.pourlascience.fr%2Fsd%2Fgenetique%2Fla-veritable-histoire-des-couleurs-de-la-peau-12723.php\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Valentin201123-27-117\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Valentin201123-27_117-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Valentin2011\">Valentin 2011<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a023-27.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-118\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-118\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Teyssandier2007\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Nicolas_Teyssandier2007\" class=\"ouvrage\">Nicolas Teyssandier, \u00ab\u00a0<cite>L\u2019\u00e9mergence du Pal\u00e9olithique sup\u00e9rieur en Europe\u00a0: mutations culturelles et rythmes d\u2019\u00e9volution<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>PALEO<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a019,\u200e\u00a0<time>2007<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/journals.openedition.org\/paleo\/702\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fjournals.openedition.org%2Fpaleo%2F702\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-ice-age-119\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-ice-age_119-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Howard_Hughes_Medical_Institute2016\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Howard Hughes Medical Institute,\u00a0<span lang=\"en\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sciencedaily.com\/releases\/2016\/05\/160502131231.htm\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>The genetic History of ice age Europe<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.sciencedaily.com%2Freleases%2F2016%2F05%2F160502131231.htm\">archive<\/a>]<\/small><\/span>, Science Daily,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2016-05-02\" data-sort-value=\"2016-05-02\">2 mai 2016<\/time><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Valentin201120-120\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Valentin201120_120-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Valentin2011\">Valentin 2011<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a020.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-121\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-121\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/archeologie.culture.fr\/chauvet\/fr\/art-parietal-aurignacien\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>L&rsquo;art pari\u00e9tal aurignacien<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Farcheologie.culture.fr%2Fchauvet%2Ffr%2Fart-parietal-aurignacien\">archive<\/a>]<\/small>, sur\u00a0<span class=\"italique\">arch\u00e9ologie.culture.fr<\/span>, Minist\u00e8re de la Culture et de la Communication<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Valentin201141-122\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Valentin201141_122-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Valentin2011\">Valentin 2011<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a041.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-123\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-123\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"KrutaCastelletti2006\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Venceslas_KrutaLanfredo_Castelletti2006\" class=\"ouvrage\">Venceslas\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Kruta<\/span>\u00a0et Lanfredo\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Castelletti<\/span>, \u00ab\u00a0<cite>Protohistoire de l&rsquo;Europe<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Annuaire de l&rsquo;\u00c9cole Pratique des Hautes \u00c9tudes. Section des sciences historiques et philologiques, 20<\/i>,\u200e\u00a0<time>2006<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a097-102\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.persee.fr\/doc\/ephe_0000-0001_2004_num_20_1_11462\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Fephe_0000-0001_2004_num_20_1_11462\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-125\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-125\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2006\" class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.insu.cnrs.fr\/environnement\/climats-du-passe\/quand-la-manche-etait-un-fleuve\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Quand la Manche \u00e9tait un fleuve&#8230;<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.insu.cnrs.fr%2Fenvironnement%2Fclimats-du-passe%2Fquand-la-manche-etait-un-fleuve\">archive<\/a>]<\/small>, CNRS (communiqu\u00e9 de presse),\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2006-09-15\" data-sort-value=\"2006-09-15\">15 septembre 2006<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2018-03-16\" data-sort-value=\"2018-03-16\">16 mars 2018<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-126\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-126\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Le_Gall2010\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Olivier_Le_Gall2010\" class=\"ouvrage\">Olivier Le Gall, \u00ab\u00a0<cite>Influence des glaciaires-interglaciaires sur les ichotyofaunes des eaux douces europ\u00e9ennes<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Quaternaire<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a021,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a03,\u200e\u00a0<time>2010<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0203-214 (<span class=\"nowrap\"><abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0204<\/span>)\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/journals.openedition.org\/quaternaire\/5570?file=1\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fjournals.openedition.org%2Fquaternaire%2F5570%3Ffile%3D1\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Hublin201720-128\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Hublin201720_128-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u00a0:<\/span>a<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Hublin201720_128-1\">b<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Hublin201720_128-2\">c<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Hublin201720_128-3\">d<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Hublin201720_128-4\">e<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Hublin201720_128-5\">f<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Hublin2017\">Hublin 2017<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a020.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-129\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-129\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/musee-prehistoire-eyzies.fr\/objet\/feuille-de-laurier\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Feuille de laurier<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fmusee-prehistoire-eyzies.fr%2Fobjet%2Ffeuille-de-laurier\">archive<\/a>]<\/small>, Mus\u00e9e national de l&rsquo; pr\u00e9histoire\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2018-03-16\" data-sort-value=\"2018-03-16\">16 mars 2018<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-130\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-130\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Rozoy1992\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean-Georges_Rozoy1992\" class=\"ouvrage\">Jean-Georges\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Rozoy<\/span>, \u00ab\u00a0<cite>Le propulseur et l&rsquo;arc chez les chasseurs pr\u00e9historiques. Techniques et d\u00e9mographies compar\u00e9es<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Pal\u00e9o<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a04,\u200e\u00a0<time>1992<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0175-193\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.3406\/pal.1992.1202\" rel=\"nofollow\">10.3406\/pal.1992.1202<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.persee.fr\/doc\/pal_1145-3370_1992_num_4_1_1202\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Fpal_1145-3370_1992_num_4_1_1202\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-131\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-131\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"CattelainP\u00e9tillon2015\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Pierre_CattelainJean-Marc_P\u00e9tillon2015\" class=\"ouvrage\">Pierre Cattelain et Jean-Marc P\u00e9tillon, \u00ab\u00a0<cite>\u00ab\u00a0Le \u00ab\u00a0type 2a\u00a0\u00bb, plus ancien mod\u00e8le de propulseur pal\u00e9olithique\u00a0: une nouvelle pi\u00e8ce dans le Magdal\u00e9nien moyen d\u2019Isturitz (Pyr\u00e9n\u00e9es-Atlantiques, France) et ses implications<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>PALEO<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a026,\u200e\u00a0<time>2015<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/journals.openedition.org\/paleo\/2876\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fjournals.openedition.org%2Fpaleo%2F2876\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-132\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-132\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"De_Beaune2007\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Sophie_A._De_Beaune2007\" class=\"ouvrage\">Sophie A. De Beaune, \u00ab\u00a0<cite>Comment vivaient nos anc\u00eatres<\/cite>\u00a0\u00bb (Grands dossiers des sciences humaines),\u00a0<i>Sciences Humaines<\/i>,\u200e\u00a0<time>2007<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/halshs.archives-ouvertes.fr\/halshs-00722388\/document\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fhalshs.archives-ouvertes.fr%2Fhalshs-00722388%2Fdocument\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-133\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-133\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Stordeur-Yedid1980\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Danielle_Stordeur-Yedid1980\" class=\"ouvrage\">Danielle Stordeur-Yedid, \u00ab\u00a0<cite>Les aiguilles \u00e0 chas au pal\u00e9olithique<\/cite>\u00a0\u00bb (recension),\u00a0<i>Revue arch\u00e9ologique du Centre de la France<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a019,\u200e\u00a0<time>1980<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a070\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.persee.fr\/doc\/racf_0220-6617_1980_num_19_1_2282_t1_0070_0000_2\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Fracf_0220-6617_1980_num_19_1_2282_t1_0070_0000_2\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-134\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-134\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/musee-archeologienationale.fr\/objet\/aiguille-chas\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Aiguille \u00e0 chas<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fmusee-archeologienationale.fr%2Fobjet%2Faiguille-chas\">archive<\/a>]<\/small>, Mus\u00e9e d&rsquo;arch\u00e9ologie nationale de Saint-Germain-en-Laye\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2018-03-16\" data-sort-value=\"2018-03-16\">16 mars 2018<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-135\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-135\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Patou-Mathis2018\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Maryl\u00e8ne_Patou-Mathis2018\" class=\"ouvrage\">Maryl\u00e8ne Patou-Mathis,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0Aiguille \u00e0 chas\u00a0\u00bb<\/cite>, dans\u00a0<cite class=\"italique\">N\u00e9andertal de A \u00e0 Z<\/cite>, Allary,\u00a0<time>2018<\/time><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-136\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-136\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Nomblot2016\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Bernard_Nomblot2016\" class=\"ouvrage\">Bernard Nomblot,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.cite-sciences.fr\/fr\/ressources\/science-actualites\/detail\/news\/laiguille-prend-un-coup-de-vieux\/?cHash=a8af9b938682da9799db77b133e6791f&amp;tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&amp;tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>L\u2019aiguille prend un coup de vieux<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.cite-sciences.fr%2Ffr%2Fressources%2Fscience-actualites%2Fdetail%2Fnews%2Flaiguille-prend-un-coup-de-vieux%2F%3FcHash%3Da8af9b938682da9799db77b133e6791f%26tx_news_pi1%255Baction%255D%3Ddetail%26tx_news_pi1%255Bcontroller%255D%3DNews\">archive<\/a>]<\/small>, Cit\u00e9 des sciences et de l&rsquo;industrie,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2016-09-07\" data-sort-value=\"2016-09-07\">7 septembre 2016<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2018-03-16\" data-sort-value=\"2018-03-16\">16 mars 2018<\/time>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-137\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-137\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.pole-prehistoire.com\/index.php\/en\/11-francais\/fr-actualites-scientifiques\/380-la-plus-vieille-aiguille-du-monde\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>La plus vieille aiguille du monde<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.pole-prehistoire.com%2Findex.php%2Fen%2F11-francais%2Ffr-actualites-scientifiques%2F380-la-plus-vieille-aiguille-du-monde\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a title=\"P\u00f4le international de la Pr\u00e9histoire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%B4le_international_de_la_Pr%C3%A9histoire\">P\u00f4le international de la Pr\u00e9histoire<\/a>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2018-03-16\" data-sort-value=\"2018-03-16\">16 mars 2018<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-138\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-138\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Vialou\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Denis_Vialou\" class=\"ouvrage\">Denis Vialou,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.universalis.fr\/encyclopedie\/art-magdalenien\/\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Art magdal\u00e9nien<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.universalis.fr%2Fencyclopedie%2Fart-magdalenien%2F\">archive<\/a>]<\/small>, Encyclop\u00e6dia Universalis en ligne\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2018-03-16\" data-sort-value=\"2018-03-16\">16 mars 2018<\/time>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Valentin201167-139\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Valentin201167_139-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Valentin2011\">Valentin 2011<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a067.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-140\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-140\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2008\" class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www2.cnrs.fr\/presse\/communique\/1363.htm\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Le climat a bascul\u00e9 de fa\u00e7on extr\u00eamement brutale \u00e0 la fin de la derni\u00e8re p\u00e9riode glaciaire<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww2.cnrs.fr%2Fpresse%2Fcommunique%2F1363.htm\">archive<\/a>]<\/small>, CNRS,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2008-06-19\" data-sort-value=\"2008-06-19\">19 juin 2008<\/time><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-141\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-141\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Julien\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Mich\u00e8le_Julien\" class=\"ouvrage\">Mich\u00e8le Julien,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.universalis.fr\/encyclopedie\/holocene\/\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Holoc\u00e8ne<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.universalis.fr%2Fencyclopedie%2Fholocene%2F\">archive<\/a>]<\/small>, Encyclop\u00e6dia Universalis en ligne\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2018-03-14\" data-sort-value=\"2018-03-14\">14 mars 2018<\/time>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-142\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-142\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Stuart2004\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Anthony_Stuart2004\" class=\"ouvrage\">Anthony Stuart, \u00ab\u00a0<cite>L&rsquo;extinction des grands mammif\u00e8res<\/cite>\u00a0\u00bb (Dossier\u00a0<span class=\"nowrap\"><abbr class=\"abbr\" title=\"note(s)\">n.<\/abbr>\u00a043<\/span>),\u00a0<i>Pour la Science<\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2004-04\" data-sort-value=\"2004-04\">avril 2004<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.pourlascience.fr\/sd\/paleontologie\/lextinction-des-grands-mammiferes-5469.php\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.pourlascience.fr%2Fsd%2Fpaleontologie%2Flextinction-des-grands-mammiferes-5469.php\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-143\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-143\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Auguste2009\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Patrick_Auguste2009\" class=\"ouvrage\">Patrick Auguste, \u00ab\u00a0<cite>Olivier Bignon, \u00ab\u00a0Chasser les chevaux \u00e0 la fin du Pal\u00e9olithique dans le Bassin parisien. Strat\u00e9gies cyn\u00e9g\u00e9tiques et mode de vie au Magdal\u00e9nien et \u00e0 l\u2019Azilien ancien\u00a0\u00bb<\/cite>\u00a0\u00bb (recension),\u00a0<i>Quaternaire<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a020,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a01,\u200e\u00a0<time>2009<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/journals.openedition.org\/quaternaire\/5073\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fjournals.openedition.org%2Fquaternaire%2F5073\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-145\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-145\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2000\" class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<cite>\u00c9volution de la v\u00e9g\u00e9tation en Europe au cours des diff\u00e9rents interglaciaires\u00a0: une grande coh\u00e9rence<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>La lettre du changement global<\/i>, CNRS,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a010,\u200e\u00a0<time>2000<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.cnrs.fr\/cw\/dossiers\/dosclim1\/rechfran\/4theme\/paleo\/evolutveget.html\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.cnrs.fr%2Fcw%2Fdossiers%2Fdosclim1%2Frechfran%2F4theme%2Fpaleo%2Fevolutveget.html\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Barbaza2012Chap._L'arc_et_la_fl\u00e8che,_p._21,_27\/94-146\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Barbaza2012Chap._L'arc_et_la_fl%C3%A8che,_p._21,_27\/94_146-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Barbaza2012\">Barbaza 2012<\/a>, Chap. L&rsquo;arc et la fl\u00e8che, p. 21, 27\/94.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-147\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-147\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"MontanariFlandrin1996\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Massimo_MontanariJean-Louis_Flandrin1996\" class=\"ouvrage\">Massimo Montanari et Jean-Louis Flandrin,\u00a0<cite class=\"italique\">Histoire de l&rsquo;alimentation<\/cite>, Fayard,\u00a0<time>1996<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.fr\/books?id=WRbrDAAAQBAJ&amp;pg=PT33\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fid%3DWRbrDAAAQBAJ%26pg%3DPT33\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a033<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Barbaza2012Chap._Vivre_en_milieu_changeant,_&lt;span_class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;abbr_class=&quot;abbr_&quot;_title=&quot;page(s)&quot;_&gt;p.&lt;\/abbr&gt;&amp;nbsp;3,_75\/94&lt;\/span&gt;-148\" style=\"margin-bottom: 0.1em; break-inside: avoid-column; counter-increment: mw-ref-extends-parent 1; counter-reset: mw-ref-extends-child 0;\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Barbaza2012Chap._Vivre_en_milieu_changeant,_%3Cspan_class=%22nowrap%22%3E%3Cabbr_class=%22abbr_%22_title=%22page(s)%22_%3Ep.%3C\/abbr%3E&amp;nbsp;3,_75\/94%3C\/span%3E_148-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Barbaza2012\">Barbaza 2012<\/a>, Chap. Vivre en milieu changeant,\u00a0<span class=\"nowrap\"><abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a03, 75\/94<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-149\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-149\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Demoule2011\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean-Paul_Demoule2011\" class=\"ouvrage\">Jean-Paul Demoule, \u00ab\u00a0<cite>La r\u00e9volution n\u00e9olithique<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Sciences Humaines<\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2011-06\" data-sort-value=\"2011-06\">juin 2011<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.scienceshumaines.com\/la-revolution-neolithique_fr_27231.html\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.scienceshumaines.com%2Fla-revolution-neolithique_fr_27231.html\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-150\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-150\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Bocquet-AppelDubouloz2003\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean-Pierre_Bocquet-AppelJ\u00e9r\u00f4me_Dubouloz2003\" class=\"ouvrage\">Jean-Pierre\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Bocquet-Appel<\/span>\u00a0et J\u00e9r\u00f4me\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Dubouloz<\/span>, \u00ab\u00a0<cite>Traces pal\u00e9oanthropologiques et arch\u00e9ologiques d&rsquo;une transition d\u00e9mographique n\u00e9olithique en Europe<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Bulletin de la Soci\u00e9t\u00e9 pr\u00e9historique fran\u00e7aise<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a0100,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a04,\u200e\u00a0<time>2003<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0699-714\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.3406\/bspf.2003.12905\" rel=\"nofollow\">10.3406\/bspf.2003.12905<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.persee.fr\/doc\/bspf_0249-7638_2003_num_100_4_12905\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Fbspf_0249-7638_2003_num_100_4_12905\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-guilaine2005-151\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-guilaine2005_151-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u00a0:<\/span>a<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-guilaine2005_151-1\">b<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-guilaine2005_151-2\">c<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Guilaine2005\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean_Guilaine2005\" class=\"ouvrage\">Jean\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Guilaine<\/span>, \u00ab\u00a0<cite>Du Proche-Orient \u00e0 l&rsquo;Atlantique. Actualit\u00e9 de la recherche sur le N\u00e9olithique<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Annales. Histoire, Sciences Sociales<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a05,\u200e\u00a0<time>2005<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0925-952\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.cairn.info\/revue-annales-2005-5-page-925.htm\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.cairn.info%2Frevue-annales-2005-5-page-925.htm\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-152\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-152\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Desvages2016\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Johanne-Eva_Desvages2016\" class=\"ouvrage\">Johanne-Eva Desvages, \u00ab\u00a0<cite>La domestication du chien a eu lieu \u00e0 deux reprises<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Sciences et avenir<\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2016-06-07\" data-sort-value=\"2016-06-07\">7 juin 2016<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.sciencesetavenir.fr\/animaux\/chiens\/la-domestication-du-chien-a-eu-lieu-a-deux-reprises_102815\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.sciencesetavenir.fr%2Fanimaux%2Fchiens%2Fla-domestication-du-chien-a-eu-lieu-a-deux-reprises_102815\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-153\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-153\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Rasse2008\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Michel_Rasse2008\" class=\"ouvrage\">Michel Rasse, \u00ab\u00a0<cite>La diffusion du N\u00e9olithique en Europe (<abbr class=\"abbr\" title=\"7\u1d49 mill\u00e9naire\">VII<sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0mill\u00e9naire\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap\" title=\"avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr>&#8211;<abbr class=\"abbr\" title=\"6\u1d49 mill\u00e9naire\">VI<sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0mill\u00e9naire\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap\" title=\"avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr>) et sa repr\u00e9sentation cartographique<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>M@ppemonde<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a090,\u200e\u00a0<time>2008<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/mappemonde-archive.mgm.fr\/num18\/articles\/art08205.html\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fmappemonde-archive.mgm.fr%2Fnum18%2Farticles%2Fart08205.html\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-larousse-neolithisation-154\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-larousse-neolithisation_154-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u00a0:<\/span>a<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-larousse-neolithisation_154-1\">b<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-larousse-neolithisation_154-2\">c<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.larousse.fr\/encyclopedie\/divers\/n%C3%A9olithisation\/72999\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>N\u00e9olithisation<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.larousse.fr%2Fencyclopedie%2Fdivers%2Fn%25C3%25A9olithisation%2F72999\">archive<\/a>]<\/small>, Encyclop\u00e9die Larousse en ligne\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2018-03-20\" data-sort-value=\"2018-03-20\">20 mars 2018<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-155\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-155\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Briard1995\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jacques_Briard1995\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Jacques Briard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Briard\">Jacques Briard<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Les m\u00e9galithes de l&rsquo;Europe atlantique\u00a0: architecture et art fun\u00e9raire, 5000 \u00e0 2000 ans avant J.-C.<\/cite>, Errance,\u00a0<time>1995<\/time>, 203\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr><\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-156\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-156\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Bramanti2009\" class=\"ouvrage\"><span id=\"B._Bramanti2009\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0B. Bramanti\u00a0<i><abbr class=\"abbr\" title=\"et alii (et d\u2019autres)\">et al.<\/abbr><\/i>,\u00a0<span lang=\"en\">\u00ab\u00a0<cite>Genetic Discontinuity Between Local Hunter-Gatherers and Central Europe\u2019s First Farmers<\/cite>\u00a0\u00bb<\/span>,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">Science<\/span><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a0326,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a05949,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2009-10-02\" data-sort-value=\"2009-10-02\">2 octobre 2009<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0137-140\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.1126\/science.1176869\" rel=\"nofollow\">10.1126\/science.1176869<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-157\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-157\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Pinhasi2012\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Ron_Pinhasi2012\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Ron Pinhasi\u00a0<i><abbr class=\"abbr\" title=\"et alii (et d\u2019autres)\">et al.<\/abbr><\/i>,\u00a0<span lang=\"en\">\u00ab\u00a0<cite>The genetic history of Europeans<\/cite>\u00a0\u00bb<\/span>,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">Trends in genetics<\/span><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a028,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a010,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2012-10\" data-sort-value=\"2012-10\">octobre 2012<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0496\u2013505\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/drive.google.com\/file\/d\/0B1RIQRMwAdjpZExja0ExRVVid28\/view?usp=drive_web&amp;pli=1\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fdrive.google.com%2Ffile%2Fd%2F0B1RIQRMwAdjpZExja0ExRVVid28%2Fview%3Fusp%3Ddrive_web%26pli%3D1\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>\u00a0\u2014 Compte rendu par la BBC\u00a0:\u00a0<span id=\"BBC_2015\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Helen Briggs,\u00a0<span lang=\"en\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.bbc.com\/news\/science-environment-34883225\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Genetic history of Europeans revealed<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.bbc.com%2Fnews%2Fscience-environment-34883225\">archive<\/a>]<\/small><\/span>, BBC,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2015-11-23\" data-sort-value=\"2015-11-23\">23 novembre 2015<\/time><\/span>..<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-159\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-159\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Rowe-Pirra2016\" class=\"ouvrage\"><span id=\"William_Rowe-Pirra2016\" class=\"ouvrage\">William Rowe-Pirra, \u00ab\u00a0<cite>L&rsquo;agriculture aurait d\u00e9but\u00e9 dans deux populations distinctes du Moyen-Orient<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Pour la Science<\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2016-08-13\" data-sort-value=\"2016-08-13\">13 ao\u00fbt 2016<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.pourlascience.fr\/sd\/archeologie\/lagriculture-aurait-debute-dans-deux-populations-distinctes-du-moyen-orient-12392.php\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.pourlascience.fr%2Fsd%2Farcheologie%2Flagriculture-aurait-debute-dans-deux-populations-distinctes-du-moyen-orient-12392.php\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-160\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-160\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Mohen2009\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean-Pierre_Mohen2009\" class=\"ouvrage\">Jean-Pierre Mohen,\u00a0<cite class=\"italique\">Pierres vives de la pr\u00e9histoire\u00a0: Dolmens et menhirs<\/cite>, Odile Jacob,\u00a0<time>2009<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0124<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-161\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-161\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Kessler2012\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Benjamin_Kessler2012\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Benjamin Kessler,\u00a0<span lang=\"en\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.nationalgeographic.org\/maps\/doggerland\/\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Doggerland. The Europe That Was<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.nationalgeographic.org%2Fmaps%2Fdoggerland%2F\">archive<\/a>]<\/small><\/span>, National Geographic,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2012-12-01\" data-sort-value=\"2012-12-01\"><abbr class=\"abbr\" title=\"premier\">1<sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0d\u00e9cembre 2012<\/time><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-162\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-162\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"SheridanPailler2011\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Alison_SheridanYvan_Pailler2011\" class=\"ouvrage\">Alison Sheridan et Yvan Pailler, \u00ab\u00a0<cite>La n\u00e9olithisation de la Grande-Bretagne et de l\u2019Irlande\u00a0: plusieurs processus, plusieurs mod\u00e8les et des questions \u00e0 l\u2019attention de nos coll\u00e8gues fran\u00e7ais<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Revue arch\u00e9ologique de Picardie<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a028,\u200e\u00a0<time>2011<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a013-30\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.3406\/pica.2011.3319\" rel=\"nofollow\">10.3406\/pica.2011.3319<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.persee.fr\/doc\/pica_1272-6117_2011_hos_28_1_3319\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Fpica_1272-6117_2011_hos_28_1_3319\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-163\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-163\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Skoglund2012\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Pontus_Skoglund2012\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Pontus Skoglund\u00a0<i><abbr class=\"abbr\" title=\"et alii (et d\u2019autres)\">et al.<\/abbr><\/i>,\u00a0<span lang=\"en\">\u00ab\u00a0<cite>Origins and Genetic Legacy of Neolithic Farmers and Hunter-Gatherers in Europe<\/cite>\u00a0\u00bb<\/span>,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">Science<\/span><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a0336,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a06080,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2012-04-27\" data-sort-value=\"2012-04-27\">27 avril 2012<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0466-469\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.1126\/science.1216304\" rel=\"nofollow\">10.1126\/science.1216304<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-164\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-164\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Mallory1989\" class=\"ouvrage\"><span id=\"J._P._Mallory1989\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0J. P. Mallory,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">In search of the Indo-Europeans\u00a0: language, archaeology and myth<\/cite>, Londres, Thames and Hudson,\u00a0<time>1989<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/0-500-27616-1\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/0-500-27616-1\"><span class=\"nowrap\">0-500-27616-1<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0185<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-166\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-166\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Strazny2000\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Ph._Strazny2000\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Ph. Strazny (\u00e9d.),\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Dictionary of Historical and Comparative Linguistics<\/cite>, Routledge,\u00a0<time>2000<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0163<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-1298hdh1-169\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-1298hdh1_169-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#hdh1\">Histoire de l&rsquo;humanit\u00e9,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a01<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a01298.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-170\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-170\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2015\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<span lang=\"en\">\u00ab\u00a0<cite>European invasion: DNA reveals the origins of modern Europeans<\/cite>\u00a0\u00bb<\/span>,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\"><a title=\"The Conversation (m\u00e9dia)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/The_Conversation_(m%C3%A9dia)\">The conversation<\/a><\/span><\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2015-03-22\" data-sort-value=\"2015-03-22\">22 mars 2015<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/theconversation.com\/european-invasion-dna-reveals-the-origins-of-modern-europeans-38096\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Ftheconversation.com%2Feuropean-invasion-dna-reveals-the-origins-of-modern-europeans-38096\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-:3-171\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-:3_171-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Strom\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Caleb_Strom\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Caleb\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Strom<\/span>,\u00a0<span lang=\"en\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.ancient-origins.net\/ancient-places-europe\/yamnaya-culture-0012105\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>How A Handful of Yamnaya Culture Nomads Became the Fathers of Europe<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.ancient-origins.net%2Fancient-places-europe%2Fyamnaya-culture-0012105\">archive<\/a>]<\/small><\/span>, sur\u00a0<span class=\"italique\">www.ancient-origins.net<\/span>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2020-06-23\" data-sort-value=\"2020-06-23\">23 juin 2020<\/time>)<\/small><\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-:4-172\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-:4_172-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"KristiansenAllentoftFreiIversen2017\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Kristian_KristiansenMorten_E._AllentoftKarin_M._FreiRune_Iversen2017\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Kristian\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Kristiansen<\/span>, Morten E.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Allentoft<\/span>, Karin M.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Frei<\/span>\u00a0et Rune\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Iversen<\/span>,\u00a0<span lang=\"en\">\u00ab\u00a0<cite>Re-theorising mobility and the formation of culture and language among the Corded Ware Culture in Europe<\/cite>\u00a0\u00bb<\/span>,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">Antiquity<\/span><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a091,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a0356,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2017-04\" data-sort-value=\"2017-04\">avril 2017<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0334\u2013347\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Serial Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Serial_Number\">ISSN<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.worldcat.org\/issn\/0003-598X&amp;lang=fr\" rel=\"nofollow\">0003-598X<\/a><\/span>\u00a0et\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.worldcat.org\/issn\/1745-1744&amp;lang=fr\" rel=\"nofollow\">1745-1744<\/a><\/span>,\u00a0<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.15184\/aqy.2017.17\" rel=\"nofollow\">10.15184\/aqy.2017.17<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.cambridge.org\/core\/journals\/antiquity\/article\/retheorising-mobility-and-the-formation-of-culture-and-language-among-the-corded-ware-culture-in-europe\/E35E6057F48118AFAC191BDFBB1EB30E\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.cambridge.org%2Fcore%2Fjournals%2Fantiquity%2Farticle%2Fretheorising-mobility-and-the-formation-of-culture-and-language-among-the-corded-ware-culture-in-europe%2FE35E6057F48118AFAC191BDFBB1EB30E\">archive<\/a>]<\/small>, consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2020-06-23\" data-sort-value=\"2020-06-23\">23 juin 2020<\/time>)<\/small><\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-:5-173\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-:5_173-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"NingWangGaoYang2019\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Chao_NingChuan-Chao_WangShizhu_GaoYang_Yang2019\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Chao\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Ning<\/span>, Chuan-Chao\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Wang<\/span>, Shizhu\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Gao<\/span>\u00a0et Yang\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Yang<\/span>,\u00a0<span lang=\"en\">\u00ab\u00a0<cite>Ancient Genomes Reveal Yamnaya-Related Ancestry and a Potential Source of Indo-European Speakers in Iron Age Tianshan<\/cite>\u00a0\u00bb<\/span>,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">Current Biology<\/span><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a029,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a015,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2019-08-05\" data-sort-value=\"2019-08-05\">5 ao\u00fbt 2019<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a02526\u20132532.e4\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Serial Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Serial_Number\">ISSN<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.worldcat.org\/issn\/0960-9822&amp;lang=fr\" rel=\"nofollow\">0960-9822<\/a><\/span>,\u00a0<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.1016\/j.cub.2019.06.044\" rel=\"nofollow\">10.1016\/j.cub.2019.06.044<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.sciencedirect.com\/science\/article\/pii\/S0960982219307717\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.sciencedirect.com%2Fscience%2Farticle%2Fpii%2FS0960982219307717\">archive<\/a>]<\/small>, consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2020-06-24\" data-sort-value=\"2020-06-24\">24 juin 2020<\/time>)<\/small><\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-:6-174\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-:6_174-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"DamgaardMarchiRasmussenPeyrot2018\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Peter_de_Barros_DamgaardNina_MarchiSimon_RasmussenMicha\u00ebl_Peyrot2018\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Peter de Barros\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Damgaard<\/span>, Nina\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Marchi<\/span>, Simon\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Rasmussen<\/span>\u00a0et Micha\u00ebl\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Peyrot<\/span>,\u00a0<span lang=\"en\">\u00ab\u00a0<cite>137 ancient human genomes from across the Eurasian steppes<\/cite>\u00a0\u00bb<\/span>,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">Nature<\/span><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a0557,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a07705,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2018-05\" data-sort-value=\"2018-05\">mai 2018<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0369\u2013374\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Serial Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Serial_Number\">ISSN<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.worldcat.org\/issn\/1476-4687&amp;lang=fr\" rel=\"nofollow\">1476-4687<\/a><\/span>,\u00a0<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.1038\/s41586-018-0094-2\" rel=\"nofollow\">10.1038\/s41586-018-0094-2<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.nature.com\/articles\/s41586-018-0094-2\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.nature.com%2Farticles%2Fs41586-018-0094-2\">archive<\/a>]<\/small>, consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2020-06-24\" data-sort-value=\"2020-06-24\">24 juin 2020<\/time>)<\/small><\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-175\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-175\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Ann_Gibbons2015\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Ann Gibbons<\/span>,\u00a0<span lang=\"en\">\u00ab\u00a0<cite>Revolution in human evolution<\/cite>\u00a0\u00bb<\/span>,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\"><a title=\"Science (revue)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Science_(revue)\">Science<\/a><\/span><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a0349,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a06246,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2015-07-24\" data-sort-value=\"2015-07-24\">24 juillet 2015<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0362-366\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.1126\/science.349.6246.362\" rel=\"nofollow\">10.1126\/science.349.6246.362<\/a><\/span>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-176\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-176\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2015\" class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.sciencepresse.qc.ca\/actualite\/2015\/06\/12\/ladn-lage-bronze\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>L\u2019ADN de l\u2019\u00c2ge du bronze<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.sciencepresse.qc.ca%2Factualite%2F2015%2F06%2F12%2Fladn-lage-bronze\">archive<\/a>]<\/small>, sur\u00a0<span class=\"italique\">sciencepresse.qc.ca<\/span>,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2015-06-12\" data-sort-value=\"2015-06-12\">12 juin 2015<\/time><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-177\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-177\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2015\" class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.space-news.be\/2015\/mai-jun\/300615a.html\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Le myst\u00e8re de l\u2019origine des Europ\u00e9ens est lev\u00e9<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.space-news.be%2F2015%2Fmai-jun%2F300615a.html\">archive<\/a>]<\/small>, sur\u00a0<span class=\"italique\">space-news.be<\/span>,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2015-06-30\" data-sort-value=\"2015-06-30\">30 juin 2015<\/time><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BBC_2015-178\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-BBC_2015_178-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#BBC_2015\">BBC 2015<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-179\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-179\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Freu1989\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jacques_Freu1989\" class=\"ouvrage\">Jacques\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Freu<\/span>, \u00ab\u00a0<cite>L&rsquo;arriv\u00e9e des Indo-Europ\u00e9ens en Europe<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Bulletin de l&rsquo;Association Guillaume Bud\u00e9<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a01,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1989-03\" data-sort-value=\"1989-03\">mars 1989<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a03-41\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.3406\/bude.1989.1378\" rel=\"nofollow\">10.3406\/bude.1989.1378<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.persee.fr\/doc\/bude_0004-5527_1989_num_1_1_1378\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Fbude_0004-5527_1989_num_1_1_1378\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-180\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-180\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Antoine\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean-Yves_Antoine\" class=\"ouvrage\">Jean-Yves Antoine,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.info.univ-tours.fr\/~antoine\/documents_enseignement\/ART_CM_I_3_MEGALITHISME.pdf\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Histoire de l&rsquo;architecture occidentale<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.info.univ-tours.fr%2F~antoine%2Fdocuments_enseignement%2FART_CM_I_3_MEGALITHISME.pdf\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0<abbr class=\"abbr indicateur-format format-pdf\" title=\"Document au format Portable Document Format (PDF) d'Adobe\">[PDF]<\/abbr>, Universit\u00e9 de Tours, Fran\u00e7ois-Rabelais<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-181\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-181\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"WeningerLeeGerritsenHorejs2014\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Bernhard_WeningerClare_LeeFokke_GerritsenBarbara_Horejs2014\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Bernhard\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Weninger<\/span>, Clare\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Lee<\/span>, Fokke\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Gerritsen<\/span>, Barbara\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Horejs<\/span>, Raiko\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Krau\u00df<\/span>\u00a0<i><abbr class=\"abbr\" title=\"et alii (et d\u2019autres)\">et al.<\/abbr><\/i>,\u00a0<span lang=\"en\">\u00ab\u00a0<cite>Neolithisation of the Aegean and Southeast Europe during the 6600-6000 calBC period of Rapid Climate Change<\/cite>\u00a0\u00bb<\/span>,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">Documenta Praehistorica<\/span><\/i>, Ljubljana,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a041,\u200e\u00a0<time>2014<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a01-31<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-182\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-182\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2016\" class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.swissinfo.ch\/fre\/les-premiers-paysans-du-n%C3%A9olithique-venaient-de-la-mer-%C3%A9g%C3%A9e\/42210264\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Les premiers paysans du N\u00e9olithique venaient de la Mer \u00c9g\u00e9e<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.swissinfo.ch%2Ffre%2Fles-premiers-paysans-du-n%25C3%25A9olithique-venaient-de-la-mer-%25C3%25A9g%25C3%25A9e%2F42210264\">archive<\/a>]<\/small>, swissinfo.ch,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2016-06-07\" data-sort-value=\"2016-06-07\">7 juin 2016<\/time><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-minagri-183\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-minagri_183-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Guy\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Michel_Guy\" class=\"ouvrage\">Michel Guy,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/index2.php?url=http%3A%2F%2Fagriculture.gouv.fr%2Fhistoire%2F2_histoire%2Findex_histoire_agriculture.htm\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>L&rsquo;aube de l&rsquo;agriculture de\u00a0<span class=\"nowrap\">-8000<\/span>\u00a0\u00e0\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"U-0724\" data-sort-value=\"U-0724\">725\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"725 avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr><\/time><\/cite>\u00a0\u00bb<\/a>, Minist\u00e8re de l&rsquo;agriculture et de l&rsquo;alimentation\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2018-03-26\" data-sort-value=\"2018-03-26\">26 mars 2018<\/time>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-184\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-184\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.museedelhistoire.ca\/cmc\/exhibitions\/civil\/greece\/gr1020f.shtml\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Les minoens<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.museedelhistoire.ca%2Fcmc%2Fexhibitions%2Fcivil%2Fgreece%2Fgr1020f.shtml\">archive<\/a>]<\/small>, Mus\u00e9e canadien de l&rsquo;histoire<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-185\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-185\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Hughey2013\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jeffery_R._Hughey2013\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Jeffery R. Hughey\u00a0<i><abbr class=\"abbr\" title=\"et alii (et d\u2019autres)\">et al.<\/abbr><\/i>,\u00a0<span lang=\"en\">\u00ab\u00a0<cite>A European population in Minoan Bronze Age Crete<\/cite>\u00a0\u00bb<\/span>,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">Nature communications<\/span><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a04,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a01861,\u200e\u00a0<time>2013<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.1038\/ncomms2871\" rel=\"nofollow\">10.1038\/ncomms2871<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-186\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-186\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Lemercier2015\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Olivier_Lemercier2015\" class=\"ouvrage\">Olivier Lemercier,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0Le Campaniforme et l\u2019Europe \u00e0 la fin du N\u00e9olithique\u00a0\u00bb<\/cite>, dans Jean Gagnepain (\u00e9d.),\u00a0<cite class=\"italique\">La Pr\u00e9histoire de l\u2019Europe occidentale\u00a0: un bilan des connaissances \u00e0 l\u2019aube du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"Troisi\u00e8me\">3<sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0mill\u00e9naire<\/cite>, Mus\u00e9e de pr\u00e9histoire des gorges du Verdon,\u00a0<time>2015<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782955045312\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782955045312\"><span class=\"nowrap\">9782955045312<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/halshs.archives-ouvertes.fr\/halshs-00087402\/document\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fhalshs.archives-ouvertes.fr%2Fhalshs-00087402%2Fdocument\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0103<\/span><\/span>\u00a0\u2014 L&rsquo;ouvrage en ligne\u00a0:\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.museeprehistoire.com\/fileadmin\/mediatheque\/quinson\/documents\/publications\/La_pr%C3%A9histoire_en_Europe_occidentale\/MPGV_La_Prehistoire_de_L_Europe_occidentale_2015.pdf\" rel=\"nofollow\">La Pr\u00e9histoire en Europe occidentale<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.museeprehistoire.com%2Ffileadmin%2Fmediatheque%2Fquinson%2Fdocuments%2Fpublications%2FLa_pr%25C3%25A9histoire_en_Europe_occidentale%2FMPGV_La_Prehistoire_de_L_Europe_occidentale_2015.pdf\">archive<\/a>]<\/small>..<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-187\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-187\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"CauweDolukhanovKozlowzkiVan_Berg2007\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Nicolas_CauwePavel_DolukhanovPavel_KozlowzkiPaul-Louis_Van_Berg2007\" class=\"ouvrage\">Nicolas Cauwe, Pavel Dolukhanov, Pavel Kozlowzki et Paul-Louis Van Berg,\u00a0<cite class=\"italique\">Le N\u00e9olithique en Europe<\/cite>, Armand Colin,\u00a0<time>2007<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a021<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-EU-germains-188\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-EU-germains_188-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u00a0:<\/span>a<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-EU-germains_188-1\">b<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-EU-germains_188-2\">c<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.universalis.fr\/encyclopedie\/germains\/1-formation-des-peuples-germaniques\/\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Germains. Formation des peuples germaniques<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.universalis.fr%2Fencyclopedie%2Fgermains%2F1-formation-des-peuples-germaniques%2F\">archive<\/a>]<\/small>, Encyclop\u00e6dia Universalis en ligne\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2018-02-18\" data-sort-value=\"2018-02-18\">18 f\u00e9vrier 2018<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-189\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-189\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.larousse.fr\/encyclopedie\/divers\/Germains\/121233\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Germains<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.larousse.fr%2Fencyclopedie%2Fdivers%2FGermains%2F121233\">archive<\/a>]<\/small>, Encyclop\u00e9die Larousse en ligne\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2018-02-22\" data-sort-value=\"2018-02-22\">22 f\u00e9vrier 2018<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-451hdh3-190\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-451hdh3_190-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#hdh3\">Histoire de l&rsquo;humanit\u00e9, vol. 3<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0451.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-191\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-191\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Freu1989\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jacques_Freu1989\" class=\"ouvrage\">Jacques\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Freu<\/span>, \u00ab\u00a0<cite>L&rsquo;arriv\u00e9e des Indo-Europ\u00e9ens en Europe<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Bulletin de l&rsquo;Association Guillaume Bud\u00e9<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a01,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1989-03\" data-sort-value=\"1989-03\">mars 1989<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a03-41 (<span class=\"nowrap\"><abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a04<\/span>)\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.3406\/bude.1989.1378\" rel=\"nofollow\">10.3406\/bude.1989.1378<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Kruta201256-192\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Kruta201256_192-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Kruta2012\">Kruta 2012<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a056.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Kruta201248-193\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Kruta201248_193-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u00a0:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Kruta201248_193-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Kruta2012\">Kruta 2012<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a048.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Kruta201283-194\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Kruta201283_194-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Kruta2012\">Kruta 2012<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a083.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-453hdh3-195\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-453hdh3_195-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#hdh3\">Histoire de l&rsquo;humanit\u00e9, vol. 3<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0453.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Buchsenschutz2015162,_182-196\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Buchsenschutz2015162,_182_196-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Buchsenschutz2015\">Buchsenschutz 2015<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0162, 182.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Kruta201235-197\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Kruta201235_197-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Kruta2012\">Kruta 2012<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a035.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Kruta20127,_14-198\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Kruta20127,_14_198-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Kruta2012\">Kruta 2012<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a07, 14.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Buchsenschutz20158-199\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Buchsenschutz20158_199-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Buchsenschutz2015\">Buchsenschutz 2015<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a08.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-200\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-200\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Buchsenschutz2007\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Olivier_Buchsenschutz2007\" class=\"ouvrage\">Olivier Buchsenschutz,\u00a0<cite class=\"italique\">Les Celtes<\/cite>, Armand Colin,\u00a0<time>2007<\/time>, epub,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a019<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Duval198967-202\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Duval198967_202-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Duval1989\">Duval 1989<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a067.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Copleston2003-203\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Copleston2003_203-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Copleston2003\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Frederick_Copleston2003\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a title=\"Frederick Copleston\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Frederick_Copleston\">Frederick Copleston<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">History of Philosophy<\/cite>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a01\u00a0:\u00a0<span class=\"lang-en italique\" lang=\"en\">Greece and Rome<\/span>, A&amp;C Black,\u00a0<time>2003<\/time>, 544\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-0-8264-6895-6\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-0-8264-6895-6\"><span class=\"nowrap\">978-0-8264-6895-6<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=Y08L-MC36JUC&amp;pg=PA13\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DY08L-MC36JUC%26pg%3DPA13\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a013<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Iozzo2001-204\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Iozzo2001_204-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Iozzo2001\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Mario_Iozzo2001\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Mario Iozzo,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Art and History of Greece\u00a0: And Mount Athos<\/cite>, Casa Editrice Bonechi,\u00a0<time>2001<\/time>, 191\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-88-8029-435-1\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-88-8029-435-1\"><span class=\"nowrap\">978-88-8029-435-1<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=Q51-HAiZQwMC&amp;pg=PA7\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DQ51-HAiZQwMC%26pg%3DPA7\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a07<\/span><\/span>\u00a0\u2014 The capital of Greece, one of the world&rsquo;s most glorious cities and the cradle of Western culture.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Burstein2002-205\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Burstein2002_205-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Mayer_Burstein2002\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Stanley_Mayer_Burstein2002\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Stanley Mayer Burstein,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Current Issues and the Study of Ancient History<\/cite>, Regina Books,\u00a0<time>2002<\/time>, 92\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-1-930053-10-6\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-1-930053-10-6\"><span class=\"nowrap\">978-1-930053-10-6<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=17xmAAAAMAAJ\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3D17xmAAAAMAAJ\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a015<\/span><\/span>\u00a0\u2014 and making Egypt play the same role in African education and culture that Athens and Greece do in Western culture..<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Jr.2015-206\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Jr.2015_206-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Milner,_Jr.2015\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Murray_Milner,_Jr.2015\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Murray Milner, Jr.,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Elites\u00a0: A General Model<\/cite>, John Wiley &amp; Sons,\u00a0<time>2015<\/time>, 216\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-0-7456-8950-0\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-0-7456-8950-0\"><span class=\"nowrap\">978-0-7456-8950-0<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=MvYlBgAAQBAJ&amp;pg=PA62\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DMvYlBgAAQBAJ%26pg%3DPA62\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a062<\/span><\/span>\u00a0\u2014 Greece has long been considered the seedbed or cradle of Western civilization..<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Aa.Vv.2011-207\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Aa.Vv.2011_207-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2011\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Slavica viterbiensia 003\u00a0: Periodico di letterature e culture slave della Facolt\u00e0 di Lingue e Letterature Straniere Moderne dell&rsquo;Universit\u00e0 della Tuscia<\/cite>, Gangemi Editore spa,\u00a0<time>2011<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-88-492-6909-3\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-88-492-6909-3\"><span class=\"nowrap\">978-88-492-6909-3<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=f9fTPUTPPhkC&amp;pg=PA148\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3Df9fTPUTPPhkC%26pg%3DPA148\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0148<\/span>\u00a0\u2014 The Special Case of Greece. The ancient Greece was a cradle of the Western culture.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Covert2011-208\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Covert2011_208-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Covert2011\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Kim_Covert2011\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Kim Covert,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Ancient Greece\u00a0: Birthplace of Democracy<\/cite>, Capstone,\u00a0<time>2011<\/time>, 32\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-1-4296-6831-6\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-1-4296-6831-6\"><span class=\"nowrap\">978-1-4296-6831-6<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DKVMYJNvUiYkC%26pg%3DPP5\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a05<\/span><\/span>\u00a0\u2014 Ancient Greece is often called the cradle of western civilization. [\u2026] Ideas from literature and science also have their roots in ancient Greece..<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Duchesne2011-209\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Duchesne2011_209-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Duchesne2011\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Ricardo_Duchesne2011\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a title=\"Ricardo Duchesne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ricardo_Duchesne\">Ricardo Duchesne<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">The Uniqueness of Western Civilization<\/cite>, Leiden\/Boston, BRILL,\u00a0<time>2011<\/time>, 527\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-90-04-19248-5\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-90-04-19248-5\"><span class=\"nowrap\">978-90-04-19248-5<\/span><\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/90-04-19248-4\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/90-04-19248-4\"><span class=\"nowrap\">90-04-19248-4<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=pWmDPzPo0XAC&amp;pg=PA297\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DpWmDPzPo0XAC%26pg%3DPA297\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0297<\/span><\/span>\u00a0\u2014 The list of books which have celebrated Greece as the \u201ccradle\u201d of the West is endless; two more examples are Charles Freeman&rsquo;s The Greek Achievement: The Foundation of the Western World (1999) and Bruce Thornton&rsquo;s Greek Ways: How the Greeks Created Western Civilization (2000)..<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-geopo-210\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-geopo_210-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"DumontVerluise2009\" class=\"ouvrage\"><span id=\"G\u00e9rard-Fran\u00e7ois_DumontPierre_Verluise2009\" class=\"ouvrage\">G\u00e9rard-Fran\u00e7ois Dumont et Pierre Verluise,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"chapitre(s)\">chap.<\/abbr>\u00a01\u00a0<cite>\u00ab\u00a0L&rsquo;identit\u00e9 historique de l&rsquo;Europe\u00a0\u00bb<\/cite>, dans\u00a0<cite class=\"italique\">G\u00e9opolitique de l&rsquo;Europe<\/cite>, Armand Colin\/SEDES,\u00a0<time>2009<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782301000866\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782301000866\"><span class=\"nowrap\">9782301000866<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.fr\/books?id=GGIRp1qKZf0C&amp;pg=PT9\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fid%3DGGIRp1qKZf0C%26pg%3DPT9\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-211\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-211\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/expositions.bnf.fr\/globes\/bornes\/itz\/22\/02.htm\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>R\u00e9pr\u00e9senter la Terre. Naissance de la cartographie<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fexpositions.bnf.fr%2Fglobes%2Fbornes%2Fitz%2F22%2F02.htm\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a title=\"Biblioth\u00e8que nationale de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Biblioth%C3%A8que_nationale_de_France\">BnF<\/a><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Du_R\u00e9au-212\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Du_R%C3%A9au_212-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Du_R\u00e9au2001\" class=\"ouvrage\"><span id=\"\u00c9lisabeth_Du_R\u00e9au2001\" class=\"ouvrage\"><a title=\"\u00c9lisabeth Du R\u00e9au\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89lisabeth_Du_R%C3%A9au\">\u00c9lisabeth Du R\u00e9au<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">L&rsquo;id\u00e9e d&rsquo;Europe au\u00a0<a title=\"XXe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/XXe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"20\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xx<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>\u00a0: des mythes aux r\u00e9alit\u00e9s<\/cite>, Paris, \u00c9dition Complexe,\u00a0<time>2001<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a018 et sq<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-213\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-213\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"L\u00e9vy2011\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jacques_L\u00e9vy2011\" class=\"ouvrage\">Jacques L\u00e9vy,\u00a0<cite class=\"italique\">Europe, une g\u00e9ographie. La fabrique d&rsquo;un continent<\/cite>, Hachette \u00c9ducation,\u00a0<time>2011<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a014<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-214\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-214\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Dum\u00e9zil2009\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Bruno_Dum\u00e9zil2009\" class=\"ouvrage\">Bruno Dum\u00e9zil,\u00a0<cite class=\"italique\">Les Barbares expliqu\u00e9s \u00e0 mon fils<\/cite>, Seuil,\u00a0<time>2009<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a09<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-CoumertDum\u00e9zil2010Introduction,_&lt;span_class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;abbr_class=&quot;abbr_&quot;_title=&quot;page(s)&quot;_&gt;p.&lt;\/abbr&gt;&amp;nbsp;2\/3&lt;\/span&gt;-216\" style=\"margin-bottom: 0.1em; break-inside: avoid-column; counter-increment: mw-ref-extends-parent 1; counter-reset: mw-ref-extends-child 0;\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-CoumertDum%C3%A9zil2010Introduction,_%3Cspan_class=%22nowrap%22%3E%3Cabbr_class=%22abbr_%22_title=%22page(s)%22_%3Ep.%3C\/abbr%3E&amp;nbsp;2\/3%3C\/span%3E_216-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#CoumertDum%C3%A9zil2010\">Coumert et Dum\u00e9zil 2010<\/a>, Introduction,\u00a0<span class=\"nowrap\"><abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a02\/3<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-217\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-217\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Dubuisson2001\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Michel_Dubuisson2001\" class=\"ouvrage\">Michel\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Dubuisson<\/span>, \u00ab\u00a0<cite>Barbares et barbarie dans le monde gr\u00e9co-romain<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>L&rsquo;antiquit\u00e9 classique<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a070,\u200e\u00a0<time>2001<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a01-16 (<span class=\"nowrap\"><abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a02<\/span>)\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.3406\/antiq.2001.2448\" rel=\"nofollow\">10.3406\/antiq.2001.2448<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.persee.fr\/doc\/antiq_0770-2817_2001_num_70_1_2448\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Fantiq_0770-2817_2001_num_70_1_2448\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Kolendo199584-219\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Kolendo199584_219-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Kolendo1995\">Kolendo 1995<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a084.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-220\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-220\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"GrandjeanHoffmannCapdetreyCarrez-Maratray2008\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Catherine_GrandjeanGenevi\u00e8ve_HoffmannLaurent_CapdetreyJean-Yves_Carrez-Maratray2008\" class=\"ouvrage\">Catherine Grandjean, Genevi\u00e8ve Hoffmann, Laurent Capdetrey et Jean-Yves Carrez-Maratray,\u00a0<cite class=\"italique\">Le monde hell\u00e9nistique<\/cite>, Armand Colin,\u00a0<time>2008<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a031<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-221\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-221\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Goukowsky\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Paul_Goukowsky\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Paul Goukowsky\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paul_Goukowsky\">Paul Goukowsky<\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.universalis.fr\/encyclopedie\/antipatros-antipater\/\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Antipatros ou Antipater (-400,-319)<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.universalis.fr%2Fencyclopedie%2Fantipatros-antipater%2F\">archive<\/a>]<\/small>, Encyclop\u00e6dia Universalis en ligne<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-EU-haut-empire-222\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-EU-haut-empire_222-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u00a0:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-EU-haut-empire_222-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.universalis.fr\/encyclopedie\/rome-et-empire-romain-le-haut-empire\/\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Rome en Empire romain. Le Haut-Empire<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.universalis.fr%2Fencyclopedie%2Frome-et-empire-romain-le-haut-empire%2F\">archive<\/a>]<\/small>, Encyclop\u00e6dia Universalis en ligne<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-454hdh3-224\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-454hdh3_224-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#hdh3\">Histoire de l&rsquo;humanit\u00e9, vol. 3<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0454.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-225\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-225\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.universalis.fr\/encyclopedie\/prise-de-rome-par-les-gaulois\/\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Prise de Rome par les Gaulois<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.universalis.fr%2Fencyclopedie%2Fprise-de-rome-par-les-gaulois%2F\">archive<\/a>]<\/small>, Encyclop\u00e6dia Universalis en ligne\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2018-02-15\" data-sort-value=\"2018-02-15\">15 f\u00e9vrier 2018<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-533hdh3-226\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-533hdh3_226-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#hdh3\">Histoire de l&rsquo;humanit\u00e9, vol. 3<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0533.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Kruta201276-227\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Kruta201276_227-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Kruta2012\">Kruta 2012<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a076.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-523hdh3-228\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-523hdh3_228-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#hdh3\">Histoire de l&rsquo;humanit\u00e9, vol. 3<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0523.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-531hdh3-229\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-531hdh3_229-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#hdh3\">Histoire de l&rsquo;humanit\u00e9, vol. 3<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0531.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-535hdh3-231\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-535hdh3_231-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#hdh3\">Histoire de l&rsquo;humanit\u00e9, vol. 3<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0535.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-232\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-232\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Strabon\" class=\"ouvrage\">Strabon,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0Livre\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"7\"><span class=\"romain\">VII<\/span><\/abbr>\u00a0&#8211; Le reste de l&rsquo;Europe. Chapitre I &#8211; La Germanie\u00a0\u00bb<\/cite>, dans\u00a0<cite class=\"italique\">G\u00e9ographie<\/cite>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/mediterranees.net\/geographie\/strabon\/VII-1.html\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fmediterranees.net%2Fgeographie%2Fstrabon%2FVII-1.html\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-234\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-234\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.universalis.fr\/encyclopedie\/strabon\/\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Strabon<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.universalis.fr%2Fencyclopedie%2Fstrabon%2F\">archive<\/a>]<\/small>, Encyclop\u00e6dia Universalis en ligne<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-235\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-235\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2012\" class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/cms.unige.ch\/isdd\/IMG\/pdf\/Strabon.pdf\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Le concept de nature \u00e0 travers les \u00e2ges. Strabon et la g\u00e9ographie<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fcms.unige.ch%2Fisdd%2FIMG%2Fpdf%2FStrabon.pdf\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0<abbr class=\"abbr indicateur-format format-pdf\" title=\"Document au format Portable Document Format (PDF) d'Adobe\">[PDF]<\/abbr>, sur\u00a0<span class=\"italique\">IS@ADD<\/span>, Universit\u00e9 de Gen\u00e8ve,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2012-04\" data-sort-value=\"2012-04\">avril 2012<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2018-01-15\" data-sort-value=\"2018-01-15\">15 janvier 2018<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-236\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-236\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Terentius_Varro\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Marcus_Terentius_Varro\" class=\"ouvrage\">Marcus Terentius Varro (<abbr class=\"abbr\" title=\"traduction\">trad.<\/abbr>\u00a0du latin par P. Flobert),\u00a0<cite class=\"italique\">De la langue latine<\/cite>\u00a0[\u00ab\u00a0<span class=\"lang-la\" lang=\"la\">De Lingua Latina<\/span>\u00a0\u00bb],\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a0V, \u00a7 31, Paris, Les Belles Lettres,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Universit\u00e9s de France\u00a0\u00bb\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/remacle.org\/bloodwolf\/erudits\/varron\/lingua5.htm\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fremacle.org%2Fbloodwolf%2Ferudits%2Fvarron%2Flingua5.htm\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Ratti2005\u00a7_13-237\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Ratti2005%C2%A7_13_237-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Ratti2005\">Ratti 2005<\/a>, \u00a7 13.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-9Adoumi\u00e9_''et_alii''-238\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-9Adoumi%C3%A9_''et_alii''_238-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Adoumi%C3%A9_''et_alii''\">Adoumi\u00e9\u00a0<i>et alii<\/i><\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a09.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Buchsenschutz2015244-240\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Buchsenschutz2015244_240-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Buchsenschutz2015\">Buchsenschutz 2015<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0244.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-532hdh3-241\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-532hdh3_241-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#hdh3\">Histoire de l&rsquo;humanit\u00e9, vol. 3<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0532.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-larousse-barbares-242\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-larousse-barbares_242-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u00a0:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-larousse-barbares_242-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.larousse.fr\/encyclopedie\/divers\/Barbares\/107502\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Barbares<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.larousse.fr%2Fencyclopedie%2Fdivers%2FBarbares%2F107502\">archive<\/a>]<\/small>, Encyclop\u00e9die Larousse en ligne<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-243\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-243\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Meyer2013\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Michel_Meyer2013\" class=\"ouvrage\">Michel\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Meyer<\/span>, \u00ab\u00a0<cite>Qu\u2019est-ce que l\u2019Histoire\u00a0? Progr\u00e8s ou d\u00e9clin\u00a0?<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>L&rsquo;Interrogation philosophique<\/i>, Presses Universitaires de France,\u200e\u00a0<time>2013<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a055\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.cairn.info\/qu-est-ce-que-l-histoire--9782130594987.htm\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.cairn.info%2Fqu-est-ce-que-l-histoire--9782130594987.htm\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-244\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-244\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Turner_Inman\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Henry_Turner_Inman\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Henry Turner Inman,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Rome\u00a0: the cradle of western civilisation as illustrated by existing monuments<\/cite>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"premi\u00e8re\">1<sup>re<\/sup><\/abbr>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"\u00e9dition\">\u00e9d.<\/abbr>\u00a01923)\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-1-177-73853-8\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-1-177-73853-8\"><span class=\"nowrap\">978-1-177-73853-8<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.amazon.com\/Rome-civilisation-illustrated-existing-monuments\/dp\/1177738538\" rel=\"nofollow\">pr\u00e9sentation en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.amazon.com%2FRome-civilisation-illustrated-existing-monuments%2Fdp%2F1177738538\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-245\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-245\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Ed._Grant1964\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Michael_Ed._Grant1964\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Michael Ed. Grant,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">The Birth Of Western Civilisation, Greece &amp; Rome<\/cite>,\u00a0<time>1964<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.amazon.co.uk\/Birth-Western-Civilisation-Greece-Rome\/dp\/B0013K3FW6\" rel=\"nofollow\">pr\u00e9sentation en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.amazon.co.uk%2FBirth-Western-Civilisation-Greece-Rome%2Fdp%2FB0013K3FW6\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-246\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-246\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Huxley1964\" class=\"ouvrage\"><span id=\"George_Huxley1964\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0George Huxley\u00a0<i><abbr class=\"abbr\" title=\"et alii (et d\u2019autres)\">et al.<\/abbr><\/i>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">The Birth of Western Civilization\u00a0: Greece and Rome<\/cite>, McGraw-Hill,\u00a0<time>1964<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-0-500-04003-4\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-0-500-04003-4\"><span class=\"nowrap\">978-0-500-04003-4<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.abebooks.com\/9780500040034\/Birth-Western-Civilization-Greece-Rome-0500040036\/plp\" rel=\"nofollow\">pr\u00e9sentation en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.abebooks.com%2F9780500040034%2FBirth-Western-Civilization-Greece-Rome-0500040036%2Fplp\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-247\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-247\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<span lang=\"en\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.geographicus.com\/P\/AntiqueMap\/AncientCities-bradford-1835\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>1835 Bradford Map of the Ancient Cities of Athens, Rome, Jerusalem and the Sinai Peninsula<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.geographicus.com%2FP%2FAntiqueMap%2FAncientCities-bradford-1835\">archive<\/a>]<\/small><\/span>, sur\u00a0<span class=\"italique\">geographicus.com<\/span>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2017-01-14\" data-sort-value=\"2017-01-14\">14 janvier 2017<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-248\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-248\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.universalis.fr\/encyclopedie\/civilisation-romaine\/4-culture-et-societe-chez-les-romains\/\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Culture et soci\u00e9t\u00e9 chez les Romains<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.universalis.fr%2Fencyclopedie%2Fcivilisation-romaine%2F4-culture-et-societe-chez-les-romains%2F\">archive<\/a>]<\/small>, Encyclop\u00e6dia Universalis en ligne\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2018-02-20\" data-sort-value=\"2018-02-20\">20 f\u00e9vrier 2018<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-249\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-249\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Le_Roux2004\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Patrick_Le_Roux2004\" class=\"ouvrage\">Patrick\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Le Roux<\/span>, \u00ab\u00a0<cite>La romanisation en question<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Annales. Histoire, Sciences Sociales<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a059,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a02,\u200e\u00a0<time>2004<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0287-311 (p. 291)\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.cairn.info\/revue-annales-2004-2-page-287.htm\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.cairn.info%2Frevue-annales-2004-2-page-287.htm\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Adoumi\u00e9_''et_alii''10-250\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Adoumi%C3%A9_''et_alii''10_250-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Adoumi%C3%A9_''et_alii''\">Adoumi\u00e9\u00a0<i>et alii<\/i><\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a010.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-251\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-251\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2015\" class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<cite>\u00ab\u00a0Pax Romana\u00a0\u00bb, une paix en trompe-l&rsquo;\u0153il<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Campus, le magazine scientifique de l&rsquo;UNIGE<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a0120,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2015-03\" data-sort-value=\"2015-03\">mars 2015<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.unige.ch\/campus\/numeros\/campus120\/dossier5\/\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.unige.ch%2Fcampus%2Fnumeros%2Fcampus120%2Fdossier5%2F\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-252\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-252\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Chausson2012\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Fran\u00e7ois_Chausson2012\" class=\"ouvrage\">Fran\u00e7ois\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Chausson<\/span>, \u00ab\u00a0<cite>Les mots et les concepts de l&rsquo;Empire romain<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Monde(s)<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a02,\u200e\u00a0<time>2012<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a027-37\u00a0<span class=\"nowrap\"><abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a029, 36<\/span>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.cairn.info\/revue-mondes1-2012-2-page-27.htm\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.cairn.info%2Frevue-mondes1-2012-2-page-27.htm\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-253\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-253\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Deproost2004\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Paul-Augustin_Deproost2004\" class=\"ouvrage\">Paul-Augustin Deproost, \u00ab\u00a0<cite>Hic non finit Roma. Les paradoxes de la fronti\u00e8re romaine<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Folia Electronica Classica<\/i>, Universit\u00e9 de Louvain-la-Neuve,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a07,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2004\" data-sort-value=\"2004\">janvier-juin 2004<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/bcs.fltr.ucl.ac.be\/FE\/07\/Frontieres.htm#limes\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fbcs.fltr.ucl.ac.be%2FFE%2F07%2FFrontieres.htm%23limes\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Ratti2005203-204-254\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Ratti2005203-204_254-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Ratti2005\">Ratti 2005<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0203-204.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Kolendo199582-255\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Kolendo199582_255-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Kolendo1995\">Kolendo 1995<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a082.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-256\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-256\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Whittaker1989\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Charles_Richard_Whittaker1989\" class=\"ouvrage\">Charles Richard\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Whittaker<\/span>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"traduction\">trad.<\/abbr>\u00a0de l&rsquo;anglais par Christian Goudineau et Christine Castelnau),\u00a0<cite class=\"italique\">Les fronti\u00e8res de l&rsquo;Empire romain<\/cite>, Universit\u00e9 de Besan\u00e7on,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Collection de l&rsquo;Institut des Sciences et Techniques de l&rsquo;Antiquit\u00e9\u00a0\u00bb (<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a0390),\u00a0<time>1989<\/time><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-257\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-257\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Hilali2007\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Arbia_Hilali2007\" class=\"ouvrage\">Arbia Hilali,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0La crise de 238 en Afrique et ses impacts sur l&rsquo;Empire romain\u00a0\u00bb<\/cite>, dans\u00a0<cite class=\"italique\"><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">Crises and the Roman Empire<\/span><\/cite>\u00a0(<span class=\"lang-en\" lang=\"en\">Proceedings of the Seventh Workshop of the International Network Impact of Empire, Nijmegen, June 20-24, 2006<\/span>), Brill,\u00a0<time>2007<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a057<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-259\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-259\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Hostein\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Antony_Hostein\" class=\"ouvrage\">Antony Hostein,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.universalis.fr\/encyclopedie\/tetrarchie\/\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>T\u00e9trarchie<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.universalis.fr%2Fencyclopedie%2Ftetrarchie%2F\">archive<\/a>]<\/small>, Encyclop\u00e6dia Universalis en ligne<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Ratti2005\u00a7_24-260\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Ratti2005%C2%A7_24_260-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Ratti2005\">Ratti 2005<\/a>, \u00a7 24.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-261\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-261\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Bernet\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Anne_Bernet\" class=\"ouvrage\">Anne Bernet,\u00a0<cite class=\"italique\">Les Chr\u00e9tiens dans l&#8217;empire romain\u00a0: des pers\u00e9cutions \u00e0 la conversion<\/cite>, Tallandier,\u00a0<span class=\"nowrap\"><abbr class=\"abbr\" title=\"chapitre(s)\">chap.<\/abbr>\u00a0VII<\/span><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-262\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-262\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Ratti2002\" class=\"ouvrage\"><span id=\"St\u00e9phane_Ratti2002\" class=\"ouvrage\">St\u00e9phane Ratti (<abbr class=\"abbr\" title=\"directeur de publication\">dir.<\/abbr>),\u00a0<cite class=\"italique\">Antiquit\u00e9 et citoyennet\u00e9<\/cite>\u00a0(Actes du colloque international, tenu \u00e0 Besan\u00e7on les 3, 4 et 5 novembre 1999), Presses Univ. Franche-Comt\u00e9,\u00a0<time>2002<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0366 et sq.<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-263\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-263\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Dowley1997\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Tim_Dowley1997\" class=\"ouvrage\">Tim Dowley,\u00a0<cite class=\"italique\">Atlas de la Bible et de l&rsquo;histoire du christianisme<\/cite>, Farel,\u00a0<time>1997<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a079<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-264\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-264\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Schmidt\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jo\u00ebl_Schmidt\" class=\"ouvrage\">Jo\u00ebl Schmidt,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.universalis.fr\/encyclopedie\/theodose-ier-le-grand\/\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Th\u00e9odose\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"premier\">I<sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0le grand (346-395), empereur romain (379-395)<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.universalis.fr%2Fencyclopedie%2Ftheodose-ier-le-grand%2F\">archive<\/a>]<\/small>, Encyclop\u00e6dia Universalis en ligne<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-265\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-265\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Lane_Fox\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Robin_Lane_Fox\" class=\"ouvrage\">Robin Lane Fox,\u00a0<cite class=\"italique\">Pa\u00efens et Chr\u00e9tiens\u00a0: la religion et la vie religieuse dans l&rsquo;Empire romain de la mort de Commode au Concile de Nic\u00e9e<\/cite>, Presses Univ. du Mirail, 1997,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0284-285<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-266\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-266\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2007\" class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<cite>Quand le monde est devenu chr\u00e9tien<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Sciences Humaines<\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2007-06-14\" data-sort-value=\"2007-06-14\">14 juin 2007<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.scienceshumaines.com\/index.php?id_article=21104&amp;lg=fr\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.scienceshumaines.com%2Findex.php%3Fid_article%3D21104%26lg%3Dfr\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-CoumertDum\u00e9zil2010&lt;span_class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;abbr_class=&quot;abbr_&quot;_title=&quot;chapitre(s)&quot;_&gt;chap.&lt;\/abbr&gt;&amp;nbsp;VI&lt;\/span&gt;,_&lt;span_class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;abbr_class=&quot;abbr_&quot;_title=&quot;page(s)&quot;_&gt;p.&lt;\/abbr&gt;&amp;nbsp;7\/13&lt;\/span&gt;-267\" style=\"margin-bottom: 0.1em; break-inside: avoid-column; counter-increment: mw-ref-extends-parent 1; counter-reset: mw-ref-extends-child 0;\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-CoumertDum%C3%A9zil2010%3Cspan_class=%22nowrap%22%3E%3Cabbr_class=%22abbr_%22_title=%22chapitre(s)%22_%3Echap.%3C\/abbr%3E&amp;nbsp;VI%3C\/span%3E,_%3Cspan_class=%22nowrap%22%3E%3Cabbr_class=%22abbr_%22_title=%22page(s)%22_%3Ep.%3C\/abbr%3E&amp;nbsp;7\/13%3C\/span%3E_267-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#CoumertDum%C3%A9zil2010\">Coumert et Dum\u00e9zil 2010<\/a>,\u00a0<span class=\"nowrap\"><abbr class=\"abbr\" title=\"chapitre(s)\">chap.<\/abbr>\u00a0VI<\/span>,\u00a0<span class=\"nowrap\"><abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a07\/13<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-268\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-268\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Arnaud-Lindet2001\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Marie-Pierre_Arnaud-Lindet2001\" class=\"ouvrage\">Marie-Pierre Arnaud-Lindet,\u00a0<cite class=\"italique\">Histoire et politique \u00e0 Rome\u00a0: les historiens romains (<abbr class=\"abbr\" title=\"3\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">iii<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap\" title=\"avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr>\u00a0&#8211;<\/cite>, \u00c9ditions Br\u00e9al,\u00a0<time>2001<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0360<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-269\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-269\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Boureau\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Alain_Boureau\" class=\"ouvrage\">Alain Boureau,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.universalis.fr\/encyclopedie\/moyen-age-vue-d-ensemble\/\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Moyen \u00c2ge. Vue d&rsquo;ensemble<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.universalis.fr%2Fencyclopedie%2Fmoyen-age-vue-d-ensemble%2F\">archive<\/a>]<\/small>, Encyclop\u00e6dia Universalis en ligne<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-270\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-270\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Maximilien de Longueville au\u00a0<a title=\"Comte de Kergarou\u00ebt\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Comte_de_Kergarou%C3%ABt\">Comte de Kergarou\u00ebt<\/a>\u00a0dans\u00a0<i>Le Bal de Sceaux<\/i>, \u00e9dition du\u00a0<a title=\"Charles Furne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles_Furne\">Furne<\/a>\u00a0de 1845, vol.I,\u00a0<span class=\"nowrap\"><abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0117<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-271\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-271\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2012\" class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<cite>Face aux BRIC, l&rsquo;UE est un nain d\u00e9mographique mais un g\u00e9ant commercial<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Le Monde<\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2012-06-15\" data-sort-value=\"2012-06-15\">15 juin 2012<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.lemonde.fr\/international\/article\/2012\/06\/15\/face-aux-bric-l-ue-est-un-nain-demographique-mais-un-geant-commercial_1719412_3210.html\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Finternational%2Farticle%2F2012%2F06%2F15%2Fface-aux-bric-l-ue-est-un-nain-demographique-mais-un-geant-commercial_1719412_3210.html\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-272\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-272\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Auroi2017\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Danielle_Auroi2017\" class=\"ouvrage\">Danielle Auroi,\u00a0<cite class=\"italique\">Rapport d&rsquo;information sur l&rsquo;avenir de l&rsquo;Union europ\u00e9enne<\/cite>, Commission des affaires europ\u00e9ennes, Assembl\u00e9e nationale,\u00a0<time>2017<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a022<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-273\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-273\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"BonifaceV\u00e9drine2015\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Pascal_BonifaceHubert_V\u00e9drine2015\" class=\"ouvrage\">Pascal Boniface et Hubert V\u00e9drine,\u00a0<cite class=\"italique\">Atlas du monde global\u00a0: 100 cartes pour comprendre ce monde chaotique<\/cite>, Armand Colin,\u00a0<time>2015<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"troisi\u00e8me\">3<sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"\u00e9dition\">\u00e9d.<\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a044<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-274\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-274\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Galus2007\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Christiane_Galus2007\" class=\"ouvrage\">Christiane Galus,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.lemonde.fr\/planete\/article\/2007\/08\/11\/l-erosion-touche-plus-du-quart-du-littoral-francais_943702_3244.html\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>L&rsquo;\u00e9rosion touche plus du quart du littoral fran\u00e7ais<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fplanete%2Farticle%2F2007%2F08%2F11%2Fl-erosion-touche-plus-du-quart-du-littoral-francais_943702_3244.html\">archive<\/a>]<\/small>, sur\u00a0<span class=\"italique\"><a title=\"Le Monde\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Le_Monde\">Le Monde<\/a><\/span>,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2007-08-12\" data-sort-value=\"2007-08-12\">12 ao\u00fbt 2007<\/time><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-275\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-275\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"National Geographic\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/National_Geographic\">National Geographic<\/a>\u00a0France N\u00b0 de mars 2012\u00a0<span class=\"nowrap\"><abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a022<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-276\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-276\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"G\u00e9got1989\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean-Claude_G\u00e9got1989\" class=\"ouvrage\">Jean-Claude G\u00e9got,\u00a0<cite class=\"italique\">La population fran\u00e7aise aux\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"Dix-neuvi\u00e8me\">XIX<sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0et\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"Vingti\u00e8me\">XX<sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cles<\/cite>, Paris, Ophrys,\u00a0<time>1989<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a078<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-vieillissement-277\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-vieillissement_277-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Rodier2008\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Anne_Rodier2008\" class=\"ouvrage\">Anne Rodier, \u00ab\u00a0<cite>Union europ\u00e9enne\u00a0: le d\u00e9fi du vieillissement<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Le Monde<\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2008-09-02\" data-sort-value=\"2008-09-02\">2 septembre 2008<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.lemonde.fr\/europe\/article\/2008\/09\/01\/union-europeenne-le-defi-du-vieillissement_1090074_3214.html\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Feurope%2Farticle%2F2008%2F09%2F01%2Funion-europeenne-le-defi-du-vieillissement_1090074_3214.html\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-278\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-278\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Cf.\u00a0<span id=\"Chesnais2002\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean-Claude_Chesnais2002\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Jean-Claude Chesnais\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Claude_Chesnais\">Jean-Claude Chesnais<\/a>,Entretien avec Pierre Verluise,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.diploweb.com\/p5chesnais1.htm\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>G\u00e9opolitique de l&rsquo;Eurasie\u00a0: le point de vue du d\u00e9mographe<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.diploweb.com%2Fp5chesnais1.htm\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2002-12-10\" data-sort-value=\"2002-12-10\">10 d\u00e9cembre 2002<\/time><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-279\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-279\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<span lang=\"en\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.1016\/j.emj.2014.03.006\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Andreas Kaplan: European Management and European Business Schools: Insights from the History of Business Schools, European Management Journal, 2014<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fdx.doi.org%2F10.1016%2Fj.emj.2014.03.006\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-pewC-280\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-pewC_280-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u00a0:<\/span>a<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-pewC_280-1\">b<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-pewC_280-2\">c<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-pewC_280-3\">d<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-pewC_280-4\">e<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-pewC_280-5\">f<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2014\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais am\u00e9ricain\">(en-US)<\/abbr>\u00a0<span lang=\"en-us\">\u00ab\u00a0<cite>Global Christianity<\/cite>\u00a0\u00bb<\/span>,\u00a0<i><span class=\"lang-en-us\" lang=\"en-us\">Pew Research Center&rsquo;s Religion &amp; Public Life Project<\/span><\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2014-12-01\" data-sort-value=\"2014-12-01\"><abbr class=\"abbr\" title=\"premier\">1<sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0d\u00e9cembre 2014<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/features.pewforum.org\/global-christianity\/map.php#\/europe,ALL\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Ffeatures.pewforum.org%2Fglobal-christianity%2Fmap.php%23%2Feurope%2CALL\">archive<\/a>]<\/small>, consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2018-02-28\" data-sort-value=\"2018-02-28\">28 f\u00e9vrier 2018<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-pewM-281\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-pewM_281-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u00a0:<\/span>a<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-pewM_281-1\">b<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-pewM_281-2\">c<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2011\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais am\u00e9ricain\">(en-US)<\/abbr>\u00a0<span lang=\"en-us\">\u00ab\u00a0<cite>The Future of the Global Muslim Population<\/cite>\u00a0\u00bb<\/span>,\u00a0<i><span class=\"lang-en-us\" lang=\"en-us\">Pew Research Center&rsquo;s Religion &amp; Public Life Project<\/span><\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2011-01-15\" data-sort-value=\"2011-01-15\">15 janvier 2011<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/features.pewforum.org\/muslim-population-graphic\/\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Ffeatures.pewforum.org%2Fmuslim-population-graphic%2F\">archive<\/a>]<\/small>, consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2018-02-28\" data-sort-value=\"2018-02-28\">28 f\u00e9vrier 2018<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-282\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-282\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Mak2004\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Geert_Mak2004\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Geert Mak\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Geert_Mak\">Geert Mak<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Voyage d&rsquo;un Europ\u00e9en \u00e0 travers le\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"20\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xx<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/cite>, Gallimard,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0\u00c9pilogue\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2004<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0956<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-284\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-284\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">variable selon les cantons, protestant ou catholique.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-islam.de-285\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-islam.de_285-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/islam.de\/8368.php\" rel=\"nofollow\">In Europa leben gegenw\u00e4rtig knapp 53 Millionen Muslime<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fislam.de%2F8368.php\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a title=\"Zentralinstitut Islam-Archiv-Deutschland\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Zentralinstitut_Islam-Archiv-Deutschland\">Zentralinstitut Islam-Archiv-Deutschland<\/a>, 2007.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-286\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-286\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Histoire de l&rsquo;expulsion des Juifs de Sicile, 1492 \/ Isidoro La Lumia\u00a0; trad. de l&rsquo;italien par Michel Valensi. &#8211; Paris\u00a0: Allia, 1992. &#8211; 73 p.\u00a0; 22\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"centim\u00e8tre\">cm<\/abbr>.\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-904235-53-5\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-904235-53-5\"><span class=\"nowrap\">978-2-904235-53-5<\/span><\/a>)<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-287\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-287\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Todd2011\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Emmanuel_Todd2011\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Emmanuel Todd\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Emmanuel_Todd\">Emmanuel Todd<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\"><a title=\"L'Origine des syst\u00e8mes familiaux\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/L%27Origine_des_syst%C3%A8mes_familiaux\">L&rsquo;Origine des syst\u00e8mes familiaux<\/a><\/cite>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"tome\">t.<\/abbr>\u00a01\u00a0:\u00a0<span class=\"italique\">L&rsquo;Eurasie<\/span>, Paris, Gallimard,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0NRF Essais\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2011<\/time>, 768\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-07-075842-5\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-07-075842-5\"><span class=\"nowrap\">978-2-07-075842-5<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-288\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-288\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"need_ref\" title=\"Un compl\u00e9ment est souhait\u00e9 pour cette r\u00e9f\u00e9rence (demand\u00e9 le 8 avril 2010).\">Pierre Beckouche, et Yann Richard,\u00a0<i>Atlas d\u2019une nouvelle Europe<\/i>, Ed.Autrement, 2004<\/span><sup class=\"need_ref_tag\"><a title=\"Aide:R\u00e9f\u00e9rence non conforme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aide:R%C3%A9f%C3%A9rence_non_conforme\">[r\u00e9f.\u00a0non\u00a0conforme]<\/a><\/sup>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-289\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-289\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Cyrille Debris\u00a0<i>\u00ab\u00a0Tu, felix Austria, nube\u00a0\u00bb. La dynastie de Habsbourg et sa politique matrimoniale \u00e0 la fin du Moyen \u00c2ge (<abbr class=\"abbr\" title=\"13\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xiii<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u2009\u2013\u2009<abbr class=\"abbr\" title=\"16\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xvi<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cles)<\/i>, Turnhout, Brepols, \u00ab\u00a0Histoires de famille. La parent\u00e9 au Moyen \u00c2ge\u00a0\u00bb, 2005, 674\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-290\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-290\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"J.)\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Heather,_P._J._(Peter_J.)\" class=\"ouvrage\">Heather, P. J. (Peter\u00a0<span class=\"nom_auteur\">J.)<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">The restoration of Rome\u00a0: barbarian popes and imperial pretenders<\/cite>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-0-19-936851-8\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-0-19-936851-8\"><span class=\"nowrap\">978-0-19-936851-8<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Online Computer Library Center\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Online_Computer_Library_Center\">OCLC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/worldcat.org\/oclc\/859384184&amp;lang=fr\" rel=\"nofollow\">859384184<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.worldcat.org\/oclc\/859384184\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.worldcat.org%2Foclc%2F859384184\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-:0-291\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-:0_291-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u00a0:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-:0_291-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"1949-\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Greengrass,_Mark,_1949-\" class=\"ouvrage\">Greengrass, Mark,\u00a0<span class=\"nom_auteur\">1949-<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">Christendom destroyed\u00a0: Europe 1517-1648<\/cite>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-0-670-02456-8\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-0-670-02456-8\"><span class=\"nowrap\">978-0-670-02456-8<\/span><\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/0-670-02456-2\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/0-670-02456-2\"><span class=\"nowrap\">0-670-02456-2<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Online Computer Library Center\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Online_Computer_Library_Center\">OCLC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/worldcat.org\/oclc\/870919612&amp;lang=fr\" rel=\"nofollow\">870919612<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.worldcat.org\/oclc\/870919612\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.worldcat.org%2Foclc%2F870919612\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-292\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-292\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Patrick.Julien.Pierre.Yann.2009\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Boucheron,_Patrick.Loiseau,_Julien.Monnet,_Pierre.Potin,_Yann.2009\" class=\"ouvrage\">Boucheron,\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Patrick.<\/span>, Loiseau,\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Julien.<\/span>, Monnet,\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Pierre.<\/span>\u00a0et Potin,\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Yann.<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">Histoire du monde au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"Quinzi\u00e8me\">XV<sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/cite>, Paris, Fayard,\u00a0<time>2009<\/time>, 892\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-213-63549-1\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-213-63549-1\"><span class=\"nowrap\">978-2-213-63549-1<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Online Computer Library Center\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Online_Computer_Library_Center\">OCLC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/worldcat.org\/oclc\/603970680&amp;lang=fr\" rel=\"nofollow\">603970680<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.worldcat.org\/oclc\/603970680\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.worldcat.org%2Foclc%2F603970680\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Hale1995-293\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Hale1995_293-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u00a0:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Hale1995_293-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#Hale1995\">Hale 1995<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-294\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-294\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"1881-1942.Taupin)1996\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Zweig,_Stefan,_1881-1942.Impr._Brodard_et_Taupin)1996\" class=\"ouvrage\">Zweig, Stefan,\u00a0<span class=\"nom_auteur\">1881-1942.<\/span>\u00a0et Impr. Brodard et\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Taupin)<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">\u00c9rasme\u00a0: grandeur et d\u00e9cadence d&rsquo;une id\u00e9e<\/cite>, Librairie g\u00e9n\u00e9rale fran\u00e7aise,\u00a0<time>1996<\/time>, 185\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-253-14019-1\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-253-14019-1\"><span class=\"nowrap\">978-2-253-14019-1<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Online Computer Library Center\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Online_Computer_Library_Center\">OCLC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/worldcat.org\/oclc\/463918619&amp;lang=fr\" rel=\"nofollow\">463918619<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.worldcat.org\/oclc\/463918619\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.worldcat.org%2Foclc%2F463918619\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-295\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-295\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"(1969-....).2014\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Sarmant,_Thierry_(1969-....).2014\" class=\"ouvrage\">Sarmant, Thierry\u00a0<span class=\"nom_auteur\">(1969-&#8230;.).<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">1715\u00a0: la France et le monde<\/cite>, Perrin, dl 2014,cop. 2014\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-262-03331-6\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-262-03331-6\"><span class=\"nowrap\">978-2-262-03331-6<\/span><\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-262-03331-5\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-262-03331-5\"><span class=\"nowrap\">2-262-03331-5<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Online Computer Library Center\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Online_Computer_Library_Center\">OCLC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/worldcat.org\/oclc\/897446414&amp;lang=fr\" rel=\"nofollow\">897446414<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.worldcat.org\/oclc\/897446414\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.worldcat.org%2Foclc%2F897446414\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-296\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-296\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"...angliciste.Jouve)2011\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Hobsbawm,_Eric_John,_1917-_...Pineau,_Jean-Claude,_19..-_..._angliciste.Impr._Jouve)2011\" class=\"ouvrage\">Hobsbawm, Eric John, 1917-\u00a0<span class=\"nom_auteur\">&#8230;<\/span>, Pineau, Jean-Claude, 19..- &#8230;\u00a0<span class=\"nom_auteur\">angliciste.<\/span>\u00a0et Impr.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Jouve)<\/span>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"traduction\">trad.<\/abbr>\u00a0de l&rsquo;anglais),\u00a0<cite class=\"italique\">L&rsquo;\u00e8re des r\u00e9volutions<\/cite>, Paris, Pluriel, dl 2011, 432\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-8185-0187-0\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-8185-0187-0\"><span class=\"nowrap\">978-2-8185-0187-0<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Online Computer Library Center\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Online_Computer_Library_Center\">OCLC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/worldcat.org\/oclc\/762753906&amp;lang=fr\" rel=\"nofollow\">762753906<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.worldcat.org\/oclc\/762753906\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.worldcat.org%2Foclc%2F762753906\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-mystique_europ\u00e9enne-297\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-mystique_europ%C3%A9enne_297-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\"><span class=\"noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.regards-citoyens.com\/article-retrouver-une-mystique-europeenne-par-pierre-moscovici-forum-liberation-72942649.html\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Retour sur image\u00a0: Retrouver une \u00ab\u00a0mystique europ\u00e9enne\u00a0\u00bb, par Pierre Moscovici (Forum Lib\u00e9ration), 14 novembre 2011<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><sup class=\"plainlinks\">(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/web.archive.org\/web\/*\/http:\/\/www.regards-citoyens.com\/article-retrouver-une-mystique-europeenne-par-pierre-moscovici-forum-liberation-72942649.html\" rel=\"nofollow\">Archive.org<\/a>\u00a0\u2022\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http:\/\/www.regards-citoyens.com\/article-retrouver-une-mystique-europeenne-par-pierre-moscovici-forum-liberation-72942649.html\" rel=\"nofollow\">Wikiwix<\/a>\u00a0\u2022\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/archive.is\/http:\/\/www.regards-citoyens.com\/article-retrouver-une-mystique-europeenne-par-pierre-moscovici-forum-liberation-72942649.html\" rel=\"nofollow\">Archive.is<\/a>\u00a0\u2022\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/webcache.googleusercontent.com\/search?hl=fr&amp;q=cache:http:\/\/www.regards-citoyens.com\/article-retrouver-une-mystique-europeenne-par-pierre-moscovici-forum-liberation-72942649.html\" rel=\"nofollow\">Google<\/a>\u00a0\u2022\u00a0<a title=\"Projet:Correction des liens externes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Projet:Correction_des_liens_externes#J'ai_trouv%C3%A9_un_lien_mort,_que_faire_?\">Que faire\u00a0?<\/a>)<\/sup><\/span>, sur\u00a0<span class=\"italique\">regards-citoyens.com<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Paul_Val\u00e9ry_et_l-298\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Paul_Val%C3%A9ry_et_l_298-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\"><span class=\"noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.pro-europa.eu\/fr\/index.php\/espace\/10-paul-valery-ou-l-europeen\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>http:\/\/www.pro-europa.eu\/fr\/index.php\/espace\/10-paul-valery-ou-l-europeen<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><sup class=\"plainlinks\">(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/web.archive.org\/web\/*\/http:\/\/www.pro-europa.eu\/fr\/index.php\/espace\/10-paul-valery-ou-l-europeen\" rel=\"nofollow\">Archive.org<\/a>\u00a0\u2022\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http:\/\/www.pro-europa.eu\/fr\/index.php\/espace\/10-paul-valery-ou-l-europeen\" rel=\"nofollow\">Wikiwix<\/a>\u00a0\u2022\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/archive.is\/http:\/\/www.pro-europa.eu\/fr\/index.php\/espace\/10-paul-valery-ou-l-europeen\" rel=\"nofollow\">Archive.is<\/a>\u00a0\u2022\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/webcache.googleusercontent.com\/search?hl=fr&amp;q=cache:http:\/\/www.pro-europa.eu\/fr\/index.php\/espace\/10-paul-valery-ou-l-europeen\" rel=\"nofollow\">Google<\/a>\u00a0\u2022\u00a0<a title=\"Projet:Correction des liens externes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Projet:Correction_des_liens_externes#J'ai_trouv%C3%A9_un_lien_mort,_que_faire_?\">Que faire\u00a0?<\/a>)<\/sup><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Du_R\u00e9au2001-299\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Du_R%C3%A9au2001_299-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"\u00c9lisabeth Du R\u00e9au\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89lisabeth_Du_R%C3%A9au\">\u00c9lisabeth Du R\u00e9au<\/a>,\u00a0<i>L&rsquo;Id\u00e9e d&rsquo;Europe au\u00a0<a title=\"XXe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/XXe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"20\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xx<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>, des mythes aux r\u00e9alit\u00e9s<\/i>, Paris, \u00c9ditions Complexe, 2001, page 81,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.fr\/books?id=tX9vvn6vR5kC&amp;pg=PA81&amp;lpg=PA81&amp;dq=%22symbole+le+plus+ancien+d%27une+union+europ%C3%A9enne+supranationale%22&amp;source=bl&amp;ots=AcSRT2Z39Q&amp;sig=ACfU3U0nmRwAmzJgJghlBRdCXkDA0biqig&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwj-wsO4zZLuAhUozoUKHRuDAuI4ChDoATAAegQIARAC#v=onepage&amp;q=%22symbole%20le%20plus%20ancien%20d'une%20union%20europ%C3%A9enne%20supranationale%22&amp;f=false\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fid%3DtX9vvn6vR5kC%26pg%3DPA81%26lpg%3DPA81%26dq%3D%2522symbole%2Ble%2Bplus%2Bancien%2Bd%2527une%2Bunion%2Beurop%25C3%25A9enne%2Bsupranationale%2522%26source%3Dbl%26ots%3DAcSRT2Z39Q%26sig%3DACfU3U0nmRwAmzJgJghlBRdCXkDA0biqig%26hl%3Dfr%26sa%3DX%26ved%3D2ahUKEwj-wsO4zZLuAhUozoUKHRuDAuI4ChDoATAAegQIARAC%23v%3Donepage%26q%3D%2522symbole%2520le%2520plus%2520ancien%2520d%27une%2520union%2520europ%25C3%25A9enne%2520supranationale%2522%26f%3Dfalse\">archive<\/a>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Aristide_Briand_et_le_projet_d-300\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-Aristide_Briand_et_le_projet_d_300-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2008\" class=\"ouvrage\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.taurillon.org\/Aristide-Briand-et-le-projet-d-Union-federale-europeenne,02125\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Aristide Briand et le projet d&rsquo;Union f\u00e9d\u00e9rale europ\u00e9enne,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"et cetera\">etc.<\/abbr><\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.taurillon.org%2FAristide-Briand-et-le-projet-d-Union-federale-europeenne%2C02125\">archive<\/a>]<\/small>, sur\u00a0<span class=\"italique\">taurillon.org<\/span>,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2008-07-20\" data-sort-value=\"2008-07-20\">20 juillet 2008<\/time><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-301\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-301\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"JalabertCatalaVivier2007\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Laurent_JalabertMichel_CatalaNadine_Vivier2007\" class=\"ouvrage\">Laurent\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Jalabert<\/span>, Michel\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Catala<\/span>\u00a0et Nadine\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Vivier<\/span>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"directeur de publication\">dir.<\/abbr>),\u00a0<cite class=\"italique\">Penser et construire l\u2019Europe (1919-1992)<\/cite>, Rosny-sous-Bois,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions Br\u00e9al\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_Br%C3%A9al\">Br\u00e9al<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Amphi\u00a0\u00bb,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2007-11-14\" data-sort-value=\"2007-11-14\">14 novembre 2007<\/time>, 206\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7495-0727-9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7495-0727-9\"><span class=\"nowrap\">978-2-7495-0727-9<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.editions-breal.fr\/fiche-penser-et-construire-l-europe-1919-1992-1551.html\" rel=\"nofollow\">pr\u00e9sentation en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.editions-breal.fr%2Ffiche-penser-et-construire-l-europe-1919-1992-1551.html\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.co.ma\/books?id=6zENbFdN1EoC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA3\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.co.ma%2Fbooks%3Fid%3D6zENbFdN1EoC%26lpg%3DPP1%26pg%3DPA3\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-302\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-302\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Guillaume2007\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Sylvie_Guillaume2007\" class=\"ouvrage\">Sylvie\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Guillaume<\/span>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"directeur de publication\">dir.<\/abbr>),\u00a0<cite class=\"italique\">Penser et construire l&rsquo;Europe de 1919 \u00e0 1992<\/cite>,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions Ellipses\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_Ellipses\">Ellipses<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Capes \/ Agr\u00e9gation\u00a0\u00bb,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2007-09\" data-sort-value=\"2007-09\">septembre 2007<\/time>, 303\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7298-3508-8\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7298-3508-8\"><span class=\"nowrap\">978-2-7298-3508-8<\/span><\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-7298-3508-3\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-7298-3508-3\"><span class=\"nowrap\">2-7298-3508-3<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-303\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-303\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.davemanuel.com\/2009\/09\/16\/europe-now-the-worlds-richest-continent\/\" rel=\"nofollow\">Europe Now the World&rsquo;s Richest Continent<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.davemanuel.com%2F2009%2F09%2F16%2Feurope-now-the-worlds-richest-continent%2F\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-304\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-304\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\"><span class=\"noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.pr-inside.com\/global-wealth-stages-a-strong-comeback-r1942019.htm\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>http:\/\/www.pr-inside.com\/global-wealth-stages-a-strong-comeback-r1942019.htm<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><sup class=\"plainlinks\">(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/web.archive.org\/web\/*\/http:\/\/www.pr-inside.com\/global-wealth-stages-a-strong-comeback-r1942019.htm\" rel=\"nofollow\">Archive.org<\/a>\u00a0\u2022\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http:\/\/www.pr-inside.com\/global-wealth-stages-a-strong-comeback-r1942019.htm\" rel=\"nofollow\">Wikiwix<\/a>\u00a0\u2022\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/archive.is\/http:\/\/www.pr-inside.com\/global-wealth-stages-a-strong-comeback-r1942019.htm\" rel=\"nofollow\">Archive.is<\/a>\u00a0\u2022\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/webcache.googleusercontent.com\/search?hl=fr&amp;q=cache:http:\/\/www.pr-inside.com\/global-wealth-stages-a-strong-comeback-r1942019.htm\" rel=\"nofollow\">Google<\/a>\u00a0\u2022\u00a0<a title=\"Projet:Correction des liens externes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Projet:Correction_des_liens_externes#J'ai_trouv%C3%A9_un_lien_mort,_que_faire_?\">Que faire\u00a0?<\/a>)<\/sup><\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-305\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-305\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Edery2016\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Patrick_Edery2016\" class=\"ouvrage\">Patrick Edery, \u00ab\u00a0<cite>Union Europ\u00e9enne\u00a0: alignement des plan\u00e8tes sans pr\u00e9c\u00e9dent pour la France<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Economie Matin<\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2016-10-13\" data-sort-value=\"2016-10-13\">13 octobre 2016<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.economiematin.fr\/news-union-europeenneo-alignement-des-planetes-sans-precedent-pour-la-france\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.economiematin.fr%2Fnews-union-europeenneo-alignement-des-planetes-sans-precedent-pour-la-france\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-306\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-306\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Edery2016\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Patrick_Edery2016\" class=\"ouvrage\">Patrick Edery, \u00ab\u00a0<cite>Comment la France pourrait de nouveau compter en Europe<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>La Tribune<\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2016-11-24\" data-sort-value=\"2016-11-24\">24 novembre 2016<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.latribune.fr\/opinions\/tribunes\/comment-la-france-pourrait-de-nouveau-compter-en-europe-619292.html\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.latribune.fr%2Fopinions%2Ftribunes%2Fcomment-la-france-pourrait-de-nouveau-compter-en-europe-619292.html\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-307\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-307\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<span lang=\"en\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.cia.gov\/library\/publications\/the-world-factbook\/rankorder\/2001rank.html?countryName=Syria&amp;countryCode=sy&amp;regionCode=me&amp;rank=67\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Country Comparison\u00a0:: GDP (Purchasing Power Parity)<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.cia.gov%2Flibrary%2Fpublications%2Fthe-world-factbook%2Frankorder%2F2001rank.html%3FcountryName%3DSyria%26countryCode%3Dsy%26regionCode%3Dme%26rank%3D67\">archive<\/a>]<\/small><\/span>, sur\u00a0<span class=\"italique\"><a title=\"The World Factbook\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/The_World_Factbook\">cia.gov<\/a><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-308\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-308\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : italien\">(it)<\/abbr>\u00a0<span lang=\"it\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.europa.admin.ch\/themen\/00500\/index.html?lang=fr\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Accordi bilaterali<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.europa.admin.ch%2Fthemen%2F00500%2Findex.html%3Flang%3Dfr\">archive<\/a>]<\/small><\/span>, sur\u00a0<span class=\"italique\">www.europa.admin.ch<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-309\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Europe#cite_ref-309\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Selon Arcadia, d\u00e9clinaison africaine du\u00a0<a title=\"Cyclope (rapport)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cyclope_(rapport)\">Rapport Cyclope<\/a><\/span><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n<\/div>\n<h2 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"Voir_aussi\" class=\"mw-headline\">Voir aussi<\/span><\/h2>\n<div class=\"autres-projets boite-grise boite-a-droite noprint js-interprojets\" style=\"text-align: justify;\">\n<p class=\"titre\">Sur les autres projets Wikimedia\u00a0:<\/p>\n<ul class=\"noarchive plainlinks\">\n<li class=\"commons\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/Category:Europe?uselang=fr\">Europe<\/a>, sur\u00a0<span class=\"project\">Wikimedia Commons<\/span><\/li>\n<li class=\"wiktionary\"><a class=\"extiw\" title=\"wikt:Europe\" href=\"https:\/\/fr.wiktionary.org\/wiki\/Europe\">Europe<\/a>,\u00a0<span class=\"nowrap\">sur le\u00a0<span class=\"project\">Wiktionnaire<\/span><\/span><\/li>\n<li class=\"wikisource\"><a class=\"extiw\" title=\"s:Cat\u00e9gorie:Europe\" href=\"https:\/\/fr.wikisource.org\/wiki\/Cat%C3%A9gorie:Europe\">Europe<\/a>,\u00a0<span class=\"nowrap\">sur\u00a0<span class=\"project\">Wikisource<\/span><\/span><\/li>\n<li class=\"wikiquote\"><a class=\"extiw\" title=\"q:Europe\" href=\"https:\/\/fr.wikiquote.org\/wiki\/Europe\">Europe<\/a>,\u00a0<span class=\"nowrap\">sur\u00a0<span class=\"project\">Wikiquote<\/span><\/span><\/li>\n<li class=\"wikinews\"><a class=\"extiw\" title=\"n:Page:Europe\" href=\"https:\/\/fr.wikinews.org\/wiki\/Page:Europe\">Europe<\/a>,\u00a0<span class=\"nowrap\">sur\u00a0<span class=\"project\">Wikinews<\/span><\/span><\/li>\n<li class=\"wikivoyage\"><a class=\"extiw\" title=\"voy:Europe\" href=\"https:\/\/fr.wikivoyage.org\/wiki\/Europe\">Europe<\/a>,\u00a0<span class=\"nowrap\">sur\u00a0<span class=\"project\">Wikivoyage<\/span><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"Bibliographie\" class=\"mw-headline\">Bibliographie<\/span><\/h3>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"En_fran.C3.A7ais\"><\/span><span id=\"En_fran\u00e7ais\" class=\"mw-headline\">En fran\u00e7ais<\/span><\/h4>\n<dl>\n<dd>\n<p><b>Ouvrages, par ordre alphab\u00e9tique\u00a0:<\/b><\/p>\n<ul>\n<li><span id=\"Brague1999\" class=\"ouvrage\"><span id=\"R\u00e9mi_Brague1999\" class=\"ouvrage\">R\u00e9mi Brague,\u00a0<cite class=\"italique\">Europe, la voie romaine<\/cite>, Gallimard,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Folio \/ Essais\u00a0\u00bb (<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a0343),\u00a0<time>1999<\/time>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"premi\u00e8re\">1<sup>re<\/sup><\/abbr>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"\u00e9dition\">\u00e9d.<\/abbr>\u00a01992)<\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"LamaisonVidal-Naquet1994\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Pierre_LamaisonPierre_Vidal-Naquet1994\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Pierre Lamaison\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Lamaison\">Pierre Lamaison<\/a>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"directeur de publication\">dir.<\/abbr>) et\u00a0<a title=\"Pierre Vidal-Naquet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Vidal-Naquet\">Pierre Vidal-Naquet<\/a>\u00a0(conseiller historique),\u00a0<cite class=\"italique\">Atlas de la civilisation occidentale, g\u00e9n\u00e9alogie de l&rsquo;Europe<\/cite>, France Loisirs,\u00a0<time>1994<\/time>, 351\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2724285284\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2724285284\"><span class=\"nowrap\">978-2724285284<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"hdh1\" class=\"ouvrage\">S. J. de Laet, A. H. Dani, J. L. Lorenzo et R. B. Nunoo (<abbr class=\"abbr\" title=\"directeur de publication\">dir.<\/abbr>),\u00a0<cite class=\"italique\">Histoire de l&rsquo;humanit\u00e9<\/cite>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a01\u00a0:\u00a0<span class=\"italique\">De la pr\u00e9histoire aux d\u00e9buts de la civilisation<\/span>, UNESCO,\u00a0<time>2000<\/time><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Le_Goff2003\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jacques_Le_Goff2003\" class=\"ouvrage\">Jacques\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Le Goff<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">L&rsquo;Europe est-elle n\u00e9e au Moyen \u00c2ge\u00a0?<\/cite>, Seuil,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Points\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2003<\/time><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"hdh3\" class=\"ouvrage\">J. Herrmann et Erik Z\u00fcrcher (<abbr class=\"abbr\" title=\"directeur de publication\">dir.<\/abbr>),\u00a0<cite class=\"italique\">Histoire de l&rsquo;humanit\u00e9<\/cite>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a03\u00a0:\u00a0<span class=\"italique\">Du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"7\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">vii<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap\" title=\"avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr>\u00a0au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"7\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">vii<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle de l&rsquo;\u00e8re chr\u00e9tienne<\/span>, UNESCO,\u00a0<time>2005<\/time><\/span><\/li>\n<li><span id=\"CoumertDum\u00e9zil2010\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Magali_CoumertBruno_Dum\u00e9zil2010\" class=\"ouvrage\">Magali Coumert et Bruno Dum\u00e9zil,\u00a0<cite class=\"italique\">Les royaumes barbares en Occident<\/cite>, PUF,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Que sais-je\u00a0?\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2010<\/time>, epub<\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Coppens2010\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Yves_Coppens2010\" class=\"ouvrage\">Yves Coppens,\u00a0<cite class=\"italique\">Le Pr\u00e9sent du pass\u00e9 au carr\u00e9\u00a0: la fabrication de la pr\u00e9histoire<\/cite>, Odile Jacob,\u00a0<time>2010<\/time><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Amigues\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Th\u00e9ophraste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Th%C3%A9ophraste\">Th\u00e9ophraste<\/a>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"traduction\">trad.<\/abbr>\u00a0du grec ancien par Suzanne Amigues),\u00a0<cite class=\"italique\">Recherches sur les plantes\u00a0: \u00c0 l\u2019origine de la botanique<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"Belin \u00e9diteur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Belin_%C3%A9diteur\">Belin<\/a>,\u00a0<time>2010<\/time>, 414\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7011-4996-7\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7011-4996-7\"><span class=\"nowrap\">978-2-7011-4996-7<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Valentin2011\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Boris_Valentin2011\" class=\"ouvrage\">Boris Valentin,\u00a0<cite class=\"italique\">Le Pal\u00e9olithique<\/cite>, PUF,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Que sais-je\u00a0?\u00a0\u00bb (<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a03924),\u00a0<time>2011<\/time>, epub<\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Barbaza2012\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Michel_Barbaza2012\" class=\"ouvrage\">Michel Barbaza,\u00a0<cite class=\"italique\">Les civilisations postglaciaires. La vie dans la grande for\u00eat temp\u00e9r\u00e9e<\/cite>, La maison des roches\/ FeniXX,\u00a0<time>2012<\/time>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"premi\u00e8re\">1<sup>re<\/sup><\/abbr>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"\u00e9dition\">\u00e9d.<\/abbr>\u00a01999), epub<\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Kruta2012\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Venceslas_Kruta2012\" class=\"ouvrage\">Venceslas Kruta,\u00a0<cite class=\"italique\">Les Celtes<\/cite>, PUF,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Que sais-je\u00a0?\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2012<\/time>, epub<\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Adoumi\u00e9_''et_alii''\" class=\"ouvrage\">Vincent Adoumi\u00e9, Christian Daudel, Jean-Michel Escarras et Emmanuelle Delahaye,\u00a0<cite class=\"italique\">G\u00e9ographie de l&rsquo;Europe<\/cite>, Hachette,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0HU g\u00e9ographie\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2013<\/time>, 288\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Tournier2014\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Maurice_Tournier2014\" class=\"ouvrage\">Maurice Tournier,\u00a0<cite class=\"italique\">Propos d\u2019\u00e9tymologie sociale<\/cite>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"tome\">t.<\/abbr>\u00a03\u00a0:\u00a0<span class=\"italique\">Des sources du sens<\/span>, ENS \u00e9dition,\u00a0<time>2014<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/books.openedition.org\/enseditions\/2208\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fbooks.openedition.org%2Fenseditions%2F2208\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a085-89<\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Buchsenschutz2015\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Olivier_Buchsenschutz2015\" class=\"ouvrage\">Olivier Buchsenschutz (<abbr class=\"abbr\" title=\"directeur de publication\">dir.<\/abbr>),\u00a0<cite class=\"italique\">L&rsquo;Europe celtique \u00e0 l&rsquo;\u00e2ge du Fer (<abbr class=\"abbr\" title=\"8\u1d49 si\u00e8cle avant J\u00e9sus-Christ\"><span class=\"romain\">viii<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0\u2013\u2009<abbr class=\"abbr\" title=\"1\u1d49\u02b3 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">i<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cles\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap\" title=\"avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr>)<\/cite>, Presses Universitaires de France,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Nouvelle Clio\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2015<\/time>, epub<\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"CondemiSavatier2016\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Silvana_CondemiFran\u00e7ois_Savatier2016\" class=\"ouvrage\">Silvana Condemi et Fran\u00e7ois Savatier,\u00a0<cite class=\"italique\">N\u00e9andertal, mon fr\u00e8re<\/cite>, Flammarion,\u00a0<time>2016<\/time>, 263\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>, epub\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-08-139351-6\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-08-139351-6\"><span class=\"nowrap\">978-2-08-139351-6<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=CMJGDQAAQBAJ&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DCMJGDQAAQBAJ%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Hublin2017\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean-Jacques_Hublin2017\" class=\"ouvrage\">Jean-Jacques Hublin,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0Deux millions d&rsquo;ann\u00e9es de migrations. Le peuplement moderne de l&rsquo;Europe\u00a0\u00bb<\/cite>, dans Patrick Boucheron,\u00a0<cite class=\"italique\">Migrations, r\u00e9fugi\u00e9s, exil<\/cite>\u00a0(Colloque de rentr\u00e9e du Coll\u00e8ge de France 2016), Odile Jacob,\u00a0<time>2017<\/time>, epub<\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Fauquier2018\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Michel_Fauquier2018\" class=\"ouvrage\">Michel Fauquier,\u00a0<cite class=\"italique\">Une histoire de l&rsquo;Europe<\/cite>, Paris, Rocher,\u00a0<time>2018<\/time><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"CharleRocheBoullandDuhamelle2018\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Christophe_CharleDaniel_RochePaul_BoullandChristophe_Duhamelle2018\" class=\"ouvrage\">Christophe Charle (<abbr class=\"abbr\" title=\"directeur de publication\">dir.<\/abbr>), Daniel Roche (<abbr class=\"abbr\" title=\"directeur de publication\">dir.<\/abbr>), Paul Boulland, Christophe Duhamelle, Bruno Dum\u00e9zil\u00a0<i><abbr class=\"abbr\" title=\"et alii (et d\u2019autres)\">et al.<\/abbr><\/i>,\u00a0<cite class=\"italique\">L&rsquo;Europe\u00a0: Encyclop\u00e9die historique<\/cite>, Arles,\u00a0<a title=\"Actes Sud\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Actes_Sud\">Actes Sud<\/a>,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2018-10\" data-sort-value=\"2018-10\">octobre 2018<\/time>, 2398\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-330-10643-0\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-330-10643-0\"><span class=\"nowrap\">978-2-330-10643-0<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/dd>\n<\/dl>\n<dl>\n<dd><b>Lien web\u00a0:<\/b><\/dd>\n<\/dl>\n<dl>\n<dd>\n<ul>\n<li><span id=\"Buchot\" class=\"ouvrage\">Emmanuel Buchot,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.voyagesphotosmanu.com\/pages\/carte_europeene_climat_continentalpag.html\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0<cite>Carte climatique d&rsquo;Europe. Europe, faune, v\u00e9g\u00e9tation et climat<\/cite>\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.voyagesphotosmanu.com%2Fpages%2Fcarte_europeene_climat_continentalpag.html\">archive<\/a>]<\/small>, sur\u00a0<span class=\"italique\">Carnet photographique<\/span>,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2011-08-15\" data-sort-value=\"2011-08-15\">15 ao\u00fbt 2011<\/time><\/span>.<\/li>\n<\/ul>\n<\/dd>\n<\/dl>\n<dl>\n<dd><b>Articles\u00a0:<\/b><\/dd>\n<\/dl>\n<dl>\n<dd>\n<ul>\n<li><span id=\"Duval1989\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Paul-Marie_Duval1989\" class=\"ouvrage\">Paul-Marie Duval, \u00ab\u00a0<cite>L&rsquo;Europe celtique<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Publications de l&rsquo;\u00c9cole Fran\u00e7aise de Rome<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a0116,\u200e\u00a0<time>1989<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a067-70\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.persee.fr\/doc\/efr_0000-0000_1989_ant_116_1_3652\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Fefr_0000-0000_1989_ant_116_1_3652\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Kolendo1995\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jerzy_Kolendo1995\" class=\"ouvrage\">Jerzy Kolendo, \u00ab\u00a0<cite>Les invasions des Barbares sur l&rsquo;Empire romain dans la perspective de l&rsquo;Europe centrale et orientale<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Cahiers du Centre Gustave Glotz<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a06,\u200e\u00a0<time>1995<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a081-99\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.persee.fr\/doc\/ccgg_1016-9008_1995_num_6_1_1603\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Fccgg_1016-9008_1995_num_6_1_1603\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Ratti2005\" class=\"ouvrage\"><span id=\"St\u00e9phane_Ratti2005\" class=\"ouvrage\">St\u00e9phane Ratti, \u00ab\u00a0<cite>L\u2019Europe est-elle n\u00e9e dans l\u2019Antiquit\u00e9\u00a0?<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Anabases<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a01,\u200e\u00a0<time>2005<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0193-211\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.4000\/anabases.1461\" rel=\"nofollow\">10.4000\/anabases.1461<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/journals.openedition.org\/anabases\/1461\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fjournals.openedition.org%2Fanabases%2F1461\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Demars2006\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Pierre-Yves_Demars2006\" class=\"ouvrage\">Pierre-Yves Demars, \u00ab\u00a0<cite>L&rsquo;occupation de l&rsquo;Europe par les chasseurs du pal\u00e9olithique sup\u00e9rieur\u00a0: une question de climat<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>M@ppemonde<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a083,\u200e\u00a0<time>2006<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/mappemonde-archive.mgm.fr\/num11\/articles\/art06306.html\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fmappemonde-archive.mgm.fr%2Fnum11%2Farticles%2Fart06306.html\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/dd>\n<\/dl>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"En_anglais\" class=\"mw-headline\">En anglais<\/span><\/h4>\n<dl>\n<dd><b>Ouvrages\u00a0:<\/b><\/dd>\n<\/dl>\n<dl>\n<dd>\n<ul>\n<li><span id=\"Hale1995\" class=\"ouvrage\"><span id=\"John_Hale1995\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0John Hale,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Civilization of Europe in the Renaissance<\/cite>, Simon and Schuster,\u00a0<time>1995<\/time><\/span><\/span>. \u2014 Traduction fran\u00e7aise\u00a0:\u00a0<span id=\"Hale2003\" class=\"ouvrage\"><span id=\"John_Hale2003\" class=\"ouvrage\">John Hale (<abbr class=\"abbr\" title=\"traduction\">trad.<\/abbr>\u00a0de l&rsquo;anglais par Ren\u00e9 Guyonnet),\u00a0<cite class=\"italique\">La civilisation de l&rsquo;Europe \u00e0 la Renaissance<\/cite>, Perrin,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Tempus\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2003<\/time>, 704\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-262-02032-3\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-262-02032-3\"><span class=\"nowrap\">978-2-262-02032-3<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Grainger2014\" class=\"ouvrage\"><span id=\"John_D._Grainger2014\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0John D.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Grainger<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Seleukos Nikator\u00a0: Constructing a Hellenistic Kingdom<\/cite>, Routledge,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Routledge Revivals\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2014<\/time>, 277\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-1-317-80099-6\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-1-317-80099-6\"><span class=\"nowrap\">978-1-317-80099-6<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=0r3KAgAAQBAJ&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3D0r3KAgAAQBAJ%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<\/ul>\n<\/dd>\n<\/dl>\n<dl>\n<dd><b>Article\u00a0:<\/b><\/dd>\n<\/dl>\n<dl>\n<dd>\n<ul>\n<li><span id=\"Kottek\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Markus\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Kottek<\/span>, J\u00fcrgen\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Grieser<\/span>, Christoph\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Beck<\/span>, Bruno\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Rudolph<\/span>\u00a0et Franz\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Rubel<\/span>,\u00a0<span lang=\"en\">\u00ab\u00a0<cite>World Map of the K\u00f6ppen-Geiger climate classification updated<\/cite>\u00a0\u00bb<\/span>,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">Meteorologische Zeitschrift<\/span><\/i>, Berlin, Gebr\u00fcder Borntraeger,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a015,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a03,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2006-06\" data-sort-value=\"2006-06\">juin 2006<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0259-263\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Serial Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Serial_Number\">ISSN<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.worldcat.org\/issn\/0941-2948&amp;lang=fr\" rel=\"nofollow\">0941-2948<\/a><\/span>,\u00a0<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.1127\/0941-2948\/2006\/0130\" rel=\"nofollow\">10.1127\/0941-2948\/2006\/0130<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.schweizerbart.de\/resources\/downloads\/paper_free\/55034.pdf\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.schweizerbart.de%2Fresources%2Fdownloads%2Fpaper_free%2F55034.pdf\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0<abbr class=\"abbr indicateur-format format-pdf\" title=\"Document au format Portable Document Format (PDF) d'Adobe\">[PDF]<\/abbr>)<\/small><\/span>.<\/li>\n<\/ul>\n<\/dd>\n<\/dl>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"Articles_connexes\" class=\"mw-headline\">Articles connexes<\/span><\/h3>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><a title=\"Limites de l'Europe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Limites_de_l%27Europe\">Limites de l&rsquo;Europe<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Union europ\u00e9enne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Union_europ%C3%A9enne\">Union europ\u00e9enne<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Conseil des communes et r\u00e9gions d'Europe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Conseil_des_communes_et_r%C3%A9gions_d%27Europe\">Conseil des communes et r\u00e9gions d&rsquo;Europe<\/a><\/li>\n<li><a title=\"D\u00e9mographie de l'Europe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/D%C3%A9mographie_de_l%27Europe\">D\u00e9mographie de l&rsquo;Europe<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Liste des pays d'Europe par superficie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Liste_des_pays_d%27Europe_par_superficie\">Liste des pays d&rsquo;Europe par superficie<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Liste des agglom\u00e9rations d'Europe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Liste_des_agglom%C3%A9rations_d%27Europe\">Liste des agglom\u00e9rations d&rsquo;Europe<\/a><\/li>\n<li><a title=\"G\u00e9opolitique de l'Europe au XXIe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%A9opolitique_de_l%27Europe_au_XXIe_si%C3%A8cle\">G\u00e9opolitique de l&rsquo;Europe au XXIe si\u00e8cle<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span id=\"Liens_externes\" class=\"mw-headline\">Liens externes<\/span><\/h3>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li>\n<div class=\"liste-horizontale\"><span class=\"wd_identifiers\"><a title=\"Autorit\u00e9 (sciences de l'information)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Autorit%C3%A9_(sciences_de_l%27information)\">Notices d&rsquo;autorit\u00e9<\/a><span class=\"noprint wikidata-linkback\"><a title=\"Voir et modifier les donn\u00e9es sur Wikidata\" href=\"https:\/\/www.wikidata.org\/wiki\/Q46?uselang=fr#identifiers\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/73\/Blue_pencil.svg\/10px-Blue_pencil.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/73\/Blue_pencil.svg\/15px-Blue_pencil.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/73\/Blue_pencil.svg\/20px-Blue_pencil.svg.png 2x\" alt=\"Voir et modifier les donn\u00e9es sur Wikidata\" width=\"10\" height=\"10\" data-file-width=\"600\" data-file-height=\"600\" \/><\/a><\/span><\/span>\u00a0:<\/p>\n<ul>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/viaf.org\/viaf\/252680782\" rel=\"nofollow\">Fichier d\u2019autorit\u00e9 international virtuel<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/id.loc.gov\/authorities\/sh85045631\" rel=\"nofollow\">Biblioth\u00e8que du Congr\u00e8s<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/d-nb.info\/gnd\/4015701-5\" rel=\"nofollow\">Gemeinsame Normdatei<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/id.ndl.go.jp\/auth\/ndlna\/00574313\" rel=\"nofollow\">Biblioth\u00e8que nationale de la Di\u00e8te<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/aut.nkp.cz\/ge137210\" rel=\"nofollow\">Biblioth\u00e8que nationale tch\u00e8que<\/a><\/span><\/li>\n<li><span class=\"nowrap uid noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.worldcat.org\/identities\/viaf-252680782\" rel=\"nofollow\">WorldCat Id<\/a><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n<\/li>\n<li>\n<div class=\"liste-horizontale\"><span class=\"wd_identifiers\">Notices dans des dictionnaires ou encyclop\u00e9dies g\u00e9n\u00e9ralistes<span class=\"noprint wikidata-linkback\"><a title=\"Voir et modifier les donn\u00e9es sur Wikidata\" href=\"https:\/\/www.wikidata.org\/wiki\/Q46?uselang=fr#identifiers\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/73\/Blue_pencil.svg\/10px-Blue_pencil.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/73\/Blue_pencil.svg\/15px-Blue_pencil.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/73\/Blue_pencil.svg\/20px-Blue_pencil.svg.png 2x\" alt=\"Voir et modifier les donn\u00e9es sur Wikidata\" width=\"10\" height=\"10\" data-file-width=\"600\" data-file-height=\"600\" \/><\/a><\/span><\/span>\u00a0:<\/p>\n<ul>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/brockhaus.de\/ecs\/enzy\/article\/europa-20\" rel=\"nofollow\"><i>Brockhaus Enzyklop\u00e4die<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbrockhaus.de%2Fecs%2Fenzy%2Farticle%2Feuropa-20\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.hls-dhs-dss.ch\/textes\/f\/F007147.php\" rel=\"nofollow\"><i>Dictionnaire historique de la Suisse<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.hls-dhs-dss.ch%2Ftextes%2Ff%2FF007147.php\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.treccani.it\/enciclopedia\/europa_(Dizionario-di-Storia)\/\" rel=\"nofollow\"><i>Dizionario di Storia<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.treccani.it%2Fenciclopedia%2Feuropa_(Dizionario-di-Storia)%2F\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.britannica.com\/place\/Europe\" rel=\"nofollow\"><i>Encyclop\u00e6dia Britannica<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.britannica.com%2Fplace%2FEurope\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/esu.com.ua\/search_articles.php?id=17368\" rel=\"nofollow\"><i>Encyclopedia of Modern Ukraine<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fesu.com.ua%2Fsearch_articles.php%3Fid%3D17368\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.treccani.it\/enciclopedia\/europa\" rel=\"nofollow\"><i>Encyclop\u00e9die Treccani<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.treccani.it%2Fenciclopedia%2Feuropa\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.enciclopedia.cat\/EC-GEC-0025541.xml\" rel=\"nofollow\"><i>Gran Enciclop\u00e8dia Catalana<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.enciclopedia.cat%2FEC-GEC-0025541.xml\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.larousse.fr\/encyclopedie\/autre-region\/wd\/118736\" rel=\"nofollow\"><i>Encyclop\u00e9die Larousse<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.larousse.fr%2Fencyclopedie%2Fautre-region%2Fwd%2F118736\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.ne.se\/uppslagsverk\/encyklopedi\/l%C3%A5ng\/europa\" rel=\"nofollow\"><i>Swedish Nationalencyklopedin<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.ne.se%2Fuppslagsverk%2Fencyklopedi%2Fl%25C3%25A5ng%2Feuropa\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/snl.no\/Europa\" rel=\"nofollow\"><i>Store norske leksikon<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fsnl.no%2FEuropa\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n<\/li>\n<li><span class=\"liste-horizontale\"><span class=\"wd_identifiers\">Ressource relative \u00e0 la sant\u00e9<span class=\"noprint wikidata-linkback\"><a title=\"Voir et modifier les donn\u00e9es sur Wikidata\" href=\"https:\/\/www.wikidata.org\/wiki\/Q46?uselang=fr#identifiers\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/73\/Blue_pencil.svg\/10px-Blue_pencil.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/73\/Blue_pencil.svg\/15px-Blue_pencil.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/73\/Blue_pencil.svg\/20px-Blue_pencil.svg.png 2x\" alt=\"Voir et modifier les donn\u00e9es sur Wikidata\" width=\"10\" height=\"10\" data-file-width=\"600\" data-file-height=\"600\" \/><\/a><\/span><\/span>\u00a0:\u00a0<\/span>\n<ul>\n<li><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/meshb.nlm.nih.gov\/record\/ui?ui=D005060\" rel=\"nofollow\"><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">Medical Subject Headings<\/span><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fmeshb.nlm.nih.gov%2Frecord%2Fui%3Fui%3DD005060\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><span class=\"liste-horizontale\"><span class=\"wd_identifiers\">Ressource relative \u00e0 la g\u00e9ographie<span class=\"noprint wikidata-linkback\"><a title=\"Voir et modifier les donn\u00e9es sur Wikidata\" href=\"https:\/\/www.wikidata.org\/wiki\/Q46?uselang=fr#identifiers\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/73\/Blue_pencil.svg\/10px-Blue_pencil.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/73\/Blue_pencil.svg\/15px-Blue_pencil.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/73\/Blue_pencil.svg\/20px-Blue_pencil.svg.png 2x\" alt=\"Voir et modifier les donn\u00e9es sur Wikidata\" width=\"10\" height=\"10\" data-file-width=\"600\" data-file-height=\"600\" \/><\/a><\/span><\/span>\u00a0:\u00a0<\/span>\n<ul>\n<li><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/peakbagger.com\/range.aspx?rid=3\" rel=\"nofollow\"><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">Peakbagger.com<\/span><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fpeakbagger.com%2Frange.aspx%3Frid%3D3\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><span class=\"liste-horizontale\"><span class=\"wd_identifiers\">Ressource relative \u00e0 la bande dessin\u00e9e<span class=\"noprint wikidata-linkback\"><a title=\"Voir et modifier les donn\u00e9es sur Wikidata\" href=\"https:\/\/www.wikidata.org\/wiki\/Q46?uselang=fr#identifiers\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/73\/Blue_pencil.svg\/10px-Blue_pencil.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/73\/Blue_pencil.svg\/15px-Blue_pencil.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/73\/Blue_pencil.svg\/20px-Blue_pencil.svg.png 2x\" alt=\"Voir et modifier les donn\u00e9es sur Wikidata\" width=\"10\" height=\"10\" data-file-width=\"600\" data-file-height=\"600\" \/><\/a><\/span><\/span>\u00a0:\u00a0<\/span>\n<ul>\n<li><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/comicvine.gamespot.com\/wd\/4020-56099\/\" rel=\"nofollow\"><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">Comic Vine<\/span><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fcomicvine.gamespot.com%2Fwd%2F4020-56099%2F\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><span class=\"liste-horizontale\"><span class=\"wd_identifiers\">Ressource relative \u00e0 la musique<span class=\"noprint wikidata-linkback\"><a title=\"Voir et modifier les donn\u00e9es sur Wikidata\" href=\"https:\/\/www.wikidata.org\/wiki\/Q46?uselang=fr#identifiers\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"noviewer\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/73\/Blue_pencil.svg\/10px-Blue_pencil.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/73\/Blue_pencil.svg\/15px-Blue_pencil.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/73\/Blue_pencil.svg\/20px-Blue_pencil.svg.png 2x\" alt=\"Voir et modifier les donn\u00e9es sur Wikidata\" width=\"10\" height=\"10\" data-file-width=\"600\" data-file-height=\"600\" \/><\/a><\/span><\/span>\u00a0:\u00a0<\/span>\n<ul>\n<li><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/musicbrainz.org\/area\/89a675c2-3e37-3518-b83c-418bad59a85a\" rel=\"nofollow\"><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">MusicBrainz<\/span><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fmusicbrainz.org%2Farea%2F89a675c2-3e37-3518-b83c-418bad59a85a\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.populationdata.net\/europe.php\" rel=\"nofollow\">PopulationData.net \u2013 Europe<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.populationdata.net%2Feurope.php\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.ec.europa.eu\/europedirect\/visit_us\/relays\/index_fr.htm\" rel=\"nofollow\">R\u00e9seau d&rsquo;information Europe Direct<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.ec.europa.eu%2Feuropedirect%2Fvisit_us%2Frelays%2Findex_fr.htm\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\"><b>Histoire\u00a0:<\/b><\/p>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.systerofnight.net\/religion\/html\/le_continent_des_tenebres.html\" rel=\"nofollow\"><i>Le Continent des T\u00e9n\u00e8bres<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.systerofnight.net%2Freligion%2Fhtml%2Fle_continent_des_tenebres.html\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u2013 R\u00e9sum\u00e9 du livre de Mark Mazower\u00a0<i>Le Continent des t\u00e9n\u00e8bres<\/i>\u00a0retra\u00e7ant les grandes lignes de l&rsquo;histoire politique du continent au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"20\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">xx<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\"><b>Cartes\u00a0:<\/b><\/p>\n<ul>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.euratlas.net\/\" rel=\"nofollow\">Cartes de l&rsquo;Europe politique et atlas physique de l&rsquo;Europe de l&rsquo;an 1 \u00e0 l&rsquo;an 2000<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.euratlas.net%2F\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.europa.eu\/abc\/european_countries\/others\/index_fr.htm\" rel=\"nofollow\">Cartes sur le site de L&rsquo;UE<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.europa.eu%2Fabc%2Feuropean_countries%2Fothers%2Findex_fr.htm\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<\/ul>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>L&rsquo;Europe &nbsp; L\u2019Europe\u00a0est consid\u00e9r\u00e9e conventionnellement comme un\u00a0continent, d\u00e9limit\u00e9 \u00e0 l\u2019ouest par l\u2019oc\u00e9an Atlantique\u00a0et la\u00a0mer de Norv\u00e8ge, et au nord par l\u2019oc\u00e9an Arctique. Sa limite m\u00e9ridionale est marqu\u00e9e par le\u00a0d\u00e9troit de Gibraltar\u00a0qui la s\u00e9pare de l&rsquo;Afrique, tandis que les d\u00e9troits respectivement du\u00a0Bosphore\u00a0et des\u00a0Dardanelles\u00a0marquent sa fronti\u00e8re avec l&rsquo;Asie de l&rsquo;Ouest. Sa limite \u00e0 l&rsquo;est, fix\u00e9e par\u00a0Pierre le [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":14381,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-14375","page","type-page","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/14375","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=14375"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/14375\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":14383,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/14375\/revisions\/14383"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/14381"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=14375"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}