{"id":13854,"date":"2024-09-23T16:32:26","date_gmt":"2024-09-23T14:32:26","guid":{"rendered":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/?page_id=13854"},"modified":"2024-09-23T21:40:37","modified_gmt":"2024-09-23T19:40:37","slug":"la-cene","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/la-cene\/","title":{"rendered":"La C\u00e8ne"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: center;\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)\">La C\u00e8ne<\/a><\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-13909\" src=\"http:\/\/oraziopuglisi.art\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/Ultima_Cena_-_Da_Vinci_5.jpg\" alt=\"\" width=\"1280\" height=\"721\" srcset=\"https:\/\/oraziopuglisi.art\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/Ultima_Cena_-_Da_Vinci_5.jpg 1280w, https:\/\/oraziopuglisi.art\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/Ultima_Cena_-_Da_Vinci_5-300x169.jpg 300w, https:\/\/oraziopuglisi.art\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/Ultima_Cena_-_Da_Vinci_5-1024x577.jpg 1024w, https:\/\/oraziopuglisi.art\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/Ultima_Cena_-_Da_Vinci_5-768x433.jpg 768w, https:\/\/oraziopuglisi.art\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/Ultima_Cena_-_Da_Vinci_5-1240x698.jpg 1240w, https:\/\/oraziopuglisi.art\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/Ultima_Cena_-_Da_Vinci_5-508x286.jpg 508w\" sizes=\"auto, (max-width: 1280px) 100vw, 1280px\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><i><b>La C\u00e8ne<\/b><\/i>\u00a0(en\u00a0<a title=\"Italien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Italien\">italien<\/a>\u00a0:\u00a0<span class=\"lang-it\" lang=\"it\"><i>L&rsquo;Ultima Cena<\/i><\/span>, soit \u00ab\u00a0le Dernier Repas\u00a0\u00bb) de\u00a0<a title=\"L\u00e9onard de Vinci\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/L%C3%A9onard_de_Vinci\">L\u00e9onard de Vinci<\/a>\u00a0est une peinture murale \u00e0 la\u00a0<a title=\"D\u00e9trempe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/D%C3%A9trempe\">d\u00e9trempe<\/a>\u00a0de 460\u00a0\u00d7\u00a0880\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"centim\u00e8tre\">cm<\/abbr>, r\u00e9alis\u00e9e de\u00a0<a title=\"1495\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1495\">1495<\/a>\u00a0\u00e0\u00a0<a title=\"1498\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1498\">1498<\/a>\u00a0pour le r\u00e9fectoire du\u00a0<a title=\"Couvent\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Couvent\">couvent<\/a>\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Dominicain\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dominicain\">dominicain<\/a>\u00a0de\u00a0<a title=\"\u00c9glise Santa Maria delle Grazie (Milan)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89glise_Santa_Maria_delle_Grazie_(Milan)\">Santa Maria delle Grazie<\/a>\u00a0\u00e0\u00a0<a title=\"Milan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Milan\">Milan<\/a>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Th\u00e8me\"><span id=\"Th.C3.A8me\"><\/span>Th\u00e8me<\/h2>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le th\u00e8me de l&rsquo;\u0153uvre est un de ceux de l&rsquo;<a title=\"Iconographie chr\u00e9tienne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Iconographie_chr%C3%A9tienne\">iconographie chr\u00e9tienne<\/a>\u00a0: La\u00a0<a title=\"C\u00e8ne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/C%C3%A8ne\">C\u00e8ne<\/a>\u00a0(terme issu du\u00a0<a title=\"Latin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Latin\">latin<\/a>\u00a0<i>cena<\/i>\u00a0:\u00a0<a title=\"Repas\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Repas\">repas<\/a>\u00a0du soir) est le nom donn\u00e9 par les\u00a0<a title=\"Christianisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Christianisme\">chr\u00e9tiens<\/a>\u00a0au dernier repas que\u00a0<a title=\"J\u00e9sus de Nazareth\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth\">J\u00e9sus-Christ<\/a>\u00a0prit avec les\u00a0<a title=\"Douze Ap\u00f4tres\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Douze_Ap%C3%B4tres\">Douze Ap\u00f4tres<\/a>\u00a0le soir du\u00a0<a title=\"Jeudi saint\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jeudi_saint\">Jeudi saint<\/a>, avant la\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"P\u00e2que juive\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A2que_juive\">P\u00e2que juive<\/a>, peu de temps avant son arrestation, la veille de sa\u00a0<a title=\"Crucifixion\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Crucifixion\">Crucifixion<\/a>\u00a0(appel\u00e9e encore\u00a0<a title=\"Passion du Christ\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Passion_du_Christ\">Passion<\/a>\u00a0par les chr\u00e9tiens), et trois jours avant sa\u00a0<a title=\"R\u00e9surrection (christianisme)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9surrection_(christianisme)\">r\u00e9surrection<\/a>.<\/p>\n<p><iframe loading=\"lazy\" title=\"La C\u00e8ne par L\u00e9onard de Vinci\" width=\"600\" height=\"338\" src=\"https:\/\/www.youtube.com\/embed\/En_4GFa7XSU?feature=oembed\" frameborder=\"0\" allow=\"accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share\" referrerpolicy=\"strict-origin-when-cross-origin\" allowfullscreen><\/iframe><\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Salle_du_r\u00e9fectoire\"><span id=\"Salle_du_r.C3.A9fectoire\"><\/span>Salle du r\u00e9fectoire<\/h2>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Leonardo,_ultima_cena_(restored)_01.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d6\/Leonardo%2C_ultima_cena_%28restored%29_01.jpg\/220px-Leonardo%2C_ultima_cena_%28restored%29_01.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d6\/Leonardo%2C_ultima_cena_%28restored%29_01.jpg\/330px-Leonardo%2C_ultima_cena_%28restored%29_01.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d6\/Leonardo%2C_ultima_cena_%28restored%29_01.jpg\/440px-Leonardo%2C_ultima_cena_%28restored%29_01.jpg 2x\" width=\"220\" height=\"174\" data-file-width=\"1643\" data-file-height=\"1296\" \/><\/a><\/figure>\n<p>Mur du r\u00e9fectoire, avec les armoiries des Sforza peintes par L\u00e9onard.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La salle du\u00a0<a title=\"R\u00e9fectoire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9fectoire\">r\u00e9fectoire<\/a>\u00a0(<i>Cenacolo<\/i>) de\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"\u00c9glise Santa Maria delle Grazie de Milan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89glise_Santa_Maria_delle_Grazie_de_Milan\">Santa Maria delle Grazie<\/a>\u00a0mesure environ 460\u00a0\u00d7\u00a0880\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"centim\u00e8tre\">cm<\/abbr>. Depuis l\u2019\u00e9poque de L\u00e9onard, le sol a \u00e9t\u00e9 rehauss\u00e9 et les fen\u00eatres agrandies.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L\u00e9onard a repr\u00e9sent\u00e9 la C\u00e8ne, dernier repas de\u00a0<a title=\"J\u00e9sus de Nazareth\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth\">J\u00e9sus de Nazareth<\/a>\u00a0avec ses douze\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Ap\u00f4tres\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ap%C3%B4tres\">ap\u00f4tres<\/a>, le\u00a0<a title=\"Jeudi saint\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jeudi_saint\">jeudi saint<\/a>, veille de sa\u00a0<a title=\"Crucifixion\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Crucifixion\">crucifixion<\/a>. Il suit l\u00e0 une vieille tradition monastique. Depuis le\u00a0<a title=\"Moyen \u00c2ge\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Moyen_%C3%82ge\">Moyen \u00c2ge<\/a>\u00a0les murs des r\u00e9fectoires sont illustr\u00e9s de la\u00a0<i>C\u00e8ne<\/i>. \u00ab\u00a0Ainsi, durant leur repas, les moines avaient-ils sous les yeux, (\u2026) l\u2019image de celui que partagea leur Seigneur pour la derni\u00e8re fois\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-1\">1<\/a><\/sup>.<br \/>\nGr\u00e2ce \u00e0 une copie contemporaine de la C\u00e8ne<sup id=\"cite_ref-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-2\">N 1<\/a><\/sup>, nous pouvons identifier chacun des personnages. Il s\u2019agit, de gauche \u00e0 droite, de\u00a0<a title=\"Barth\u00e9lemy (ap\u00f4tre)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Barth%C3%A9lemy_(ap%C3%B4tre)\">Barth\u00e9lemy<\/a>,\u00a0<a class=\"mw-disambig\" title=\"Jacques le Mineur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_le_Mineur\">Jacques le Mineur<\/a>,\u00a0<a title=\"Andr\u00e9 (ap\u00f4tre)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andr%C3%A9_(ap%C3%B4tre)\">Andr\u00e9<\/a>,\u00a0<a title=\"Judas Iscariote\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Judas_Iscariote\">Judas<\/a>\u00a0(tenant une bourse),\u00a0<a title=\"Pierre (ap\u00f4tre)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_(ap%C3%B4tre)\">Pierre<\/a>,\u00a0<a title=\"Jean (ap\u00f4tre)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_(ap%C3%B4tre)\">Jean<\/a>,\u00a0<a title=\"J\u00e9sus-Christ\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ\">J\u00e9sus<\/a>,\u00a0<a title=\"Thomas (ap\u00f4tre)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thomas_(ap%C3%B4tre)\">Thomas<\/a>,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Jacques le Majeur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_le_Majeur\">Jacques le Majeur<\/a>,\u00a0<a title=\"Philippe (ap\u00f4tre)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_(ap%C3%B4tre)\">Philippe<\/a>,\u00a0<a title=\"Matthieu (ap\u00f4tre)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Matthieu_(ap%C3%B4tre)\">Matthieu<\/a>,\u00a0<a title=\"Thadd\u00e9e d'\u00c9desse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thadd%C3%A9e_d%27%C3%89desse\">Thadd\u00e9e<\/a>\u00a0et\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Simon (ap\u00f4tre)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Simon_(ap%C3%B4tre)\">Simon<\/a>. La fresque est surmont\u00e9e de trois\u00a0<a title=\"Armoiries\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Armoiries\">armoiries<\/a>\u00a0de la dynastie des\u00a0<a title=\"Famille Sforza\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Famille_Sforza\">Sforza<\/a><sup id=\"cite_ref-3\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-3\">2<\/a><\/sup>. Au centre celles de\u00a0<a title=\"Ludovic Sforza\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ludovic_Sforza\">Ludovic Sforza<\/a>\u00a0et de son \u00e9pouse,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"B\u00e9atrice d\u2019Este\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/B%C3%A9atrice_d%E2%80%99Este\">B\u00e9atrice d\u2019Este<\/a>, \u00e0 gauche, celles de son fils a\u00een\u00e9,\u00a0<a title=\"Maximilien Sforza\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Maximilien_Sforza\">Massimilo<\/a>\u00a0et \u00e0 droite, celles de son autre fils,\u00a0<a title=\"Fran\u00e7ois II Sforza\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fran%C3%A7ois_II_Sforza\">Fran\u00e7ois<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Sur le mur oppos\u00e9, le peintre milanais\u00a0<a title=\"Donato Montorfano\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Donato_Montorfano\">Giovanni Donato Montorfano<\/a>\u00a0a peint (en 1495) la\u00a0<i>Crucifixion<\/i><sup id=\"cite_ref-4\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-4\">N 2<\/a><\/sup>. Sur le mur ouest figure un\u00a0<a title=\"Tympan (architecture)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tympan_(architecture)\">tympan<\/a>\u00a0vide. Tout au long de l\u2019<a title=\"Architrave\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Architrave\">architrave<\/a>\u00a0court une frise de motifs g\u00e9om\u00e9triques encadrant des niches \u00e0 la gloire des saints et des Bienheureux dominicains.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Gr\u00e2ce au t\u00e9moignage de\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Goethe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Goethe\">Goethe<\/a><sup id=\"cite_ref-5\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-5\">3<\/a><\/sup>, nous savons que les bancs des moines \u00e9taient install\u00e9s le long des murs lat\u00e9raux, tandis que le\u00a0<a title=\"Prieur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Prieur\">prieur<\/a>\u00a0\u00e9tait adoss\u00e9 \u00e0 la\u00a0<i>Crucifixion<\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Donato Montorfano\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Donato_Montorfano\">Montorfano<\/a>, faisant ainsi face \u00e0 la\u00a0<i>C\u00e8ne<\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"L\u00e9onard de Vinci\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/L%C3%A9onard_de_Vinci\">L\u00e9onard<\/a>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Histoire\">Histoire<\/h2>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-halign-right\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Milano_Grazie_1.JPG?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/55\/Milano_Grazie_1.JPG\/250px-Milano_Grazie_1.JPG\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/55\/Milano_Grazie_1.JPG\/375px-Milano_Grazie_1.JPG 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/55\/Milano_Grazie_1.JPG\/500px-Milano_Grazie_1.JPG 2x\" width=\"250\" height=\"333\" data-file-width=\"1524\" data-file-height=\"2032\" \/><\/a><figcaption>La coupole de Santa Maria delle Grazie par Bramante<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les archives de\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"\u00c9glise Santa Maria delle Grazie de Milan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89glise_Santa_Maria_delle_Grazie_de_Milan\">Santa Maria delle Grazie<\/a>\u00a0ayant \u00e9t\u00e9 d\u00e9truites en\u00a0<a title=\"1778\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1778\">1778<\/a>, nous ne poss\u00e9dons pas le contrat \u00e9tabli pour\u00a0<i>la C\u00e8ne<\/i>, mais le commanditaire en est sans aucun doute le\u00a0<a title=\"Liste des souverains de Milan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Liste_des_souverains_de_Milan\">duc de Milan<\/a>,\u00a0<a title=\"Ludovic Sforza\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ludovic_Sforza\">Ludovic Sforza<\/a>.\u00a0<i>La C\u00e8ne<\/i>\u00a0est indissociable du projet qu\u2019il m\u00e8ne d\u00e8s\u00a0<a title=\"1492\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1492\">1492<\/a>, pour faire de Santa Maria delle Grazie, le mausol\u00e9e des\u00a0<a title=\"Famille Sforza\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Famille_Sforza\">Sforza<\/a>. Il confie cette ann\u00e9e-l\u00e0, \u00e0\u00a0<a title=\"Bramante\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bramante\">Bramante<\/a>\u00a0la r\u00e9alisation d\u2019une nouvelle\u00a0<a title=\"Abside\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Abside\">abside<\/a>\u00a0surmont\u00e9e d\u2019une magnifique coupole, un\u00a0<i><a title=\"Tour-lanterne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tour-lanterne\">tiburio<\/a>\u00a0lombardo<\/i>. C\u2019est l\u00e0 qu\u2019est d\u00e9pos\u00e9e en\u00a0<a title=\"1495\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1495\">1495<\/a>\u00a0la d\u00e9pouille de son \u00e9pouse\u00a0<a title=\"B\u00e9atrice d'Este\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/B%C3%A9atrice_d%27Este\">B\u00e9atrice d\u2019Este<\/a>\u00a0morte pr\u00e9matur\u00e9ment<sup id=\"cite_ref-6\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-6\">4<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le programme iconographique du r\u00e9fectoire fait d\u2019ailleurs clairement r\u00e9f\u00e9rence \u00e0\u00a0<a title=\"Ludovic Sforza\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ludovic_Sforza\">Ludovic Sforza<\/a>\u00a0: outre les trois blasons qui surmontent la fresque, une main anonyme a rajout\u00e9 sur la\u00a0<i>Crucifixion<\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Donato Montorfano\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Donato_Montorfano\">Giovanni Antonio Donato Montorfano<\/a>, les figures agenouill\u00e9es et de profil (comme dans la\u00a0<i><a title=\"Pala Sforzesca\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pala_Sforzesca\">Pala Sforzesca<\/a><\/i><sup id=\"cite_ref-7\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-7\">N 3<\/a><\/sup>\u00a0du\u00a0<a title=\"Pinacoth\u00e8que de Brera\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pinacoth%C3%A8que_de_Brera\">mus\u00e9e Brera<\/a>\u00a0de Milan) de\u00a0<a title=\"Ludovic Sforza\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ludovic_Sforza\">Ludovic Sforza<\/a>\u00a0et\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"B\u00e9atrice d\u2019Este\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/B%C3%A9atrice_d%E2%80%99Este\">B\u00e9atrice d\u2019Este<\/a>, accompagn\u00e9s de leurs deux fils, Massimilo et Fran\u00e7ois.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L\u00e9onard commence \u00e0 se mettre \u00e0 l\u2019ouvrage en\u00a0<a title=\"1494\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1494\">1494<\/a>\u00a0ou 1495, alors qu\u2019il travaille encore \u00e0 la statue \u00e9questre de Francesco Sforza,\u00a0<i><a class=\"mw-redirect\" title=\"Cheval de L\u00e9onard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cheval_de_L%C3%A9onard\">il Cavallo<\/a><\/i>.\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Matteo Bandello\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Matteo_Bandello\">Matteo Bandello<\/a>, neveu de\u00a0<a title=\"Vincenzo Bandello\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vincenzo_Bandello\">Vincenzo Bandello<\/a>, prieur de Santa Maria delle Grazie, nous le d\u00e9crit partageant son temps \u00ab\u00a0quand lui en venait l\u2019envie ou la fantaisie\u00a0\u00bb entre \u00ab\u00a0ce superbe cheval de terre cuite\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-8\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-8\">5<\/a><\/sup>\u00a0et la C\u00e8ne de Santa Maria delle Grazie. Nous savons que L\u00e9onard travaille toujours \u00e0 la C\u00e8ne en\u00a0<a title=\"1497\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1497\">1497<\/a>\u00a0puisque le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"06-29\" data-sort-value=\"06-29\">29 juin<\/time>\u00a0une lettre du chancelier de Milan, Marchesino Stanga<sup id=\"cite_ref-9\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-9\">N 4<\/a><\/sup>, le prie de se h\u00e2ter, afin de passer \u00e0 l\u2019autre mur du r\u00e9fectoire. Une lenteur qui d\u00e9plait profond\u00e9ment au prieur qui sollicite une rencontre avec L\u00e9onard et le duc, pendant laquelle l&rsquo;artiste se d\u00e9fend en affirmant qu&rsquo;il ne trouve pas de mod\u00e8le pour Judas, et que si le prieur insiste il lui donnera en fin de compte ses traits<sup id=\"cite_ref-10\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-10\">6<\/a><\/sup>. Un \u00e9pisode qui donnera lieu \u00e0 de nombreuses sp\u00e9culations quant \u00e0 l&rsquo;identit\u00e9 du mod\u00e8le, et fournira la trame d&rsquo;un roman de l&rsquo;\u00e9crivain autrichien\u00a0<a title=\"Leo Perutz\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Leo_Perutz\">Leo Perutz<\/a><sup id=\"cite_ref-11\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-11\">7<\/a><\/sup>. L\u2019ann\u00e9e suivante, le math\u00e9maticien et humaniste\u00a0<a title=\"Luca Pacioli\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Luca_Pacioli\">Luca Pacioli<\/a>\u00a0c\u00e9l\u00e8bre dans sa d\u00e9dicace \u00e0 Ludovic Sforza de son\u00a0<i>De Divina Proportione<\/i>, le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1498-02-18\" data-sort-value=\"1498-02-18\">9 f\u00e9vrier 1498<\/time>, l\u2019ach\u00e8vement de la C\u00e8ne par L\u00e9onard et l\u2019embellissement de Milan qui est devenue \u00ab\u00a0la plus belle des r\u00e9sidences\u00a0\u00bb pour le duc. Mais la fortune du More sera de courte dur\u00e9e. Il est vaincu par les Fran\u00e7ais en\u00a0<a title=\"1499\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1499\">1499<\/a>. L\u00e9onard de Vinci quitte Milan pour\u00a0<a title=\"Mantoue\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mantoue\">Mantoue<\/a>\u00a0puis\u00a0<a title=\"Venise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Venise\">Venise<\/a>\u00a0fin 1499.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En\u00a0<a title=\"1517\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1517\">1517<\/a>\u00a0le cardinal\u00a0<a title=\"Louis d'Aragon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_d%27Aragon\">Louis d\u2019Aragon<\/a>\u00a0visite le monast\u00e8re de Santa Maria delle Grazie. Son secr\u00e9taire,\u00a0<a title=\"Antonio de Beatis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antonio_de_Beatis\">Antonio de Beatis<\/a>, est le premier \u00e0 faire \u00e9tat dans son\u00a0<i>Itinerario<\/i><sup id=\"cite_ref-12\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-12\">N 5<\/a><\/sup>\u00a0de la d\u00e9gradation de la fresque de L\u00e9onard\u00a0: \u00ab\u00a0[C\u2019]est un merveilleux ouvrage, mais qui commence \u00e0 s\u2019ab\u00eemer, soit par l\u2019humidit\u00e9, soit par quelque malfa\u00e7on, je ne sais\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-13\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-13\">8<\/a><\/sup>. Le peintre et th\u00e9oricien\u00a0<a title=\"Giovanni Paolo Lomazzo\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Giovanni_Paolo_Lomazzo\">Giovan Paolo Lomazzo<\/a>\u00a0juge d\u00e8s\u00a0<a title=\"1584\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1584\">1584<\/a>\u00a0que \u00ab\u00a0la C\u00e8ne est compl\u00e8tement g\u00e2t\u00e9e\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-14\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-14\">9<\/a><\/sup>. En\u00a0<a title=\"1624\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1624\">1624<\/a>, Bartolomeo Sanese, d\u00e9plore qu\u2019il n\u2019y ait \u00ab\u00a0presque plus rien \u00e0 voir de la C\u00e8ne\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-15\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-15\">10<\/a><\/sup>. En\u00a0<a title=\"1652\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1652\">1652<\/a>, elle est si peu consid\u00e9r\u00e9e qu\u2019on d\u00e9cide de percer une porte entre le r\u00e9fectoire et les cuisines, au point de d\u00e9truire la partie inf\u00e9rieure de la fresque repr\u00e9sentant les pieds du Christ.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En\u00a0<a title=\"1796\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1796\">1796<\/a>, l\u2019arm\u00e9e fran\u00e7aise occupe la\u00a0<a title=\"Lombardie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lombardie\">Lombardie<\/a>. Malgr\u00e9 un d\u00e9cret de Bonaparte l&rsquo;interdisant<sup id=\"cite_ref-16\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-16\">11<\/a><\/sup>, on loge un temps les troupes fran\u00e7aises \u00e0 l\u2019int\u00e9rieur de Santa Maria delle Grazie (le r\u00e9fectoire sert m\u00eame d\u2019\u00e9curie, puis de grenier \u00e0 foin), ce qui cause encore des dommages \u00e0 l\u2019\u0153uvre de L\u00e9onard.<\/p>\n<p><iframe loading=\"lazy\" title=\"Le Message Cach\u00e9 de La C\u00e8ne de L\u00e9onard de Vinci - R\u00e9v\u00e9lation du Nombre d&#039;Or\" width=\"600\" height=\"338\" src=\"https:\/\/www.youtube.com\/embed\/gkNnKTXCvSo?feature=oembed\" frameborder=\"0\" allow=\"accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share\" referrerpolicy=\"strict-origin-when-cross-origin\" allowfullscreen><\/iframe><\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Premi\u00e8res_restaurations_(1726-1947)\"><span id=\"Premi.C3.A8res_restaurations_.281726-1947.29\"><\/span>Premi\u00e8res restaurations (1726-1947)<\/h2>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">En 1726 a lieu une premi\u00e8re campagne de restauration de la fresque par le peintre\u00a0<a class=\"new\" title=\"Michelangelo Bellotti (page inexistante)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Michelangelo_Bellotti&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Michelangelo Bellotti<\/a>\u00a0(1673-1744). Il semble que Bellotti ait lav\u00e9 la fresque avec un produit corrosif (de la soude ou de la potasse) puis l\u2019ait ensuite repeinte lui-m\u00eame. Les repeints de Bellotti perdant de leur \u00e9clat, une seconde campagne est men\u00e9e en 1770 par\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Giuseppe Mazza\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Giuseppe_Mazza\">Giuseppe Mazza<\/a>\u00a0et interrompue par le prieur de Santa Maria delle Grazie\u00a0; seules les figures de Matthieu, Thadd\u00e9e et Simon sont \u00e9pargn\u00e9es par ses repeints.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La\u00a0<a title=\"R\u00e9publique cisalpine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9publique_cisalpine\">R\u00e9publique cisalpine<\/a>\u00a0propose au peintre\u00a0<a title=\"Andrea Appiani\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andrea_Appiani\">Andrea Appiani<\/a>\u00a0de d\u00e9tacher la C\u00e8ne, mais celui-ci refuse, jugeant l\u2019\u00e9tat de l\u2019\u0153uvre trop d\u00e9grad\u00e9.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En 1821, Stefano Barezzi<sup id=\"cite_ref-17\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-17\">N 6<\/a><\/sup>\u00a0songe \u00e0 son tour \u00e0 d\u00e9tacher la fresque, en utilisant les m\u00eames m\u00e9thodes qu\u2019il emploiera pour les fresques de\u00a0<a title=\"Bernardino Luini\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bernardino_Luini\">Bernardino Luini<\/a>\u00a0\u00e0 la\u00a0<a class=\"new\" title=\"Villa Pelucca (page inexistante)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Villa_Pelucca&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Villa la Pelluca<\/a>\u00a0<a class=\"extiw\" title=\"it:Villa Pelucca\" href=\"https:\/\/it.wikipedia.org\/wiki\/Villa_Pelucca\"><span class=\"indicateur-langue\" title=\"Article en italien\u00a0: \u00ab\u00a0Villa Pelucca\u00a0\u00bb\">(it)<\/span><\/a>\u00a0de Monza (aujourd\u2019hui au\u00a0<a title=\"Pinacoth\u00e8que de Brera\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pinacoth%C3%A8que_de_Brera\">mus\u00e9e de Brera<\/a>\u00a0de Milan). Il fait un premier essai malheureux sur un d\u00e9tail de la nappe, puis un second sur la main gauche du Christ, qui laissera des traces d\u2019incision encore visibles jusqu&rsquo;\u00e0 la restauration de Pinin Brambilla Barcilon<sup id=\"cite_ref-18\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-18\">N 7<\/a><\/sup>. Plus de trente ans plus tard, il m\u00e8ne la campagne de restauration des murs lat\u00e9raux, remettant au jour les cinq\u00a0<a title=\"Lunette (architecture)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lunette_(architecture)\">lunettes<\/a>\u00a0aux armes des Sforza.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En 1901, la premi\u00e8re campagne de restauration s\u2019appuyant sur des photographies d\u00e9taill\u00e9es de grande taille est men\u00e9e par l&rsquo;architecte\u00a0<a title=\"Luca Beltrami\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Luca_Beltrami\">Luca Beltrami<\/a>\u00a0et le peintre\u00a0<a title=\"Luigi Cavenaghi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Luigi_Cavenaghi\">Luigi Cavenaghi<\/a><sup id=\"cite_ref-19\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-19\">N 8<\/a><\/sup>\u00a0(qui avait d\u00e9j\u00e0 restaur\u00e9 le\u00a0<i>Portrait d\u2019un musicien<\/i>\u00a0de la Pinacoth\u00e8que Ambrosienne). Mais la peinture continuant \u00e0 se d\u00e9tacher de la paroi, une autre intervention, celle d\u2019Oreste Silvestri<sup id=\"cite_ref-20\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-20\">N 9<\/a><\/sup>\u00a0s\u2019av\u00e8re n\u00e9cessaire.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dans la nuit du\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1943-08-16\" data-sort-value=\"1943-08-16\">16 ao\u00fbt 1943<\/time>, l\u2019\u00e9glise de Santa Maria delle Grazie est gravement endommag\u00e9e par un bombardement a\u00e9rien. La vo\u00fbte et le mur Est du r\u00e9fectoire sont d\u00e9truits. M\u00eame \u00e9pargn\u00e9, le mur de la C\u00e8ne est victime de l\u2019humidit\u00e9 caus\u00e9e par la destruction de la vo\u00fbte. Il se couvre d\u2019une couche de moisissure, n\u00e9cessitant une nouvelle campagne de restauration men\u00e9e en 1947 par\u00a0<a class=\"new\" title=\"Mauro Pellicioli (page inexistante)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Mauro_Pellicioli&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Mauro Pellicioli<\/a>\u00a0<a class=\"extiw\" title=\"it:Mauro Pellicioli\" href=\"https:\/\/it.wikipedia.org\/wiki\/Mauro_Pellicioli\"><span class=\"indicateur-langue\" title=\"Article en italien\u00a0: \u00ab\u00a0Mauro Pellicioli\u00a0\u00bb\">(it)<\/span><\/a><sup id=\"cite_ref-21\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-21\">N 10<\/a><\/sup>. Pour cela, il utilise une nouvelle gomme-laque, dilu\u00e9e dans de l\u2019alcool, qui semble effectivement avoir consolid\u00e9 la pellicule de peinture sur la paroi.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Derni\u00e8re_restauration_(1978-1999)\"><span id=\"Derni.C3.A8re_restauration_.281978-1999.29\"><\/span>Derni\u00e8re restauration (1978-1999)<\/h2>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">De 1978 \u00e0 1999, une nouvelle intervention est men\u00e9e par Pinin Brambilla Barcilon<sup id=\"cite_ref-22\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-22\">12<\/a><\/sup>, (sous la direction de Pietro. C. Marani), visant \u00e0 restituer \u00ab\u00a0le vrai L\u00e9onard\u00a0\u00bb. Avant d\u2019entamer cette nouvelle campagne de restauration, un diagnostic est \u00e9mis sur les causes de la d\u00e9t\u00e9rioration de la fresque. Ce sont principalement\u00a0:<\/p>\n<ol style=\"text-align: justify;\">\n<li>L\u2019enduit (la cause premi\u00e8re de la condition dramatique de la fresque) utilis\u00e9 par L\u00e9onard qui s\u2019av\u00e9ra extr\u00eamement sensible \u00e0 l\u2019humidit\u00e9\u00a0;<\/li>\n<li>L\u2019humidit\u00e9 de la salle du r\u00e9fectoire\u00a0;<\/li>\n<li>Les repeints des premi\u00e8res restaurations (ainsi que les instruments, comme la spatule, utilis\u00e9s pour tasser l\u2019\u0153uvre)\u00a0;<\/li>\n<li>La pouss\u00e9e non compens\u00e9e de la vo\u00fbte sur le mur (particuli\u00e8rement \u00e9troit) de la C\u00e8ne.<\/li>\n<\/ol>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le programme de cette nouvelle campagne de restauration est le suivant\u00a0:<\/p>\n<ol style=\"text-align: justify;\">\n<li>Recoller les fragments de la pellicule de peinture qui s\u2019\u00e9taient d\u00e9tach\u00e9s. On utilise pour cela la m\u00eame gomme-laque que Mauro Pellicioli en 1947\u00a0;<\/li>\n<li>Nettoyer la\u00a0<i>C\u00e8ne<\/i>\u00a0des diff\u00e9rents repeints\u00a0;<\/li>\n<li>Assurer la coh\u00e9rence de l\u2019\u0153uvre quand la pellicule de peinture manque, \u00e0 l\u2019aquarelle et dans un ton neutre\u00a0;<\/li>\n<li>Cr\u00e9er une banque photographique sur les diff\u00e9rentes phases de la restauration, en utilisant quand n\u00e9cessaire la macro-photographie.<\/li>\n<\/ol>\n<p style=\"text-align: justify;\">La restauration a ses d\u00e9tracteurs, comme\u00a0<a title=\"James Beck\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/James_Beck\">James Beck<\/a><sup id=\"cite_ref-23\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-23\">N 11<\/a><\/sup>\u00a0qui s\u2019interroge sur \u00ab\u00a0la proportion de peinture d\u2019origine, autrement dit d\u2019authentique L\u00e9onard, subsistant sur le mur\u00a0\u00bb et sur l\u2019\u00ab\u00a0<i>italianit\u00e9<\/i>\u00a0\u00bb de cette entreprise, dont auraient \u00e9t\u00e9 \u00e9cart\u00e9s les sp\u00e9cialistes \u00e9trangers<sup id=\"cite_ref-24\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-24\">N 12<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-25\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-25\">13<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Technique\">Technique<\/h2>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">La technique de la \u00ab\u00a0<i>buon fresco<\/i>\u00a0\u00bb consistait \u00e0 appliquer directement les pigments sur l\u2019enduit encore frais, ce qui assurait une excellente conservation \u00e0 l&rsquo;\u0153uvre<sup id=\"cite_ref-26\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-26\">14<\/a><\/sup>. L\u2019artiste fixait chaque jour une partie de la fresque \u00e0 peindre, une\u00a0<i>giornata<\/i>. L\u00e9onard ne pouvait se satisfaire d\u2019une telle contrainte. Il a donc appliqu\u00e9 une technique personnelle qui lui permettait de peindre quand il le souhaitait et autorisait les retouches.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Voici les diff\u00e9rentes phases du travail de L\u00e9onard, tel qu\u2019on peut le reconstituer apr\u00e8s les analyses men\u00e9es par Pinin Brambilla Barcilon\u00a0:<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L\u00e9onard a d\u2019abord \u00e9tendu (sans doute en une seule fois) sur le mur l\u2019<i>intonaco<\/i>\u00a0(l\u2019\u00e9l\u00e9ment pr\u00e9paratoire qui va prot\u00e9ger les\u00a0<a title=\"Pigment\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pigment\">pigments<\/a>) compos\u00e9 de 30\u00a0% de sable fluvial, et 70\u00a0% de\u00a0<a title=\"Quartz (min\u00e9ral)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Quartz_(min%C3%A9ral)\">quartz<\/a>. Il a dessin\u00e9 directement dessus le dessin pr\u00e9paratoire au pinceau avec de la terre rouge (la\u00a0<i><a title=\"Sinopia\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sinopia\">sinopia<\/a><\/i>). Il a ensuite appliqu\u00e9 un enduit (compos\u00e9 chimiquement de\u00a0<a title=\"Carbonate de calcium\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Carbonate_de_calcium\">carbonate de calcium<\/a>\u00a0et de magn\u00e9sium). Puis il a appliqu\u00e9, comme il le faisait pour ses tableaux, une fine pr\u00e9paration blanche, exaltant la luminosit\u00e9 des couleurs gr\u00e2ce \u00e0 sa base blanche (l\u2019<i>imprimatura<\/i>). Il a ensuite peint \u00e0 sec \u00ab\u00a0probablement en \u00e9mulsionnant des huiles avec des \u0153ufs. Les liants sont cependant difficiles \u00e0 identifier, la pellicule de peinture \u00e9tant satur\u00e9e par diff\u00e9rents mat\u00e9riaux\u00a0\u00bb.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Analyse\">Analyse<\/h2>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">L\u00e9onard de Vinci reprend une innovation apparue au milieu du\u00a0<a title=\"Quattrocento\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Quattrocento\">Quattrocento<\/a>, chez\u00a0<a title=\"Andrea del Castagno\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andrea_del_Castagno\">Andrea del Castagno<\/a>\u00a0pour\u00a0<a title=\"Cenacolo di Sant'Apollonia\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cenacolo_di_Sant%27Apollonia\">Santa Apollonia<\/a>, ou\u00a0<a title=\"Domenico Ghirlandaio\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Domenico_Ghirlandaio\">Domenico Ghirlandaio<\/a>\u00a0pour le\u00a0<a title=\"Cenacolo de Domenico Ghirlandaio (Ognissanti)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cenacolo_de_Domenico_Ghirlandaio_(Ognissanti)\">couvent Ognissanti de Florence<\/a>, voire contemporaine chez\u00a0<a title=\"Le P\u00e9rugin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Le_P%C3%A9rugin\">Le P\u00e9rugin<\/a>\u00a0pour le\u00a0<a title=\"Cenacolo di Fuligno\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cenacolo_di_Fuligno\">cenacolo de Fuligno<\/a>\u00a0: la\u00a0<a title=\"Perspective (repr\u00e9sentation)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Perspective_(repr%C3%A9sentation)\">perspective<\/a>\u00a0de la fresque prolonge la salle r\u00e9elle du r\u00e9fectoire par le\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Trompe-l\u2019\u0153il\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Trompe-l%E2%80%99%C5%93il\">trompe-l\u2019\u0153il<\/a>\u00a0du\u00a0<a title=\"Plafond (architecture)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Plafond_(architecture)\">plafond \u00e0 caissons<\/a>, d&rsquo;ouvertures au fond de la salle, et des murs lat\u00e9raux recouverts de tapisseries et perc\u00e9s de portes.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Une s\u00e9rie d\u2019incisions encore visibles a servi \u00e0\u00a0<a title=\"L\u00e9onard de Vinci\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/L%C3%A9onard_de_Vinci\">L\u00e9onard de Vinci<\/a>\u00a0pour tracer les lignes de fuite de la\u00a0<a title=\"Perspective (repr\u00e9sentation)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Perspective_(repr%C3%A9sentation)\">perspective<\/a>. Un trou au niveau de la tempe droite du Christ correspond au\u00a0<a title=\"Point de fuite\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Point_de_fuite\">point de fuite<\/a>\u00a0principal. Ainsi, le Christ occupe-t-il une position centrale \u00e0 la fois par rapport aux ap\u00f4tres, mais aussi par rapport au mur du fond de la fresque, comme un second tableau dans le premier. Un effet renforc\u00e9 par le placement de Judas de l&rsquo;autre c\u00f4t\u00e9 de la table parmi les autres ap\u00f4tres, et non \u00e0 part, contrairement \u00e0 la tradition.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Tous les ap\u00f4tres sont donc eux-m\u00eames r\u00e9partis sym\u00e9triquement par rapport au Christ, en quatre groupes de trois, mais les groupes sont dissym\u00e9triques entre eux, donnant ainsi de l&rsquo;animation \u00e0 la sc\u00e8ne et faisant para\u00eetre plus naturelle une composition pourtant tr\u00e8s g\u00e9om\u00e9trique et r\u00e9fl\u00e9chie.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En effet, cette r\u00e9partition est soulign\u00e9e encore par le d\u00e9cor, puisque les ap\u00f4tres se trouvent plac\u00e9s devant une s\u00e9rie de quatre tentures et de trois portes sur chaque mur lat\u00e9ral, et devant trois ouvertures pour le mur du fond, tandis que le plafond est compos\u00e9 de deux s\u00e9ries de trois rang\u00e9es de caissons plac\u00e9es de part et d&rsquo;autre d&rsquo;un double axe central.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Une construction qui reprend enfin l&rsquo;architecture dans laquelle la peinture a \u00e9t\u00e9 r\u00e9alis\u00e9e\u00a0: la C\u00e8ne se trouve sous trois lunettes qui prolongent la salle du r\u00e9fectoire, dans lesquelles L\u00e9onard a plac\u00e9 les armoiries de la\u00a0<a title=\"Famille Sforza\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Famille_Sforza\">famille Sforza<\/a>, r\u00e9partissant ainsi les ap\u00f4tres en deux groupes \u00e0 l&rsquo;ext\u00e9rieur sous les plus petits arcs et deux groupes avec le Christ ensemble sous l&rsquo;arc central.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L\u00e9onard exploite donc jusqu&rsquo;\u00e0 ses limites le principe de la perspective centrale. Une\u00a0<a title=\"Perspective (repr\u00e9sentation)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Perspective_(repr%C3%A9sentation)\">perspective<\/a>\u00a0tr\u00e8s g\u00e9om\u00e9trique et r\u00e9guli\u00e8re qu&rsquo;il abandonne ensuite comme principe de construction de ses tableaux\u00a0: la table et les ap\u00f4tres semblent \u00eatre peints en avant du plan du d\u00e9but de la perspective, au point que le cadre et la bordure peinte sont d\u00e9pass\u00e9s par un des ap\u00f4tres, sur la droite, et donc par l&rsquo;ensemble de la table et des convives.<\/p>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:L%C3%A9onard,_C%C3%A9ne,_double_point_de_fuite.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/81\/L%C3%A9onard%2C_C%C3%A9ne%2C_double_point_de_fuite.jpg\/220px-L%C3%A9onard%2C_C%C3%A9ne%2C_double_point_de_fuite.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/81\/L%C3%A9onard%2C_C%C3%A9ne%2C_double_point_de_fuite.jpg\/330px-L%C3%A9onard%2C_C%C3%A9ne%2C_double_point_de_fuite.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/81\/L%C3%A9onard%2C_C%C3%A9ne%2C_double_point_de_fuite.jpg\/440px-L%C3%A9onard%2C_C%C3%A9ne%2C_double_point_de_fuite.jpg 2x\" alt=\"D'une part, les lignes de la composition toute enti\u00e8re (cf. dans le sch\u00e9ma : lignes rouges) passent par un point de fuite unique (A), sur la ligne d'horizon (cf. dans le sch\u00e9ma : ligne orange), situ\u00e9 sur la temple droite du Christ (L\u00e9onard avait, \u00e0 cet effet, accroch\u00e9 des fils \u00e0 un clou plant\u00e9 dans la temple du Christ, dont le trou est encore visible aujourd'hui, les restaurateurs n'ayant pas souhait\u00e9 le cacher) ; d'autre part, les lignes de la seule table (cf. dans le sch\u00e9ma : lignes turquoise) convergent dans un point de fuite secondaire (B), situ\u00e9 l\u00e9g\u00e8rement au-dessus de l'horizon (cf. dans le sch\u00e9ma : ligne verte).\" width=\"220\" height=\"120\" data-file-width=\"2500\" data-file-height=\"1359\" \/><\/a><figcaption>Les lignes de la composition tout enti\u00e8re (rouge) passent par un point de fuite unique (A), sur la ligne d&rsquo;horizon (orange), situ\u00e9 sur la tempe droite du Christ. En revanche, les lignes de la seule table (turquoise) convergent dans un point de fuite secondaire (B), situ\u00e9 l\u00e9g\u00e8rement au-dessus de l&rsquo;horizon (vert).<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Par ailleurs, L\u00e9onard a adopt\u00e9 une perspective en partie d\u00e9lib\u00e9r\u00e9ment fauss\u00e9e (voir sch\u00e9ma ci-contre). Les points de fuite sont en effet au nombre de deux\u00a0: d&rsquo;une part, les lignes de la composition tout enti\u00e8re (cf. dans le sch\u00e9ma\u00a0: lignes rouges) passent par un point de fuite unique (A), sur la ligne d&rsquo;horizon (cf. dans le sch\u00e9ma\u00a0: ligne orange), situ\u00e9 sur la tempe droite du Christ (L\u00e9onard avait, \u00e0 cet effet, accroch\u00e9 des fils \u00e0 un clou plant\u00e9 dans la tempe du Christ, dont le trou est encore visible aujourd&rsquo;hui, les restaurateurs n&rsquo;ayant pas souhait\u00e9 le cacher)\u00a0; d&rsquo;autre part, les lignes de la seule table (cf. dans le sch\u00e9ma\u00a0: lignes turquoise) convergent dans un point de fuite secondaire (B), situ\u00e9 dans la chevelure du Christ, l\u00e9g\u00e8rement au-dessus de l&rsquo;horizon (cf. dans le sch\u00e9ma\u00a0: ligne verte). La fonction de ce deuxi\u00e8me point de fuite (B) est de permettre au spectateur de voir les objets pos\u00e9s sur la table\u00a0; en effet, si celle-ci avait \u00e9t\u00e9 dessin\u00e9e en respectant rigoureusement les lignes de fuite de la composition tout enti\u00e8re (cf. sch\u00e9ma\u00a0: lignes rouges, convergeant dans le point A), la perspective du plan sup\u00e9rieur de la table \u00e0 manger aurait \u00e9t\u00e9 tellement en raccourci qu&rsquo;il aurait \u00e9t\u00e9 impossible d&rsquo;en montrer ais\u00e9ment le contenu (vaisselle, plats, pains, etc.).<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Interpr\u00e9tation\"><span id=\"Interpr.C3.A9tation\"><\/span>Interpr\u00e9tation<\/h2>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-right\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Leonardo_da_Vinci_006.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/ec\/Leonardo_da_Vinci_006.jpg\/220px-Leonardo_da_Vinci_006.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/ec\/Leonardo_da_Vinci_006.jpg\/330px-Leonardo_da_Vinci_006.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/ec\/Leonardo_da_Vinci_006.jpg\/440px-Leonardo_da_Vinci_006.jpg 2x\" width=\"220\" height=\"269\" data-file-width=\"2024\" data-file-height=\"2476\" \/><\/a><figcaption>Philippe, se l\u00e8ve pour protester de son innocence.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">On consid\u00e8re g\u00e9n\u00e9ralement que la peinture r\u00e9alis\u00e9e par L\u00e9onard illustre la parole prononc\u00e9e par le Christ<sup id=\"cite_ref-27\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-27\">N 13<\/a><\/sup>, \u00ab\u00a0En v\u00e9rit\u00e9, je vous le dis, l\u2019un de vous me livrera\u00a0\u00bb, et les r\u00e9actions de chacun des ap\u00f4tres. L\u00e9onard recommandait dans ses \u00e9crits de peindre \u00ab\u00a0les figures de telle sorte que le spectateur lise facilement leurs pens\u00e9es au travers de leurs mouvements\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-28\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-28\">15<\/a><\/sup>. \u00c0 cet \u00e9gard, la\u00a0<i>C\u00e8ne<\/i>\u00a0est une illustration magistrale de cette th\u00e9orie des \u00ab\u00a0mouvements de l\u2019\u00e2me\u00a0\u00bb (<i>motti dell\u2018anima<\/i>), saint Thomas sceptique tendant l\u2019index, saint Philippe, se levant pour protester de son innocence, saint Barth\u00e9lemy, indign\u00e9, appuyant les mains sur la table\u2026\u00a0\u00bb. On a pu aussi lire cette peinture murale \u00e0 la lumi\u00e8re des th\u00e9ories de L\u00e9onard sur l\u2019acoustique, illustrant alors \u00ab\u00a0la propagation des ondes sonores qui atteignent et touchent\u00a0\u00bb chacun des ap\u00f4tres.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le geste du Christ condense deux moments, celui de la trahison de Judas \u2014 il semble d\u00e9signer de sa main droite le plat de Judas \u2014 celui de l\u2019institution du sacrement de l\u2019<a title=\"Eucharistie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Eucharistie\">eucharistie<\/a>, capitale pour les dominicains \u2014 il ouvre ses bras vers le vin et le calice.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Saint Jacques le mineur se tourne vers Andr\u00e9. Giulia Bologna<sup id=\"cite_ref-29\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-29\">N 14<\/a><\/sup>\u00a0juge que cet \u00e9cart \u00ab\u00a0donne une aura de paix\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-30\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-30\">16<\/a><\/sup>\u00a0au Christ\u00a0;\u00a0<a title=\"Daniel Arasse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Daniel_Arasse\">Daniel Arasse<\/a>\u00a0y voit le symbole \u00ab\u00a0de la diff\u00e9rence entre la double nature, nature humaine et divine du Christ, et celle, seulement humaine de son disciple favori\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-31\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-31\">17<\/a><\/sup>.<\/p>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-right\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Juan_en_La_%C3%9Altima_Cena,_de_Leonardo_da_Vinci.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a9\/Juan_en_La_%C3%9Altima_Cena%2C_de_Leonardo_da_Vinci.jpg\/220px-Juan_en_La_%C3%9Altima_Cena%2C_de_Leonardo_da_Vinci.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a9\/Juan_en_La_%C3%9Altima_Cena%2C_de_Leonardo_da_Vinci.jpg\/330px-Juan_en_La_%C3%9Altima_Cena%2C_de_Leonardo_da_Vinci.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a9\/Juan_en_La_%C3%9Altima_Cena%2C_de_Leonardo_da_Vinci.jpg\/440px-Juan_en_La_%C3%9Altima_Cena%2C_de_Leonardo_da_Vinci.jpg 2x\" width=\"220\" height=\"184\" data-file-width=\"778\" data-file-height=\"652\" \/><\/a><figcaption>Judas touchant la bourse contenant l&rsquo;argent de sa trahison, Pierre et Jean s&rsquo;\u00e9cartant du Christ.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le visage du Christ est d\u2019autant plus mis en valeur qu\u2019il ressort sur le paysage et le ciel clair sur lesquels s\u2019ouvre la porte du fond.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Contrairement \u00e0 toute la tradition, et pour la premi\u00e8re fois dans les repr\u00e9sentations de la C\u00e8ne apr\u00e8s le\u00a0<a title=\"Moyen \u00c2ge\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Moyen_%C3%82ge\">Moyen \u00c2ge<\/a>, Judas n\u2019est pas mis \u00e0 l\u2019\u00e9cart ni repr\u00e9sent\u00e9 de dos, puisque la solution conventionnelle consiste \u00e0 le placer comme seul ap\u00f4tre devant la table et non derri\u00e8re. Il est assis de profil, un peu en recul, touchant la bourse contenant l\u2019argent de sa trahison<sup id=\"cite_ref-32\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-32\">N 15<\/a><\/sup>. Enrica Crespino y voit une demande explicite des Dominicains. \u00ab\u00a0L\u2019ordre avait fait du libre arbitre un th\u00e8me fondamental de sa pr\u00e9dication, et c\u2019est probablement pour illustrer la position des dominicains en la mati\u00e8re que Judas est repr\u00e9sent\u00e9 de la m\u00eame fa\u00e7on que ses compagnons\u00a0: comme un homme qui pouvait choisir entre le bien et le mal et qui a choisi le mal\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-33\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-33\">18<\/a><\/sup>. Il reste cependant dans l\u2019ombre. La diagonale de lumi\u00e8re qui vient de la gauche touche les ap\u00f4tres, mais l\u2019\u00e9vite.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La philosophe et\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Mystique chr\u00e9tienne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mystique_chr%C3%A9tienne\">mystique chr\u00e9tienne<\/a>\u00a0<a title=\"Simone Weil\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Simone_Weil\">Simone Weil<\/a>\u00a0pense avoir d\u00e9couvert le secret de la composition du tableau\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Le point plac\u00e9 exactement dans la chevelure du Christ, et vers lequel convergent toutes les droites qui dessinent le plafond, implique une composition dans l&rsquo;espace \u00e0 trois dimensions, les lignes qui de part et d&rsquo;autre lient les mains des ap\u00f4tres\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0impliquant au contraire une composition dans l&rsquo;espace \u00e0 deux dimensions. Cette\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0composition sur plusieurs plans\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0constitue pour Simone Weil\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0la clef de tous les arts\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-34\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-34\">19<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La C\u00e8ne devint vite \u00ab\u00a0un v\u00e9ritable recueil de mod\u00e8les pour certains artistes<sup id=\"cite_ref-35\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-35\">20<\/a><\/sup>, qui cr\u00e9\u00e8rent leur propres compositions \u00e0 partir d\u2019\u00e9l\u00e9ments tir\u00e9s de l\u2019exemple de L\u00e9onard de Vinci\u00a0\u00bb, en particulier, Philippe pour le\u00a0<i>Portrait d\u2019un jeune homme<\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Giorgione\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Giorgione\">Giorgione<\/a>, et le\u00a0<i>Jugement de Salomon<\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Sebastiano del Piombo\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sebastiano_del_Piombo\">Sebastiano del Piombo<\/a>, Judas pour le\u00a0<i>Repas d\u2019Emma\u00fcs<\/i>\u00a0du\u00a0<a title=\"Titien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Titien\">Titien<\/a>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Copies\">Copies<\/h2>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">D\u00e8s 1503, Andrea Turpino, tr\u00e9sorier en chef du duch\u00e9 de Milan, commande une copie (aujourd\u2019hui disparue) de la C\u00e8ne \u00e0\u00a0<a title=\"Bramantino\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bramantino\">Bramantino<\/a>. En 1506, Gabriel Goffier,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Protonotaire apostolique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Protonotaire_apostolique\">protonotaire apostolique<\/a>, en commande une autre (visible aujourd&rsquo;hui dans la chapelle du\u00a0<a title=\"Ch\u00e2teau d'\u00c9couen\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ch%C3%A2teau_d%27%C3%89couen\">Ch\u00e2teau d&rsquo;\u00c9couen<\/a>) \u00e0\u00a0<a title=\"Marco d'Oggiono\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marco_d%27Oggiono\">Marco d&rsquo;Oggiono<\/a>. Tout au long du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"16\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVI<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle et du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"17\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, des copies de la C\u00e8ne sont peintes dans des \u00e9difices religieux (en particulier en Lombardie)\u00a0: la basilique de\u00a0<a title=\"San Lorenzo Maggiore\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/San_Lorenzo_Maggiore\">San Lorenzo Maggiore<\/a>\u00a0(d\u00e9but du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"16\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVI<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, attribu\u00e9e \u00e0\u00a0<a title=\"Antonio della Corna\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antonio_della_Corna\">Antonio della Corna<\/a>) et l\u2019<a class=\"new\" title=\"\u00c9glise Notre-Dame-de-la-Paix de Milan (page inexistante)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C3%89glise_Notre-Dame-de-la-Paix_de_Milan&amp;action=edit&amp;redlink=1\">\u00e9glise Santa Maria della Pace<\/a>\u00a0<a class=\"extiw\" title=\"it:Chiesa di Santa Maria della Pace (Milano)\" href=\"https:\/\/it.wikipedia.org\/wiki\/Chiesa_di_Santa_Maria_della_Pace_(Milano)\"><span class=\"indicateur-langue\" title=\"Article en italien\u00a0: \u00ab\u00a0Chiesa di Santa Maria della Pace (Milano)\u00a0\u00bb\">(it)<\/span><\/a>\u00a0(<a title=\"Giovanni Paolo Lomazzo\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Giovanni_Paolo_Lomazzo\">Giovanni Paolo Lomazzo<\/a>\u00a0en 1561) de Milan, le couvent dei Girolimi de Castellazzo (<a class=\"mw-redirect\" title=\"Andrea Solario\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andrea_Solario\">Andrea Solario<\/a>, avant 1514), la\u00a0<a title=\"Chartreuse de Pavie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chartreuse_de_Pavie\">chartreuse de Pavie<\/a>\u00a0(Giampietrino, 1515-1520).<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Certaines des copies tardives de la\u00a0<i>C\u00e8ne<\/i>\u00a0s\u2019appuient sur un vrai travail de recherche. C\u2019est le cas de celle command\u00e9e \u00e0\u00a0<a title=\"Andr\u00e9 Dutertre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andr%C3%A9_Dutertre\">Andr\u00e9 Dutertre<\/a>\u00a0par\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Louis XVI de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_XVI_de_France\">Louis XVI<\/a>. Apr\u00e8s un long travail d\u2019\u00e9tude, Dutertre pr\u00e9sente sa copie, une aquarelle, pour laquelle il re\u00e7oit en 1794 le prix de dessin du Louvre. Mais c\u2019est avant tout la d\u00e9marche du peintre\u00a0<a title=\"Giuseppe Bossi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Giuseppe_Bossi\">Giuseppe Bossi<\/a>\u00a0qui est exemplaire. Il re\u00e7oit en 1807 la commande d\u2019une copie de la\u00a0<i>C\u00e8ne<\/i>\u00a0de L\u00e9onard de Vinci du vice-roi d\u2019Italie,\u00a0<a title=\"Eug\u00e8ne de Beauharnais\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Eug%C3%A8ne_de_Beauharnais\">Eug\u00e8ne de Beauharnais<\/a>. Il s\u2019efforce de restituer le plus fid\u00e8lement possible la fresque en se basant sur un long travail de documentation, il \u00e9tudie en particulier les diff\u00e9rentes copies existantes de la C\u00e8ne (dont il r\u00e9alise plusieurs calques). Il fait un compte-rendu minutieux de ces recherches dans l\u2019ouvrage paru en 1810,\u00a0<i>Del Cenacolo di Leonardo da Vinci Libbri Quattro<\/i>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Au_Magdalen_College,_Oxford\"><span id=\"Au_Magdalen_College.2C_Oxford\"><\/span>Au Magdalen College, Oxford<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-halign-center\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Giampietrino-Last-Supper-ca-1520.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/11\/Giampietrino-Last-Supper-ca-1520.jpg\/770px-Giampietrino-Last-Supper-ca-1520.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/11\/Giampietrino-Last-Supper-ca-1520.jpg\/1155px-Giampietrino-Last-Supper-ca-1520.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/11\/Giampietrino-Last-Supper-ca-1520.jpg\/1540px-Giampietrino-Last-Supper-ca-1520.jpg 2x\" width=\"770\" height=\"293\" data-file-width=\"2100\" data-file-height=\"800\" \/><\/a><figcaption><i>La C\u00e8ne<\/i>\u00a0de Giampietrino<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Huile sur toile, 770 \u00d7 298\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"centim\u00e8tre\">cm<\/abbr>, par\u00a0<a title=\"Giampietrino\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Giampietrino\">Giampietrino<\/a>, 1515 &#8211; 1520.<br \/>\nLe format du tableau est particuli\u00e8rement allong\u00e9. \u00c0 un moment de son histoire que l&rsquo;on ignore, le tiers sup\u00e9rieur du tableau a \u00e9t\u00e9 sci\u00e9. Hormis le format, il est semblable \u00e0 la copie de Tongerlo pr\u00e8s d&rsquo;Anvers. Il provient de la\u00a0<a title=\"Certosa di Pavia\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Certosa_di_Pavia\">Chartreuse de Pavie<\/a>, o\u00f9 Bartolomeo Sanese le voit en 1624. Il est acquis par la\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Royal Academy\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Royal_Academy\">Royal Academy of Arts<\/a>\u00a0de\u00a0<a title=\"Londres\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Londres\">Londres<\/a>, en 1821, puis transf\u00e9r\u00e9 \u00e0 la chapelle du\u00a0<a title=\"Magdalen College (Oxford)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Magdalen_College_(Oxford)\">Magadalen College<\/a>\u00a0d&rsquo;<a title=\"Oxford\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Oxford\">Oxford<\/a>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Au_ch\u00e2teau_d'\u00c9couen\"><span id=\"Au_ch.C3.A2teau_d.27.C3.89couen\"><\/span>Au ch\u00e2teau d&rsquo;\u00c9couen<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:%C3%89couen_Ch%C3%A2teau_d%27%C3%89couen_Innen_Chapelle_Das_Letzte_Abendmahl.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/80\/%C3%89couen_Ch%C3%A2teau_d%27%C3%89couen_Innen_Chapelle_Das_Letzte_Abendmahl.jpg\/220px-%C3%89couen_Ch%C3%A2teau_d%27%C3%89couen_Innen_Chapelle_Das_Letzte_Abendmahl.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/80\/%C3%89couen_Ch%C3%A2teau_d%27%C3%89couen_Innen_Chapelle_Das_Letzte_Abendmahl.jpg\/330px-%C3%89couen_Ch%C3%A2teau_d%27%C3%89couen_Innen_Chapelle_Das_Letzte_Abendmahl.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/80\/%C3%89couen_Ch%C3%A2teau_d%27%C3%89couen_Innen_Chapelle_Das_Letzte_Abendmahl.jpg\/440px-%C3%89couen_Ch%C3%A2teau_d%27%C3%89couen_Innen_Chapelle_Das_Letzte_Abendmahl.jpg 2x\" width=\"220\" height=\"105\" data-file-width=\"4076\" data-file-height=\"1949\" \/><\/a><figcaption>Copie de la chapelle du\u00a0<a title=\"Ch\u00e2teau d'\u00c9couen\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ch%C3%A2teau_d%27%C3%89couen\">ch\u00e2teau d&rsquo;\u00c9couen<\/a><\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Huile sur toile, 549 \u00d7 260\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"centim\u00e8tre\">cm<\/abbr>, par Marco d&rsquo;Oggiono, d\u00e9but du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"16\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVI<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle.<br \/>\nLe\u00a0<a title=\"Ch\u00e2teau d'\u00c9couen\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ch%C3%A2teau_d%27%C3%89couen\">ch\u00e2teau d&rsquo;\u00c9couen<\/a>\u00a0(devenu mus\u00e9e national de la Renaissance), poss\u00e8de une copie de\u00a0<i>la C\u00e8ne<\/i>, attribu\u00e9e \u00e0\u00a0<a title=\"Marco d'Oggiono\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marco_d%27Oggiono\">Marco d&rsquo;Oggiono<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La toile a \u00e9t\u00e9 command\u00e9e, en 1506, par Gabriel Gouffier, doyen du chapitre cath\u00e9dral de Sens, avant d&rsquo;entrer dans la collection d&rsquo;<a title=\"Anne de Montmorency (1493-1567)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Anne_de_Montmorency_(1493-1567)\">Anne de Montmorency<\/a>. C&rsquo;est peut-\u00eatre le tableau mentionn\u00e9 dans l&rsquo;inventaire du\u00a0<a title=\"Ch\u00e2teau de Gaillon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ch%C3%A2teau_de_Gaillon\">ch\u00e2teau de Gaillon<\/a>\u00a0de\u00a0<a title=\"Georges d'Amboise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Georges_d%27Amboise\">Georges d&rsquo;Amboise<\/a>, entre 1540 et 1550.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"\u00c0_Westerlo_(province_d'Anvers,_en_Belgique)\"><span id=\".C3.80_Westerlo_.28province_d.27Anvers.2C_en_Belgique.29\"><\/span>\u00c0 Westerlo (province d&rsquo;Anvers, en Belgique)<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-right\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Last_supper_copy_by_unknown_artist.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/89\/Last_supper_copy_by_unknown_artist.jpg\/220px-Last_supper_copy_by_unknown_artist.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/89\/Last_supper_copy_by_unknown_artist.jpg\/330px-Last_supper_copy_by_unknown_artist.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/89\/Last_supper_copy_by_unknown_artist.jpg\/440px-Last_supper_copy_by_unknown_artist.jpg 2x\" width=\"220\" height=\"120\" data-file-width=\"1934\" data-file-height=\"1058\" \/><\/a><figcaption><i>La C\u00e8ne<\/i>\u00a0de l&rsquo;abbaye de Tongerlo<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Huile sur toile, 794 \u00d7 418\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"centim\u00e8tre\">cm<\/abbr>, vers 1540.<br \/>\nL&rsquo;<a title=\"Abbaye de Tongerlo\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Abbaye_de_Tongerlo\">abbaye de Tongerlo<\/a>\u00a0(Belgique) poss\u00e8de une copie tr\u00e8s fid\u00e8le<sup id=\"cite_ref-36\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-36\">N 16<\/a><\/sup>\u00a0de la C\u00e8ne peinte sur une grande toile de 8\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"m\u00e8tre\">m<\/abbr>\u00a0sur 4. Cette copie r\u00e9v\u00e8le des d\u00e9tails qui ne sont plus visibles sur la peinture de L\u00e9onard. \u00ab\u00a0\u2026 il est probable que la copie de Tongerlo a \u00e9t\u00e9 peinte par l\u2019un des\u00a0<i>leonardeschi<\/i>, probablement dans l\u2019atelier o\u00f9 fut ex\u00e9cut\u00e9e la copie de Londres, soit d\u2019apr\u00e8s la copie de la Royal Academy of Arts de Londres, soit en r\u00e9cup\u00e9rant les calques ou les poncifs utilis\u00e9s par Giampietrino pour ex\u00e9cuter la version de Londres\u00a0\u00bb, dit Laure Fagnart<sup id=\"cite_ref-37\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-37\">N 17<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"\u00c0_Vienne\"><span id=\".C3.80_Vienne\"><\/span>\u00c0 Vienne<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-right\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Last_supper.JPG?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/6a\/Last_supper.JPG\/220px-Last_supper.JPG\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/6a\/Last_supper.JPG\/330px-Last_supper.JPG 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/6a\/Last_supper.JPG\/440px-Last_supper.JPG 2x\" width=\"220\" height=\"102\" data-file-width=\"1020\" data-file-height=\"474\" \/><\/a><figcaption><i>La C\u00e8ne<\/i>\u00a0de Giacomo Raffaelli<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Giacomo Raffaelli<sup id=\"cite_ref-38\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-38\">N 18<\/a><\/sup>, Mosa\u00efque 1807-1811.<br \/>\nEn\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1807-04\" data-sort-value=\"1807-04\">avril 1807<\/time>, le vice-roi d\u2019Italie,\u00a0<a title=\"Eug\u00e8ne de Beauharnais\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Eug%C3%A8ne_de_Beauharnais\">Eug\u00e8ne de Beauharnais<\/a>, confie \u00e0\u00a0<a title=\"Giuseppe Bossi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Giuseppe_Bossi\">Giuseppe Bossi<\/a>\u00a0la t\u00e2che de copier la\u00a0<i>C\u00e8ne<\/i>\u00a0de L\u00e9onard de Vinci et \u00e0 Giacomo Raffaelli celle d\u2019en tirer une mosa\u00efque. La copie de Giuseppe Bossi a \u00e9t\u00e9 d\u00e9truite en 1943. La mosa\u00efque de Raffaelli est partie pour le Mus\u00e9e du Belv\u00e9d\u00e8re puis a \u00e9t\u00e9 c\u00e9d\u00e9e \u00e0 la\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"\u00c9glise des Minimes (Vienne)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89glise_des_Minimes_(Vienne)\">Minoritenkirche<\/a>\u00a0de Vienne, l\u2019\u00e9glise de la minorit\u00e9 italienne de Vienne, o\u00f9 elle se trouve encore aujourd&rsquo;hui.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Monast\u00e8re_des_Disciplini_de_Milan\"><span id=\"Monast.C3.A8re_des_Disciplini_de_Milan\"><\/span>Monast\u00e8re des Disciplini de Milan<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-right\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:9750_-_Milano_-_Museo_d._Scienza_-_Giov._Mauro_della_Rovere_-_Ultima_cena_(1626)_-_Foto_Giovanni_Dall%27Orto,_13-Sept-2009.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/46\/9750_-_Milano_-_Museo_d._Scienza_-_Giov._Mauro_della_Rovere_-_Ultima_cena_%281626%29_-_Foto_Giovanni_Dall%27Orto%2C_13-Sept-2009.jpg\/220px-9750_-_Milano_-_Museo_d._Scienza_-_Giov._Mauro_della_Rovere_-_Ultima_cena_%281626%29_-_Foto_Giovanni_Dall%27Orto%2C_13-Sept-2009.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/46\/9750_-_Milano_-_Museo_d._Scienza_-_Giov._Mauro_della_Rovere_-_Ultima_cena_%281626%29_-_Foto_Giovanni_Dall%27Orto%2C_13-Sept-2009.jpg\/330px-9750_-_Milano_-_Museo_d._Scienza_-_Giov._Mauro_della_Rovere_-_Ultima_cena_%281626%29_-_Foto_Giovanni_Dall%27Orto%2C_13-Sept-2009.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/46\/9750_-_Milano_-_Museo_d._Scienza_-_Giov._Mauro_della_Rovere_-_Ultima_cena_%281626%29_-_Foto_Giovanni_Dall%27Orto%2C_13-Sept-2009.jpg\/440px-9750_-_Milano_-_Museo_d._Scienza_-_Giov._Mauro_della_Rovere_-_Ultima_cena_%281626%29_-_Foto_Giovanni_Dall%27Orto%2C_13-Sept-2009.jpg 2x\" width=\"220\" height=\"146\" data-file-width=\"2048\" data-file-height=\"1360\" \/><\/a><figcaption><i>La C\u00e8ne<\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Giovanni Mauro della Rovere\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Giovanni_Mauro_della_Rovere\">Giovanni Mauro della Rovere<\/a>\u00a0du\u00a0<a title=\"Mus\u00e9e des sciences et des techniques L\u00e9onard de Vinci\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mus%C3%A9e_des_sciences_et_des_techniques_L%C3%A9onard_de_Vinci\">mus\u00e9e des sciences et des techniques L\u00e9onard de Vinci<\/a><\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">La galerie L\u00e9onard de Vinci du\u00a0<a title=\"Mus\u00e9e des sciences et des techniques L\u00e9onard de Vinci\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mus%C3%A9e_des_sciences_et_des_techniques_L%C3%A9onard_de_Vinci\">mus\u00e9e des sciences et des techniques L\u00e9onard de Vinci<\/a>\u00a0expose une fresque d\u00e9tach\u00e9e de 500 \u00d7 800\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"centim\u00e8tre\">cm<\/abbr>\u00a0de la C\u00e8ne de\u00a0<a title=\"Giovanni Mauro della Rovere\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Giovanni_Mauro_della_Rovere\">Giovanni Mauro della Rovere<\/a>\u00a0directement inspir\u00e9e et hommage au tableau de L\u00e9onard. Elle a \u00e9t\u00e9 r\u00e9alis\u00e9e en 1626. Autrefois dans le r\u00e9fectoire du Conventi dei Frati Disciplini \u00e0 Milan, elle a \u00e9t\u00e9 acquise par l\u2019Administrazione Provinziale de la famille Vallardi Borgomenere en 1957 et transf\u00e9r\u00e9e au Mus\u00e9e en 1978\u00a0<a class=\"external autonumber\" href=\"http:\/\/www.museoscienza.org\/\" rel=\"nofollow\">[2]<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.museoscienza.org%2F\">archive<\/a>]<\/small>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Basilique_San_Lorenzo_Maggiore_de_Milan\">Basilique San Lorenzo Maggiore de Milan<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Fresque renaissance, \u00e9galement copie de l&rsquo;original, attribu\u00e9e \u00e0\u00a0<a title=\"Antonio della Corna\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antonio_della_Corna\">Antonio della Corna<\/a>\u00a0(avec devant, une\u00a0<i><a title=\"Piet\u00e0\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Piet%C3%A0\">Piet\u00e0<\/a><\/i>\u00a0en\u00a0<a title=\"Terracotta (mat\u00e9riau)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Terracotta_(mat%C3%A9riau)\">terracotta<\/a>\u00a0polychrome).<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Pinacoth\u00e8que_du_Vatican\"><span id=\"Pinacoth.C3.A8que_du_Vatican\"><\/span>Pinacoth\u00e8que du Vatican<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-right\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Das_Abendmahl_(Gobelin).jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/51\/Das_Abendmahl_%28Gobelin%29.jpg\/220px-Das_Abendmahl_%28Gobelin%29.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/51\/Das_Abendmahl_%28Gobelin%29.jpg\/330px-Das_Abendmahl_%28Gobelin%29.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/51\/Das_Abendmahl_%28Gobelin%29.jpg\/440px-Das_Abendmahl_%28Gobelin%29.jpg 2x\" width=\"220\" height=\"122\" data-file-width=\"1792\" data-file-height=\"990\" \/><\/a><figcaption>Tapisserie d&rsquo;apr\u00e8s\u00a0<i>la C\u00e8ne<\/i><\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Une tapisserie reprenant le th\u00e8me de\u00a0<i>La C\u00e8ne<\/i>\u00a0a \u00e9t\u00e9 tiss\u00e9e en Flandres et offerte par le roi\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Fran\u00e7ois Ier de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fran%C3%A7ois_Ier_de_France\">Fran\u00e7ois\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"premier\">I<sup>er<\/sup><\/abbr><\/a>\u00a0au pape\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Cl\u00e9ment VII (pape)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cl%C3%A9ment_VII_(pape)\">Cl\u00e9ment VII<\/a>\u00a0en\u00a0<a title=\"1533\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1533\">1533<\/a>\u00a0\u00e0 l&rsquo;occasion du mariage de son fils, le futur\u00a0<a title=\"Henri II (roi de France)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Henri_II_(roi_de_France)\">Henri II<\/a>\u00a0avec\u00a0<a title=\"Catherine de M\u00e9dicis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Catherine_de_M%C3%A9dicis\">Catherine de M\u00e9dicis<\/a>, ni\u00e8ce du pape qui a b\u00e9ni l&rsquo;union \u00e0 Marseille. \u00c0 partir de certains \u00e9l\u00e9ments du d\u00e9cor, on peut d\u00e9duire que cette tapisserie a \u00e9t\u00e9 r\u00e9alis\u00e9e entre 1515 et 1524. Le d\u00e9cor de l&rsquo;architecture reprend des \u00e9l\u00e9ments qu&rsquo;on retrouve sur des monuments\u00a0: galerie du clo\u00eetre Saint-Martin de Tours, h\u00f4tel d&rsquo;Alluye \u00e0 Blois. Le cartonnier n&rsquo;est pas connu. Ce n&rsquo;est pas L\u00e9onard de Vinci. Alessandra Rodolfo a propos\u00e9 en 2019 le nom de\u00a0<a title=\"Matteo dal Nasaro Veronese\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Matteo_dal_Nasaro_Veronese\">Matteo dal Nasaro Veronese<\/a>\u00a0qui a travaill\u00e9 pour\u00a0<a title=\"Fran\u00e7ois Ier (roi de France)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fran%C3%A7ois_Ier_(roi_de_France)\">Fran\u00e7ois\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"premier\">I<sup>er<\/sup><\/abbr><\/a>\u00a0\u00e0 partir de 1515. La richesse du d\u00e9cor contraste avec la sobri\u00e9t\u00e9 de la fresque de Santa Maria delle Grazie, mais nous renseigne sur \u00ab\u00a0l&rsquo;italianisme tr\u00e8s pris\u00e9 \u00e0 la cour de France\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-39\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-39\">21<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-40\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-40\">22<\/a><\/sup>. Elle est expos\u00e9e \u00e0 la Pinacoth\u00e8que du\u00a0<a title=\"Vatican\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vatican\">Vatican<\/a>\u00a0dans la m\u00eame salle que les tapisseries tiss\u00e9es d&rsquo;apr\u00e8s\u00a0<a title=\"Rapha\u00ebl (peintre)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rapha%C3%ABl_(peintre)\">Rapha\u00ebl<\/a>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Hommages_et_parodies\">Hommages et parodies<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container metadata bandeau-section bandeau-niveau-modere\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone\">\n<figure class=\"mw-halign-center noviewer\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:2017-fr.wp-orange-source.svg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a1\/2017-fr.wp-orange-source.svg\/25px-2017-fr.wp-orange-source.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a1\/2017-fr.wp-orange-source.svg\/38px-2017-fr.wp-orange-source.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/a1\/2017-fr.wp-orange-source.svg\/50px-2017-fr.wp-orange-source.svg.png 2x\" alt=\"\" width=\"25\" height=\"25\" data-file-width=\"512\" data-file-height=\"512\" \/><\/a><\/figure>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-cell\">\n<div class=\"mw-collapsible mw-collapsed mw-made-collapsible\"><button class=\"mw-collapsible-toggle mw-collapsible-toggle-default mw-collapsible-toggle-collapsed\" tabindex=\"0\" type=\"button\" aria-expanded=\"false\"><span class=\"mw-collapsible-text\">afficher<\/span><\/button><b>Cette section\u00a0<a title=\"Wikip\u00e9dia:Citez vos sources\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Wikip%C3%A9dia:Citez_vos_sources\">ne cite pas suffisamment ses sources<\/a><\/b><small>\u00a0(mai 2020)<\/small>.\u00a0<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Arts_plastiques\">Arts plastiques<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"La_C\u00e8ne_de_Dal\u00ed\"><span id=\"La_C.C3.A8ne_de_Dal.C3.AD\"><\/span><i>La C\u00e8ne<\/i>\u00a0de Dal\u00ed<\/h4>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">En 1955,\u00a0<a title=\"Salvador Dal\u00ed\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Salvador_Dal%C3%AD\">Salvador Dal\u00ed<\/a>\u00a0peint un tableau intitul\u00e9e\u00a0<i><a class=\"mw-redirect\" title=\"La Derni\u00e8re C\u00e8ne (Salvador Dal\u00ed)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Derni%C3%A8re_C%C3%A8ne_(Salvador_Dal%C3%AD)\">la Derni\u00e8re C\u00e8ne<\/a><\/i><sup id=\"cite_ref-41\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-41\">N 19<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-42\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-42\">23<\/a><\/sup>\u00a0(en espagnol\u00a0:\u00a0<i>La \u00daltima Cena<\/i>) ou\u00a0<i>le Sacrement de la derni\u00e8re C\u00e8ne<\/i>\u00a0(en espagnol\u00a0:\u00a0<i>El sacramento de la \u00daltima Cena<\/i>), dans lequel, comme dans celui de L\u00e9onard, il organise la composition du sujet autour de plusieurs lignes droites rayonnant \u00e0 partir de la t\u00eate du Christ vers les c\u00f4t\u00e9s et les coins du tableau. Cette organisation est renforc\u00e9e par la pr\u00e9sence, au second plan du tableau, d&rsquo;une structure\u00a0<a title=\"Poly\u00e8dre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Poly%C3%A8dre\">poly\u00e9drique<\/a>\u00a0(une partie d&rsquo;un\u00a0<a title=\"Dod\u00e9ca\u00e8dre r\u00e9gulier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dod%C3%A9ca%C3%A8dre_r%C3%A9gulier\">dod\u00e9ca\u00e8dre r\u00e9gulier<\/a>). Le\u00a0<i>Ma\u00eetre<\/i>\u00a0d\u00e9crira son \u0153uvre par cette formule d\u00e9finitive\u00a0: \u00ab\u00a0cosmogonie arithm\u00e9tique et philosophique fond\u00e9e sur la sublimit\u00e9 parano\u00efaque du nombre douze\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-43\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-43\">24<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-44\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-44\">N 20<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Autres\">Autres<\/h4>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li>Entre 1976 et 1979, l&rsquo;artiste Ben Willikens reprend l&rsquo;\u0153uvre de L\u00e9onard de Vinci, en repr\u00e9sentant la C\u00e8ne sans les douze personnages.<\/li>\n<li>En 1986, dans le cadre de la collection \u00ab\u00a0The Last Supper Cycle\u00a0\u00bb, l&rsquo;artiste Andy Warhol a r\u00e9alis\u00e9 100 revisites de la c\u00e9l\u00e8bre\u00a0<i>C\u00e8ne<\/i>\u00a0de L\u00e9onard de Vinci.<\/li>\n<li>En 2017, dans une installation intitul\u00e9e\u00a0<i>La C\u00e8ne<\/i>, l&rsquo;artiste fran\u00e7ais\u00a0<a title=\"Philippe Pasqua\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_Pasqua\">Philippe Pasqua<\/a>, deuxi\u00e8me signature la plus cot\u00e9e de l&rsquo;art contemporain, repr\u00e9sente des singes \u00e0 t\u00eate de clowns, dont la mise en sc\u00e8ne rappelle fortement le tableau<sup id=\"cite_ref-desantis_45-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-desantis-45\">25<\/a><\/sup>.<\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.galeriekreo.com\/designer\/guillaume-bardet\/\" rel=\"nofollow\">Guillaume Bardet<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.galeriekreo.com%2Fdesigner%2Fguillaume-bardet%2F\">archive<\/a>]<\/small>, designer contemporain rouennais, cr\u00e9e \u00ab\u00a0La C\u00e8ne\u00a0\u00bb, pour la Fondation Martell en 2017 (La Fabrique du Pr\u00e9sent), avec une cloche au-dessus d&rsquo;une table.<\/li>\n<li>La photographie de\u00a0<a title=\"David LaChapelle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/David_LaChapelle\">David LaChapelle<\/a>, ainsi que celle de\u00a0<a title=\"Tim White-Sobieski\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tim_White-Sobieski\">Tim White-Sobieski<\/a><sup id=\"cite_ref-46\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-46\">26<\/a><\/sup>.<\/li>\n<\/ul>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li>En 2021, l&rsquo;artiste Auteur Compositeur interpr\u00e8te\u00a0: Michel Garnier, dans son nouvel oratorio\u00a0: \u00ab\u00a0Le Myst\u00e8re de la Colombe\u00a0\u00bb cr\u00e9e un tableau\u00a0: \u00ab\u00a0Les initi\u00e9es\u00a0\u00bb, sp\u00e9cialement interpr\u00e9t\u00e9 par des danseuses, incarnant au f\u00e9minin chaque ap\u00f4tre repr\u00e9sent\u00e9 dans le tableau\u00a0<i>la C\u00e8ne<\/i>\u00a0de L\u00e9onard de Vinci.<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Cin\u00e9ma_et_t\u00e9l\u00e9vision\"><span id=\"Cin.C3.A9ma_et_t.C3.A9l.C3.A9vision\"><\/span>Cin\u00e9ma et t\u00e9l\u00e9vision<\/h3>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li>1961\u00a0:\u00a0<i><a title=\"Viridiana\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Viridiana\">Viridiana<\/a><\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Luis Bu\u00f1uel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Luis_Bu%C3%B1uel\">Luis Bu\u00f1uel<\/a>\u00a0des mendiants se livrent \u00e0 une orgie pendant laquelle ils prennent les m\u00eames poses que les personnages de\u00a0<i>la C\u00e8ne<\/i>\u00a0de L\u00e9onard de Vinci.<\/li>\n<li>1970\u00a0:\u00a0<i><a class=\"mw-redirect\" title=\"M*A*S*H (film)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/M*A*S*H_(film)\">M*A*S*H<\/a><\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Robert Altman\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Robert_Altman\">Robert Altman<\/a>.<\/li>\n<li>1972\u00a0:\u00a0<i><a title=\"Tout le monde il est beau, tout le monde il est gentil\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tout_le_monde_il_est_beau,_tout_le_monde_il_est_gentil\">Tout le monde il est beau, tout le monde il est gentil<\/a><\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Jean Yanne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Yanne\">Jean Yanne<\/a>.<\/li>\n<li>1981\u00a0:\u00a0<i><a title=\"La Folle Histoire du monde\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Folle_Histoire_du_monde\">La Folle Histoire du monde<\/a><\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Mel Brooks\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mel_Brooks\">Mel Brooks<\/a>.<\/li>\n<li>1982\u00a0:\u00a0<i><a title=\"Britannia Hospital\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Britannia_Hospital\">Britannia Hospital<\/a><\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Lindsay Anderson\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lindsay_Anderson\">Lindsay Anderson<\/a>, lorsque le professeur Millar rassemble son \u00e9quipe avant l&rsquo;op\u00e9ration.<\/li>\n<li>1997\u00a0: Dans le troisi\u00e8me \u00e9pisode intitul\u00e9\u00a0<i>Margaritaville<\/i>\u00a0de la saison 13 de la s\u00e9rie\u00a0<i>South Park<\/i>, les personnages de la s\u00e9rie se retrouvent autour d&rsquo;une table. Leurs positions \u00e9voquent l&rsquo;\u0153uvre de L\u00e9onard de Vinci.<\/li>\n<li>1998\u00a0: Dans l&rsquo;\u00e9pisode 3 de la premi\u00e8re saison de la s\u00e9rie\u00a0<i><a title=\"That '70s Show\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/That_%2770s_Show\">That &rsquo;70s Show<\/a><\/i>, les personnages de la s\u00e9rie reprennent\u00a0<i>La C\u00e8ne<\/i>.<\/li>\n<li>2005\u00a0:\u00a0<a title=\"Le Jugement dernier (Les Simpson)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Le_Jugement_dernier_(Les_Simpson)\"><i>Le Jugement dernier<\/i><\/a>, \u00e0 la fin de l&rsquo;\u00e9pisode la c\u00e8ne est reproduite dans le bar de moe.<\/li>\n<li>2006\u00a0:\u00a0<i><a title=\"Da Vinci Code (film)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Da_Vinci_Code_(film)\">Da Vinci Code<\/a><\/i>, adaptation cin\u00e9matographique de l\u2019ouvrage \u00e9ponyme de Dan Brown.<\/li>\n<li>2007\u00a0:\u00a0<i><a class=\"mw-redirect\" title=\"99 francs (film)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/99_francs_(film)\">99 francs<\/a><\/i>\u00a0de Jan Kounen, une reproduction de La C\u00e8ne est faite avec les personnages du film.<\/li>\n<li>2009\u00a0:\u00a0<i><a title=\"Watchmen : Les Gardiens\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Watchmen_:_Les_Gardiens\">Watchmen\u00a0: Les Gardiens<\/a><\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Zack Snyder\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Zack_Snyder\">Zack Snyder<\/a>, au d\u00e9but du film avec les premiers justiciers Minutemen et plus tard dans la salle de guerre avec\u00a0<a title=\"Richard Nixon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Richard_Nixon\">Richard Nixon<\/a>\u00a0et ses g\u00e9n\u00e9raux.<\/li>\n<li>2014\u00a0:\u00a0<i><a title=\"Inherent Vice\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Inherent_Vice\">Inherent Vice<\/a><\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Paul Thomas Anderson\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paul_Thomas_Anderson\">Paul Thomas Anderson<\/a>.<\/li>\n<li>2021\u00a0: Dans l&rsquo;\u00e9pisode 5 de la premi\u00e8re saison de la s\u00e9rie\u00a0<i><a class=\"mw-disambig\" title=\"Leonardo\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Leonardo\">Leonardo<\/a><\/i>, \u00e9pisode centr\u00e9 sur la confection de\u00a0<i>La C\u00e8ne<\/i>\u00a0par Leonardo et ses assistants.<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Litt\u00e9rature\"><span id=\"Litt.C3.A9rature\"><\/span>Litt\u00e9rature<\/h3>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li>Dans le\u00a0<i><a title=\"Da Vinci Code\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Da_Vinci_Code\">Da Vinci Code<\/a><\/i>, l&rsquo;auteur\u00a0<a title=\"Dan Brown\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dan_Brown\">Dan Brown<\/a>\u00a0y r\u00e9alise une analyse fantaisiste du tableau, inspir\u00e9e d\u2019une th\u00e9orie issue de l\u2019ouvrage\u00a0<i><a title=\"La R\u00e9v\u00e9lation des Templiers : les gardiens de la v\u00e9ritable identit\u00e9 du Christ\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_R%C3%A9v%C3%A9lation_des_Templiers_:_les_gardiens_de_la_v%C3%A9ritable_identit%C3%A9_du_Christ\">La r\u00e9v\u00e9lation des Templiers<\/a><\/i>, de Clive Prince et Lynn Picknett.<\/li>\n<li>Dans son roman\u00a0<i>Le Visage retrouv\u00e9 o\u00f9 la C\u00e8ne originelle<\/i>, publi\u00e9 en 2014, l&rsquo;\u00e9crivain suisse Christophe Terribilini imagine que le visage du Christ sur la fresque est vol\u00e9.<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Divers\">Divers<\/h3>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li>Sur la pochette de l&rsquo;album\u00a0<a class=\"mw-redirect mw-disambig\" title=\"All you can Eat\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/All_you_can_Eat\">All you can Eat<\/a>\u00a0du groupe\u00a0<a title=\"Steel Panther\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Steel_Panther\">Steel Panther<\/a>.<\/li>\n<li>Sur la jaquette du jeu vid\u00e9o d&rsquo;<a title=\"Ubisoft\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ubisoft\">Ubisoft<\/a>\u00a0<a title=\"Far Cry 5\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Far_Cry_5\">Far Cry 5<\/a><sup id=\"cite_ref-47\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-47\">27<\/a><\/sup>, o\u00f9 une reproduction est r\u00e9alis\u00e9e avec les personnages du jeu.<\/li>\n<li>L&rsquo;affiche du film\u00a0<i>The Devil&rsquo;s Rejects<\/i>\u00a0r\u00e9alis\u00e9 par Rob Zombie d\u00e9tourne\u00a0<i>La C\u00e8ne<\/i>\u00a0de L\u00e9onard de Vinci.<\/li>\n<li>L&rsquo;affiche de la s\u00e9rie\u00a0<i><a title=\"Battlestar Galactica (s\u00e9rie t\u00e9l\u00e9vis\u00e9e)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Battlestar_Galactica_(s%C3%A9rie_t%C3%A9l%C3%A9vis%C3%A9e)\">Battlestar Galactica<\/a><\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Ronald D. Moore\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ronald_D._Moore\">Ronald D. Moore<\/a>.<\/li>\n<li>L&rsquo;affiche du film\u00a0<i><a title=\"Expendables 2 : Unit\u00e9 sp\u00e9ciale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Expendables_2_:_Unit%C3%A9_sp%C3%A9ciale\">Expendables 2\u00a0: Unit\u00e9 sp\u00e9ciale<\/a><\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Simon West\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Simon_West\">Simon West<\/a>.<\/li>\n<li>Pendant la p\u00e9riode du confinement li\u00e9 \u00e0 la\u00a0<a title=\"Pand\u00e9mie de Covid-19\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pand%C3%A9mie_de_Covid-19\">pand\u00e9mie de Covid-19<\/a>,\u00a0<i>La C\u00e8ne<\/i>\u00a0de L\u00e9onard de Vinci fait l&rsquo;objet de d\u00e9tournements<sup id=\"cite_ref-48\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-48\">28<\/a><\/sup>.<\/li>\n<li>Lors de la\u00a0<a title=\"C\u00e9r\u00e9monie d'ouverture des Jeux olympiques d'\u00e9t\u00e9 de 2024\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/C%C3%A9r%C3%A9monie_d%27ouverture_des_Jeux_olympiques_d%27%C3%A9t%C3%A9_de_2024\">c\u00e9r\u00e9monie d&rsquo;ouverture des Jeux olympiques d&rsquo;\u00e9t\u00e9 de 2024<\/a>\u00a0se d\u00e9roulant \u00e0\u00a0<a title=\"Paris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paris\">Paris<\/a>, une parodie de\u00a0<i>La C\u00e8ne<\/i>\u00a0par des\u00a0<a title=\"Drag queen\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Drag_queen\">drag queens<\/a>\u00a0suscite une vive pol\u00e9mique<sup id=\"cite_ref-49\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-49\">29<\/a><\/sup>.\u00a0<a title=\"Thomas Jolly\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thomas_Jolly\">Thomas Jolly<\/a>, directeur artistique de la c\u00e9r\u00e9monie, d\u00e9ment s\u2019\u00eatre inspir\u00e9 de\u00a0<i>La C\u00e8ne<\/i>\u00a0et affirme qu\u2019il s&rsquo;agissait d\u2019une\u00a0<a title=\"Bacchanales\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bacchanales\">bacchanale<\/a><sup id=\"cite_ref-50\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-50\">30<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-51\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-51\">31<\/a><\/sup>. Les producteurs des JO, quant \u00e0 eux, confirment que la repr\u00e9sentation controvers\u00e9e \u00e9tait inspir\u00e9e du tableau de L\u00e9onard de Vinci pour cr\u00e9er le d\u00e9cor de cette mise en sc\u00e8ne<sup id=\"cite_ref-52\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_note-52\">32<\/a><\/sup>.<\/li>\n<\/ul>\n<p><iframe loading=\"lazy\" title=\"L\u00e9onard De Vinci &quot;Secrets de &#039;La C\u00e8ne&#039; R\u00e9v\u00e9l\u00e9s&quot; (Vous \u00c9tonneront) Ep.2\" width=\"600\" height=\"338\" src=\"https:\/\/www.youtube.com\/embed\/Aadp7ljfE4I?feature=oembed\" frameborder=\"0\" allow=\"accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share\" referrerpolicy=\"strict-origin-when-cross-origin\" allowfullscreen><\/iframe><\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Notes_et_r\u00e9f\u00e9rences\"><span id=\"Notes_et_r.C3.A9f.C3.A9rences\"><\/span>Notes et r\u00e9f\u00e9rences<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Notes\">Notes<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"references-small decimal\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"mw-references-wrap mw-references-columns\">\n<ol class=\"references\">\n<li id=\"cite_note-2\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-2\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Celle de l\u2019\u00e9glise San Ambrogio de Ponte Capriasco o\u00f9 le peintre a inscrit en dessous de chaque ap\u00f4tre son nom<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-4\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-4\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">\u0152uvre toute impr\u00e9gn\u00e9e des valeurs dominicaines, puisque, devant un paysage \u00e9voquant J\u00e9rusalem, se font face, au milieu d&rsquo;une foule de personnages,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Sainte Catherine de Sienne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sainte_Catherine_de_Sienne\">sainte Catherine de Sienne<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Marguerite de Hongrie (sainte)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marguerite_de_Hongrie_(sainte)\">sainte Marguerite de Hongrie<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-7\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-7\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">La\u00a0<i>Pala Sforzesca<\/i>\u00a0est un tableau (huile sur toile, 230&#215;165 cm) qui repr\u00e9sente une\u00a0<a title=\"Conversation sacr\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Conversation_sacr%C3%A9e\">Conversation sacr\u00e9e<\/a>\u00a0avec Ludovic Sforza et\u00a0<a title=\"B\u00e9atrice d'Este\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/B%C3%A9atrice_d%27Este\">B\u00e9atrice d&rsquo;Este<\/a>\u00a0de profil, entourant la\u00a0<a title=\"Vierge \u00e0 l'Enfant\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vierge_%C3%A0_l%27Enfant\">Vierge \u00e0 l&rsquo;Enfant<\/a><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-9\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-9\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Marchesino (Marcellino) Stanga, d\u00e9c\u00e9d\u00e9 en 1500 \u00e0 Milan, \u00e9tait tr\u00e9sorier et homme de confiance de Ludovic Sforza, consuler sa biographie\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.treccani.it\/enciclopedia\/marchesino-stanga_%28Dizionario-Biografico%29\/\" rel=\"nofollow\">en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.treccani.it%2Fenciclopedia%2Fmarchesino-stanga_%2528Dizionario-Biografico%2529%2F\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur le site de l&rsquo;<a title=\"Istituto dell'Enciclopedia Italiana\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Istituto_dell%27Enciclopedia_Italiana\">Istituto dell&rsquo;Enciclopedia Italiana<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-12\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-12\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">L&rsquo;<i>Itinerario<\/i>\u00a0est un journal de voyage manuscrit r\u00e9dig\u00e9 par Antonio de Beatis \u00e0 partir de ses notes prises chaque jour, d\u00e9crivant le\u00a0<a title=\"Grand Tour\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Grand_Tour\">Grand Tour<\/a>\u00a0effectu\u00e9 par le prince\u00a0<a title=\"Louis d'Aragon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_d%27Aragon\">Louis d&rsquo;Aragon<\/a>\u00a0en Europe en 1517, le nom\u00a0<i>Itinerario<\/i>\u00a0est le premier mot de l&rsquo;intitul\u00e9 du journal<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-17\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-17\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Stefano Barezzi, n\u00e9 \u00e0\u00a0<a title=\"Busseto\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Busseto\">Busseto<\/a>\u00a0le 16 novembre 1789, mort \u00e0 Milan le 4 janvier 1859<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-18\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-18\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Pinin Brambilla Barcilon, directrice des laboratoires de restauration du\u00a0<i>Centro Conservazione e Restauro La Venaria Reale<\/i>\u00a0\u00e0\u00a0<a title=\"Venaria Reale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Venaria_Reale\">Venaria Reale<\/a>, est une sp\u00e9cialiste de renomm\u00e9e mondiale sur la restauration des fresques de la Renaissance. Elle est, depuis plus de vingt ans, conservateur en chef du projet de restauration de\u00a0<i>La C\u00e8ne<\/i>\u00a0de L\u00e9onard de Vinci<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-19\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-19\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">En partie provoqu\u00e9e par le pamphlet de Gabriel d\u2019Annunzio contre l\u2019\u00e9tat de d\u00e9labrement de la fresque\u00a0:\u00a0<i>Per la morte di un capolavoro<\/i>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-20\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-20\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"new\" title=\"Oreste Silvestri (page inexistante)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Oreste_Silvestri&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Oreste Silvestri<\/a>\u00a0<a class=\"extiw\" title=\"en:Oreste Silvestri\" href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Oreste_Silvestri\"><span class=\"indicateur-langue\" title=\"Article en anglais\u00a0: \u00ab\u00a0Oreste Silvestri\u00a0\u00bb\">(en)<\/span><\/a>, n\u00e9 \u00e0\u00a0<a title=\"Pollone\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pollone\">Pollone<\/a>\u00a0dans la\u00a0<a title=\"Province de Verceil\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Province_de_Verceil\">province de Verceil<\/a>\u00a0(<a title=\"Pi\u00e9mont\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pi%C3%A9mont\">Pi\u00e9mont<\/a>) le 5 septembre 1858, mort \u00e0\u00a0<a title=\"Milan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Milan\">Milan<\/a>\u00a0le 24 novembre 1936, \u00e9tait un peintre italien. En 1924 il ex\u00e9cute notamment une action de nettoyage de la fresque.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-21\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-21\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"new\" title=\"Mauro Pellicioli (page inexistante)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Mauro_Pellicioli&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Mauro Pellicioli<\/a>\u00a0<a class=\"extiw\" title=\"it:Mauro Pellicioli\" href=\"https:\/\/it.wikipedia.org\/wiki\/Mauro_Pellicioli\"><span class=\"indicateur-langue\" title=\"Article en italien\u00a0: \u00ab\u00a0Mauro Pellicioli\u00a0\u00bb\">(it)<\/span><\/a>, n\u00e9 le 15 janvier 1887 \u00e0\u00a0<a title=\"Nembro\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nembro\">Nembro<\/a>, mort le 2 f\u00e9vrier 1974 \u00e0\u00a0<a title=\"Bergame\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bergame\">Bergame<\/a>, \u00e9tait un restaurateur d&rsquo;art et peintre italien<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-23\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-23\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"James Beck\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/James_Beck\">James Beck<\/a>\u00a0(1930-2007) \u00e9tait un historien de l&rsquo;art am\u00e9ricain, sp\u00e9cialiste de la renaissance italienne, particuli\u00e8rement connu pour ses critiques v\u00e9h\u00e9mentes des techniques de restauration d&rsquo;\u0153uvres d&rsquo;art.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-24\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-24\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Le livre de Pinin Brambilla Barcilon, et Pietro. C. Marani pr\u00e9sente une vue d\u00e9taill\u00e9e des campagnes de restauration. Stendhal traite des premi\u00e8res campagnes de restauration dans son\u00a0<i>Histoire de la Peinture Italienne<\/i>, qui, en fait, compile les \u00e9l\u00e9ments donn\u00e9s par\u00a0<a title=\"Giuseppe Bossi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Giuseppe_Bossi\">Giuseppe Bossi<\/a>\u00a0en 1810 dans son \u00e9tude,\u00a0<i>Del Cenacolo di Leonardo da Vinci Libbri Quattro<\/i>. Pour un aper\u00e7u des critiques men\u00e9es contre la restauration de Pinin Brambilla Barcilon voir la traduction d&rsquo;un article de James Beck\u00a0<i>in<\/i>\u00a0<a class=\"external autonumber\" href=\"http:\/\/aripa.free.fr\/Nuances22.pdf\" rel=\"nofollow\">[1]<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Faripa.free.fr%2FNuances22.pdf\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-27\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-27\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">\u00c9vangile de Saint Jean, XIII, 21-22\u00a0: \u00ab\u00a0Ayant ainsi parl\u00e9, J\u00e9sus fut troubl\u00e9 en son esprit\u00a0; et il affirma express\u00e9ment\u00a0: \u201cEn v\u00e9rit\u00e9, je vous le dis, un de vous me livrera. Les disciples se regardaient les uns les autres, ne sachant de qui il parlait.\u201d\u00a0\u00bb<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-29\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-29\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Giulia Bologna est archiviste, pal\u00e9ographe, professeur de biblioth\u00e9conomie et de bibliographie. Elle a dirig\u00e9 les Archives Historiques de la ville de Milan et de la\u00a0<a title=\"Biblioteca Trivulziana\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Biblioteca_Trivulziana\">Biblioteca Trivulziana<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-32\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-32\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">\u00ab\u00a0le tra\u00eetre Judas appuy\u00e9 effray\u00e9 contre le dossier de sa chaise, dans sa main droite la bourse contenant le prix de sa trahison\u00a0\u00bb Frank Z\u00f6llner\u00a0<i>L\u00e9onard de Vinci, tout l\u2019\u0153uvre peint et graphique<\/i>, Taschen, 2003\u00a0; \u00ab\u00a0la main droite de Judas agrippe consciencieusement la bourse contenant les trente pi\u00e8ces qui, selon la tradition furent le prix de la trahison\u00a0\u00bb, Pinin Brambilla Barcilon, in\u00a0<i>Leonardo, l&rsquo;Ultima cena<\/i>, Electa, Milano, 1999.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-36\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-36\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Alors attribu\u00e9e \u00e0 L\u00e9onard et n\u00e9goci\u00e9e en 1545, \u00e0 Anvers, aupr\u00e8s des h\u00e9ritiers d\u2019un certain Jean Le Grand.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-37\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-37\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">licenci\u00e9e en Histoire de l\u2019art de l\u2019Universit\u00e9 de Li\u00e8ge et actuellement chercheuse au Centre d\u2019\u00e9tudes sup\u00e9rieures de la Renaissance (universit\u00e9 de Tours) cit\u00e9e \u00e0 l&rsquo;occasion de la\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.ulb.ac.be\/philo\/rmblf\/compterendu11.html\" rel=\"nofollow\">journ\u00e9e d\u2019\u00e9tude tenue aux Facult\u00e9s universitaires Notre-Dame-de-la-Paix \u00e0 Namur, le vendredi 30 avril 2004<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.ulb.ac.be%2Fphilo%2Frmblf%2Fcompterendu11.html\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-38\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-38\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Giacomo Raffaelli (2 f\u00e9vrier 1753 &#8211; 11 octobre 1836) \u00e9tait un mosa\u00efste italien originaire de Rome.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-41\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-41\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><i>La C\u00e8ne<\/i>\u00a01955, huile sur toile, 168,3&#215;270,\u00a0<a title=\"National Gallery of Art\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/National_Gallery_of_Art\">National Gallery of Art<\/a>, Washington DC (\u00c9tats-Unis)<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-44\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-44\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">En espagnol\u00a0:\u00a0<i>cosmogon\u00eda aritm\u00e9tica y filos\u00f3fica basada en la sublimaci\u00f3n paranoica del n\u00famero doce<\/i><\/span><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"R\u00e9f\u00e9rences\"><span id=\"R.C3.A9f.C3.A9rences\"><\/span>R\u00e9f\u00e9rences<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"references-small decimal\">\n<div class=\"mw-references-wrap mw-references-columns\">\n<ol class=\"references\">\n<li id=\"cite_note-1\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-1\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Elke Linda Bucholtz,\u00a0<i>L\u00e9onard de Vinci<\/i>, K\u00f6nemann, 2000<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-3\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-3\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Dott. Mario Taddei 2018 IOP Conf. Ser.: Mater. Sci. Eng. 364 012034.\u00a0<small class=\"plainlinks noarchive\"><a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.1088%2F1757-899X%2F364%2F1%2F012034\" rel=\"nofollow\">10.1088\/1757-899X\/364\/1\/012034<\/a><\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-5\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-5\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Goethe\u00a0<i>Joseph Bossi \u00fcber Leonardos da Vinci Aben<\/i>dmahl, 1817.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-6\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-6\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Franco Mazzini,\u00a0<i>La C\u00e8ne de L\u00e9onard et Ste Marie des Gr\u00e2ces<\/i>, 1966, p. 29-30.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-8\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-8\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Matteo Bandallo,\u00a0<i>Nouvelles<\/i>, 1554 puis 1573, \u00e9dition fran\u00e7aise, Imprimerie nationale, 2002, p. 274-275.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-10\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-10\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Georges De Brulon,\u00a0<i>2 janvier 1497<\/i>,\u00a0<i>12 journ\u00e9es de la vie d&rsquo;un artiste<\/i>, in\u00a0<i>Le Figaro Hors S\u00e9rie, L\u00e9onard de Vinci, Les derniers secrets<\/i>, novembre 2010, p. 36.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-11\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-11\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"Leo Perutz\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Leo_Perutz\">Leo Perutz<\/a>,\u00a0<i>Le Judas de L\u00e9onard<\/i>, \u00e9ditions 10\/18, 1988.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-13\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-13\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">voir Andr\u00e9 Chastel,\u00a0<i>Le cardinal Louis d\u2019Aragon<\/i>, Fayard, 1986, p. 197.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-14\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-14\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Giovanni Paolo Lomazzo,\u00a0<i>Trattaro della Pittura<\/i>, 1584, Milan.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-15\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-15\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Bartolomeo Sanese,\u00a0<i>De vita e moribus B. Stephani Maconis Senensis Carthusiani<\/i>, Sienne, 1626<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-16\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-16\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Aubin Louis Millin,\u00a0<i>Voyage dans le Milanais, a Plaisance, Parme, Mod\u00e8ne, Mantoue, Cr\u00e9mone, et dans plusieurs autres villes de l&rsquo;ancienne Lombardie<\/i>, Bureau des Annales encyclop\u00e9diques, 1817, p. 239<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-22\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-22\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Pinin Brambilla Barcilon, Pietro C. Marani,\u00a0<i>Il restauro<\/i>, in\u00a0<i>Leonardo, l&rsquo;Ultima cena<\/i>, Electa, Milano, 1999,\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9788843563753\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9788843563753\"><span class=\"nowrap\">9788843563753<\/span><\/a>)<\/small>, p. 367-369.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-25\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-25\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">James Beck,\u00a0<i>Science, science approximative ou pas de science du tout\u00a0?<\/i>, article traduit par Jean Courthial, paru dans la revue Nuances, n\u00b0 22, novembre 1999, pp. 7-8, consultable\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.aripa-revue-nuances.org\/images\/PDF\/nuances-22.pdf\" rel=\"nofollow\">en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.aripa-revue-nuances.org%2Fimages%2FPDF%2Fnuances-22.pdf\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-26\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-26\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/affresco.canalblog.com\/archives\/__sur_la_technique_\/index.html\" rel=\"nofollow\">Pour une initiation aux techniques de la fresque<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Faffresco.canalblog.com%2Farchives%2F__sur_la_technique_%2Findex.html\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-28\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-28\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">L\u00e9onard de Vinci,\u00a0<i>Codex Atlanticus<\/i>, 139 r.d<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-30\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-30\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Giula Bologna,\u00a0<i>Vinci \u00e0 Milan<\/i>, Atlas, p. 54.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-31\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-31\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"Daniel Arasse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Daniel_Arasse\">Daniel Arasse<\/a>,\u00a0<i>L\u00e9onard de Vinci, le rythme du monde<\/i>, Hazan, 1997<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-33\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-33\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Enrica Crespino,\u00a0<i>L\u00e9onard de Vinci<\/i>, Grund, 2003, p. 66.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-34\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-34\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Simone Weil,\u00a0<i>Lettres \u00e0 J. Posternak<\/i>, in Cahiers Simone Weil, X, n\u00b02, juin 1987,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0108.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-35\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-35\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Janice Shell,\u00a0<i>L\u00e9onard de Vinci<\/i>, rmn, 1993, p. 43<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-39\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-39\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Anna Maria Brizio,\u00a0<i>le peintre<\/i>\u00a0in\u00a0<i>L\u00e9onard de Vinci, l&rsquo;humaniste, l&rsquo;artiste, l&rsquo;inventeur<\/i>, Robert Laffont, 1974<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-40\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-40\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Thomas2023\" class=\"ouvrage\"><span id=\"\u00c9velyne_Thomas2023\" class=\"ouvrage\">\u00c9velyne Thomas, \u00ab\u00a0<cite>Architecture et d\u00e9cor \u00ab\u00a0fran\u00e7ais\u00a0\u00bb dans la tapisserie de la\u00a0<i>C\u00e8ne<\/i>\u00a0d&rsquo;apr\u00e8s L\u00e9onard de Vinci<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Bulletin monumental<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"tome\">t.<\/abbr>\u00a0181,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a02,\u200e\u00a0<time>2023<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0129-136\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-36919201-5\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-36919201-5\"><span class=\"nowrap\">978-2-36919201-5<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-42\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-42\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.nga.gov\/fcgi-bin\/tinfo_f?object=46590\" rel=\"nofollow\">Pr\u00e9sentation de l&rsquo;\u0153uvre<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.nga.gov%2Ffcgi-bin%2Ftinfo_f%3Fobject%3D46590\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0sur le site de la\u00a0<a title=\"National Gallery of Art\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/National_Gallery_of_Art\">National Gallery of Art<\/a><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-43\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-43\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Eric Shanes,\u00a0<i>La Vie et les chefs-d&rsquo;\u0153uvre de Salvador Dal\u00ed<\/i>, Parkstone International, 2012,\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-1-78160-298-0\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-1-78160-298-0\"><span class=\"nowrap\">978-1-78160-298-0<\/span><\/a>)<\/small>, p. 228<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-desantis-45\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-desantis_45-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"de_Santis2017\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Sophie_de_Santis2017\" class=\"ouvrage\">Sophie de Santis, \u00ab\u00a0<cite>Visite virtuelle de l&rsquo;exposition de Philippe Pasqua<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i><a class=\"mw-redirect\" title=\"Le Figaro.fr\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Le_Figaro.fr\">Le Figaro.fr<\/a><\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2017-05-19\" data-sort-value=\"2017-05-19\">19 mai 2017<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.lefigaro.fr\/arts-expositions\/2017\/05\/19\/03015-20170519ARTFIG00255-visite-virtuelle-de-l-exposition-de-philippe-pasqua.php\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.lefigaro.fr%2Farts-expositions%2F2017%2F05%2F19%2F03015-20170519ARTFIG00255-visite-virtuelle-de-l-exposition-de-philippe-pasqua.php\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-46\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-46\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Dans la s\u00e9rie\u00a0<i>Before They Were Beatles<\/i>, 2003-2004, 120 \u00d7 385 cm<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-47\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-47\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.gamereactor.fr\/news\/546423\/Voici+la+jaquette+de+Far+Cry+5\/\" rel=\"nofollow\"><cite>Gamereactor France<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.gamereactor.fr%2Fnews%2F546423%2FVoici%2Bla%2Bjaquette%2Bde%2BFar%2BCry%2B5%2F\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">gamereactor.fr<\/span>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2017-06-20\" data-sort-value=\"2017-06-20\">20 juin 2017<\/time>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-48\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-48\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Zannad2020\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Sonia_Zannad2020\" class=\"ouvrage\">Sonia Zannad, \u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/theconversation.com\/humour-et-covid-19-sur-les-reseaux-sociaux-mieux-vaut-rire-que-perir-152091\" rel=\"nofollow\"><cite>Humour et Covid-19 sur les r\u00e9seaux sociaux\u00a0: mieux vaut rire que p\u00e9rir\u00a0!<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Ftheconversation.com%2Fhumour-et-covid-19-sur-les-reseaux-sociaux-mieux-vaut-rire-que-perir-152091\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">theconversation.com<\/span>,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2020-12-22\" data-sort-value=\"2020-12-22\">22 d\u00e9cembre 2020<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2021-03-10\" data-sort-value=\"2021-03-10\">10 mars 2021<\/time>)<\/small><\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-49\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-49\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2024\" class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.francetvinfo.fr\/les-jeux-olympiques\/ceremonies-d-ouverture-et-de-cloture\/ceremonie-d-ouverture-des-jo-les-eveques-deplorent-des-scenes-de-moquerie-du-christianisme-l-extreme-droite-critique-un-spectacle-wokiste_6689997.html\" rel=\"nofollow\"><cite>C\u00e9r\u00e9monie d&rsquo;ouverture des JO\u00a0: les \u00e9v\u00eaques d\u00e9plorent des \u00ab\u00a0sc\u00e8nes de moquerie du christianisme\u00a0\u00bb, l&rsquo;extr\u00eame droite critique un spectacle \u00ab\u00a0wokiste\u00a0\u00bb<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.francetvinfo.fr%2Fles-jeux-olympiques%2Fceremonies-d-ouverture-et-de-cloture%2Fceremonie-d-ouverture-des-jo-les-eveques-deplorent-des-scenes-de-moquerie-du-christianisme-l-extreme-droite-critique-un-spectacle-wokiste_6689997.html\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\"><a title=\"France Info (offre globale)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/France_Info_(offre_globale)\">France Info<\/a><\/span>,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-07-27\" data-sort-value=\"2024-07-27\">27 juillet 2024<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-07-27\" data-sort-value=\"2024-07-27\">27 juillet 2024<\/time>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-50\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-50\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2024\" class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<cite>JO de Paris 2024\u00a0: quand les autorit\u00e9s catholiques confondent le banquet de Bacchus avec le dernier repas du Christ lors de la c\u00e9r\u00e9monie d\u2019ouverture<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Le Monde.fr<\/i>,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-07-29\" data-sort-value=\"2024-07-29\">29 juillet 2024<\/time>\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.lemonde.fr\/culture\/article\/2024\/07\/29\/jo-de-paris-2024-quand-les-autorites-catholiques-confondent-le-banquet-de-bacchus-avec-le-dernier-repas-du-christ_6261002_3246.html\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fculture%2Farticle%2F2024%2F07%2F29%2Fjo-de-paris-2024-quand-les-autorites-catholiques-confondent-le-banquet-de-bacchus-avec-le-dernier-repas-du-christ_6261002_3246.html\">archive<\/a>]<\/small>, consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-07-30\" data-sort-value=\"2024-07-30\">30 juillet 2024<\/time>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-51\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-51\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2024\" class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.francetvinfo.fr\/culture\/culture-et-jeux-olympiques\/j-ai-voulu-faire-une-ceremonie-qui-repare-qui-reconcilie-thomas-jolly-devoile-les-coulisses-de-l-evenement-et-reagit-aux-polemiques_6691809.html\" rel=\"nofollow\"><cite>\u00ab\u00a0J&rsquo;ai voulu faire une c\u00e9r\u00e9monie qui r\u00e9pare, qui r\u00e9concilie\u00a0\u00bb\u00a0: Thomas Jolly d\u00e9voile les coulisses de l&rsquo;\u00e9v\u00e9nement et r\u00e9agit aux pol\u00e9miques<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.francetvinfo.fr%2Fculture%2Fculture-et-jeux-olympiques%2Fj-ai-voulu-faire-une-ceremonie-qui-repare-qui-reconcilie-thomas-jolly-devoile-les-coulisses-de-l-evenement-et-reagit-aux-polemiques_6691809.html\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\"><a title=\"France Info (offre globale)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/France_Info_(offre_globale)\">France Info<\/a><\/span>,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-07-28\" data-sort-value=\"2024-07-28\">28 juillet 2024<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-07-30\" data-sort-value=\"2024-07-30\">30 juillet 2024<\/time>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-52\" style=\"text-align: justify;\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_C%C3%A8ne_(L%C3%A9onard_de_Vinci)#cite_ref-52\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Kaloi2024\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Stephanie_Kaloi2024\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais am\u00e9ricain\">(en-US)<\/abbr>\u00a0Stephanie\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Kaloi<\/span>, \u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.thewrap.com\/paris-olympics-producers-last-supper-inspired-opening-ceremony\/\" rel=\"nofollow\"><cite lang=\"en-us\">Paris Olympics Producers Say &lsquo;The Last Supper&rsquo; Inspired That Opening Ceremony Scene: &lsquo;Many Have Done It Before&rsquo;<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.thewrap.com%2Fparis-olympics-producers-last-supper-inspired-opening-ceremony%2F\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">TheWrap<\/span>,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-07-28\" data-sort-value=\"2024-07-28\">28 juillet 2024<\/time>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2024-07-30\" data-sort-value=\"2024-07-30\">30 juillet 2024<\/time>)<\/small><\/span><\/span><\/span><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>La C\u00e8ne La C\u00e8ne\u00a0(en\u00a0italien\u00a0:\u00a0L&rsquo;Ultima Cena, soit \u00ab\u00a0le Dernier Repas\u00a0\u00bb) de\u00a0L\u00e9onard de Vinci\u00a0est une peinture murale \u00e0 la\u00a0d\u00e9trempe\u00a0de 460\u00a0\u00d7\u00a0880\u00a0cm, r\u00e9alis\u00e9e de\u00a01495\u00a0\u00e0\u00a01498\u00a0pour le r\u00e9fectoire du\u00a0couvent\u00a0dominicain\u00a0de\u00a0Santa Maria delle Grazie\u00a0\u00e0\u00a0Milan. Th\u00e8me Le th\u00e8me de l&rsquo;\u0153uvre est un de ceux de l&rsquo;iconographie chr\u00e9tienne\u00a0: La\u00a0C\u00e8ne\u00a0(terme issu du\u00a0latin\u00a0cena\u00a0:\u00a0repas\u00a0du soir) est le nom donn\u00e9 par les\u00a0chr\u00e9tiens\u00a0au dernier repas que\u00a0J\u00e9sus-Christ\u00a0prit avec les\u00a0Douze Ap\u00f4tres\u00a0le soir [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":13909,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-13854","page","type-page","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/13854","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=13854"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/13854\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":13912,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/13854\/revisions\/13912"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/13909"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=13854"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}