{"id":12021,"date":"2024-08-29T20:58:12","date_gmt":"2024-08-29T18:58:12","guid":{"rendered":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/?page_id=12021"},"modified":"2024-08-29T21:06:46","modified_gmt":"2024-08-29T19:06:46","slug":"histoire-du-christ","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/histoire-du-christ\/","title":{"rendered":"Histoire du Christ"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: justify;\"><b>J\u00e9sus-Christ<\/b>\u00a0(prononc\u00e9\u00a0<span class=\"API nowrap\" title=\"Alphabet phon\u00e9tique international\">[\u2006<a class=\"mw-redirect\" title=\"API \u0292\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/API_%CA%92\"><span title=\"[\u0292] \u00ab j \u00bb dans \u00ab joue \u00bb.\">\u0292<\/span><\/a><a class=\"mw-redirect\" title=\"API e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/API_e\"><span title=\"[e] \u00ab \u00e9 \u00bb dans \u00ab cl\u00e9 \u00bb.\">e<\/span><\/a><a class=\"mw-redirect\" title=\"API z\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/API_z\"><span title=\"[z] \u00ab z \u00bb dans \u00ab z\u00e9ro \u00bb.\">z<\/span><\/a><a class=\"mw-redirect\" title=\"API y\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/API_y\"><span title=\"[y] \u00ab u \u00bb dans \u00ab tu \u00bb.\">y<\/span><\/a><a class=\"mw-redirect\" title=\"API k\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/API_k\"><span title=\"[k] \u00ab c \u00bb dans \u00ab cabas \u00bb.\">k<\/span><\/a><a class=\"mw-redirect\" title=\"API \u0281\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/API_%CA%81\"><span title=\"[\u0281] \u00ab r \u00bb dans \u00ab roue \u00bb.\">\u0281<\/span><\/a><a class=\"mw-redirect\" title=\"API i\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/API_i\"><span title=\"[i] \u00ab i \u00bb dans \u00ab si \u00bb.\">i<\/span><\/a>]<\/span>\u00a0ou\u00a0<span class=\"API nowrap\" title=\"Alphabet phon\u00e9tique international\">[\u2006<a class=\"mw-redirect\" title=\"API \u0292\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/API_%CA%92\"><span title=\"[\u0292] \u00ab j \u00bb dans \u00ab joue \u00bb.\">\u0292<\/span><\/a><a class=\"mw-redirect\" title=\"API e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/API_e\"><span title=\"[e] \u00ab \u00e9 \u00bb dans \u00ab cl\u00e9 \u00bb.\">e<\/span><\/a><a class=\"mw-redirect\" title=\"API z\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/API_z\"><span title=\"[z] \u00ab z \u00bb dans \u00ab z\u00e9ro \u00bb.\">z<\/span><\/a><a class=\"mw-redirect\" title=\"API y\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/API_y\"><span title=\"[y] \u00ab u \u00bb dans \u00ab tu \u00bb.\">y<\/span><\/a><a class=\"mw-redirect\" title=\"API k\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/API_k\"><span title=\"[k] \u00ab c \u00bb dans \u00ab cabas \u00bb.\">k<\/span><\/a><a class=\"mw-redirect\" title=\"API \u0281\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/API_%CA%81\"><span title=\"[\u0281] \u00ab r \u00bb dans \u00ab roue \u00bb.\">\u0281<\/span><\/a><a class=\"mw-redirect\" title=\"API i\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/API_i\"><span title=\"[i] \u00ab i \u00bb dans \u00ab si \u00bb.\">i<\/span><\/a><a class=\"mw-redirect\" title=\"API s\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/API_s\"><span title=\"[s] en fran\u00e7ais \u00ab s \u00bb dans \u00ab sa \u00bb ; ailleurs avec la langue un peu plus en arri\u00e8re (tel le basque : \u00ab s \u00bb dans \u00ab euskara \u00bb).\">s<\/span><\/a><a class=\"mw-redirect\" title=\"API t\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/API_t\"><span title=\"[t] en fran\u00e7ais \u00ab t \u00bb dans \u00ab tous \u00bb ; ailleurs avec la langue un peu plus en arri\u00e8re.\">t<\/span><\/a>]<\/span><sup id=\"cite_ref-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_note-2\">2<\/a><\/sup>),\u00a0<b>J\u00e9sus<\/b>,\u00a0<b>le Christ<\/b>\u00a0ou simplement\u00a0<b><a title=\"Christ (titre)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Christ_(titre)\">Christ<\/a><\/b>\u00a0est le\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Noms et titres de J\u00e9sus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Noms_et_titres_de_J%C3%A9sus\">nom<\/a>\u00a0donn\u00e9 par l&rsquo;ensemble des\u00a0<a title=\"Chr\u00e9tient\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chr%C3%A9tient%C3%A9\">chr\u00e9tiens<\/a>\u00a0\u00e0\u00a0<a title=\"J\u00e9sus de Nazareth\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth\">J\u00e9sus de Nazareth<\/a>. Il est \u00e9galement connu sous les\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Noms et titres de J\u00e9sus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Noms_et_titres_de_J%C3%A9sus\">noms<\/a>\u00a0de\u00a0<b>Notre-Seigneur<\/b>,\u00a0<b><a title=\"Fils de Dieu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fils_de_Dieu\">Fils de Dieu<\/a><\/b>, le\u00a0<b><a title=\"Messie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Messie\">Messie<\/a><\/b>\u00a0ou le\u00a0<b>Sauveur<\/b>, ainsi que par le diminutif\u00a0<b>J.-C.<\/b><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Il est profess\u00e9 par les chr\u00e9tiens \u00eatre le\u00a0<a title=\"Messie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Messie\">Messie<\/a>, le\u00a0<a title=\"Fils de Dieu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fils_de_Dieu\">Fils de Dieu<\/a>\u00a0et le r\u00e9dempteur du genre humain. N\u00e9 avant l&rsquo;an 4 sous\u00a0<a title=\"H\u00e9rode Antipas\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/H%C3%A9rode_Antipas\">H\u00e9rode<\/a>, il a commenc\u00e9 son activit\u00e9 de pr\u00e9dicateur vers l&rsquo;an 28. Il fut arr\u00eat\u00e9 et condamn\u00e9 \u00e0 mort par le\u00a0<a title=\"Gouverneurs romains de Jud\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gouverneurs_romains_de_Jud%C3%A9e\">pr\u00e9fet romain<\/a>\u00a0<a title=\"Ponce Pilate\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ponce_Pilate\">Ponce Pilate<\/a>\u00a0en avril 30, et, selon le\u00a0<a title=\"Nouveau Testament\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nouveau_Testament\">Nouveau Testament<\/a>, il ressuscita trois jours apr\u00e8s. Cette\u00a0<a title=\"R\u00e9surrection\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9surrection\">r\u00e9surrection<\/a>\u00a0de J\u00e9sus est tenue par les chr\u00e9tiens pour un fait historique transcendant le domaine de l&rsquo;histoire pour atteindre \u00e0 celui de la\u00a0<a title=\"Foi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Foi\">foi<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le Messie (<span class=\"lang-grc\" lang=\"grc\">\u03c7\u03c1\u03b9\u03c3\u03c4\u03cc\u03c2<\/span>\u00a0\/\u00a0<span class=\"lang-grc-latn\" lang=\"grc-latn\"><i>Christos<\/i><\/span>\u00a0en\u00a0<a title=\"Grec ancien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Grec_ancien\">grec ancien<\/a>), \u00ab\u00a0l&rsquo;<a title=\"Onction\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Onction\">oint<\/a>\u00a0du Seigneur\u00a0\u00bb est annonc\u00e9 par l&rsquo;<a title=\"Ancien Testament\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ancien_Testament\">Ancien Testament<\/a>\u00a0du\u00a0<a title=\"Juda\u00efsme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Juda%C3%AFsme\">juda\u00efsme<\/a>. La plupart des chr\u00e9tiens reconnaissent J\u00e9sus-Christ comme le\u00a0<a title=\"Dieu le Fils\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dieu_le_Fils\">Fils unique de Dieu<\/a>\u00a0et comme l&rsquo;une des trois\u00a0<a title=\"Hypostase (m\u00e9taphysique)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hypostase_(m%C3%A9taphysique)\">personnes<\/a>\u00a0du\u00a0<a title=\"Trinit\u00e9 (christianisme)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Trinit%C3%A9_(christianisme)\">Dieu trinitaire<\/a>. Sa m\u00e8re est\u00a0<a title=\"Marie (m\u00e8re de J\u00e9sus)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marie_(m%C3%A8re_de_J%C3%A9sus)\">Marie de Nazareth<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c0 partir du\u00a0<a title=\"XIXe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/XIXe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"19\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIX<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>, les recherches critiques des historiens ont peu \u00e0 peu dissoci\u00e9 m\u00e9thodologiquement\u00a0<a title=\"J\u00e9sus de Nazareth\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth\">J\u00e9sus de Nazareth<\/a>, le personnage historique, de J\u00e9sus-Christ, la figure religieuse<sup id=\"cite_ref-3\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_note-3\">3<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les\u00a0<a title=\"Islam\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Islam\">musulmans<\/a>\u00a0reconnaissent J\u00e9sus de Nazareth en tant qu&rsquo;un \u00e9minent\u00a0<a title=\"Proph\u00e8te\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Proph%C3%A8te\">proph\u00e8te<\/a>\u00a0de\u00a0<a title=\"Dieu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dieu\">Dieu<\/a>\u00a0sous le nom\u00a0<a title=\"\u02bf\u012as\u0101\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%CA%BF%C4%AAs%C4%81\">\u02bf\u012as\u0101<\/a>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"J\u00e9sus\"><span id=\"J.C3.A9sus\"><\/span>J\u00e9sus<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"La_foi_en_J\u00e9sus-Christ\"><span id=\"La_foi_en_J.C3.A9sus-Christ\"><\/span>La foi en J\u00e9sus-Christ<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">La\u00a0<a title=\"Foi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Foi\">foi<\/a>\u00a0en J\u00e9sus-Christ se r\u00e9f\u00e8re \u00e0 l&rsquo;histoire de\u00a0<a title=\"J\u00e9sus de Nazareth\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth\">J\u00e9sus de Nazareth<\/a>, Juif de\u00a0<a title=\"Galil\u00e9e (r\u00e9gion)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Galil%C3%A9e_(r%C3%A9gion)\">Galil\u00e9e<\/a>, qui appara\u00eet au\u00a0<a title=\"Ier si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ier_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"1\u1d49\u02b3 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">I<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>\u00a0dans le cercle de\u00a0<a title=\"Jean le Baptiste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_le_Baptiste\">Jean le Baptiste<\/a>\u00a0avant de s&rsquo;engager, entour\u00e9 de quelques\u00a0<a title=\"Disciple\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Disciple\">disciples<\/a>, dans une carri\u00e8re de\u00a0<a title=\"Pr\u00e9dicateur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pr%C3%A9dicateur\">pr\u00e9dication<\/a>\u00a0itin\u00e9rante d&rsquo;un \u00e0 deux ans et demi<sup id=\"cite_ref-4\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_note-4\">4<\/a><\/sup>, essentiellement en Galil\u00e9e, en pratiquant gu\u00e9risons et\u00a0<a title=\"Exorcisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Exorcisme\">exorcismes<\/a>. Il suscite engouement et ferveur, s&rsquo;attirant la m\u00e9fiance des autorit\u00e9s politiques et religieuses, avant d&rsquo;\u00eatre arr\u00eat\u00e9, condamn\u00e9 et crucifi\u00e9 vers l&rsquo;an\u00a0<a title=\"30\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/30\">30<\/a>\u00a0\u00e0\u00a0<a title=\"J\u00e9rusalem\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9rusalem\">J\u00e9rusalem<\/a>\u00a0pendant la f\u00eate juive de la\u00a0<a title=\"Pessa'h\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pessa%27h\">P\u00e2que<\/a>, sous l&rsquo;administration du pr\u00e9fet\u00a0<a title=\"Ponce Pilate\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ponce_Pilate\">Ponce Pilate<\/a><sup id=\"cite_ref-5\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_note-5\">5<\/a><\/sup>.<\/p>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:P52_recto.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/3\/32\/P52_recto.jpg\/180px-P52_recto.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/3\/32\/P52_recto.jpg\/270px-P52_recto.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/3\/32\/P52_recto.jpg 2x\" width=\"180\" height=\"283\" data-file-width=\"349\" data-file-height=\"549\" \/><\/a><figcaption>Le\u00a0<a title=\"Papyrus P52\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Papyrus_P52\">Papyrus P52<\/a>, recto. Dat\u00e9 de la premi\u00e8re moiti\u00e9 du\u00a0<a title=\"IIe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/IIe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"2\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">II<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>, ce document qui contient deux passages de l&rsquo;<a title=\"\u00c9vangile selon Jean\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vangile_selon_Jean\">\u00c9vangile selon Jean<\/a>\u00a0est le plus ancien exemplaire connu du\u00a0<a title=\"Nouveau Testament\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nouveau_Testament\">Nouveau Testament<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dans les premi\u00e8res d\u00e9cennies qui suivent la mort de\u00a0<a title=\"J\u00e9sus de Nazareth\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth\">J\u00e9sus de Nazareth<\/a>\u00a0vers 30, ses disciples vont se constituer en petites communaut\u00e9s autour de deux croyances\u00a0: celle que J\u00e9sus \u00e9tait le\u00a0<a title=\"Messie dans le juda\u00efsme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Messie_dans_le_juda%C3%AFsme\">messie attendu par les juifs<\/a>, et celle qu&rsquo;il \u00e9tait ressuscit\u00e9 et \u00e9tait apparu \u00e0 un certain nombre de t\u00e9moins. Ce \u00ab\u00a0mouvement des disciples de J\u00e9sus\u00a0\u00bb, par ses croyances en la\u00a0<a title=\"Messie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Messie\">messianit\u00e9<\/a>\u00a0et la\u00a0<a title=\"R\u00e9surrection de J\u00e9sus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9surrection_de_J%C3%A9sus\">r\u00e9surrection de J\u00e9sus<\/a>, constitue alors une secte particuli\u00e8re au sein du juda\u00efsme.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La foi en J\u00e9sus-Christ est marqu\u00e9e d\u00e8s ses d\u00e9buts par la pr\u00e9dication de\u00a0<a title=\"Paul de Tarse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paul_de_Tarse\">Paul de Tarse<\/a>, l&rsquo;\u00ab\u00a0ap\u00f4tre des\u00a0<a title=\"Gentils (religion)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gentils_(religion)\">gentils<\/a>\u00a0\u00bb qui n&rsquo;a pas connu le J\u00e9sus historique, mais qui affirme l&rsquo;avoir vu apr\u00e8s sa r\u00e9surrection.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Le_Messie_m\u00e9diateur_et_r\u00e9dempteur\"><span id=\"Le_Messie_m.C3.A9diateur_et_r.C3.A9dempteur\"><\/span>Le Messie m\u00e9diateur et r\u00e9dempteur<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Articles d\u00e9taill\u00e9s\u00a0:\u00a0<a title=\"Messie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Messie\">Messie<\/a>,\u00a0<a title=\"Christologie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Christologie\">Christologie<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Christologie paulinienne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Christologie_paulinienne\">Christologie paulinienne<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le Messie (de l&rsquo;<a title=\"H\u00e9breu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/H%C3%A9breu\">h\u00e9breu<\/a>\u00a0<i>\u05de\u05b8\u05e9\u05b4\u05c1\u05d9\u05d7\u05b7<\/i>\u00a0\u2014\u00a0<i>mashia&rsquo;h<\/i>) d\u00e9signe dans le\u00a0<a title=\"Juda\u00efsme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Juda%C3%AFsme\">juda\u00efsme<\/a>\u00a0l&rsquo;oint du Seigneur, c&rsquo;est-\u00e0-dire la personne consacr\u00e9e par le rituel de l&rsquo;<a title=\"Onction\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Onction\">onction<\/a>\u00a0effectu\u00e9 par un proph\u00e8te.\u00a0<i>Christos<\/i>\u00a0est, en grec, la traduction litt\u00e9rale du mot\u00a0<i>mashia&rsquo;h<\/i>\u00a0utilis\u00e9e dans la\u00a0<a title=\"Septante\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Septante\">Septante<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La croyance chr\u00e9tienne en Christ s&rsquo;\u00e9carte cependant de la compr\u00e9hension du\u00a0<a title=\"Messie dans le juda\u00efsme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Messie_dans_le_juda%C3%AFsme\">messie dans le juda\u00efsme<\/a>. Elle donne une place centrale \u00e0 la\u00a0<a title=\"R\u00e9surrection de J\u00e9sus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9surrection_de_J%C3%A9sus\">R\u00e9surrection<\/a>. Paul affirme\u00a0: \u00ab\u00a0Si Christ n&rsquo;est pas ressuscit\u00e9, notre pr\u00e9dication est vide et vide aussi votre foi\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-6\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_note-6\">N 1<\/a><\/sup>\u00a0Elle voit en J\u00e9sus-Christ celui qui a apport\u00e9 au monde la\u00a0<a title=\"R\u00e9demption\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9demption\">R\u00e9demption<\/a>\u00a0par sa\u00a0<a title=\"Passion du Christ\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Passion_du_Christ\">Passion<\/a>\u00a0et sa r\u00e9surrection, conform\u00e9ment au \u00ab\u00a0J\u00e9sus nous a rachet\u00e9s\u00a0\u00bb de l&rsquo;<a title=\"\u00c9p\u00eetre aux Galates\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89p%C3%AEtre_aux_Galates\">\u00c9p\u00eetre aux Galates<\/a>\u00a0(3, 13).<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La TOB a soulign\u00e9 l&rsquo;insistance avec laquelle Paul parle dans l&rsquo;<a title=\"\u00c9p\u00eetre aux Romains\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89p%C3%AEtre_aux_Romains\">Epitre aux Romains<\/a>\u00a0de la mal\u00e9diction du p\u00e9ch\u00e9 et de la mort et de la r\u00e9surrection salvifiques du Christ<sup id=\"cite_ref-7\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_note-7\">6<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;ex\u00e9g\u00e8te Antoine Lyon a montr\u00e9 que dans l&rsquo;<a title=\"\u00c9vangile selon Jean\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vangile_selon_Jean\">\u00c9vangile selon Jean<\/a>, il appara\u00eet que J\u00e9sus fait de sa mort le don de sa vie en geste de l&rsquo;amour supr\u00eame<sup id=\"cite_ref-8\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_note-8\">7<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Hans Waldenfels a introduit sa pr\u00e9sentation du Christ dans son ouvrage de th\u00e9ologie fondamentale, par cette citation de K. T. Sch\u00e4fer\u00a0: \u00ab\u00a0La tradition synoptique, la th\u00e9ologie paulinienne et johannique s&rsquo;accordent sur le fait que J\u00e9sus Christ est le m\u00e9diateur de la\u00a0<a title=\"R\u00e9v\u00e9lation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9v%C3%A9lation\">r\u00e9v\u00e9lation divine<\/a>\u00a0par ses actions et ses paroles (&#8230;) qu&rsquo;il est m\u00e9diateur de la r\u00e9demption par le don de sa vie (&#8230;), le m\u00e9diateur du pardon des p\u00e9ch\u00e9s et de la gr\u00e2ce (&#8230;) le m\u00e9diateur du salut et de la vie \u00e9ternelle\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-9\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_note-9\">8<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Le_\u00ab_J\u00e9sus_terrestre_\u00bb\"><span id=\"Le_.C2.AB_J.C3.A9sus_terrestre_.C2.BB\"><\/span>Le \u00ab\u00a0J\u00e9sus terrestre\u00a0\u00bb<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Articles d\u00e9taill\u00e9s\u00a0:\u00a0<a title=\"J\u00e9sus de Nazareth\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth\">J\u00e9sus de Nazareth<\/a>,\u00a0<a title=\"Qu\u00eate du J\u00e9sus historique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Qu%C3%AAte_du_J%C3%A9sus_historique\">Qu\u00eate du J\u00e9sus historique<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Ex\u00e9g\u00e8se historico-critique de la Bible\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ex%C3%A9g%C3%A8se_historico-critique_de_la_Bible\">Ex\u00e9g\u00e8se historico-critique de la Bible<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Sans qu&rsquo;il faille autant opposer sym\u00e9triquement sur ce sujet recherche et tradition, les\u00a0<a title=\"Qu\u00eate du J\u00e9sus historique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Qu%C3%AAte_du_J%C3%A9sus_historique\">recherches sur le \u00ab\u00a0J\u00e9sus historique\u00a0\u00bb<\/a>\u00a0\u2014 apparues au\u00a0<a title=\"XVIIe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/XVIIe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"17\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>\u00a0\u2014 ne sont accessibles qu&rsquo;\u00e0 travers les traditions du \u00ab\u00a0J\u00e9sus terrestre\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-10\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_note-10\">9<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">N\u00e9anmoins, \u00ab\u00a0la\u00a0<i>question du J\u00e9sus historique<\/i>\u00a0s&rsquo;efforce de discerner \u00e0 travers les premi\u00e8res traditions sur le J\u00e9sus terrestre, les traces qui permettent d&rsquo;approcher le J\u00e9sus de l&rsquo;histoire. En revanche,\u00a0<i>interpr\u00e9ter les traditions du J\u00e9sus terrestre<\/i>\u00a0pour elles-m\u00eames, c&rsquo;est rechercher comment les premi\u00e8res communaut\u00e9s chr\u00e9tiennes ont formul\u00e9 leur t\u00e9moignage de foi au J\u00e9sus qui a v\u00e9cu et qui est mort \u00e0 J\u00e9rusalem\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-11\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_note-11\">10<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Repr\u00e9sentation_de_J\u00e9sus-Christ_dans_les_arts\"><span id=\"Repr.C3.A9sentation_de_J.C3.A9sus-Christ_dans_les_arts\"><\/span>Repr\u00e9sentation de J\u00e9sus-Christ dans les arts<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-modere\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css important\">La\u00a0<a title=\"Wikip\u00e9dia:Wikip\u00e9dia est une encyclop\u00e9die\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Wikip%C3%A9dia:Wikip%C3%A9dia_est_une_encyclop%C3%A9die\">pertinence<\/a>\u00a0de cette section est remise en cause. Consid\u00e9rez son contenu avec pr\u00e9caution.\u00a0<span class=\"noprint plainlinks\"><a title=\"Sp\u00e9cial:EditPage\/J\u00e9sus-Christ\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:EditPage\/J%C3%A9sus-Christ\">Am\u00e9liorez-le<\/a><\/span>\u00a0ou\u00a0<a title=\"Discussion:J\u00e9sus-Christ\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Discussion:J%C3%A9sus-Christ\">discutez-en<\/a>, sachant que\u00a0<a title=\"Wikip\u00e9dia:Pertinence d'une information\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Wikip%C3%A9dia:Pertinence_d%27une_information\">la pertinence encyclop\u00e9dique d&rsquo;une information<\/a>\u00a0se d\u00e9montre essentiellement par des sources secondaires ind\u00e9pendantes et de qualit\u00e9 qui ont analys\u00e9 la question.\u00a0<small>(avril 2023)<\/small><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Art_pal\u00e9ochr\u00e9tien\"><span id=\"Art_pal.C3.A9ochr.C3.A9tien\"><\/span>Art pal\u00e9ochr\u00e9tien<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Articles d\u00e9taill\u00e9s\u00a0:\u00a0<a title=\"J\u00e9sus-Christ dans l'art\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ_dans_l%27art\">J\u00e9sus-Christ dans l&rsquo;art<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Art pal\u00e9ochr\u00e9tien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Art_pal%C3%A9ochr%C3%A9tien\">Art pal\u00e9ochr\u00e9tien<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-right\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Good.Shepherd.Vatican.Museum.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c2\/Good.Shepherd.Vatican.Museum.jpg\/170px-Good.Shepherd.Vatican.Museum.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/c\/c2\/Good.Shepherd.Vatican.Museum.jpg 1.5x\" width=\"170\" height=\"432\" data-file-width=\"182\" data-file-height=\"462\" \/><\/a><figcaption>Sculpture en marbre du \u00ab\u00a0Bon Pasteur\u00a0\u00bb, vers 300, mus\u00e9es du Vatican.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les auteurs des \u00e9vangiles, issus d&rsquo;un milieu juda\u00efque r\u00e9ticent \u00e0 l&rsquo;\u00e9gard des images par peur de l&rsquo;<a title=\"Idol\u00e2trie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Idol%C3%A2trie\">idol\u00e2trie<\/a>, semblent consid\u00e9rer que les paroles de J\u00e9sus sont plus importantes que son apparence et ne donnent aucune description de celui-ci<sup id=\"cite_ref-Fran\u00e7ois_Boespflug_12-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_note-Fran%C3%A7ois_Boespflug-12\">11<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;art chr\u00e9tien ne va pas de soi. Il trouve ses origines dans l&rsquo;imaginaire de l&rsquo;art pa\u00efen et polyth\u00e9iste. Les\u00a0<a title=\"P\u00e8res de l'\u00c9glise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A8res_de_l%27%C3%89glise\">P\u00e8res de l&rsquo;\u00c9glise<\/a>, pour leur part, contestaient l&rsquo;art en tant que tel en des termes assez durs et se r\u00e9clamaient de l&rsquo;Ancien Testament qui condamne radicalement l&rsquo;<a title=\"Iconographie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Iconographie\">iconographie<\/a><sup id=\"cite_ref-13\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_note-13\">v 1<\/a><\/sup>.\u00a0<a title=\"Cl\u00e9ment d'Alexandrie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cl%C3%A9ment_d%27Alexandrie\">Cl\u00e9ment d&rsquo;Alexandrie<\/a>\u00a0liste n\u00e9anmoins, vers 200, des \u00e9l\u00e9ments qui peuvent avoir une signification chr\u00e9tienne sur les sceaux ou les bagues, tel le poisson, dont le nom grec (<span class=\"lang-grc\" lang=\"grc\">\u1f30\u03c7\u03b8\u03cd\u03c2<\/span>\u00a0\/\u00a0<span class=\"lang-grc-latn\" lang=\"grc-latn\"><i><a title=\"Ichthus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ichthus\">Ichthus<\/a><\/i><\/span>) constitue un\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Acronyme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Acronyme\">acronyme<\/a>\u00a0des appellations de J\u00e9sus<sup id=\"cite_ref-14\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_note-14\">n 1<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Si au d\u00e9but du\u00a0<a title=\"IVe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/IVe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"4\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">IV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>\u00a0le\u00a0<a title=\"Concile d'Elvire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Concile_d%27Elvire\">concile d&rsquo;Elvire<\/a>\u00a0interdit encore les images peintes sur les parois des \u00e9glises, l&rsquo;art chr\u00e9tien a cependant d\u00e9j\u00e0 pris son essor, dans une vis\u00e9e qui n&rsquo;est pas \u00e9trang\u00e8re \u00e0 l&rsquo;apolog\u00e9tique<sup id=\"cite_ref-15\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_note-15\">12<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;\u00e9volution du rapport \u00e0 la repr\u00e9sentation du Christ se transforme d\u00e8s le premier tiers du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">II<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle et une iconographie christique appara\u00eet progressivement dans les\u00a0<a title=\"Catacombes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Catacombes\">catacombes<\/a>\u00a0et sur les\u00a0<a title=\"Sarcophage\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sarcophage\">sarcophages<\/a>. Les repr\u00e9sentations en demeurent cependant rares au profit de figures de l&rsquo;Ancien Testament, comme Mo\u00efse ou Jonas, et J\u00e9sus n&rsquo;est repr\u00e9sent\u00e9 que dans un petit nombre de sc\u00e8nes\u00a0: son bapt\u00eame, des miracles ou gu\u00e9risons, l&rsquo;entrevue avec la\u00a0<a title=\"J\u00e9sus et la Samaritaine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_et_la_Samaritaine\">Samaritaine<\/a>\u2026 Son action de\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Thaumaturge\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thaumaturge\">thaumaturge<\/a>\u00a0est souvent soulign\u00e9e dans cette premi\u00e8re vague iconographique qui le pr\u00e9sente \u00e9galement parfois au milieu de ses disciples \u00e0 l&rsquo;instar des philosophes grecs<sup id=\"cite_ref-Fran\u00e7ois_Boespflug_12-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_note-Fran%C3%A7ois_Boespflug-12\">11<\/a><\/sup>.<\/p>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Christ_with_beard.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8d\/Christ_with_beard.jpg\/180px-Christ_with_beard.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8d\/Christ_with_beard.jpg\/270px-Christ_with_beard.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8d\/Christ_with_beard.jpg\/360px-Christ_with_beard.jpg 2x\" width=\"180\" height=\"192\" data-file-width=\"558\" data-file-height=\"595\" \/><\/a><figcaption>Peinture murale dans les catacombes de Commodilla, fin du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">IV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Ce J\u00e9sus des premiers portraits est souvent beau, juv\u00e9nile, voire s\u00e9duisant \u2014\u00a0m\u00eame si son visage est souvent \u00ab\u00a0neutre\u00a0\u00bb, ne se diff\u00e9renciant gu\u00e8re de l&rsquo;iconographie habituelle du panth\u00e9on gr\u00e9co-romain\u00a0\u2014 \u00e0 contre-courant des descriptions des\u00a0<a title=\"P\u00e8res de l'\u00c9glise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A8res_de_l%27%C3%89glise\">P\u00e8res de l&rsquo;\u00c9glise<\/a>, qui le d\u00e9crivent comme quelconque, voire laid ou pitoyable<sup id=\"cite_ref-Fran\u00e7ois_Boespflug_12-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_note-Fran%C3%A7ois_Boespflug-12\">11<\/a><\/sup>. Il est souvent repr\u00e9sent\u00e9 en \u00ab\u00a0<a title=\"Bon Pasteur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bon_Pasteur\">Bon Pasteur<\/a>\u00a0\u00bb dans une image qui proc\u00e8de d&rsquo;un\u00a0<a title=\"Herm\u00e8s\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Herm%C3%A8s\">Herm\u00e8s<\/a>\u00a0\u00ab\u00a0criophore\u00a0\u00bb (\u00ab\u00a0porteur de b\u00e9lier\u00a0\u00bb), \u00e0 mettre en parall\u00e8le avec\u00a0<a title=\"Orph\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Orph%C3%A9e\">Orph\u00e9e<\/a>, un autre \u00ab\u00a0bon pasteur\u00a0\u00bb, image qui se multiplie sur les premiers sarcophages chr\u00e9tiens et sur les vo\u00fbtes des\u00a0<a title=\"Hypog\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hypog%C3%A9e\">hypog\u00e9es<\/a><sup id=\"cite_ref-16\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_note-16\">13<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le christianisme devenant la religion officielle de l&rsquo;Empire \u00e0 partir du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">IV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, l&rsquo;iconographie se lib\u00e8re peu \u00e0 peu du mod\u00e8le gr\u00e9co-romain, notamment sous l&rsquo;influence des d\u00e9bats christologiques de cette p\u00e9riode. C&rsquo;est dans le dernier tiers du si\u00e8cle qu&rsquo;appara\u00eet la dimension divine \u2014\u00a0la \u00ab\u00a0puissance cosmique\u00a0\u00bb\u00a0\u2014 du Christ dans les repr\u00e9sentations jusqu&rsquo;alors plut\u00f4t marqu\u00e9es par l&rsquo;aspect protecteur et gu\u00e9risseur du personnage<sup id=\"cite_ref-Fran\u00e7ois_Boespflug_12-3\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_note-Fran%C3%A7ois_Boespflug-12\">11<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c0 cette \u00e9poque, J\u00e9sus est encore g\u00e9n\u00e9ralement repr\u00e9sent\u00e9 comme un \u00e9ph\u00e8be glabre ou encore sous la forme d&rsquo;un petit gar\u00e7on qui correspond \u00e0 une d\u00e9nomination habituelle du Christ \u00e0 l&rsquo;\u00e9poque (\u00ab\u00a0<i>pais<\/i>\u00a0\u00bb, du grec\u00a0<i><span class=\"lang-grc\" lang=\"grc\">\u03c0\u03b1\u1fd6\u03c2<\/span><\/i>, l&rsquo;\u00ab\u00a0enfant\u00a0\u00bb)\u00a0; ce n&rsquo;est qu&rsquo;\u00e0 partir de la fin du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">IV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle qu&rsquo;il est repr\u00e9sent\u00e9 plus \u00e2g\u00e9 et barbu, sous l&rsquo;inspiration du mod\u00e8le du philosophe enseignant de l&rsquo;Antiquit\u00e9. Ces deux types distincts de repr\u00e9sentations coexisteront pendant pr\u00e8s de deux si\u00e8cles encore<sup id=\"cite_ref-Fran\u00e7ois_Boespflug_12-4\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_note-Fran%C3%A7ois_Boespflug-12\">11<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c0 partir du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"5\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">V<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, c&rsquo;est le caract\u00e8re divin qui constituera la dimension principale des repr\u00e9sentations, soulignant l&rsquo;insistance du\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Credo de Nic\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Credo_de_Nic%C3%A9e\">Credo de Nic\u00e9e<\/a>\u00a0sur l&rsquo;\u00e9galit\u00e9 du P\u00e8re et du Fils et traduisant la structuration par la hi\u00e9rarchisation et le dogme, dans une image de la \u00ab\u00a0gloire de Dieu\u00a0\u00bb qui dominera l&rsquo;art chr\u00e9tien jusqu&rsquo;\u00e0 l&rsquo;<a title=\"Art gothique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Art_gothique\">art gothique<\/a><sup id=\"cite_ref-Fran\u00e7ois_Boespflug_12-5\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_note-Fran%C3%A7ois_Boespflug-12\">11<\/a><\/sup>. L&rsquo;aspect humain perdurera cependant \u00e0 travers les\u00a0<a title=\"Ic\u00f4ne (religion)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ic%C3%B4ne_(religion)\">ic\u00f4nes<\/a>, bien que la plupart aient \u00e9t\u00e9 d\u00e9truites lors de la\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Crise iconoclaste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Crise_iconoclaste\">crise iconoclaste<\/a><sup id=\"cite_ref-17\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_note-17\">n 2<\/a><\/sup>, qui trouveront un prolongement dans l&rsquo;<a title=\"Art byzantin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Art_byzantin\">art byzantin<\/a>\u00a0qui fera la synth\u00e8se entre les aspects humain \u2014\u00a0id\u00e9alis\u00e9 en philosophe enseignant\u00a0\u2014 et divin, l\u00e9gitim\u00e9 depuis le\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Concile de Nic\u00e9e II\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Concile_de_Nic%C3%A9e_II\">concile de Nic\u00e9e II<\/a>\u00a0en\u00a0<a title=\"787\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/787\">787<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-redirect\" title=\"Fran\u00e7ois Boespflug\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fran%C3%A7ois_Boespflug\">Fran\u00e7ois Boespflug<\/a><sup id=\"cite_ref-18\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_note-18\">14<\/a><\/sup>\u00a0observe qu&rsquo;il faut accorder une place \u00e0 l&rsquo;<a title=\"\u00c9timasie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89timasie\">h\u00e9timasie<\/a>, qui est une \u00e9cole de repr\u00e9sentation dans laquelle la figure du Christ est remplac\u00e9e par l&rsquo;un de ses insignes tr\u00f4nant \u00e0 sa place (agneau,\u00a0<a title=\"Chrisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chrisme\">chrisme<\/a>, livre, croix,\u00a0<a class=\"mw-redirect mw-disambig\" title=\"Sudarium\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sudarium\">sudarium<\/a>), comme dans le cas d&rsquo;une\u00a0<a title=\"Mosa\u00efque\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mosa%C3%AFque\">mosa\u00efque<\/a>\u00a0de\u00a0<a title=\"Ravenne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ravenne\">Ravenne<\/a>, afin de symboliser sa souverainet\u00e9 et sa transcendance.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les traditionnelles repr\u00e9sentations de la\u00a0<i><a title=\"Vierge \u00e0 l'Enfant\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vierge_%C3%A0_l%27Enfant\">Vierge \u00e0 l&rsquo;Enfant<\/a><\/i>\u00a0puisent quant \u00e0 elles leurs origines dans les repr\u00e9sentations de la d\u00e9esse d&rsquo;origine \u00e9gyptienne\u00a0<a title=\"Isis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Isis\">Isis<\/a>\u00a0allaitant\u00a0<a title=\"Horus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Horus\">Horus<\/a><sup id=\"cite_ref-19\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_note-19\">15<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Art_catholique\">Art catholique<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;<a title=\"\u00c9glise catholique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89glise_catholique\">\u00c9glise catholique<\/a>\u00a0autorisant les\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Repr\u00e9sentation de J\u00e9sus-Christ dans l'art chr\u00e9tien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Repr%C3%A9sentation_de_J%C3%A9sus-Christ_dans_l%27art_chr%C3%A9tien\">repr\u00e9sentations du Christ<\/a>, celui-ci est l&rsquo;objet d&rsquo;un tr\u00e8s grand nombre de portraits et de tableaux mettant en sc\u00e8ne des \u00e9pisodes de sa vie, sous la forme de peintures, de sculptures, de gravures, de mosa\u00efques, de vitraux&#8230; Dans l&rsquo;art occidental, J\u00e9sus est certainement le personnage le plus souvent repr\u00e9sent\u00e9, en particulier sous l&rsquo;aspect du\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Christ en croix\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Christ_en_croix\">Christ en croix<\/a>, au moment de sa\u00a0<a title=\"Passion du Christ\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Passion_du_Christ\">Passion<\/a><sup id=\"cite_ref-20\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_note-20\">16<\/a><\/sup>.<\/p>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Fra_Angelico_073.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/5f\/Fra_Angelico_073.jpg\/220px-Fra_Angelico_073.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/5f\/Fra_Angelico_073.jpg\/330px-Fra_Angelico_073.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/5f\/Fra_Angelico_073.jpg\/440px-Fra_Angelico_073.jpg 2x\" width=\"220\" height=\"184\" data-file-width=\"3176\" data-file-height=\"2654\" \/><\/a><figcaption><a title=\"Fra Angelico\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fra_Angelico\">Fra Angelico<\/a>, v. 1440 &#8211;\u00a0<i><a class=\"mw-redirect\" title=\"Descente de Croix (Fra Angelico)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Descente_de_Croix_(Fra_Angelico)\">Descente de Croix.<\/a><\/i><\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Malgr\u00e9 la diversit\u00e9 des artistes et des \u00e9poques, elles poss\u00e8dent quelques traits communs. Elles ob\u00e9issent \u00e0 des\u00a0<a title=\"Canon esth\u00e9tique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Canon_esth%C3%A9tique\">canons<\/a>\u00a0artistiques pr\u00e9cis<sup id=\"cite_ref-21\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_note-21\">17<\/a><\/sup>, fond\u00e9s sur la tradition et les plus anciennes repr\u00e9sentations connues\u00a0: J\u00e9sus est pr\u00e9sent\u00e9 comme un homme de race blanche, de taille moyenne, plut\u00f4t mince, au teint mat et aux cheveux bruns, longs\u00a0; il sera plus tardivement repr\u00e9sent\u00e9 avec une barbe<sup id=\"cite_ref-22\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_note-22\">18<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Sa t\u00eate est souvent entour\u00e9e d&rsquo;un disque lumineux ou dor\u00e9, l&rsquo;<a title=\"Aur\u00e9ole (religion)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aur%C3%A9ole_(religion)\">aur\u00e9ole<\/a>, attribut courant de la saintet\u00e9. L&rsquo;expression des yeux est l&rsquo;objet d&rsquo;un soin particulier. De m\u00eame, la position de ses mains a souvent une signification religieuse. L&rsquo;\u00c9glise catholique ayant souhait\u00e9 que la vie de J\u00e9sus puisse \u00eatre comprise par tous, il n&rsquo;est pas rare de trouver en Afrique des figurations du Christ en homme\u00a0<a title=\"Noir (humain)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Noir_(humain)\">noir<\/a>, ou en Am\u00e9rique du Sud des repr\u00e9sentations de sa vie avec des v\u00eatements locaux. Ce ph\u00e9nom\u00e8ne est ancien, puisque les artistes du\u00a0<a title=\"Moyen \u00c2ge\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Moyen_%C3%82ge\">Moyen \u00c2ge<\/a>\u00a0et de la\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Renaissance artistique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Renaissance_artistique\">Renaissance<\/a>\u00a0repr\u00e9sentaient J\u00e9sus entour\u00e9 de personnages habill\u00e9s selon la mode de leur si\u00e8cle .<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Depuis le pape\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Gr\u00e9goire le Grand\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gr%C3%A9goire_le_Grand\">Gr\u00e9goire le Grand<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"J\u00e9r\u00f4me de Stridon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9r%C3%B4me_de_Stridon\">J\u00e9r\u00f4me de Stridon<\/a>\u00a0confirm\u00e9s par le synode d&rsquo;Arras de\u00a0<a title=\"1025\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1025\">1025<\/a>, les repr\u00e9sentations visuelles au Moyen \u00c2ge avaient une fonction \u00e9ducative\u00a0: en mettant en sc\u00e8ne la vie de J\u00e9sus-Christ, on diffusait la culture chr\u00e9tienne \u00e0 des personnes ne sachant g\u00e9n\u00e9ralement pas lire, et n&rsquo;ayant de toute fa\u00e7on pas acc\u00e8s aux livres, y compris aux livres saints tels que la Bible<sup id=\"cite_ref-23\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_note-23\">19<\/a><\/sup>. Telle est l&rsquo;origine de la\u00a0<a title=\"Cr\u00e8che de No\u00ebl\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cr%C3%A8che_de_No%C3%ABl\">cr\u00e8che de No\u00ebl<\/a>\u00a0et de certaines sc\u00e8nes sculpt\u00e9es sur les\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Calvaire (sculpture)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Calvaire_(sculpture)\">calvaires<\/a>\u00a0<a title=\"Art celte\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Art_celte\">celtes<\/a>, qui sont autant de r\u00e9sum\u00e9s de la vie de J\u00e9sus. De m\u00eame, chaque \u00e9glise catholique est pourvue d&rsquo;un\u00a0<a title=\"Chemin de croix\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chemin_de_croix\">Chemin de croix<\/a>\u00a0(en latin\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">Via crucis<\/span><\/i>) qui figure en 14 \u00e9tapes, appel\u00e9es \u00ab\u00a0stations\u00a0\u00bb, les diff\u00e9rents moments de la Passion. R\u00e9parties sur les pourtours de la nef, ces \u00e9tapes sont marqu\u00e9es par des tableaux ou des sculptures, ou encore, plus simplement, par des croix accompagn\u00e9es du num\u00e9ro de la station. Jusqu&rsquo;\u00e0 une date r\u00e9cente, dans les maisons catholiques, un\u00a0<a title=\"Crucifix\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Crucifix\">crucifix<\/a>\u00a0\u00e9tait accroch\u00e9 sur un mur dans les pi\u00e8ces principales et les chambres.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Art_orthodoxe\">Art orthodoxe<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Articles d\u00e9taill\u00e9s\u00a0:\u00a0<a title=\"Andre\u00ef Roublev\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andre%C3%AF_Roublev\">Andre\u00ef Roublev<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Th\u00e9ophane le Grec\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Th%C3%A9ophane_le_Grec\">Th\u00e9ophane le Grec<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Transfiguration_by_Feofan_Grek_from_Spaso-Preobrazhensky_Cathedral_in_Pereslavl-Zalessky_(15th_c,_Tretyakov_gallery).jpeg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/da\/Transfiguration_by_Feofan_Grek_from_Spaso-Preobrazhensky_Cathedral_in_Pereslavl-Zalessky_%2815th_c%2C_Tretyakov_gallery%29.jpeg\/220px-Transfiguration_by_Feofan_Grek_from_Spaso-Preobrazhensky_Cathedral_in_Pereslavl-Zalessky_%2815th_c%2C_Tretyakov_gallery%29.jpeg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/da\/Transfiguration_by_Feofan_Grek_from_Spaso-Preobrazhensky_Cathedral_in_Pereslavl-Zalessky_%2815th_c%2C_Tretyakov_gallery%29.jpeg\/330px-Transfiguration_by_Feofan_Grek_from_Spaso-Preobrazhensky_Cathedral_in_Pereslavl-Zalessky_%2815th_c%2C_Tretyakov_gallery%29.jpeg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/da\/Transfiguration_by_Feofan_Grek_from_Spaso-Preobrazhensky_Cathedral_in_Pereslavl-Zalessky_%2815th_c%2C_Tretyakov_gallery%29.jpeg\/440px-Transfiguration_by_Feofan_Grek_from_Spaso-Preobrazhensky_Cathedral_in_Pereslavl-Zalessky_%2815th_c%2C_Tretyakov_gallery%29.jpeg 2x\" width=\"220\" height=\"305\" data-file-width=\"1400\" data-file-height=\"1944\" \/><\/a><figcaption><i><a title=\"Transfiguration (1403, galerie Tretiakov)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Transfiguration_(1403,_galerie_Tretiakov)\">Transfiguration<\/a><\/i>, attr. \u00e0\u00a0<a title=\"Th\u00e9ophane le Grec\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Th%C3%A9ophane_le_Grec\">Th\u00e9ophane le Grec<\/a>\u00a0(1403),\u00a0<a title=\"Galerie Tretiakov\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Galerie_Tretiakov\">galerie Tretiakov<\/a>,\u00a0<a title=\"Moscou\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Moscou\">Moscou<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les orthodoxes acceptent la repr\u00e9sentation du Christ en deux dimensions. La repr\u00e9sentation la plus courante est celle des\u00a0<a title=\"Ic\u00f4ne (religion)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ic%C3%B4ne_(religion)\">ic\u00f4nes<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Au\u00a0<a title=\"VIIIe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/VIIIe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"8\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">VIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>, sous la pouss\u00e9e des\u00a0<a title=\"Arabes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Arabes\">Arabes<\/a>\u00a0\u00e0 l&rsquo;est et des\u00a0<a title=\"Bulgares\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bulgares\">Bulgares<\/a>\u00a0\u00e0 l&rsquo;ouest, des mesures seront prises dans l&rsquo;<a class=\"mw-redirect\" title=\"Empire romain d'Orient\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Empire_romain_d%27Orient\">Empire romain d&rsquo;Orient<\/a>\u00a0contre les images et les statues qui peuplent les \u00e9glises dans le but d&rsquo;unifier l&#8217;empire derri\u00e8re le seul\u00a0<a title=\"Chrisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chrisme\">chrisme<\/a>, d\u00e9clenchant la\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"P\u00e9riode iconoclaste de l'histoire byzantine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9riode_iconoclaste_de_l%27histoire_byzantine\">crise iconoclaste<\/a>\u00a0qui durera plus d&rsquo;un si\u00e8cle<sup id=\"cite_ref-24\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_note-24\">20<\/a><\/sup>. Apr\u00e8s la fin des guerres\u00a0<a title=\"Iconoclasme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Iconoclasme\">iconoclastes<\/a>, le christianisme oriental donne lieu au d\u00e9veloppement d&rsquo;un art sp\u00e9cifique, l&rsquo;ic\u00f4ne, bas\u00e9e sur une grammaire picturale tr\u00e8s organis\u00e9e. Ces images sont sacr\u00e9es, l&rsquo;esprit du ou des personnages repr\u00e9sent\u00e9s est cens\u00e9 \u00ab\u00a0habiter\u00a0\u00bb la repr\u00e9sentation. L&rsquo;iconographe \u2014\u00a0le peintre d&rsquo;ic\u00f4ne\u00a0\u2014 se pr\u00e9pare \u00e0 la fois par un apprentissage\u00a0<a title=\"Th\u00e9ologie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Th%C3%A9ologie\">th\u00e9ologique<\/a>\u00a0et par une\u00a0<a title=\"Asc\u00e8se\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Asc%C3%A8se\">asc\u00e8se<\/a>, le plus souvent le je\u00fbne et la pri\u00e8re.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les ic\u00f4nes sont anonymes jusqu&rsquo;au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Art_protestant\">Art protestant<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Peinture_et_dessin\">Peinture et dessin<\/h4>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Au\u00a0<a title=\"XVIe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/XVIe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"16\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVI<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>,\u00a0<a title=\"Lucas Cranach l'Ancien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lucas_Cranach_l%27Ancien\">Lucas Cranach l&rsquo;Ancien<\/a>, acquis \u00e0 la\u00a0<a title=\"R\u00e9forme protestante\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9forme_protestante\">R\u00e9forme<\/a>, est l&rsquo;un des cr\u00e9ateurs de l\u2019iconographie protestante, auteur de nombreuses sc\u00e8nes bibliques comme sa\u00a0<a title=\"La Vierge et l'Enfant J\u00e9sus sous le pommier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Vierge_et_l%27Enfant_J%C3%A9sus_sous_le_pommier\">Vierge et l&rsquo;Enfant J\u00e9sus sous le pommier<\/a>\u00a0ou ses crucifixions qui lui assurent la c\u00e9l\u00e9brit\u00e9 dans toute l\u2019Europe. Ses fils Hans et Lucas, l&rsquo;aident \u00e0 d\u00e9velopper une production tr\u00e8s importante.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Au\u00a0<a title=\"XVIIe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/XVIIe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"17\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>, l&rsquo;artiste\u00a0<a title=\"Pays-Bas\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pays-Bas\">n\u00e9erlandais<\/a>\u00a0<a title=\"Rembrandt\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rembrandt\">Rembrandt<\/a>\u00a0puise une grande partie de son inspiration dans sa lecture quotidienne de la\u00a0<a title=\"Bible\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bible\">Bible<\/a><sup id=\"cite_ref-25\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_note-25\">21<\/a><\/sup>. On a de lui de nombreuses sc\u00e8nes de la vie du Christ, comme le\u00a0<a title=\"Le Christ dans la temp\u00eate sur la mer de Galil\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Le_Christ_dans_la_temp%C3%AAte_sur_la_mer_de_Galil%C3%A9e\">Christ dans la temp\u00eate sur la mer de Galil\u00e9e<\/a>, plusieurs\u00a0<a title=\"Descente de croix\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Descente_de_croix\">descentes de croix<\/a>\u00a0(<a title=\"Descente de croix (Rembrandt, 1633)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Descente_de_croix_(Rembrandt,_1633)\">1633<\/a>,\u00a0<a title=\"Descente de croix (Rembrandt, 1634)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Descente_de_croix_(Rembrandt,_1634)\">1634<\/a>,\u00a0<a title=\"Descente de croix (Rembrandt, 1650-52)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Descente_de_croix_(Rembrandt,_1650-52)\">1650-1652<\/a>), ou les\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Les P\u00e8lerins d'Emma\u00fcs (Rembrandt)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Les_P%C3%A8lerins_d%27Emma%C3%BCs_(Rembrandt)\">P\u00e8lerins d&rsquo;Emma\u00fcs<\/a>, ou simplement des portraits comme la\u00a0<a title=\"T\u00eate du Christ (Rembrandt)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%AAte_du_Christ_(Rembrandt)\">T\u00eate du Christ<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Au\u00a0<a title=\"XXe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/XXe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"20\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XX<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>, les dessins d&rsquo;<a title=\"Annie Vallotton\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Annie_Vallotton\">Annie Vallotton<\/a>\u00a0retenus pour illustrer de la\u00a0<i><a title=\"Good News Bible\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Good_News_Bible\">Good News Bible<\/a><\/i>\u00a0(Bible en anglais courant, suivie par la Bible en fran\u00e7ais courant et d&rsquo;autres versions) en font l&rsquo;artiste la plus diffus\u00e9e de tous les temps, gr\u00e2ce aux plus de 225 millions de ventes mondiales de la\u00a0<a title=\"Bible\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bible\">Bible<\/a>\u00a0qu&rsquo;elle a illustr\u00e9e<sup id=\"cite_ref-AMB_26-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_note-AMB-26\">22<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Musique\">Musique<\/h4>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">En Allemagne\u00a0: au\u00a0<a title=\"XVIIe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/XVIIe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"17\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>, les \u0153uvres d&rsquo;<a title=\"Heinrich Sch\u00fctz\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Heinrich_Sch%C3%BCtz\">Heinrich Sch\u00fctz<\/a>, dont la R\u00e9surrection, trois Passions, et les Sept paroles du Christ (en croix).<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Au\u00a0<a title=\"XVIIIe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/XVIIIe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"18\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>\u00a0: les \u0153uvres de\u00a0<a title=\"Jean-S\u00e9bastien Bach\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-S%C3%A9bastien_Bach\">Jean-S\u00e9bastien Bach<\/a>\u00a0dont les deux cantates\u00a0<a title=\"Jesu, meine Freude (BWV 227)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jesu,_meine_Freude_(BWV_227)\">Jesu meine Freude<\/a>\u00a0(BMW 227 et BMW 610), la\u00a0<a title=\"Passion selon saint Matthieu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Passion_selon_saint_Matthieu\">Passion selon saint Matthieu<\/a>, et la\u00a0<a title=\"Passion selon saint Jean\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Passion_selon_saint_Jean\">Passion selon saint Jean<\/a>, ainsi que et les\u00a0<a title=\"Oratorio de No\u00ebl (Bach)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Oratorio_de_No%C3%ABl_(Bach)\">oratorio de No\u00ebl<\/a>, de\u00a0<a title=\"Oratorio de P\u00e2ques\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Oratorio_de_P%C3%A2ques\">P\u00e2ques<\/a>\u00a0et de l&rsquo;<a title=\"Oratorio de l'Ascension\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Oratorio_de_l%27Ascension\">Ascension<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En Angleterre, toujours au\u00a0<a title=\"XVIIIe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/XVIIIe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"18\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>\u00a0: l&rsquo;oratorio\u00a0<i><a title=\"Messiah\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Messiah\">le Messie<\/a><\/i>\u00a0du compositeur allemand, puis britannique\u00a0<a title=\"Georg Friedrich Haendel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Georg_Friedrich_Haendel\">Georg Friedrich Haendel<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le\u00a0<a title=\"Gospel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gospel\">gospel<\/a>\u00a0et le\u00a0<a title=\"Negro spiritual\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Negro_spiritual\">negro spiritual<\/a>\u00a0sont des musiques tr\u00e8s largement d\u00e9di\u00e9es \u00e0 J\u00e9sus, d\u00e9velopp\u00e9es largement dans les \u00e9glises protestantes \u00e0 partir du\u00a0<a title=\"XIXe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/XIXe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"19\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIX<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>. Un chanteur comme\u00a0<a title=\"Ira Sankey\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ira_Sankey\">Ira Sankey<\/a>\u00a0(1840\u20131908) est un \u00e9l\u00e9ment essentiel des campagnes d&rsquo;\u00e9vang\u00e9lisation de\u00a0<a title=\"Dwight L. Moody\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dwight_L._Moody\">Dwight Moody<\/a>, un compositeur et un promoteur important du gospel<sup id=\"cite_ref-27\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_note-27\">23<\/a><\/sup>. Le d\u00e9but du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"20\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XX<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle voit surgir un v\u00e9ritable d\u00e9veloppement pour la musique gospel particuli\u00e8rement dans les \u00e9glises\u00a0<a title=\"Baptisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Baptisme\">baptistes<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Pentec\u00f4tisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pentec%C3%B4tisme\">pentec\u00f4tistes<\/a>\u00a0afro-am\u00e9ricaines<sup id=\"cite_ref-28\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_note-28\">24<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Au_cin\u00e9ma\"><span id=\"Au_cin.C3.A9ma\"><\/span>Au cin\u00e9ma<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"Liste de films o\u00f9 appara\u00eet le personnage de J\u00e9sus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Liste_de_films_o%C3%B9_appara%C3%AEt_le_personnage_de_J%C3%A9sus\">Liste de films o\u00f9 appara\u00eet le personnage de J\u00e9sus<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Notes_et_r\u00e9f\u00e9rences\"><span id=\"Notes_et_r.C3.A9f.C3.A9rences\"><\/span>Notes et r\u00e9f\u00e9rences<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Notes\">Notes<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"references-small decimal\" style=\"text-align: justify;\">\n<ol class=\"references\">\n<li id=\"cite_note-6\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_ref-6\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"Premi\u00e8re \u00e9p\u00eetre aux Corinthiens\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Premi%C3%A8re_%C3%A9p%C3%AEtre_aux_Corinthiens\">Premi\u00e8re \u00e9p\u00eetre aux Corinthiens<\/a>, 15:14.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"R\u00e9f\u00e9rences\"><span id=\"R.C3.A9f.C3.A9rences\"><\/span>R\u00e9f\u00e9rences<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"mw-references-wrap\" style=\"text-align: justify;\">\n<ol class=\"references\">\n<li id=\"cite_note-13\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_ref-13\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=DEUT%204%3A16-18\" rel=\"nofollow\">Dt\u00a04.\u00a016-18<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DDEUT%25204%253A16-18\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=DEUT%2027%3A15\" rel=\"nofollow\">Dt\u00a027.\u00a015<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DDEUT%252027%253A15\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=EXOD%2020%3A4\" rel=\"nofollow\">Ex\u00a020.\u00a04<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DEXOD%252020%253A4\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n<div class=\"mw-references-wrap\" style=\"text-align: justify;\">\n<ol class=\"references\">\n<li id=\"cite_note-14\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_ref-14\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">\u1f38\u03b7\u03c3\u03bf\u1fe6\u03c2 \u03a7\u03c1\u03b9\u03c3\u03c4\u1f78\u03c2 \u0398\u03b5\u03bf\u1fe6 \u03a5\u1f31\u1f78\u03c2 \u03a3\u03c9\u03c4\u03ae\u03c1,\u00a0<i>Iesous Christos Theou Uios S\u00f4ter<\/i>, J\u00e9sus Christ Fils de Dieu, Sauveur.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-17\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_ref-17\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">\u00c0 l&rsquo;exception de certaines qui se trouvaient dans les zones g\u00e9ographiques d\u00e9j\u00e0 domin\u00e9es par l&rsquo;Islam.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n<div class=\"reference-cadre\" style=\"text-align: justify;\" tabindex=\"0\">\n<div class=\"references-small decimal\">\n<ol class=\"references\">\n<li id=\"cite_note-1\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_ref-1\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Aujourd&rsquo;hui, la tr\u00e8s grande majorit\u00e9 des chercheurs donnent 30 ou 33, selon la longueur qu&rsquo;ils estiment du minist\u00e8re de J\u00e9sus, mais selon la tradition, il est mort \u00e0 trente-trois ans\u00a0: selon ses dates suppos\u00e9es de naissance, cela donne entre 26 et 28\u00a0; cf.\u00a0<span id=\"Porter2000\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Stanley_E._Porter2000\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Stanley E.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Porter<\/span>,\u00a0<cite lang=\"en\">\u00ab\u00a0Chronology of the New Testament\u00a0\u00bb<\/cite>, dans David Noel Freedman et Allen C. Myers (dirs.),\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Eerdmans Dictionary of the Bible<\/cite>, Amsterdam University Press,\u00a0<time>2000<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9789053565032\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9789053565032\"><span class=\"nowrap\">9789053565032<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0250<\/span><\/span>. Quelques-uns donnent 29 et une petite minorit\u00e9 va jusqu&rsquo;\u00e0 36\u00a0; voir la synth\u00e8se de\u00a0<span id=\"Brown2005\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Raymond_E._Brown2005\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Raymond Edward Brown\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Raymond_Edward_Brown\">Raymond E.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Brown<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">La Mort du Messie<\/cite>,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"\u00c9ditions Bayard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_Bayard\">Bayard<\/a>,\u00a0<time>2005<\/time>, 1695\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-227-35025-0\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-227-35025-0\"><span class=\"nowrap\">978-2-227-35025-0<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a01552<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-2\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_ref-2\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"Jean-Marie Pierret\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Marie_Pierret\">Jean-Marie Pierret<\/a>,\u00a0<i>Phon\u00e9tique historique du fran\u00e7ais et notions de phon\u00e9tique g\u00e9n\u00e9rale<\/i>, Peeters, Louvain-la-Neuve, 1994,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0103.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-3\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_ref-3\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Meier2005\" class=\"ouvrage\"><span id=\"John_P_Meier2005\" class=\"ouvrage\">John P Meier,\u00a0<cite class=\"italique\">Un certain Juif J\u00e9sus. Les donn\u00e9es de l&rsquo;histoire. traduit de l&rsquo;original anglais Jesus, A Marginal Jew Rethinking the Historical Jesus.<\/cite>, Paris, Cerf,\u00a0<time>2005<\/time>, p 32<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-4\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_ref-4\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"Pierre Geoltrain\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Geoltrain\">Pierre Geoltrain<\/a>, \u00ab\u00a0Les origines du christianisme\u00a0: comment en \u00e9crire l&rsquo;histoire\u00a0\u00bb, in\u00a0<i>Aux origines du christianisme<\/i>, \u00e9d. Gallimard\/Le Monde de la Bible, 2000,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0XVII, et\u00a0<a title=\"Michel Quesnel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michel_Quesnel\">Michel Quesnel<\/a>, \u00ab\u00a0J\u00e9sus et le T\u00e9moignage des \u00e9vangiles\u00a0\u00bb, in\u00a0<i>Aux origines du christianisme<\/i>, \u00e9d. Gallimard\/Le Monde de la Bible, 2000,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0205,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.portstnicolas.net\/Jesus-et-le-temoignage-des.html\" rel=\"nofollow\">article en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.portstnicolas.net%2FJesus-et-le-temoignage-des.html\">archive<\/a>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-5\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_ref-5\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"Pierre Geoltrain\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Geoltrain\">Pierre Geoltrain<\/a>, \u00ab\u00a0Les origines du christianisme\u00a0: comment en \u00e9crire l&rsquo;histoire\u00a0\u00bb, in\u00a0<i>Aux origines du christianisme<\/i>, \u00e9d. Gallimard\/Le Monde de la Bible, 2000, p. XVII.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-7\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_ref-7\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"1975\" class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\">Nouveau Testament. TOB. Introduction \u00e0 l&rsquo;Epitre aux Romains.<\/cite>, Paris, Cerf et Les Bergers et les Mages,\u00a0<time>1975<\/time>, p. 446<\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-8\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_ref-8\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Lyon1972.\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Antoine_Lyon1972.\" class=\"ouvrage\">Antoine Lyon,\u00a0<cite class=\"italique\">Lire saint Jean<\/cite>, Paris, Cerf, 1972., p. 25<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-9\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_ref-9\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Waldenfels1990.\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Hans_Waldenfels1990.\" class=\"ouvrage\">Hans Waldenfels,\u00a0<cite class=\"italique\">Manuel de Th\u00e9ologie fondamentale. Chapitre\u00a0: J\u00e9sus Christ le m\u00e9diateur. Traduit de l&rsquo;allemand.<\/cite>, Paris, Cerf, 1990., P; 290.<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-10\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_ref-10\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"Jean Zumstein\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Zumstein\">Jean Zumstein<\/a>, \u00ab\u00a0J\u00e9sus terrestre dans l&rsquo;\u00c9vangile de Jean\u00a0\u00bb, in\u00a0<a title=\"Daniel Marguerat\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Daniel_Marguerat\">Daniel Marguerat<\/a>\u00a0<i>et alii<\/i>,\u00a0<i>J\u00e9sus de Nazareth\u00a0: nouvelles approches d&rsquo;une \u00e9nigme<\/i>, \u00e9d. Labor et Fides, 1998,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0459 et suiv.,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.be\/books?id=vlkpTHaOaJYC&amp;pg=PA461\" rel=\"nofollow\">extraits en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.be%2Fbooks%3Fid%3DvlkpTHaOaJYC%26pg%3DPA461\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-11\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_ref-11\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Jean Zumstein, \u00ab\u00a0J\u00e9sus terrestre dans l&rsquo;\u00c9vangile de Jean\u00a0\u00bb,\u00a0<i>op. cit.<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0461,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.be\/books?id=vlkpTHaOaJYC&amp;pg=PA461\" rel=\"nofollow\">extraits en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.be%2Fbooks%3Fid%3DvlkpTHaOaJYC%26pg%3DPA461\">archive<\/a>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Fran\u00e7ois_Boespflug-12\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_ref-Fran%C3%A7ois_Boespflug_12-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_ref-Fran%C3%A7ois_Boespflug_12-1\">b<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_ref-Fran%C3%A7ois_Boespflug_12-2\">c<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_ref-Fran%C3%A7ois_Boespflug_12-3\">d<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_ref-Fran%C3%A7ois_Boespflug_12-4\">e<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_ref-Fran%C3%A7ois_Boespflug_12-5\">f<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Fran\u00e7ois Boespflug,\u00a0<i>Premiers visages de J\u00e9sus<\/i>, in\u00a0<i>J\u00e9sus<\/i>,\u00a0<i>Le Point<\/i>\u00a0hors-s\u00e9rie\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a01, d\u00e9cembre 2008,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a092\u201396.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-15\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_ref-15\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"Robert Turcan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Robert_Turcan\">Robert Turcan<\/a>,\u00a0<i>L&rsquo;art et la conversion de Rome<\/i>, in\u00a0<i>Aux origines du christianisme<\/i>, \u00e9d. Gallimard\/Le Monde de la Bible, 2000,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0549 \u00e0 560.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-16\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_ref-16\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"Hermas\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hermas\">Hermas<\/a>\u00a0d\u00e9crit par exemple J\u00e9sus au\u00a0<a title=\"IIe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/IIe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"2\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">II<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>\u00a0comme \u00ab\u00a0un homme \u00e0 l&rsquo;air majestueux, en costume de p\u00e2tre, couvert d&rsquo;une peau de ch\u00e8vre blanche, une besace sur l&rsquo;\u00e9paule et une\u00a0<a title=\"Houlette (agriculture)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Houlette_(agriculture)\">houlette<\/a>\u00a0\u00e0 la main\u00a0\u00bb. Cit\u00e9 par\u00a0<a title=\"Robert Turcan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Robert_Turcan\">Robert Turcan<\/a>,\u00a0<i>L&rsquo;art et la conversion de Rome<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0551.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-18\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_ref-18\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Boespflug2011\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Fran\u00e7ois_Boespflug2011\" class=\"ouvrage\">Fran\u00e7ois Boespflug,\u00a0<cite class=\"italique\">Dieu et ses images. Une histoire de l&rsquo;\u00c9ternel dans l&rsquo;art<\/cite>, Montrouge,\u00a0<a title=\"Groupe Bayard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Groupe_Bayard\">Bayard<\/a>,\u00a0<time>2011<\/time>, p. 91<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-19\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_ref-19\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"Robert Turcan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Robert_Turcan\">Robert Turcan<\/a>,\u00a0<i>L&rsquo;art et la conversion de Rome<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0551.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-20\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_ref-20\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">En l&rsquo;absence de tout document contemporain de J\u00e9sus, quelques images\u00a0<a title=\"Image acheiropo\u00ef\u00e8te\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Image_acheiropo%C3%AF%C3%A8te\">acheiropo\u00ef\u00e8tes<\/a>\u00a0(\u00ab\u00a0non faites de main d&rsquo;homme\u00a0\u00bb) repr\u00e9senteraient le \u00ab\u00a0v\u00e9ritable\u00a0\u00bb visage de J\u00e9sus.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-21\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_ref-21\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">En particulier \u00e0 un code de couleur pr\u00e9cis, \u00e9tudi\u00e9 par\u00a0<a title=\"Michel Pastoureau\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michel_Pastoureau\">Michel Pastoureau<\/a>,\u00a0<i>Le Bleu, histoire d&rsquo;une couleur<\/i>\u00a0CNRS \u00c9ditions, coll. \u00ab\u00a0CNRS Dictionnaires\u00a0\u00bb, 1998<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-22\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_ref-22\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Chez les Romains, la\u00a0<a title=\"Barbe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Barbe\">barbe<\/a>\u00a0\u00e9tait discr\u00e9dit\u00e9e au premier si\u00e8cle de l&#8217;empire puis r\u00e9appara\u00eet progressivement comme canon esth\u00e9tique \u00e0 partir d&rsquo;Hadrien, d&rsquo;abord pour les hommes de plus de quarante ans, associ\u00e9e \u00e0 la vieillesse et \u00e0 l&rsquo;exp\u00e9rience. \u00c0 partir de Constantin, elle souffre \u00e0 nouveau d&rsquo;un certain discr\u00e9dit\u00a0; cf. H. Leclerq, articles\u00a0<i>Barbe<\/i>\u00a0in\u00a0<i>Dictionnaire d&rsquo;arch\u00e9ologie chr\u00e9tienne et de liturgie<\/i>, \u00e9d. F. Cabrol, 1910, cit\u00e9 par\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.sacra-moneta.com\/Numismatique-romaine\/Cheveux-et-barbes-des-Empereurs-romains.html\" rel=\"nofollow\">le site sacra-moneta.com<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.sacra-moneta.com%2FNumismatique-romaine%2FCheveux-et-barbes-des-Empereurs-romains.html\">archive<\/a>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-23\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_ref-23\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.fr\/books?id=voMgqveQjBMC&amp;printsec=copyright&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=illettr%C3%A9s&amp;f=false\" rel=\"nofollow\">Les images permettent aux illettr\u00e9s de mieux comprendre la Bible<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fid%3DvoMgqveQjBMC%26printsec%3Dcopyright%26redir_esc%3Dy%23v%3Donepage%26q%3Dillettr%25C3%25A9s%26f%3Dfalse\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0in\u00a0<i>La Toscane de L\u00e9onard de Vinci<\/i>\u00a0de Marc-Andre Fournier p. 64<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-24\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_ref-24\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"Louis Br\u00e9hier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_Br%C3%A9hier\">Louis Br\u00e9hier<\/a>,\u00a0<i>Vie et mort de Byzance<\/i>, \u00e9d. Albin Michel, 1946, r\u00e9\u00e9d. 1970.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-25\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_ref-25\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Loncke\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jos\u00e9_Loncke\" class=\"ouvrage\">Jos\u00e9\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Loncke<\/span>, \u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.croirepublications.com\/blog\/un-jour-dans-l-histoire\/15-juillet-1606-rembrandt-et-la-bible\" rel=\"nofollow\"><cite>15 juillet 1606. Rembrandt et la Bible<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.croirepublications.com%2Fblog%2Fun-jour-dans-l-histoire%2F15-juillet-1606-rembrandt-et-la-bible\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">croirepublications.com<\/span>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2021-03-10\" data-sort-value=\"2021-03-10\">10 mars 2021<\/time>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-AMB-26\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_ref-AMB_26-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/news.americanbible.org\/blog\/entry\/corporate-blog\/annie-vallotton-legacy-of-the-good-news-bible\" rel=\"nofollow\"><cite>Remembering Annie Vallotton \u2013 Blog \u2013 News \u2013 American Bible Society<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fnews.americanbible.org%2Fblog%2Fentry%2Fcorporate-blog%2Fannie-vallotton-legacy-of-the-good-news-bible\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">news.americanbible.org<\/span>\u00a0<small>(consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2019-12-12\" data-sort-value=\"2019-12-12\">12 d\u00e9cembre 2019<\/time>)<\/small><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-27\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_ref-27\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">N\u00e9crologie parue dans\u00a0<i>The Emporia Daily Gazette<\/i>, le 20 ao\u00fbt 1908\u00a0<a class=\"external autonumber\" href=\"http:\/\/www.wholesomewords.org\/biography\/biosankey9.html\" rel=\"nofollow\">[1]<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.wholesomewords.org%2Fbiography%2Fbiosankey9.html\">archive<\/a>]<\/small>, acc\u00e8s le 29\/3\/2021<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-28\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ#cite_ref-28\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Lol Henderson, Lee Stacey,\u00a0<i>Encyclopedia of Music in the 20th Century<\/i>, Routledge, USA, 2014, p. 256<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Bibliographie\">Bibliographie<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"Bibliographie sur la christologie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bibliographie_sur_la_christologie\">Bibliographie sur la christologie<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Ouvrages_th\u00e9ologiques\"><span id=\"Ouvrages_th.C3.A9ologiques\"><\/span>Ouvrages th\u00e9ologiques<\/h3>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><a title=\"Rudolf Bultmann\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rudolf_Bultmann\">Rudolf Bultmann<\/a>,\u00a0<i>J\u00e9sus. Mythologie et d\u00e9mythologisation<\/i>\u00a0(1926 et 1958), Seuil, 1968.<\/li>\n<li><a title=\"Romano Guardini\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Romano_Guardini\">Romano Guardini<\/a>\u00a0Le Seigneur (traduction), 2 vol. Alsatia, Paris, 1945.<\/li>\n<li><a title=\"Beno\u00eet XVI\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Beno%C3%AEt_XVI\">Joseph Ratzinger<\/a>\u00a0(Beno\u00eet XVI),\u00a0<i>J\u00e9sus de Nazareth\u00a0: De Nazareth \u00e0 J\u00e9rusalem<\/i>, \u00e9d. du Rocher, 2011\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-268-07079-7\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-268-07079-7\"><span class=\"nowrap\">978-2-268-07079-7<\/span><\/a>)<\/small><\/li>\n<li><a class=\"new\" title=\"Guy Tilliette (page inexistante)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Guy_Tilliette&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Guy Tilliette<\/a>,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"P.s.s.\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P.s.s.\">p.s.s.<\/a>,\u00a0<i>J\u00e9sus en ses myst\u00e8res<\/i>, Descl\u00e9e.<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Ouvrages_historiques\">Ouvrages historiques<\/h3>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><a title=\"Marie-Fran\u00e7oise Baslez\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marie-Fran%C3%A7oise_Baslez\">Marie-Fran\u00e7oise Baslez<\/a>,\u00a0<i>J\u00e9sus\u00a0: Dictionnaire historique des \u00e9vangiles<\/i>, Omnibus, 2017\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-258-13631-1\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-258-13631-1\"><span class=\"nowrap\">978-2-258-13631-1<\/span><\/a>)<\/small><\/li>\n<li><a title=\"Andreas Dettwiler\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andreas_Dettwiler\">Andreas Dettwiler<\/a>\u00a0(\u00e9d.),\u00a0<a title=\"Daniel Marguerat\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Daniel_Marguerat\">Daniel Marguerat<\/a>,\u00a0<a title=\"Gerd Theissen\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gerd_Theissen\">Gerd Theissen<\/a>,\u00a0<a title=\"Jean Zumstein\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Zumstein\">Jean Zumstein<\/a>\u00a0<i>et al.<\/i>,\u00a0<i>J\u00e9sus de Nazareth\u00a0: \u00c9tudes contemporaines<\/i>, Labor et Fides, 2017\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-8309-1642-3\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-8309-1642-3\"><span class=\"nowrap\">978-2-8309-1642-3<\/span><\/a>)<\/small><\/li>\n<li><a title=\"Bart D. Ehrman\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bart_D._Ehrman\">Bart D. Ehrman<\/a>,\u00a0<i>La Construction de J\u00e9sus\u00a0: Aux sources de la tradition chr\u00e9tienne<\/i>, H&amp;O, 2010\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782845472174\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782845472174\"><span class=\"nowrap\">9782845472174<\/span><\/a>)<\/small><\/li>\n<li><span id=\"D._Ehrman2017\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Bart_D._Ehrman2017\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Bart D. Ehrman\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bart_D._Ehrman\">Bart\u00a0<span class=\"nom_auteur\">D. Ehrman<\/span><\/a>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"traduction\">trad.<\/abbr>\u00a0de l&rsquo;anglais par Jean-Pierre Pr\u00eavost),\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus avant les \u00e9vangiles\u00a0: Comment les premiers chr\u00e9tiens se sont rappel\u00e9, ont transform\u00e9 et invent\u00e9 leurs histoires du Sauveur<\/cite>, Montrouge,\u00a0<a title=\"Groupe Bayard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Groupe_Bayard\">Bayard<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Domaine biblique\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2017<\/time>, 404\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-227-48913-4\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-227-48913-4\"><span class=\"nowrap\">978-2-227-48913-4<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"EAN 13\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/EAN_13\">EAN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782227489134\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782227489134\"><span class=\"nowrap\">9782227489134<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><a title=\"Michel F\u00e9dou\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michel_F%C3%A9dou\">Michel F\u00e9dou<\/a>,\u00a0<i>J\u00e9sus-Christ au fil des si\u00e8cles. Une histoire de la christologie<\/i>, Cerf, 2019\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-204-12565-9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-204-12565-9\"><span class=\"nowrap\">978-2-204-12565-9<\/span><\/a>)<\/small><\/li>\n<li><a title=\"Alois Grillmeier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alois_Grillmeier\">Alois Grillmeier<\/a>,\u00a0<i>Le Christ dans la tradition chr\u00e9tienne<\/i>, tome I:\u00a0<i>De l\u2019\u00e2ge apostolique \u00e0 Chalc\u00e9doine<\/i>.\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"Deuxi\u00e8me\">2<sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0\u00e9dition fran\u00e7aise Paris, Cerf, 2003 [coll. Cogiatio fidei 230]; Tome II-1:\u00a0<i>Le Concile de Chalc\u00e9doine (451). R\u00e9ception et opposition<\/i>. Paris, Cerf, 1990 [coll. Cogitatio fidei 154]; Tome II-2:\u00a0<i>L\u2019\u00c9glise de Constantinople au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"6\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">VI<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/i>. Paris, Cerf, 1993 [coll. Cogitatio fidei 172]; Tome II-4:\u00a0<i>L&rsquo;\u00c9glise d&rsquo;Alexandrie, la Nubie et l&rsquo;\u00c9thiopie apr\u00e8s 451<\/i>. Paris, Cerf 1996 [coll. Cogitatio fidei 192].<\/li>\n<li><a title=\"Daniel Marguerat\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Daniel_Marguerat\">Daniel Marguerat<\/a>,\u00a0<i>Vie et destin de J\u00e9sus de Nazareth<\/i>, Seuil, 2019\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782021280340\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782021280340\"><span class=\"nowrap\">9782021280340<\/span><\/a>)<\/small><\/li>\n<li><a title=\"Charles Perrot\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles_Perrot\">Charles Perrot<\/a>,\u00a0<i>J\u00e9sus<\/i>, \u00e9d. PUF, coll. \u00ab\u00a0Que sais-je\u00a0?\u00a0\u00bb\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a03300, 1998<\/li>\n<li><a title=\"Charles Perrot\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles_Perrot\">Charles Perrot<\/a>,\u00a0<i>J\u00e9sus, Christ et Seigneur des premiers chr\u00e9tiens<\/i>, \u00e9d. Descl\u00e9e de Brouwer, Paris, 1997<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Ouvrages_philosophiques\">Ouvrages philosophiques<\/h3>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><a title=\"Ren\u00e9 Girard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ren%C3%A9_Girard\">Ren\u00e9 Girard<\/a>,\u00a0<i>Des choses cach\u00e9es depuis la fondation du monde<\/i>, Paris: Grasset, 1978.<\/li>\n<li><a title=\"Xavier Tilliette\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Xavier_Tilliette\">Xavier Tilliette<\/a>,\u00a0<a title=\"Compagnie de J\u00e9sus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Compagnie_de_J%C3%A9sus\">sj<\/a>,\u00a0<i>Le Christ des philosophes\u00a0: Du Ma\u00eetre de sagesse au divin T\u00e9moin<\/i>, Culture et V\u00e9rit\u00e9, Namur, 1993<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Revues\">Revues<\/h3>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li style=\"text-align: justify;\"><i>Que sait-on de J\u00e9sus\u00a0?<\/i>,\u00a0<i><a title=\"Le Monde de la Bible\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Le_Monde_de_la_Bible\">Le Monde de la Bible<\/a><\/i>, hors-s\u00e9rie printemps 2009, \u00e9d. Bayard<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><i>Christologie et histoire de J\u00e9sus<\/i>,\u00a0<i><a title=\"Recherches de science religieuse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Recherches_de_science_religieuse\">Recherches de science religieuse<\/a><\/i>, tome 97, mars 2009<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">F. Baudin, \u00ab\u00a0La figure de J\u00e9sus aujourd&rsquo;hui\u00a0\u00bb,\u00a0<i>La Revue r\u00e9form\u00e9e<\/i>, 1999, vol. 50,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a0202,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">71-94<\/span>\u00a0<a class=\"external autonumber\" href=\"http:\/\/cat.inist.fr\/?aModele=afficheN&amp;cpsidt=2027757\" rel=\"nofollow\">[2]<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fcat.inist.fr%2F%3FaModele%3DafficheN%26cpsidt%3D2027757\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0<a class=\"external autonumber\" href=\"http:\/\/www.unpoissondansle.net\/rr\/9901\/index.php?i=8\" rel=\"nofollow\">[3]<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.unpoissondansle.net%2Frr%2F9901%2Findex.php%3Fi%3D8\">archive<\/a>]<\/small><\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #ff0000;\"><strong>J\u00e9sus de Nazareth<\/strong><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><b>J\u00e9sus de Nazareth<\/b>\u00a0est un\u00a0<a title=\"Juifs\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Juifs\">Juif<\/a>\u00a0de\u00a0<a title=\"Galil\u00e9e (r\u00e9gion)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Galil%C3%A9e_(r%C3%A9gion)\">Galil\u00e9e<\/a>, n\u00e9 entre l&rsquo;an\u00a0<a title=\"7 av. J.-C.\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/7_av._J.-C.\">7<\/a>\u00a0et l&rsquo;an\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"U-0004\" data-sort-value=\"U-0004\">5\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr><\/time><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Selon les\u00a0<a title=\"\u00c9vangile\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vangile\">\u00e9vangiles<\/a>, qui constituent la principale source d&rsquo;information sur sa vie, il appara\u00eet dans le cercle de\u00a0<a title=\"Jean le Baptiste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_le_Baptiste\">Jean le Baptiste<\/a>\u00a0avant de s&rsquo;engager, entour\u00e9 de quelques\u00a0<a title=\"Disciple\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Disciple\">disciples<\/a>, dans une courte carri\u00e8re de\u00a0<a title=\"Pr\u00e9dicateur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pr%C3%A9dicateur\">pr\u00e9dication<\/a>\u00a0itin\u00e9rante de deux \u00e0 trois ans, essentiellement en\u00a0<a title=\"Galil\u00e9e (r\u00e9gion)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Galil%C3%A9e_(r%C3%A9gion)\">Galil\u00e9e<\/a>, en pratiquant gu\u00e9risons et\u00a0<a title=\"Exorcisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Exorcisme\">exorcismes<\/a>. Il suscite engouement et ferveur, s&rsquo;attirant la m\u00e9fiance des autorit\u00e9s politiques et religieuses, avant d&rsquo;\u00eatre\u00a0<a title=\"Arrestation de J\u00e9sus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Arrestation_de_J%C3%A9sus\">arr\u00eat\u00e9<\/a>,\u00a0<a title=\"Proc\u00e8s de J\u00e9sus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Proc%C3%A8s_de_J%C3%A9sus\">condamn\u00e9<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Crucifixion\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Crucifixion\">crucifi\u00e9<\/a>\u00a0vers l&rsquo;an\u00a0<a title=\"30\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/30\">30<\/a>\u00a0\u00e0\u00a0<a title=\"J\u00e9rusalem\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9rusalem\">J\u00e9rusalem<\/a>\u00a0pendant la f\u00eate juive de la\u00a0<a title=\"Pessa'h\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pessa%27h\">P\u00e2que<\/a>, sous l&rsquo;administration du\u00a0<a title=\"Gouverneurs romains de Jud\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gouverneurs_romains_de_Jud%C3%A9e\">pr\u00e9fet<\/a>\u00a0<a title=\"Ponce Pilate\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ponce_Pilate\">Ponce Pilate<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;annonce de sa\u00a0<a title=\"R\u00e9surrection de J\u00e9sus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9surrection_de_J%C3%A9sus\">r\u00e9surrection<\/a>\u00a0par ses disciples, qui le reconnaissent comme le\u00a0<a title=\"Messie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Messie\">Messie<\/a>\u00a0annonc\u00e9 dans l&rsquo;<a title=\"Ancien Testament\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ancien_Testament\">Ancien Testament<\/a>\u00a0et transmettent son histoire et ses enseignements, donne naissance au\u00a0<a title=\"Christianisme primitif\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Christianisme_primitif\">christianisme primitif<\/a>. Pour les\u00a0<a title=\"Chr\u00e9tien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chr%C3%A9tien\">chr\u00e9tiens<\/a>, celui qu&rsquo;ils appellent\u00a0<a title=\"J\u00e9sus-Christ\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ\">J\u00e9sus-Christ<\/a>\u00a0est le\u00a0<a title=\"Dieu le Fils\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dieu_le_Fils\">Fils de Dieu<\/a>, envoy\u00e9 aux hommes pour les sauver. Dans l&rsquo;<a title=\"Islam\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Islam\">islam<\/a>, J\u00e9sus de Nazareth, appel\u00e9\u00a0<i><a title=\"\u02bf\u012as\u0101\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%CA%BF%C4%AAs%C4%81\">\u02bf\u012as\u0101<\/a><\/i>, est consid\u00e9r\u00e9 comme un\u00a0<a title=\"Proph\u00e8tes de l'islam\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Proph%C3%A8tes_de_l%27islam\">proph\u00e8te<\/a>\u00a0majeur.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le retentissement de son message, transmis par les diff\u00e9rentes\u00a0<a title=\"\u00c9glise (organisation)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89glise_(organisation)\">\u00c9glises<\/a>\u00a0chr\u00e9tiennes, et les interpr\u00e9tations auxquelles il a donn\u00e9 lieu, ont influenc\u00e9 diff\u00e9rentes cultures et civilisations au cours de l&rsquo;Histoire. Il a inspir\u00e9 une importante production th\u00e9ologique, litt\u00e9raire et artistique. L&rsquo;ann\u00e9e de\u00a0<a title=\"Nativit\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nativit%C3%A9\">sa naissance<\/a>\u00a0est prise comme origine conventionnelle des calendriers\u00a0<a title=\"Calendrier julien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Calendrier_julien\">julien<\/a>\u00a0\u2014\u00a0depuis le\u00a0<a title=\"VIe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/VIe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"6\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">VI<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>\u00a0\u2014 et\u00a0<a title=\"Calendrier gr\u00e9gorien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Calendrier_gr%C3%A9gorien\">gr\u00e9gorien<\/a>, et le\u00a0<a title=\"Dimanche\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dimanche\">dimanche<\/a>, jour de la c\u00e9l\u00e9bration de sa r\u00e9surrection, s&rsquo;est impos\u00e9 comme le jour de repos hebdomadaire au-del\u00e0 m\u00eame de la\u00a0<a title=\"Chr\u00e9tient\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chr%C3%A9tient%C3%A9\">chr\u00e9tient\u00e9<\/a>. Cette importance contraste avec la bri\u00e8vet\u00e9 de sa pr\u00e9dication et le peu de traces historiques conserv\u00e9es \u00e0 son sujet.<\/p>\n<div class=\"toc_niveau_3\" style=\"text-align: justify;\">\u00a0<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"\u00c9tymologie_et_d\u00e9nomination\"><span id=\".C3.89tymologie_et_d.C3.A9nomination\"><\/span>\u00c9tymologie et d\u00e9nomination<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"J\u00e9sus\"><span id=\"J.C3.A9sus\"><\/span>J\u00e9sus<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">J\u00e9sus, en\u00a0<a title=\"Grec ancien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Grec_ancien\">grec<\/a>\u00a0<span class=\"lang-grc\" lang=\"grc\">\u1f38\u03b7\u03c3\u03bf\u1fe6\u03c2<\/span>\u00a0\/\u00a0<span class=\"lang-grc-latn\" lang=\"grc-latn\"><i>I\u0113so\u00fbs<\/i><\/span>, vient de\u00a0<i>Yehoshua<\/i><sup id=\"cite_ref-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-2\">1<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-3\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-3\">2<\/a><\/sup>\u00a0(<a title=\"H\u00e9breu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/H%C3%A9breu\">h\u00e9breu<\/a>\u00a0:\u00a0<span class=\"lang-he\" dir=\"rtl\" lang=\"he\">\u05d9\u05d4\u05d5\u05e9\u05e2<\/span>), \u00e0 travers sa forme abr\u00e9g\u00e9e\u00a0<i>Yeshua<\/i><sup id=\"cite_ref-4\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-4\">3<\/a><\/sup>\u00a0(<a title=\"H\u00e9breu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/H%C3%A9breu\">h\u00e9breu<\/a>\u00a0:\u00a0<span class=\"lang-he\" dir=\"rtl\" lang=\"he\">\u05d9\u05e9\u05d5\u05e2<\/span>).\u00a0<i>Yeshua<\/i>\u00a0signifie \u00ab\u00a0Sauveur\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-5\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-5\">4<\/a><\/sup>\u00a0et\u00a0<i>Yehoshua<\/i>\u00a0est un nom\u00a0<a class=\"extiw\" title=\"wikt:th\u00e9ophore\" href=\"https:\/\/fr.wiktionary.org\/wiki\/th%C3%A9ophore\">th\u00e9ophore<\/a>\u00a0qui signifie\u00a0: \u00ab\u00a0Dieu (<a title=\"YHWH\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/YHWH\">YHWH<\/a>) sauve<sup id=\"cite_ref-6\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-6\">5<\/a><\/sup>\u00a0\u00bb. La\u00a0<a title=\"Septante\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Septante\">Septante<\/a>\u00a0(r\u00e9dig\u00e9e en grec) utilise \u00e9galement le nom de\u00a0<i>Ieso\u00fbs<\/i>\u00a0pour d\u00e9signer\u00a0<a title=\"Josu\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Josu%C3%A9\">Josu\u00e9<\/a>, lieutenant et successeur de\u00a0<a title=\"Mo\u00efse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mo%C3%AFse\">Mo\u00efse<\/a><sup id=\"cite_ref-7\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-7\">6<\/a><\/sup>. Le nom \u00e9tait g\u00e9n\u00e9ralement prononc\u00e9 \u00ab\u00a0Yeshua\u00a0\u00bb mais vraisemblablement \u00ab\u00a0Yeshu\u00a0\u00bb dans la prononciation\u00a0<a title=\"Galil\u00e9e (r\u00e9gion)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Galil%C3%A9e_(r%C3%A9gion)\">galil\u00e9enne<\/a><sup id=\"cite_ref-:3_8-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-:3-8\">7<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00ab\u00a0J\u00e9sus\u00a0\u00bb est un pr\u00e9nom courant dans la\u00a0<a title=\"Palestine (r\u00e9gion)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Palestine_(r%C3%A9gion)\">Palestine<\/a>\u00a0du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"1\u1d49\u02b3 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">I<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<sup id=\"cite_ref-:3_8-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-:3-8\">7<\/a><\/sup>\u00a0: il est le sixi\u00e8me nom masculin<sup id=\"cite_ref-9\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-9\">n 2<\/a><\/sup>\u00a0le plus fr\u00e9quent \u00e0 cette \u00e9poque<sup id=\"cite_ref-10\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-10\">8<\/a><\/sup>. Il est par exemple attest\u00e9 pour\u00a0<a title=\"Ben Sira\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ben_Sira\">J\u00e9sus Ben Sira<\/a>, l&rsquo;auteur du\u00a0<i><a title=\"Siracide\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Siracide\">Siracide<\/a><\/i>, pour un fils d&rsquo;<span class=\"page_h\"><a class=\"mw-disambig\" title=\"\u00c9li\u00e9zer\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89li%C3%A9zer\">\u00c9li\u00e9zer<\/a><\/span>\u00a0dans l&rsquo;<a title=\"\u00c9vangile selon Luc\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vangile_selon_Luc\">\u00c9vangile selon Luc<\/a><sup id=\"cite_ref-11\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-11\">v 1<\/a><\/sup>, ou encore pour\u00a0<a title=\"Barabbas\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Barabbas\">Barabbas<\/a>, le chef de guerre lib\u00e9r\u00e9 par\u00a0<a title=\"Ponce Pilate\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ponce_Pilate\">Ponce Pilate<\/a>\u00a0selon certaines versions de l&rsquo;<a title=\"\u00c9vangile selon Matthieu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vangile_selon_Matthieu\">\u00c9vangile selon Matthieu<\/a><sup id=\"cite_ref-12\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-12\">9<\/a><\/sup>. L&rsquo;historien juif\u00a0<a title=\"Flavius Jos\u00e8phe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Flavius_Jos%C3%A8phe\">Flavius Jos\u00e8phe<\/a>\u00a0mentionne vingt individus pr\u00e9nomm\u00e9s de la sorte<sup id=\"cite_ref-:3_8-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-:3-8\">7<\/a><\/sup>, dont une dizaine \u00e0 l&rsquo;\u00e9poque de J\u00e9sus de Nazareth<sup id=\"cite_ref-13\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-13\">10<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dans le\u00a0<a title=\"Nouveau Testament\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nouveau_Testament\">Nouveau Testament<\/a>, J\u00e9sus est qualifi\u00e9 plusieurs fois en grec de\u00a0<span class=\"lang-grc\" lang=\"grc\">\u039d\u03b1\u03b6\u03c9\u03c1\u03b1\u1fd6\u03bf\u03c2<\/span>\u00a0\/\u00a0<span class=\"lang-grc-latn\" lang=\"grc-latn\"><i>Naz\u014dra\u00eeos<\/i><\/span>, \u00ab\u00a0<a title=\"Naz\u00f4r\u00e9en (titre)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Naz%C3%B4r%C3%A9en_(titre)\">Naz\u00f4r\u00e9en<\/a>\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-14\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-14\">n 3<\/a><\/sup>. Ce terme est discut\u00e9<sup id=\"cite_ref-15\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-15\">11<\/a><\/sup>\u00a0et peut venir de l&rsquo;h\u00e9breu\u00a0<i>nsr<\/i>\u00a0qui signifie \u00ab\u00a0celui qui observe [la Loi]\u00a0\u00bb, ou de\u00a0<i>nzr<\/i>, \u00ab\u00a0celui qui se consacre [\u00e0 Dieu]\u00a0\u00bb, ou encore \u00ab\u00a0rejeton\u00a0\u00bb (d&rsquo;Isra\u00ebl). Le nom de\u00a0<i>naz\u00f4r\u00e9en<\/i>\u00a0servira par la suite \u00e0 d\u00e9signer un\u00a0<a title=\"Naz\u00f4r\u00e9ens (secte)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Naz%C3%B4r%C3%A9ens_(secte)\">courant juif en Palestine<\/a><sup id=\"cite_ref-16\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-16\">n 4<\/a><\/sup>\u00a0qui croit en la messianit\u00e9 de J\u00e9sus<sup id=\"cite_ref-17\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-17\">12<\/a><\/sup>. On trouve \u00e9galement parfois\u00a0<span class=\"lang-grc\" lang=\"grc\">\u039d\u03b1\u03b6\u03b1\u03c1\u03b7\u03bd\u03cc\u03c2<\/span>\u00a0\/\u00a0<span class=\"lang-grc-latn\" lang=\"grc-latn\"><i>Nazar\u0113n\u00f3s<\/i><\/span>, \u00ab\u00a0Nazar\u00e9nien\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-18\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-18\">n 5<\/a><\/sup>, qui est \u00ab\u00a0l&rsquo;homme du village de\u00a0<a title=\"Nazareth\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nazareth\">Nazareth<\/a><sup id=\"cite_ref-19\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-19\">n 6<\/a><\/sup>\u00a0\u00bb, et qui, selon certains chercheurs, ferait r\u00e9f\u00e9rence \u00e0 une naissance dans ce village<sup id=\"cite_ref-20\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-20\">13<\/a><\/sup>. D&rsquo;autres th\u00e9ories existent encore<sup id=\"cite_ref-21\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-21\">14<\/a><\/sup>, comme celle faisant r\u00e9f\u00e9rence \u00e0 son rattachement \u00e0 une hypoth\u00e9tique communaut\u00e9 de\u00a0<a title=\"Nazir\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nazir\">nazirs<\/a><sup id=\"cite_ref-22\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-22\">15<\/a><\/sup>. Dans les \u00c9vangiles, aucune de ces d\u00e9nominations n&rsquo;est utilis\u00e9e par J\u00e9sus lui-m\u00eame ni par ses disciples<sup id=\"cite_ref-23\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-23\">16<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Titulatures_dans_le_Nouveau_Testament\">Titulatures dans le Nouveau Testament<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Noms et titres de J\u00e9sus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Noms_et_titres_de_J%C3%A9sus\">Noms et titres de J\u00e9sus<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">J\u00e9sus ne semble pas s&rsquo;\u00eatre attribu\u00e9 de titres, \u00e0 l&rsquo;exception du mot \u00ab\u00a0Fils\u00a0\u00bb, et para\u00eet avoir gard\u00e9 un silence absolu sur son identit\u00e9<sup id=\"cite_ref-MimouniMaraval2007139-140_24-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-MimouniMaraval2007139-140-24\">17<\/a><\/sup>. Il est n\u00e9anmoins nomm\u00e9 de multiples fa\u00e7ons dans la litt\u00e9rature\u00a0<a title=\"Nouveau Testament\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nouveau_Testament\">n\u00e9otestamentaire<\/a>, chacun de ces\u00a0<a title=\"Noms et titres de J\u00e9sus-Christ\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Noms_et_titres_de_J%C3%A9sus-Christ\">noms et titres<\/a>\u00a0sugg\u00e9rant une fa\u00e7on dont ont pu l&rsquo;appr\u00e9hender ou le consid\u00e9rer ses diff\u00e9rents interlocuteurs, puis, dans la mesure o\u00f9 l&rsquo;essentiel de cette titulature a \u00e9t\u00e9 compos\u00e9e apr\u00e8s sa mort, les diverses communaut\u00e9s chr\u00e9tiennes dont sont issus ces textes<sup id=\"cite_ref-MimouniMaraval2007139-140_24-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-MimouniMaraval2007139-140-24\">17<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Parmi les diff\u00e9rents titres appliqu\u00e9s \u00e0 J\u00e9sus, on trouve le terme \u00ab\u00a0Rabbi\u00a0\u00bb, ou le terme proche en\u00a0<a title=\"Aram\u00e9en\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aram%C3%A9en\">aram\u00e9en<\/a>\u00a0\u00ab\u00a0Rabbouni\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-25\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-25\">n 7<\/a><\/sup>, qui signifie au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"1\u1d49\u02b3 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">I<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle le \u00ab\u00a0ma\u00eetre\u00a0\u00bb\u00a0<a title=\"Pharisiens\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pharisiens\">pharisien<\/a>, au sens \u00ab\u00a0ma\u00eetre et philosophe\u00a0\u00bb d&rsquo;un groupe pharisien<sup id=\"cite_ref-26\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-26\">18<\/a><\/sup>\u00a0; on trouve \u00e9galement les titres de \u00ab\u00a0Ma\u00eetre\u00a0\u00bb \u2014\u00a0au sens d&rsquo;\u00ab\u00a0<a title=\"Enseignant\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Enseignant\">enseignant<\/a>\u00a0\u00bb\u00a0\u2014, de \u00ab\u00a0Proph\u00e8te attendu\u00a0\u00bb, de \u00ab\u00a0Juste\u00a0\u00bb, de \u00ab\u00a0Saint\u00a0\u00bb, de \u00ab\u00a0Messie-Christ\u00a0\u00bb, de \u00ab\u00a0Fils de David\u00a0\u00bb \u2014\u00a0d\u00e9j\u00e0 employ\u00e9s pour des personnages de la\u00a0<a title=\"Tanakh\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tanakh\">Bible h\u00e9bra\u00efque<\/a>\u00a0\u2014, de \u00ab\u00a0Roi des Jud\u00e9ens\u00a0\u00bb, de \u00ab\u00a0Juge eschatologique\u00a0\u00bb, de \u00ab\u00a0Berger\u00a0\u00bb ou de \u00ab\u00a0Pasteur\u00a0\u00bb, de \u00ab\u00a0Seigneur\u00a0\u00bb, ou encore de \u00ab\u00a0Serviteur\u00a0\u00bb, qui semble \u00eatre l&rsquo;un des plus anciens de ces titres<sup id=\"cite_ref-MimouniMaraval2007139-140_24-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-MimouniMaraval2007139-140-24\">17<\/a><\/sup>. L&rsquo;<a title=\"\u00c9vangile selon Jean\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vangile_selon_Jean\">\u00c9vangile selon Jean<\/a>\u00a0rapporte que la croix de son ex\u00e9cution \u00e9tait surmont\u00e9e d&rsquo;un\u00a0<i><a title=\"Titulus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Titulus\">titulus<\/a><\/i>\u00a0qui portait l&rsquo;inscription\u00a0<small>INRI<\/small>\u00a0signifiant \u00ab\u00a0J\u00e9sus le naz\u00f4r\u00e9en, Roi des Juifs\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-27\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-27\">n 8<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-28\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-28\">v 2<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;expression \u00ab<a title=\"Fils de l'Homme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fils_de_l%27Homme\">\u00a0Fils de l\u2019homme<\/a>\u00a0\u00bb que s&rsquo;attribue \u00e0 plusieurs reprises J\u00e9sus lui-m\u00eame dans les \u00e9vangiles<sup id=\"cite_ref-29\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-29\">19<\/a><\/sup>\u00a0se trouve pr\u00e9c\u00e9demment dans la litt\u00e9rature h\u00e9bra\u00efque, dans le\u00a0<a title=\"Livre des Psaumes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Livre_des_Psaumes\">Livre des Psaumes<\/a><sup id=\"cite_ref-30\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-30\">v 3<\/a><\/sup>, o\u00f9 elle d\u00e9signe l&rsquo;homme ordinaire. Chez le\u00a0<a title=\"\u00c9z\u00e9chiel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89z%C3%A9chiel\">proph\u00e8te \u00c9z\u00e9chiel<\/a><sup id=\"cite_ref-31\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-31\">v 4<\/a><\/sup>, le Fils de l&rsquo;homme d\u00e9finit la fonction proph\u00e9tique. Dans le\u00a0<a title=\"Livre de Daniel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Livre_de_Daniel\">Livre de Daniel<\/a><sup id=\"cite_ref-32\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-32\">v 5<\/a><\/sup>, elle s\u2019applique au statut messianique<sup id=\"cite_ref-33\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-33\">v 6<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Sa d\u00e9signation comme \u00ab\u00a0Christ\u00a0\u00bb (du\u00a0<a title=\"Grec ancien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Grec_ancien\">grec<\/a>\u00a0<span class=\"lang-grc\" lang=\"grc\">\u03c7\u03c1\u03b9\u03c3\u03c4\u03cc\u03c2<\/span>\u00a0\/\u00a0<span class=\"lang-grc-latn\" lang=\"grc-latn\"><i>christ\u00f3s<\/i><\/span>, traduction de l&rsquo;<a title=\"H\u00e9breu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/H%C3%A9breu\">h\u00e9breu<\/a>\u00a0:\u00a0<i>\u05de\u05b8\u05e9\u05b4\u05c1\u05d9\u05d7\u05b7<\/i>\u00a0&#8211;\u00a0<i>mashia&rsquo;h<\/i>,\u00a0<a title=\"Messie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Messie\">Messie<\/a>, signifiant \u00ab\u00a0l\u2019<a title=\"Onction\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Onction\">oint<\/a>\u00a0[du Seigneur]\u00a0\u00bb) a une forte connotation politique et religieuse dans l&rsquo;<a title=\"Messie dans le juda\u00efsme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Messie_dans_le_juda%C3%AFsme\">esp\u00e9rance messianique<\/a>\u00a0de cette \u00e9poque. De son vivant, J\u00e9sus interdit \u00e0 ses disciples de dire \u00e0 quiconque qu&rsquo;il est le Messie<sup id=\"cite_ref-34\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-34\">v 7<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Enfin, J\u00e9sus est aussi d\u00e9sign\u00e9 comme \u00ab\u00a0Fils de Dieu\u00a0\u00bb par le tentateur<sup id=\"cite_ref-35\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-35\">v 8<\/a><\/sup>, par les d\u00e9mons qui sortent des poss\u00e9d\u00e9s<sup id=\"cite_ref-36\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-36\">v 9<\/a><\/sup>, par ceux qui le d\u00e9couvrent comme tel<sup id=\"cite_ref-37\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-37\">v 10<\/a><\/sup>\u00a0; et lors de son proc\u00e8s<sup id=\"cite_ref-38\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-38\">v 11<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Biographie\">Biographie<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Sources\">Sources<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Palestine_in_the_time_of_Jesus.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b2\/Palestine_in_the_time_of_Jesus.jpg\/220px-Palestine_in_the_time_of_Jesus.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b2\/Palestine_in_the_time_of_Jesus.jpg\/330px-Palestine_in_the_time_of_Jesus.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b2\/Palestine_in_the_time_of_Jesus.jpg\/440px-Palestine_in_the_time_of_Jesus.jpg 2x\" width=\"220\" height=\"310\" data-file-width=\"1826\" data-file-height=\"2573\" \/><\/a><\/figure>\n<p>La Palestine au temps de J\u00e9sus.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La biographie de J\u00e9sus de Nazareth est tr\u00e8s mal connue. La principale source d&rsquo;information vient des textes r\u00e9dig\u00e9s vraisemblablement entre 65 et 110<sup id=\"cite_ref-39\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-39\">20<\/a><\/sup>\u00a0qui seront appel\u00e9s \u00ab\u00a0<a title=\"\u00c9vangile\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vangile\">\u00c9vangiles<\/a>\u00a0\u00bb vers 150<sup id=\"cite_ref-Christianisme_2000,_p._XVII_40-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Christianisme_2000,_p._XVII-40\">21<\/a><\/sup>, textes dont le but n&rsquo;est pas historique mais\u00a0<a title=\"Apolog\u00e9tique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Apolog%C3%A9tique\">apolog\u00e9tique<\/a>, et dont l&rsquo;interpr\u00e9tation en termes de biographie historique est souvent hasardeuse.\u00a0<a title=\"Michel Quesnel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michel_Quesnel\">Michel Quesnel<\/a>\u00a0souligne que \u00ab\u00a0les \u00c9vangiles ont retenu de la vie de J\u00e9sus un certain nombre de sc\u00e8nes et de paroles qui sont avant tout t\u00e9moignages de foi et dont l&rsquo;historicit\u00e9 peut \u00e0 bon droit \u00eatre questionn\u00e9e\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-41\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-41\">22<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les \u00e9l\u00e9ments biographiques se r\u00e9sument \u00e0 peu de choses, au point que th\u00e9ologiens et ex\u00e9g\u00e8tes ont pu parler de \u00ab\u00a0myst\u00e8re de J\u00e9sus\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-42\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-42\">23<\/a><\/sup>. Lorsque l&rsquo;historien aborde la question de J\u00e9sus de Nazareth, il\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0sait qu&rsquo;il n&rsquo;est nullement en mesure de r\u00e9v\u00e9ler ce qui a vraiment \u00e9t\u00e9 fait ou ce qui a vraiment \u00e9t\u00e9 dit par ce personnage\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-MimouniMaraval200745_43-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-MimouniMaraval200745-43\">24<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">N\u00e9anmoins, la documentation sur J\u00e9sus s&rsquo;av\u00e8re souvent plus riche que pour beaucoup de personnages importants de l&rsquo;<a title=\"Antiquit\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antiquit%C3%A9\">Antiquit\u00e9<\/a>, m\u00eame si une certaine unilat\u00e9ralit\u00e9 des sources la soumet \u00e0 une exigence de critique litt\u00e9raire et historique<sup id=\"cite_ref-Mattei201150_44-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Mattei201150-44\">25<\/a><\/sup>. Le croisement des diff\u00e9rentes traditions n\u00e9otestamentaires permet ainsi de pr\u00e9senter des \u00e9l\u00e9ments \u00e9pars qui proposent, mis ensemble, une approche biographique plus \u00e9toff\u00e9e, un \u00ab\u00a0J\u00e9sus de l&rsquo;histoire\u00a0\u00bb ou un \u00ab\u00a0J\u00e9sus historique\u00a0\u00bb \u00ab\u00a0tel qu&rsquo;on peut le d\u00e9couvrir, l&rsquo;atteindre, le reconstruire au moyen des outils scientifiques de la recherche historique moderne\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-45\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-45\">26<\/a><\/sup>\u00a0; l&rsquo;atteinte de ce \u00ab\u00a0J\u00e9sus historique\u00a0\u00bb demeure n\u00e9anmoins une reconstruction et si le \u00ab\u00a0J\u00e9sus r\u00e9el\u00a0\u00bb reste inconnaissable<sup id=\"cite_ref-46\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-46\">27<\/a><\/sup>, les chercheurs peuvent tenter de livrer un J\u00e9sus \u00ab\u00a0possible\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-47\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-47\">28<\/a><\/sup>, probable, voire vraisemblable<sup id=\"cite_ref-Marguerat201911_48-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Marguerat201911-48\">29<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Origines\">Origines<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Articles d\u00e9taill\u00e9s\u00a0:\u00a0<a title=\"G\u00e9n\u00e9alogie de J\u00e9sus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%A9n%C3%A9alogie_de_J%C3%A9sus\">G\u00e9n\u00e9alogie de J\u00e9sus<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Nativit\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nativit%C3%A9\">Nativit\u00e9<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">La vie de J\u00e9sus avant sa pr\u00e9dication est particuli\u00e8rement peu accessible \u00e0 l&rsquo;histoire dans la mesure o\u00f9 \u00ab\u00a0les sources qui pourraient [\u2026] permettre de dire quoi que ce soit sur [sa] naissance, sa famille, son \u00e9ducation, peuvent \u00eatre qualifi\u00e9es au mieux de \u00ab\u00a0tr\u00e8s minces\u00a0\u00bb, sans qu&rsquo;il soit n\u00e9cessaire pour autant de tomber dans un scepticisme total<sup id=\"cite_ref-49\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-49\">30<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">S&rsquo;il est commun\u00e9ment admis que J\u00e9sus est un Juif\u00a0<a title=\"Galil\u00e9e (r\u00e9gion)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Galil%C3%A9e_(r%C3%A9gion)\">galil\u00e9en<\/a>\u00a0dont la famille est originaire de\u00a0<a title=\"Nazareth\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nazareth\">Nazareth<\/a><sup id=\"cite_ref-50\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-50\">n 9<\/a><\/sup>, le lieu et la\u00a0<a title=\"Date de naissance de J\u00e9sus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Date_de_naissance_de_J%C3%A9sus\">date de sa naissance<\/a>\u00a0ne sont pas connus avec certitude<sup id=\"cite_ref-51\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-51\">31<\/a><\/sup>\u00a0et ne le seront probablement jamais, car les r\u00e9cits des\u00a0<a title=\"\u00c9vangiles de l'enfance\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vangiles_de_l%27enfance\">\u00c9vangiles de l&rsquo;enfance<\/a>\u00a0rel\u00e8vent surtout de\u00a0<a title=\"Th\u00e9ologoum\u00e8ne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Th%C3%A9ologoum%C3%A8ne\">th\u00e9ologoum\u00e8nes<\/a>\u00a0de la part des\u00a0<a title=\"\u00c9vang\u00e9listes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vang%C3%A9listes\">auteurs bibliques<\/a>\u00a0qui ont plus une vis\u00e9e doctrinale qu&rsquo;un souci historique<sup id=\"cite_ref-52\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-52\">32<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-53\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-53\">33<\/a><\/sup>. Appartenant au\u00a0<a title=\"Conte merveilleux\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Conte_merveilleux\">registre litt\u00e9raire du merveilleux<\/a>\u00a0et \u00e0 la th\u00e9ologie\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"M\u00e9taphorique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/M%C3%A9taphorique\">m\u00e9taphorique<\/a><sup id=\"cite_ref-54\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-54\">n 10<\/a><\/sup>, les r\u00e9cits \u00e9vang\u00e9liques de la naissance de J\u00e9sus \u2014\u00a0qui l\u00e9gitiment celui-ci dans l&rsquo;histoire d&rsquo;Isra\u00ebl en d\u00e9roulant<sup id=\"cite_ref-Schr\u00f6ter201871_55-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Schr%C3%B6ter201871-55\">34<\/a><\/sup>\u00a0un arbre g\u00e9n\u00e9alogique<sup id=\"cite_ref-56\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-56\">v 12<\/a><\/sup>\u00a0\u2014 sont des constructions tardives<sup id=\"cite_ref-Marguerat201960_57-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Marguerat201960-57\">35<\/a><\/sup>\u00a0qui se font l&rsquo;\u00e9cho, par leurs cort\u00e8ges d\u2019\u00e9v\u00e8nements miraculeux, des r\u00e9cits de naissance d&rsquo;hommes exceptionnels de la litt\u00e9rature jud\u00e9o-hell\u00e9nistique auxquels les lecteurs de l&rsquo;Antiquit\u00e9 sont familiers<sup id=\"cite_ref-58\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-58\">n 11<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Concernant la localit\u00e9 qui a vu na\u00eetre J\u00e9sus, la majorit\u00e9 des historiens penchent pour le berceau familial de Nazareth<sup id=\"cite_ref-Schr\u00f6ter201869-74_59-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Schr%C3%B6ter201869-74-59\">36<\/a><\/sup>, o\u00f9 il passera toute sa jeunesse<sup id=\"cite_ref-60\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-60\">37<\/a><\/sup>. Concernant les r\u00e9cits de Luc et Matthieu qui situent chacun la naissance de J\u00e9sus \u00e0\u00a0<a title=\"Bethl\u00e9em\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bethl%C3%A9em\">Bethl\u00e9em<\/a>\u00a0en\u00a0<a title=\"Jud\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jud%C3%A9e\">Jud\u00e9e<\/a><sup id=\"cite_ref-61\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-61\">v 13<\/a><\/sup>, les ex\u00e9g\u00e8tes penchent g\u00e9n\u00e9ralement pour une r\u00e9daction plut\u00f4t\u00a0<a title=\"Th\u00e9ologie chr\u00e9tienne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Th%C3%A9ologie_chr%C3%A9tienne\">th\u00e9ologique<\/a>\u00a0que factuelle<sup id=\"cite_ref-62\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-62\">38<\/a><\/sup>, destin\u00e9e \u00e0 \u00e9tablir l&rsquo;origine\u00a0<a title=\"Maison de David\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Maison_de_David\">davidique<\/a>\u00a0de J\u00e9sus<sup id=\"cite_ref-Schr\u00f6ter201868,_73_63-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Schr%C3%B6ter201868,_73-63\">39<\/a><\/sup>. En effet, la naissance \u00e0 Bethl\u00e9em, \u00ab\u00a0ville de\u00a0<a title=\"David (roi d'Isra\u00ebl)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/David_(roi_d%27Isra%C3%ABl)\">David<\/a>\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-64\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-64\">v 14<\/a><\/sup>, permet d\u2019accomplir la proph\u00e9tie de\u00a0<a title=\"Mich\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mich%C3%A9e\">Mich\u00e9e<\/a><sup id=\"cite_ref-65\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-65\">v 15<\/a><\/sup>\u00a0selon laquelle le\u00a0<a title=\"Messie dans le juda\u00efsme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Messie_dans_le_juda%C3%AFsme\">Messie<\/a>\u00a0sera issu de cet endroit<sup id=\"cite_ref-Schr\u00f6ter201868_66-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Schr%C3%B6ter201868-66\">40<\/a><\/sup>. N\u00e9anmoins, certains chercheurs consid\u00e8rent une naissance \u00e0 Bethl\u00e9em plausible<sup id=\"cite_ref-67\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-67\">41<\/a><\/sup>\u00a0; d&rsquo;autres encore ont \u00e9voqu\u00e9 le village de\u00a0<a title=\"Capharna\u00fcm\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Capharna%C3%BCm\">Capharna\u00fcm<\/a><sup id=\"cite_ref-68\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-68\">42<\/a><\/sup>\u00a0qui appara\u00eet dans les \u00e9vangiles comme le centre de sa mission, voire la bourgade de\u00a0<a title=\"Choraze\u00efn\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Choraze%C3%AFn\">Choraze\u00efn<\/a>, \u00e0 laquelle J\u00e9sus semble particuli\u00e8rement attach\u00e9<sup id=\"cite_ref-69\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-69\">43<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;ann\u00e9e de sa naissance n&rsquo;est pas non plus connue pr\u00e9cis\u00e9ment. Les dates retenues peuvent osciller entre\u00a0<a title=\"9 av. J.-C.\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/9_av._J.-C.\">9<\/a>\u00a0et\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"U-0001\" data-sort-value=\"U-0001\">2\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr><\/time><sup id=\"cite_ref-70\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-70\">n 12<\/a><\/sup>. Les \u00e9vangiles selon Matthieu et selon Luc la situent sous le r\u00e8gne d&rsquo;<a title=\"H\u00e9rode Ier le Grand\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/H%C3%A9rode_Ier_le_Grand\">H\u00e9rode\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"premier\">I<sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0le Grand<\/a>\u00a0dont le long r\u00e8gne s&rsquo;ach\u00e8ve en\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"-4\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/-4\">4 avant notre \u00e8re<\/a><sup id=\"cite_ref-71\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-71\">n 13<\/a><\/sup>. L&rsquo;estimation g\u00e9n\u00e9ralement retenue par les historiens actuels va de\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"-7\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/-7\">7<\/a>\u00a0\u00e0\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"-5\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/-5\">5 avant notre \u00e8re<\/a><sup id=\"cite_ref-72\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-72\">44<\/a><\/sup>.<\/p>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Meister_der_Palastkapelle_in_Palermo_001.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f2\/Meister_der_Palastkapelle_in_Palermo_001.jpg\/220px-Meister_der_Palastkapelle_in_Palermo_001.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f2\/Meister_der_Palastkapelle_in_Palermo_001.jpg\/330px-Meister_der_Palastkapelle_in_Palermo_001.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f2\/Meister_der_Palastkapelle_in_Palermo_001.jpg\/440px-Meister_der_Palastkapelle_in_Palermo_001.jpg 2x\" width=\"220\" height=\"225\" data-file-width=\"2024\" data-file-height=\"2073\" \/><\/a><figcaption>Naissance du Christ,<br \/>\nMosa\u00efque de la\u00a0<a title=\"Palais des Normands\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Palais_des_Normands\">chapelle palatine de Palerme<\/a>, v. 1150.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Il est paradoxal que J\u00e9sus de Nazareth puisse \u00eatre n\u00e9 \u00ab\u00a0avant J\u00e9sus-Christ\u00a0\u00bb\u00a0: l&rsquo;origine de l&rsquo;<a class=\"mw-redirect\" title=\"\u00c8re chr\u00e9tienne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%88re_chr%C3%A9tienne\">\u00e8re chr\u00e9tienne<\/a>\u00a0est en effet cens\u00e9e \u00eatre la naissance du Christ. Mais cet\u00a0<i><a class=\"mw-redirect\" title=\"Anno Domini\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Anno_Domini\">Anno Domini<\/a><\/i>\u00a0qui ne s&rsquo;est impos\u00e9 progressivement en Europe qu&rsquo;\u00e0 partir du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"11\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XI<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<sup id=\"cite_ref-Quesnel_201_73-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Quesnel_201-73\">45<\/a><\/sup>, a \u00e9t\u00e9 fix\u00e9 d&rsquo;apr\u00e8s les travaux du moine\u00a0<a title=\"Denys le Petit\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Denys_le_Petit\">Denys le Petit<\/a>\u00a0r\u00e9alis\u00e9s au\u00a0<a title=\"VIe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/VIe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"6\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">VI<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>, que l&rsquo;on sait \u00e0 pr\u00e9sent \u00eatre erron\u00e9s<sup id=\"cite_ref-Mattei201161_74-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Mattei201161-74\">46<\/a><\/sup>\u00a0et, si le calendrier historique a \u00e9t\u00e9 pr\u00e9cis\u00e9 depuis, son origine conventionnelle n&rsquo;a pas \u00e9t\u00e9 modifi\u00e9e<sup id=\"cite_ref-75\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-75\">n 14<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La naissance de J\u00e9sus (la\u00a0<a title=\"Nativit\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nativit%C3%A9\">Nativit\u00e9<\/a>) est traditionnellement f\u00eat\u00e9e le\u00a0<a title=\"25 d\u00e9cembre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/25_d%C3%A9cembre\">25 d\u00e9cembre<\/a>, \u00e0\u00a0<a title=\"No\u00ebl\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/No%C3%ABl\">No\u00ebl<\/a>, mais cette date est enti\u00e8rement conventionnelle, et n&rsquo;a rien d&rsquo;un \u00ab\u00a0anniversaire\u00a0\u00bb. Elle aurait \u00e9t\u00e9 fix\u00e9e dans l&rsquo;Occident latin au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">IV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, peut-\u00eatre en 354<sup id=\"cite_ref-76\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-76\">n 15<\/a><\/sup>, pour co\u00efncider avec la f\u00eate romaine de la naissance de\u00a0<a title=\"Sol Invictus (religion)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sol_Invictus_(religion)\">Sol Invictus<\/a><sup id=\"cite_ref-77\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-77\">47<\/a><\/sup>, c\u00e9l\u00e9br\u00e9e \u00e0 cette date \u00e0 l&rsquo;instar de la naissance du dieu\u00a0<a title=\"Mithra\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mithra\">Mithra<\/a>, n\u00e9 selon la l\u00e9gende un\u00a0<span class=\"nowrap\">25 d\u00e9cembre<\/span><sup id=\"cite_ref-78\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-78\">48<\/a><\/sup>\u00a0; le choix de cette f\u00eate permettait une assimilation de la venue du Christ \u2014\u00a0\u00ab\u00a0Soleil de justice\u00a0\u00bb\u00a0\u2014 \u00e0 la remont\u00e9e du soleil apr\u00e8s le\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Solstice d'hiver\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Solstice_d%27hiver\">solstice d&rsquo;hiver<\/a><sup id=\"cite_ref-Mattei201163,_n.35_79-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Mattei201163,_n.35-79\">49<\/a><\/sup>. Avant cette date, la Nativit\u00e9 \u00e9tait f\u00eat\u00e9e le\u00a0<a title=\"6 janvier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/6_janvier\">6 janvier<\/a>\u00a0et l&rsquo;est encore par l\u2019\u00c9glise arm\u00e9nienne apostolique, alors que l\u2019\u00c9glise catholique romaine y f\u00eate aujourd\u2019hui l\u2019<a title=\"\u00c9piphanie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89piphanie\">\u00c9piphanie<\/a><sup id=\"cite_ref-80\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-80\">50<\/a><\/sup>, la visite des mages \u00e0 J\u00e9sus peu apr\u00e8s sa naissance, ou la \u00ab\u00a0<a title=\"Th\u00e9ophanie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Th%C3%A9ophanie\">th\u00e9ophanie<\/a>\u00a0\u00bb, le\u00a0<a title=\"Bapt\u00eame\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme\">bapt\u00eame<\/a>\u00a0de J\u00e9sus dans le Jourdain, \u00e9v\u00e9nement que les plus anciennes \u00c9glises pr\u00e9-romaines utilisaient comme acte de \u00ab\u00a0naissance\u00a0\u00bb du Christ. Les\u00a0<a title=\"P\u00e8res de l'\u00c9glise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A8res_de_l%27%C3%89glise\">P\u00e8res de l&rsquo;\u00c9glise<\/a>\u00a0ne se sont pas oppos\u00e9s \u00e0 ce\u00a0<a title=\"Syncr\u00e9tisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syncr%C3%A9tisme\">syncr\u00e9tisme<\/a>\u00a0\u00e0 propos de la Nativit\u00e9, consid\u00e9rant que ce choix calendaire ne pouvait donner lieu \u00e0 des h\u00e9r\u00e9sies th\u00e9ologiques et qu&rsquo;il confirmait la venue du Messie annonc\u00e9 comme l&rsquo;\u00ab\u00a0astre levant\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-81\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-81\">v 16<\/a><\/sup>\u00a0et comme le \u00ab\u00a0soleil de justice\u00a0\u00bb par le proph\u00e8te\u00a0<a title=\"Malachie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Malachie\">Malachie<\/a><sup id=\"cite_ref-82\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-82\">v 17<\/a><\/sup>. No\u00ebl s&rsquo;est ainsi substitu\u00e9e aux c\u00e9l\u00e9brations de la f\u00eate pa\u00efenne d&rsquo;autant plus ais\u00e9ment que, les r\u00e9f\u00e9rences bibliques aidant, s&rsquo;est d\u00e9velopp\u00e9e pour qualifier m\u00e9taphoriquement le Christ nouveau-n\u00e9 toute une symbolique du \u00ab\u00a0vrai soleil\u00a0\u00bb, du \u00ab\u00a0nouveau soleil\u00a0\u00bb resplendissant sur le monde<sup id=\"cite_ref-83\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-83\">51<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Famille\">Famille<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Articles d\u00e9taill\u00e9s\u00a0:\u00a0<a title=\"Proches de J\u00e9sus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Proches_de_J%C3%A9sus\">Proches de J\u00e9sus<\/a>,\u00a0<a title=\"Fr\u00e8res de J\u00e9sus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fr%C3%A8res_de_J%C3%A9sus\">fr\u00e8res de J\u00e9sus<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Jacques le Juste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_le_Juste\">Jacques le Juste<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">J\u00e9sus est connu comme \u00ab\u00a0le fils de\u00a0<a title=\"Joseph (Nouveau Testament)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Joseph_(Nouveau_Testament)\">Joseph<\/a>\u00a0le charpentier\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-84\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-84\">n 16<\/a><\/sup>\u00a0et \u00ab\u00a0le fils de\u00a0<a title=\"Marie (m\u00e8re de J\u00e9sus)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marie_(m%C3%A8re_de_J%C3%A9sus)\">Marie<\/a>\u00a0\u00bb. Les \u00e9vangiles selon Matthieu et selon Luc professent une\u00a0<a title=\"F\u00e9condation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/F%C3%A9condation\">conception<\/a>\u00a0\u00ab\u00a0par la vertu du\u00a0<a title=\"Saint-Esprit\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint-Esprit\">Saint-Esprit<\/a>\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-85\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-85\">v 18<\/a><\/sup>\u00a0qui ouvrira plus tard sur des d\u00e9bats th\u00e9ologiques tr\u00e8s disput\u00e9s au sein des communaut\u00e9s chr\u00e9tiennes concernant la\u00a0<a title=\"Virginit\u00e9 perp\u00e9tuelle de Marie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Virginit%C3%A9_perp%C3%A9tuelle_de_Marie\">virginit\u00e9 de Marie<\/a>. L&rsquo;\u00e9vangile selon Luc<sup id=\"cite_ref-86\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-86\">v 19<\/a><\/sup>\u00a0\u00e9voque Joseph, p\u00e8re adoptif de J\u00e9sus qui, en assumant sa paternit\u00e9, rattache ce dernier \u00e0 la lign\u00e9e de\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"David (Bible)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/David_(Bible)\">David<\/a><sup id=\"cite_ref-87\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-87\">52<\/a><\/sup>. Luc et Matthieu rapportent la tradition de la conception virginale probablement afin d&rsquo;accomplir le texte proph\u00e9tique et de r\u00e9pondre aux rumeurs et aux accusations lanc\u00e9es par des Juifs non chr\u00e9tiens \u00e0 propos de la naissance ill\u00e9gitime de J\u00e9sus (accusations qui se retrouvent notamment chez\u00a0<a title=\"Celse (philosophe)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Celse_(philosophe)\">Celse<\/a>\u00a0et dans les\u00a0<a title=\"Toledot Yeshou\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Toledot_Yeshou\">Toledot Yeshou<\/a>). Selon\u00a0<a class=\"new\" title=\"Bruce Chilton (page inexistante)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Bruce_Chilton&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Bruce Chilton<\/a>\u00a0<a class=\"extiw\" title=\"en:Bruce Chilton\" href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Bruce_Chilton\"><span class=\"indicateur-langue\" title=\"Article en anglais\u00a0: \u00ab\u00a0Bruce Chilton\u00a0\u00bb\">(en)<\/span><\/a>, comme pour\u00a0<a title=\"Daniel Marguerat\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Daniel_Marguerat\">Daniel Marguerat<\/a><sup id=\"cite_ref-Marguerat201953-55_88-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Marguerat201953-55-88\">53<\/a><\/sup>, son statut au regard de la loi juive et de son entourage a pu \u00eatre celui d&rsquo;un\u00a0<i><a title=\"Mamzer\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mamzer\">mamzer<\/a><\/i>\u00a0(enfant ill\u00e9gitime) et\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0a provoqu\u00e9 les interpr\u00e9tations disparates de sa naissance articul\u00e9es dans le\u00a0<a title=\"Nouveau Testament\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nouveau_Testament\">Nouveau Testament<\/a>\u00a0et la\u00a0<a title=\"Litt\u00e9rature rabbinique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Litt%C3%A9rature_rabbinique\">litt\u00e9rature rabbinique<\/a>\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-89\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-89\">54<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">J\u00e9sus est le \u00ab\u00a0premier-n\u00e9\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-90\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-90\">v 20<\/a><\/sup>\u00a0de cette famille<sup id=\"cite_ref-91\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-91\">55<\/a><\/sup>, appartenant \u00e0 un milieu artisanal<sup id=\"cite_ref-92\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-92\">n 17<\/a><\/sup>\u00a0peut-\u00eatre ais\u00e9<sup id=\"cite_ref-93\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-93\">n 18<\/a><\/sup>, traditionaliste, pieux<sup id=\"cite_ref-94\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-94\">56<\/a><\/sup>\u00a0et proche du\u00a0<a title=\"Temple de J\u00e9rusalem\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Temple_de_J%C3%A9rusalem\">Temple<\/a>\u00a0\u2014\u00a0voire l\u00e9vite<sup id=\"cite_ref-a_95-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-a-95\">57<\/a><\/sup>\u00a0ou peut-\u00eatre m\u00eame sacerdotale<sup id=\"cite_ref-96\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-96\">n 19<\/a><\/sup>\u00a0\u2014, li\u00e9e \u00e0 un clan de\u00a0<a title=\"Naz\u00f4r\u00e9en (titre)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Naz%C3%B4r%C3%A9en_(titre)\">naz\u00f4r\u00e9ens<\/a>\u00a0qui attendent l&rsquo;apparition d&rsquo;un \u00ab\u00a0<a title=\"Messie dans le juda\u00efsme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Messie_dans_le_juda%C3%AFsme\">fils de David<\/a>\u00a0\u00bb en son sein<sup id=\"cite_ref-97\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-97\">58<\/a><\/sup>. Les \u00e9vangiles mentionnent l&rsquo;existence de \u00ab\u00a0fr\u00e8res et s\u0153urs\u00a0\u00bb qui \u00ab\u00a0apparaissent<sup id=\"cite_ref-98\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-98\">v 21<\/a><\/sup>\u00a0pour montrer que J\u00e9sus n&rsquo;a rien d&rsquo;extraordinaire puisque sa famille est bien connue\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-99\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-99\">59<\/a><\/sup>. J\u00e9sus, dont le nom \u00e9voque le\u00a0<a title=\"Josu\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Josu%C3%A9\">successeur de Mo\u00efse<\/a>, compte au moins deux s\u0153urs dont le nom est inconnu et quatre fr\u00e8res dont deux \u2014\u00a0<a title=\"Jacques le Juste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_le_Juste\">Jacques<\/a>\/<a title=\"Jacob\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacob\">Jacob<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Joseph (fr\u00e8re de J\u00e9sus)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Joseph_(fr%C3%A8re_de_J%C3%A9sus)\">Jos\u00e8s<\/a>\/<a title=\"Joseph (fils de Jacob)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Joseph_(fils_de_Jacob)\">Joseph<\/a>\u2014 portent le nom de\u00a0<a title=\"Patriarches (Bible)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Patriarches_(Bible)\">patriarches<\/a>\u00a0et les deux autres \u2014\u00a0<a title=\"Jude (fr\u00e8re de J\u00e9sus)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jude_(fr%C3%A8re_de_J%C3%A9sus)\">Jude<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Simon (fr\u00e8re de J\u00e9sus)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Simon_(fr%C3%A8re_de_J%C3%A9sus)\">Simon<\/a>\u00a0\u2014 celui de\u00a0<a title=\"Maccab\u00e9es\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Maccab%C3%A9es\">Judas et Simon<\/a>, h\u00e9ros de la\u00a0<a title=\"R\u00e9volte des Maccab\u00e9es\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9volte_des_Maccab%C3%A9es\">r\u00e9volte des Macchab\u00e9es<\/a>, semblant attester de la fid\u00e9lit\u00e9 de la famille \u00e0 l&rsquo;identit\u00e9 religieuse et nationale d&rsquo;Isra\u00ebl<sup id=\"cite_ref-100\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-100\">60<\/a><\/sup>. Si J\u00e9sus semble avoir eu des tensions avec sa famille qui \u00ab\u00a0ne croyait pas en lui\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-101\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-101\">v 22<\/a><\/sup>\u00a0et dont il se s\u00e9pare pour pratiquer l&rsquo;itin\u00e9rance et peut-\u00eatre pour rejoindre Jean le Baptiste<sup id=\"cite_ref-102\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-102\">61<\/a><\/sup>, il n&rsquo;en demeure pas moins que la m\u00e8re de J\u00e9sus et ses fr\u00e8res jouent un r\u00f4le particulier dans la premi\u00e8re communaut\u00e9 d&rsquo;adeptes d\u00e8s apr\u00e8s la disparition de celui-ci<sup id=\"cite_ref-Marguerat201967_103-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Marguerat201967-103\">62<\/a><\/sup>\u00a0et que\u00a0<a title=\"Jacques le Juste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_le_Juste\">Jacques<\/a>\u00a0occupe une place pr\u00e9\u00e9minente bien attest\u00e9e au sein de la communaut\u00e9 de J\u00e9rusalem<sup id=\"cite_ref-104\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-104\">63<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La question des liens de parent\u00e9 de J\u00e9sus avec ses \u00ab\u00a0fr\u00e8res\u00a0\u00bb et \u00ab\u00a0s\u0153urs\u00a0\u00bb a \u00e9t\u00e9 disput\u00e9e \u00e0 partir du\u00a0<a title=\"IIe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/IIe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"2\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">II<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a><sup id=\"cite_ref-Marguerat_freres.caches_105-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Marguerat_freres.caches-105\">64<\/a><\/sup>\u00a0avec l\u2019\u00e9laboration du concept de\u00a0<a title=\"Virginit\u00e9 perp\u00e9tuelle de Marie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Virginit%C3%A9_perp%C3%A9tuelle_de_Marie\">virginit\u00e9 perp\u00e9tuelle de Marie<\/a><sup id=\"cite_ref-106\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-106\">n 20<\/a><\/sup>\u00a0qui rend la pr\u00e9sence d&rsquo;une fratrie g\u00eanante\u00a0: l&rsquo;<a title=\"\u00c9vangiles de l'enfance\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vangiles_de_l%27enfance\">\u00c9vangile de l&rsquo;enfance<\/a>\u00a0appel\u00e9\u00a0<a title=\"Prot\u00e9vangile de Jacques\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Prot%C3%A9vangile_de_Jacques\">Prot\u00e9vangile de Jacques<\/a>, aux alentours de\u00a0<a title=\"180\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/180\">180<\/a>, \u00ab\u00a0tente astucieusement\u00a0\u00bb de faire de la fratrie de J\u00e9sus des \u00ab\u00a0demi-fr\u00e8res\u00a0\u00bb et des \u00ab\u00a0demi-s\u0153urs\u00a0\u00bb n\u00e9s d&rsquo;un premier mariage de Joseph<sup id=\"cite_ref-Marguerat_freres.caches_105-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Marguerat_freres.caches-105\">64<\/a><\/sup>\u00a0tandis que, \u00e0 la fin du\u00a0<a title=\"IVe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/IVe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"4\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">IV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>,\u00a0<a title=\"J\u00e9r\u00f4me de Stridon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9r%C3%B4me_de_Stridon\">J\u00e9r\u00f4me de Stridon<\/a>, est le premier\u00a0<a title=\"P\u00e8res de l'\u00c9glise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A8res_de_l%27%C3%89glise\">P\u00e8re de l&rsquo;\u00c9glise<\/a>\u00a0\u00e0 argumenter contre une fratrie au profit de \u00ab\u00a0cousins\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-Marguerat_freres.caches_105-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Marguerat_freres.caches-105\">64<\/a><\/sup>. Cette derni\u00e8re option, qui mettra du temps \u00e0 s&rsquo;imposer dans la mesure o\u00f9\u00a0<a title=\"Eus\u00e8be de C\u00e9sar\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Eus%C3%A8be_de_C%C3%A9sar%C3%A9e\">Eus\u00e8be de C\u00e9sar\u00e9e<\/a>\u00a0au d\u00e9but du\u00a0<a title=\"IVe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/IVe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"4\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">IV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>\u00a0parle encore de \u00ab\u00a0race du Sauveur\u00a0\u00bb et que le dogme de la virginit\u00e9 perp\u00e9tuelle n&rsquo;est proclam\u00e9 qu&rsquo;au milieu du\u00a0<a title=\"VIIe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/VIIe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"7\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">VII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a><sup id=\"cite_ref-107\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-107\">65<\/a><\/sup>, est devenue la doctrine de l&rsquo;\u00c9glise catholique romaine<sup id=\"cite_ref-108\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-108\">66<\/a><\/sup>\u00a0tandis que les orthodoxes ont opt\u00e9 pour les \u00ab\u00a0demi-fr\u00e8res et s\u0153urs\u00a0\u00bb issus d&rsquo;un premier mariage de Joseph<sup id=\"cite_ref-MimouniMaraval2007528_109-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-MimouniMaraval2007528-109\">67<\/a><\/sup>\u00a0et les protestants, apr\u00e8s avoir suivi la position hi\u00e9ronimienne, reconnaissent tant\u00f4t des fr\u00e8res, tant\u00f4t des cousins<sup id=\"cite_ref-MimouniMaraval2007528_109-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-MimouniMaraval2007528-109\">67<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c0 la suite des travaux de l&rsquo;ex\u00e9g\u00e8te catholique\u00a0<a title=\"John Paul Meier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/John_Paul_Meier\">John P. Meier<\/a><sup id=\"cite_ref-110\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-110\">68<\/a><\/sup>\u00a0qui analysent l&rsquo;argumentaire de J\u00e9r\u00f4me<sup id=\"cite_ref-111\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-111\">n 21<\/a><\/sup>, la plupart des ex\u00e9g\u00e8tes critiques et historiens contemporains<sup id=\"cite_ref-112\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-112\">69<\/a><\/sup>\u00a0consid\u00e8rent que rien n&rsquo;exige de comprendre les fr\u00e8res et s\u0153urs de J\u00e9sus autrement que dans le sens le plus strict des mots<sup id=\"cite_ref-113\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-113\">70<\/a><\/sup>\u00a0ainsi que rien ne permet de soutenir que cette fratrie n&rsquo;a pas \u00e9t\u00e9 biologique<sup id=\"cite_ref-114\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-114\">71<\/a><\/sup>\u00a0comme l\u2019affirme unanimement la documentation canonique<sup id=\"cite_ref-115\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-115\">72<\/a><\/sup>, ce qui n&#8217;emp\u00eache pas certains auteurs essentiellement catholiques de d\u00e9fendre l&rsquo;explication de J\u00e9r\u00f4me<sup id=\"cite_ref-116\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-116\">73<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Enfance\">Enfance<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Giovanni_Bellini_-_La_presentazione_di_Ges%C3%B9_al_tempio.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b7\/Giovanni_Bellini_-_La_presentazione_di_Ges%C3%B9_al_tempio.jpg\/220px-Giovanni_Bellini_-_La_presentazione_di_Ges%C3%B9_al_tempio.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b7\/Giovanni_Bellini_-_La_presentazione_di_Ges%C3%B9_al_tempio.jpg\/330px-Giovanni_Bellini_-_La_presentazione_di_Ges%C3%B9_al_tempio.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b7\/Giovanni_Bellini_-_La_presentazione_di_Ges%C3%B9_al_tempio.jpg\/440px-Giovanni_Bellini_-_La_presentazione_di_Ges%C3%B9_al_tempio.jpg 2x\" width=\"220\" height=\"170\" data-file-width=\"479\" data-file-height=\"370\" \/><\/a><figcaption><i>La Pr\u00e9sentation au Temple<\/i>,<br \/>\n<a title=\"Giovanni Bellini\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Giovanni_Bellini\">Giovanni Bellini<\/a>, 1500,<br \/>\nKunsthistorisches Museum, Vienne.<\/figcaption><\/figure>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Orazio_Gentileschi_-_J%C3%A9sus_endormi_sur_la_croix.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c3\/Orazio_Gentileschi_-_J%C3%A9sus_endormi_sur_la_croix.jpg\/220px-Orazio_Gentileschi_-_J%C3%A9sus_endormi_sur_la_croix.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c3\/Orazio_Gentileschi_-_J%C3%A9sus_endormi_sur_la_croix.jpg\/330px-Orazio_Gentileschi_-_J%C3%A9sus_endormi_sur_la_croix.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c3\/Orazio_Gentileschi_-_J%C3%A9sus_endormi_sur_la_croix.jpg\/440px-Orazio_Gentileschi_-_J%C3%A9sus_endormi_sur_la_croix.jpg 2x\" width=\"220\" height=\"152\" data-file-width=\"2447\" data-file-height=\"1693\" \/><\/a><figcaption><i>J\u00e9sus endormi sur la croix<\/i>,\u00a0<a title=\"Orazio Gentileschi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Orazio_Gentileschi\">Orazio Gentileschi<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"17\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle.<\/figcaption><\/figure>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"Enfant J\u00e9sus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Enfant_J%C3%A9sus\">Enfant J\u00e9sus<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;<a title=\"\u00c9vangile selon Luc\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vangile_selon_Luc\">\u00c9vangile selon Luc<\/a>\u00a0raconte comment, huit jours apr\u00e8s sa naissance, il a \u00e9t\u00e9 nomm\u00e9 \u00ab\u00a0J\u00e9sus\u00a0\u00bb et\u00a0<a title=\"Circoncision\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Circoncision\">circoncis<\/a><sup id=\"cite_ref-117\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-117\">v 23<\/a><\/sup>\u00a0conform\u00e9ment \u00e0 la loi juive<sup id=\"cite_ref-118\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-118\">n 22<\/a><\/sup>\u00a0lors de la \u00ab\u00a0<a title=\"Pr\u00e9sentation de J\u00e9sus au Temple\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pr%C3%A9sentation_de_J%C3%A9sus_au_Temple\">pr\u00e9sentation au Temple<\/a>\u00a0\u00bb. L&rsquo;<a title=\"\u00c9vangile selon Matthieu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vangile_selon_Matthieu\">\u00c9vangile selon Matthieu<\/a>\u00a0expose un \u00e9v\u00e9nement connu comme le \u00ab\u00a0<a title=\"Massacre des Innocents\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Massacre_des_Innocents\">massacre des Innocents<\/a>\u00a0\u00bb. N\u00e9 de l&rsquo;imagination hagiographique du r\u00e9dacteur matth\u00e9en<sup id=\"cite_ref-119\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-119\">74<\/a><\/sup>, cet \u00e9pisode met en sc\u00e8ne\u00a0<a title=\"H\u00e9rode Ier le Grand\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/H%C3%A9rode_Ier_le_Grand\">H\u00e9rode<\/a>, prenant peur pour son pouvoir, qui d\u00e9cide de faire tuer tous les premiers-n\u00e9s de son peuple. Il peut s&rsquo;agir d&rsquo;une r\u00e9actualisation de l&rsquo;histoire de\u00a0<a title=\"Mo\u00efse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mo%C3%AFse\">Mo\u00efse<\/a>\u00a0pers\u00e9cut\u00e9 par Pharaon, peut-\u00eatre fond\u00e9e sur une r\u00e9miniscence historique<sup id=\"cite_ref-120\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-120\">75<\/a><\/sup>. Les parents de J\u00e9sus fuient alors avec leur enfant dans une s\u00e9quence appel\u00e9e la \u00ab\u00a0<a title=\"Fuite en \u00c9gypte\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fuite_en_%C3%89gypte\">Fuite en \u00c9gypte<\/a>\u00a0\u00bb qui inspirera une importante production apocryphe<sup id=\"cite_ref-121\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-121\">n 23<\/a><\/sup>\u00a0et influencera la tradition\u00a0<a title=\"Coptes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Coptes\">copte<\/a>. L&rsquo;\u00e9vangile selon Luc rapporte encore un incident probablement l\u00e9gendaire<sup id=\"cite_ref-122\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-122\">76<\/a><\/sup>\u00a0au cours duquel, quand il a douze ans, ses parents cherchent J\u00e9sus qu&rsquo;ils retrouvent en conversation avec les docteurs du\u00a0<a title=\"Temple de J\u00e9rusalem\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Temple_de_J%C3%A9rusalem\">Temple de J\u00e9rusalem<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La biographie de J\u00e9sus avant le d\u00e9but de sa vie publique, telle qu&rsquo;elle est relat\u00e9e par les\u00a0<a title=\"\u00c9vangile\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vangile\">\u00e9vangiles<\/a>\u00a0canoniques, ne consiste qu&rsquo;en tr\u00e8s peu de faits, diss\u00e9min\u00e9s dans diff\u00e9rents passages. Ces \u00e9vangiles cherchant en effet \u00e0 concilier les courants\u00a0<a title=\"Doc\u00e9tisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Doc%C3%A9tisme\">doc\u00e9tistes<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Adoptianisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Adoptianisme\">adoptianistes<\/a>, ils ne peuvent admettre des\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0outrances si ostensiblement contraires \u00e0 l&rsquo;<a title=\"Incarnation (christianisme)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Incarnation_(christianisme)\">incarnation<\/a>\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-123\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-123\">77<\/a><\/sup>, telle celle de J\u00e9sus enfant aidant ses parents, si bien que\u00a0<a title=\"Luc (\u00e9vang\u00e9liste)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Luc_(%C3%A9vang%C3%A9liste)\">Luc<\/a>\u00a0imagine qu&rsquo;il\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0croissait en sagesse et en gr\u00e2ce\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-124\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-124\">v 24<\/a><\/sup>\u00a0; telle celle de J\u00e9sus apprenant \u00e0 lire alors qu&rsquo;il est le\u00a0<a title=\"Logos (christianisme)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Logos_(christianisme)\">Verbe de Dieu<\/a>. Ces r\u00e9cits privent J\u00e9sus de son enfance, ce qui donne l&rsquo;opportunit\u00e9 aux\u00a0<a title=\"\u00c9vangiles de l'enfance\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vangiles_de_l%27enfance\">apocryphes de l&rsquo;enfance<\/a><sup id=\"cite_ref-125\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-125\">n 24<\/a><\/sup>, trait\u00e9s p\u00e9dagogiques, livres de\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Cat\u00e9chisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cat%C3%A9chisme\">cat\u00e9chisme<\/a>\u00a0et \u00e0 l&rsquo;<a title=\"Iconographie chr\u00e9tienne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Iconographie_chr%C3%A9tienne\">iconographie chr\u00e9tienne<\/a>\u00a0de combler les vides en imaginant de nombreuses sc\u00e8nes de l&rsquo;enfance<sup id=\"cite_ref-126\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-126\">78<\/a><\/sup>. Ce sont des \u00e9crits apocryphes qui par exemple pr\u00e9cisent le nom et le nombre des \u00ab\u00a0<a title=\"Rois mages\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rois_mages\">rois mages<\/a>\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-127\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-127\">79<\/a><\/sup>, ou d\u00e9crivent les parents et la naissance de\u00a0<a title=\"Marie (m\u00e8re de J\u00e9sus)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marie_(m%C3%A8re_de_J%C3%A9sus)\">Marie<\/a><sup id=\"cite_ref-128\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-128\">n 25<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Premi\u00e8res_ann\u00e9es\"><span id=\"Premi.C3.A8res_ann.C3.A9es\"><\/span>Premi\u00e8res ann\u00e9es<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"Vie cach\u00e9e de J\u00e9sus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vie_cach%C3%A9e_de_J%C3%A9sus\">Vie cach\u00e9e de J\u00e9sus<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Il n&rsquo;y a quasiment aucun \u00e9l\u00e9ment entre les r\u00e9cits de la naissance de J\u00e9sus et sa vie publique, encore moins entre l&rsquo;\u00e2ge de douze ans et celui de trente ans, d\u00e9but de son minist\u00e8re. Cette p\u00e9riode lacunaire, appel\u00e9e la \u00ab\u00a0vie cach\u00e9e de J\u00e9sus\u00a0\u00bb, a conduit \u00e0 la composition d&rsquo;un certain nombre de textes\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Apocryphes bibliques\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Apocryphes_bibliques\">apocryphes<\/a>\u00a0qui ont beaucoup brod\u00e9 sur le canevas originel. Ces textes, non\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Canon (Bible)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Canon_(Bible)\">canoniques<\/a>, participent pourtant de la\u00a0<a title=\"Mythologie chr\u00e9tienne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mythologie_chr%C3%A9tienne\">mythologie chr\u00e9tienne<\/a><sup id=\"cite_ref-129\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-129\">n 26<\/a><\/sup>, et ont inspir\u00e9 une importante production litt\u00e9raire et artistique.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Cette vie cach\u00e9e est pr\u00e9sent\u00e9e comme un apprentissage de J\u00e9sus aupr\u00e8s de son p\u00e8re putatif Joseph\u00a0: apprentissage spirituel, c&rsquo;est-\u00e0-dire une formation religieuse mais aussi apprentissage manuel dans l&rsquo;atelier de son p\u00e8re \u00ab\u00a0charpentier\u00a0\u00bb (<i><span class=\"lang-he-latn\" lang=\"he-latn\">tekt\u00f4n<\/span><\/i>). Le terme grec qui d\u00e9signe ce m\u00e9tier est ambivalent \u2014\u00a0pouvant \u00e9galement signifier \u00ab\u00a0menuisier\u00a0\u00bb, \u00ab\u00a0ma\u00e7on\u00a0\u00bb, \u00ab\u00a0artisan\u00a0\u00bb ou encore \u00ab\u00a0constructeur\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-130\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-130\">80<\/a><\/sup>\u00a0\u2014 aussi est-il difficile de d\u00e9terminer la profession de J\u00e9sus pr\u00e9sent\u00e9 comme \u00ab\u00a0le\u00a0<i>tekt\u00f4n<\/i>\u00a0fils de Marie\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-131\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-131\">v 25<\/a><\/sup>. Cette p\u00e9riode peut \u00e9galement avoir repr\u00e9sent\u00e9 pour J\u00e9sus plusieurs ann\u00e9es o\u00f9 il a jou\u00e9 un \u00e9ventuel r\u00f4le de chef de la famille apr\u00e8s le d\u00e9c\u00e8s de Joseph<sup id=\"cite_ref-132\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-132\">n 27<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La bourgade de Nazareth ne compte \u00e0 l&rsquo;\u00e9poque de J\u00e9sus que deux \u00e0 quatre cents habitants. \u00c9tant trop petite pour assurer la subsistance d&rsquo;un charpentier, il est possible que Joseph et\u00a0<a title=\"Fr\u00e8res de J\u00e9sus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fr%C3%A8res_de_J%C3%A9sus\">ses fils<\/a>\u00a0aient offert leurs services ou trouv\u00e9 du travail \u00e0\u00a0<a title=\"Sepphoris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sepphoris\">Sepphoris<\/a>, ancienne capitale de Galil\u00e9e en pleins travaux de reconstruction, ou dans d&rsquo;autres grandes villes galil\u00e9ennes (<a title=\"Arraba\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Arraba\">Arraba<\/a>,\u00a0<a title=\"Magdala (Isra\u00ebl)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Magdala_(Isra%C3%ABl)\">Magdala<\/a>\u00a0ou\u00a0<a title=\"Tib\u00e9riade\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tib%C3%A9riade\">Tib\u00e9riade<\/a>)<sup id=\"cite_ref-133\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-133\">81<\/a><\/sup>. Pourtant, les \u00e9vangiles ne mentionnent pas ces villes, ce qui pourrait sugg\u00e9rer que J\u00e9sus les ait \u00e9vit\u00e9es pendant son minist\u00e8re, d&rsquo;autant plus qu&rsquo;il fuit g\u00e9n\u00e9ralement les grandes agglom\u00e9rations.\u00a0<a title=\"Flavius Jos\u00e8phe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Flavius_Jos%C3%A8phe\">Flavius Jos\u00e8phe<\/a>\u00a0rappelle l&rsquo;hostilit\u00e9 des Juifs \u00e0 l&rsquo;encontre des villes jug\u00e9es trop cosmopolites ou abritant des places fortes romaines, l&rsquo;occupant m\u00e9pris\u00e9<sup id=\"cite_ref-134\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-134\">82<\/a><\/sup>. La culture urbaine, friande de modernit\u00e9, choque \u00e9galement la mentalit\u00e9 villageoise plus traditionnelle et il se peut que J\u00e9sus, issu d&rsquo;une famille nombreuse du milieu semi-rural de Nazareth, soit impr\u00e9gn\u00e9 de cette mentalit\u00e9. S&rsquo;il faut cependant se garder de l&rsquo;image traditionnelle d&rsquo;un J\u00e9sus pauvre paysan galil\u00e9en, la polys\u00e9mie du terme\u00a0<i><span class=\"lang-he-latn\" lang=\"he-latn\">tekt\u00f4n<\/span><\/i>\u00a0laisse la voie \u00e0 de nombreuses interpr\u00e9tations\u00a0: J\u00e9sus a pu tout aussi bien appartenir \u00e0 un milieu modeste d&rsquo;artisan charpentier<sup id=\"cite_ref-135\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-135\">83<\/a><\/sup>\u00a0qu&rsquo;\u00e0 une moyenne bourgeoisie d&rsquo;entrepreneurs qui a profit\u00e9 des grandes voies de communication romaines telle la\u00a0<a title=\"Via Maris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Via_Maris\">Via Maris<\/a>, et des importants chantiers urbains entrepris par\u00a0<a title=\"H\u00e9rode Antipas\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/H%C3%A9rode_Antipas\">H\u00e9rode Antipas<\/a>\u00a0dans la r\u00e9gion. Dans cette optique, Joseph aurait \u00e9t\u00e9 un entrepreneur se chargeant, avec ses fils et quelques salari\u00e9s, de la construction d&rsquo;\u00e9difices entiers<sup id=\"cite_ref-136\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-136\">84<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En plus de leur activit\u00e9 principale, Joseph et ses enfants ont peut-\u00eatre cultiv\u00e9 \u00e9galement un lopin de terre comme le faisaient, si l&rsquo;on en croit\u00a0<a title=\"Eus\u00e8be de C\u00e9sar\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Eus%C3%A8be_de_C%C3%A9sar%C3%A9e\">Eus\u00e8be de C\u00e9sar\u00e9e<\/a>, les petits-enfants de\u00a0<a title=\"Jude (fr\u00e8re de J\u00e9sus)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jude_(fr%C3%A8re_de_J%C3%A9sus)\">Jude<\/a>\u00a0(fr\u00e8re de J\u00e9sus) qui ont pu h\u00e9riter de la ferme familiale<sup id=\"cite_ref-137\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-137\">85<\/a><\/sup>, ce qui expliquerait les\u00a0<a title=\"Parabole (Nouveau Testament)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Parabole_(Nouveau_Testament)\">paraboles<\/a>\u00a0de J\u00e9sus qui ont le plus souvent trait \u00e0 l&rsquo;agriculture (champs, semences, etc.)<sup id=\"cite_ref-138\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-138\">86<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Langue\">Langue<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c0 l&rsquo;\u00e9poque de J\u00e9sus, deux grandes\u00a0<a title=\"Langue v\u00e9hiculaire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Langue_v%C3%A9hiculaire\">langues v\u00e9hiculaires<\/a>\u00a0se partageaient le monde gr\u00e9co-romain, se superposant aux parlers locaux\u00a0: le\u00a0<a title=\"Koin\u00e8 (grec)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Koin%C3%A8_(grec)\">grec<\/a>\u00a0sur les pourtours de la M\u00e9diterran\u00e9e, jusqu&rsquo;\u00e0 Rome, et l&rsquo;<a title=\"Aram\u00e9en\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aram%C3%A9en\">aram\u00e9en<\/a>\u00a0en Syrie et en Orient<sup id=\"cite_ref-139\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-139\">n 28<\/a><\/sup>. Ces deux langues se retrouvaient en Palestine\u00a0: l&rsquo;aram\u00e9en \u00e9tait parl\u00e9 en Galil\u00e9e et vraisemblablement dans les campagnes de Jud\u00e9e. Mais le grec avait \u00e9galement p\u00e9n\u00e9tr\u00e9 la Jud\u00e9e depuis la c\u00f4te et ses villes hell\u00e9nistiques comme\u00a0<a title=\"C\u00e9sar\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/C%C3%A9sar%C3%A9e\">C\u00e9sar\u00e9e<\/a>\u00a0et les juifs hell\u00e9nistes de la\u00a0<a title=\"Diaspora\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Diaspora\">Diaspora<\/a>\u00a0avaient des synagogues \u00e0 J\u00e9rusalem<sup id=\"cite_ref-140\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-140\">87<\/a><\/sup>. Ainsi le degr\u00e9 d&rsquo;hell\u00e9nisation de la Galil\u00e9e, terre de passage o\u00f9 se croisaient marchands\u00a0<a title=\"Ph\u00e9niciens\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ph%C3%A9niciens\">ph\u00e9niciens<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Gr\u00e8ce antique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gr%C3%A8ce_antique\">grecs<\/a>, est diversement envisag\u00e9 selon le degr\u00e9 d&rsquo;urbanisation qu&rsquo;y voient les chercheurs<sup id=\"cite_ref-141\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-141\">88<\/a><\/sup>. Si on s&rsquo;accorde pour dire que le grec \u00e9tait la langue de l&rsquo;administration et de l&rsquo;\u00e9lite \u00e9conomique ou culturelle, certains pensent n\u00e9anmoins que la majorit\u00e9 des Galil\u00e9ens ne le parlaient pas, voire ne le comprenaient pas<sup id=\"cite_ref-142\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-142\">89<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;<a title=\"H\u00e9breu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/H%C3%A9breu\">h\u00e9breu<\/a>\u00a0\u00e9tait quant \u00e0 lui la langue sacr\u00e9e des juifs, dans laquelle on lisait les \u00c9critures et chantait les psaumes. Il \u00e9tait peut-\u00eatre encore vivace dans les familles li\u00e9es au sacerdoce et les milieux cultiv\u00e9s. Pour ceux qui ne comprenaient plus l&rsquo;h\u00e9breu, un \u00ab\u00a0<a title=\"Targoum\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Targoum\">targoum<\/a>\u00a0\u00bb en aram\u00e9en pouvait accompagner la lecture des \u00c9critures<sup id=\"cite_ref-Grelot_55_143-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Grelot_55-143\">90<\/a><\/sup>. Si l&rsquo;on retient une appartenance sacerdotale ou l\u00e9vite de la famille de J\u00e9sus, ce dernier, par son p\u00e8re et par la fr\u00e9quentation de la synagogue, a pu apprendre l&rsquo;h\u00e9breu<sup id=\"cite_ref-Mattei201154_144-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Mattei201154-144\">91<\/a><\/sup>\u00a0: des passages de la litt\u00e9rature canonique chr\u00e9tienne sugg\u00e8rent qu&rsquo;il le lisait<sup id=\"cite_ref-145\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-145\">v 26<\/a><\/sup>\u00a0mais aussi, peut-\u00eatre, l&rsquo;\u00e9crivait<sup id=\"cite_ref-146\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-146\">v 27<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-a_95-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-a-95\">57<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Ainsi, pour sa part, J\u00e9sus s&rsquo;exprimait-il vraisemblablement dans un dialecte aram\u00e9en parl\u00e9 par les paysans de Galil\u00e9e<sup id=\"cite_ref-Grelot_55_143-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Grelot_55-143\">90<\/a><\/sup>\u00a0mais pouvait se servir de l&rsquo;h\u00e9breu liturgique dans les discussions avec les scribes<sup id=\"cite_ref-147\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-147\">92<\/a><\/sup>. Pour son usage du grec, il y a d\u00e9bat\u00a0: certains chercheurs estiment que rien n&rsquo;indique qu&rsquo;il parlait cette langue<sup id=\"cite_ref-148\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-148\">93<\/a><\/sup>\u00a0dans la mesure o\u00f9 certains de ses disciples semblent avoir d\u00fb jouer le r\u00f4le d&rsquo;interpr\u00e8tes<sup id=\"cite_ref-149\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-149\">v 28<\/a><\/sup>\u00a0; cependant un nombre croissant de sp\u00e9cialistes estiment probable qu&rsquo;il l&rsquo;utilisait au moins occasionnellement<sup id=\"cite_ref-150\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-150\">94<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"La_Galil\u00e9e\"><span id=\"La_Galil.C3.A9e\"><\/span>La Galil\u00e9e<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Province_de_Jud%C3%A9e_1er_si%C3%A8cle.gif?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/7c\/Province_de_Jud%C3%A9e_1er_si%C3%A8cle.gif\/220px-Province_de_Jud%C3%A9e_1er_si%C3%A8cle.gif\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/7c\/Province_de_Jud%C3%A9e_1er_si%C3%A8cle.gif\/330px-Province_de_Jud%C3%A9e_1er_si%C3%A8cle.gif 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/7c\/Province_de_Jud%C3%A9e_1er_si%C3%A8cle.gif\/440px-Province_de_Jud%C3%A9e_1er_si%C3%A8cle.gif 2x\" width=\"220\" height=\"303\" data-file-width=\"575\" data-file-height=\"792\" \/><\/a><figcaption>Province romaine de Jud\u00e9e au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"1\u1d49\u02b3 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">I<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c0 la diff\u00e9rence de la\u00a0<a title=\"Jud\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jud%C3%A9e\">Jud\u00e9e<\/a>, qui, avec la\u00a0<a title=\"Samarie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Samarie\">Samarie<\/a>\u00a0et l&rsquo;<a title=\"Idum\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Idum%C3%A9e\">Idum\u00e9e<\/a>, constitue une r\u00e9gion de rang quasiment\u00a0<a title=\"Province romaine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Province_romaine\">provincial<\/a><sup id=\"cite_ref-MimouniMaraval200724_151-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-MimouniMaraval200724-151\">95<\/a><\/sup>, la\u00a0<a title=\"Galil\u00e9e (r\u00e9gion)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Galil%C3%A9e_(r%C3%A9gion)\">Galil\u00e9e<\/a>\u00a0n&rsquo;est pas directement administr\u00e9e par les\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Romains\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Romains\">Romains<\/a>\u00a0mais fait partie des possessions<sup id=\"cite_ref-152\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-152\">96<\/a><\/sup>\u00a0de l&rsquo;<a title=\"Ethnarque\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ethnarque\">ethnarque<\/a>\u00a0<a title=\"H\u00e9rode Antipas\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/H%C3%A9rode_Antipas\">H\u00e9rode Antipas<\/a>, dont le long r\u00e8gne de quarante-trois ans, qui s&rsquo;ach\u00e8ve en\u00a0<a title=\"39\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/39\">39<\/a>, recouvre presque toute la vie de J\u00e9sus<sup id=\"cite_ref-Vermes_Enqu\u00eate_153-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Vermes_Enqu%C3%AAte-153\">97<\/a><\/sup>. Le territoire b\u00e9n\u00e9ficie donc d&rsquo;une relative autonomie, tant que le tribut est pay\u00e9 aux autorit\u00e9s romaines. Les ressources d&rsquo;une agriculture florissante y sont compl\u00e9t\u00e9es par des activit\u00e9s de p\u00eache dans le\u00a0<a title=\"Lac de Tib\u00e9riade\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lac_de_Tib%C3%A9riade\">lac de Tib\u00e9riade<\/a>, \u00e9galement appel\u00e9 \u00ab\u00a0mer de Galil\u00e9e\u00a0\u00bb ou encore \u00ab\u00a0mer de G\u00e9n\u00e9sareth\u00a0\u00bb, dont les abords constituent le cadre des pr\u00e9dications de J\u00e9sus. Ce territoire est entour\u00e9 de populations non juives\u00a0: \u00e0 l&rsquo;ouest, la Galil\u00e9e est bord\u00e9e par le littoral hell\u00e9nis\u00e9, au nord par la\u00a0<a title=\"Syrie-Ph\u00e9nicie (province romaine)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syrie-Ph%C3%A9nicie_(province_romaine)\">Ph\u00e9nicie<\/a>, \u00e0 l&rsquo;est par la\u00a0<a title=\"D\u00e9capole (Proche-Orient)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/D%C3%A9capole_(Proche-Orient)\">D\u00e9capole<\/a>\u00a0qui s&rsquo;\u00e9tend partiellement jusqu&rsquo;au sud avec la ville de\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Scythopolis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Scythopolis\">Scythopolis<\/a><sup id=\"cite_ref-154\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-154\">98<\/a><\/sup>, et la fronti\u00e8re m\u00e9ridionale de la Galil\u00e9e jouxte l&rsquo;inamicale\u00a0<a title=\"Samarie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Samarie\">Samarie<\/a>, ce qui pousse les Galil\u00e9ens \u00e0 emprunter le mince couloir juda\u00efs\u00e9 que constitue la vall\u00e9e du\u00a0<a title=\"Jourdain\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jourdain\">Jourdain<\/a>\u00a0pour se rendre en p\u00e8lerinage \u00e0\u00a0<a title=\"J\u00e9rusalem\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9rusalem\">J\u00e9rusalem<\/a><sup id=\"cite_ref-Vermes_Enqu\u00eate_153-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Vermes_Enqu%C3%AAte-153\">97<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les Galil\u00e9ens, r\u00e9put\u00e9s belliqueux, chauvins et courageux, y sont souvent moqu\u00e9s pour leur dialecte et leur accent, signe d&rsquo;importantes diff\u00e9rences culturelles avec les Jud\u00e9ens, qui se montrent m\u00e9prisants \u00e0 leur \u00e9gard<sup id=\"cite_ref-155\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-155\">v 29<\/a><\/sup>. Entra\u00een\u00e9s \u00e0 la guerre depuis leur enfance<sup id=\"cite_ref-156\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-156\">99<\/a><\/sup>, ils sont r\u00e9put\u00e9s pour leur bravoure et le nord montagneux et accident\u00e9 constitue un refuge id\u00e9al pour les fomentateurs de r\u00e9voltes, \u00e0 l&rsquo;instar des\u00a0<a title=\"Z\u00e9lotes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Z%C3%A9lotes\">z\u00e9lotes<\/a>\u00a0; la province est le th\u00e9\u00e2tre de troubles pendant plus d&rsquo;un si\u00e8cle d\u00e8s la seconde moiti\u00e9 du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"1\u1d49\u02b3 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">I<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap\" title=\"avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr><sup id=\"cite_ref-Vermes_Enqu\u00eate_153-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Vermes_Enqu%C3%AAte-153\">97<\/a><\/sup>. Certains chercheurs font de la r\u00e9gion un foyer du\u00a0<a title=\"Pharisiens\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pharisiens\">pharisianisme<\/a><sup id=\"cite_ref-:2_157-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-:2-157\">100<\/a><\/sup>\u00a0mais d&rsquo;autres situent plut\u00f4t ce foyer \u00e0 J\u00e9rusalem<sup id=\"cite_ref-158\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-158\">101<\/a><\/sup>. Il est n\u00e9anmoins vraisemblable qu&rsquo;un pr\u00e9dicateur \u00e0 la r\u00e9putation messianique originaire de Galil\u00e9e passe pour un personnage inqui\u00e9tant \u00e0 J\u00e9rusalem aupr\u00e8s de ceux qui sont soucieux de m\u00e9nager les bonnes relations avec l&rsquo;autorit\u00e9 romaine<sup id=\"cite_ref-Vermes_Enqu\u00eate_153-3\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Vermes_Enqu%C3%AAte-153\">97<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"clear\" style=\"text-align: justify;\">\u00a0<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Juda\u00efsme_de_Palestine\"><span id=\"Juda.C3.AFsme_de_Palestine\"><\/span>Juda\u00efsme de Palestine<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">La Palestine du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"1\u1d49\u02b3 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">I<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<sup id=\"cite_ref-159\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-159\">102<\/a><\/sup>\u00a0connait une grande effervescence politico-religieuse o\u00f9 se croisent plusieurs courants t\u00e9moignant d&rsquo;une \u00ab\u00a0extraordinaire explosion de cr\u00e9ativit\u00e9 r\u00e9formatrice et purificatrice\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-MimouniMaraval200733_160-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-MimouniMaraval200733-160\">103<\/a><\/sup>\u00a0dans une soci\u00e9t\u00e9 en proie aux bouleversements politiques et sociaux\u00a0: la r\u00e9gion connait \u00e0 l&rsquo;\u00e9poque de nombreuses r\u00e9voltes religieuses \u00e0 connotation proph\u00e9tique voire messianique, que les autorit\u00e9s romaines per\u00e7oivent plut\u00f4t comme des ph\u00e9nom\u00e8nes politiques<sup id=\"cite_ref-MimouniMaraval200737_161-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-MimouniMaraval200737-161\">104<\/a><\/sup>\u00a0; elles n&rsquo;h\u00e9sitent d&rsquo;ailleurs pas \u00e0 parfois d\u00e9ployer les troupes avec une \u00ab\u00a0insensibilit\u00e9 d\u00e9vastatrice\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-Goodman_744_162-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Goodman_744-162\">105<\/a><\/sup>. N\u00e9anmoins, la pr\u00e9sence du pouvoir romain reste relativement discr\u00e8te et ne se fait ressentir qu&rsquo;au moment de la collecte des imp\u00f4ts, de la construction des routes ou \u00e0 travers la pr\u00e9sence de forces de l&rsquo;ordre cantonn\u00e9es au\u00a0<a title=\"H\u00e9rodion\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/H%C3%A9rodion\">palais d&rsquo;H\u00e9rode<\/a>\u00a0ou \u00e0 la\u00a0<a title=\"Forteresse Antonia\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Forteresse_Antonia\">forteresse d&rsquo;Antonia<\/a><sup id=\"cite_ref-Goodman_744_162-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Goodman_744-162\">105<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le juda\u00efsme \u00ab\u00a0n&rsquo;y est pas tant une religion [\u2026] [qu]&rsquo;un peuple dont la particularit\u00e9 s&rsquo;exprime par des pratiques et des symboles\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-163\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-163\">106<\/a><\/sup>\u00a0mais qui n&rsquo;a pas d&rsquo;uniformit\u00e9 dans son expression religieuse et pr\u00e9sente diverses tentatives d&rsquo;actualiser les lois mosa\u00efques et de vivre la Torah<sup id=\"cite_ref-164\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-164\">107<\/a><\/sup>. De leur c\u00f4t\u00e9, \u00e0 cette \u00e9poque, les\u00a0<a title=\"Samaritains\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Samaritains\">samaritains<\/a>\u00a0constituent un groupe tr\u00e8s distinct du juda\u00efsme<sup id=\"cite_ref-MimouniMaraval200734_165-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-MimouniMaraval200734-165\">108<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Form\u00e9s probablement depuis l&rsquo;\u00e9poque de la\u00a0<a title=\"R\u00e9volte des Maccab\u00e9es\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9volte_des_Maccab%C3%A9es\">R\u00e9volte des Maccab\u00e9es<\/a><sup id=\"cite_ref-166\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-166\">109<\/a><\/sup>\u00a0vers le milieu du\u00a0<a title=\"IIe si\u00e8cle av. J.-C.\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/IIe_si%C3%A8cle_av._J.-C.\"><abbr class=\"abbr\" title=\"2\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">II<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap\" title=\"avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr><\/a>, trois courants \u2014\u00a0ou \u00ab\u00a0sectes\u00a0\u00bb\u00a0\u2014<sup id=\"cite_ref-167\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-167\">110<\/a><\/sup>\u00a0dominent la vie religieuse au d\u00e9but de\u00a0<a title=\"\u00c8re commune\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%88re_commune\">notre \u00e8re<\/a>, qui d\u00e9veloppent au-del\u00e0 de leurs positions religieuses, des positions politiques\u00a0: les\u00a0<a title=\"Sadduc\u00e9ens\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sadduc%C3%A9ens\">sadduc\u00e9ens<\/a>, dont les membres sont g\u00e9n\u00e9ralement issu de l&rsquo;<a title=\"Aristocratie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aristocratie\">aristocratie<\/a>\u00a0<a title=\"Clerg\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Clerg%C3%A9\">sacerdotale<\/a>, enclins aux compromis avec les puissances dirigeantes pour maintenir leur pouvoir\u00a0; les\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Pharisa\u00efsme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pharisa%C3%AFsme\">pharisiens<\/a>, courant nationaliste non violent, pi\u00e9tiste, \u00e0 connotation\u00a0<a title=\"Eschatologie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Eschatologie\">eschatologique<\/a><sup id=\"cite_ref-168\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-168\">111<\/a><\/sup>, travers\u00e9 par de profondes dissensions et dont les membres se recrutent au sein de la\u00a0<a title=\"Bourgeoisie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bourgeoisie\">bourgeoisie<\/a>, particuli\u00e8rement dans les rangs des\u00a0<a title=\"Scribe dans le Proche-Orient ancien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Scribe_dans_le_Proche-Orient_ancien\">scribes<\/a>\u00a0; enfin, les\u00a0<a title=\"Ess\u00e9niens\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ess%C3%A9niens\">ess\u00e9niens<\/a>\u00a0\u2014 que ne mentionnent pas les \u00e9crits n\u00e9otestamentaires \u2014 une forme originale de juda\u00efsme<sup id=\"cite_ref-169\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-169\">112<\/a><\/sup>, une sorte \u00ab\u00a0d&rsquo;<a title=\"Ordre monastique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ordre_monastique\">ordre monastique<\/a>\u00a0avant la lettre\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-:4_170-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-:4-170\">113<\/a><\/sup>\u00a0qui se d\u00e9veloppe exclusivement en Jud\u00e9e<sup id=\"cite_ref-:6_171-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-:6-171\">114<\/a><\/sup>\u00a0et dont les membres vivent en communaut\u00e9 \u00e0 l&rsquo;\u00e9cart de J\u00e9rusalem et du\u00a0<a title=\"Juda\u00efsme du Second Temple\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Juda%C3%AFsme_du_Second_Temple\">culte du Temple<\/a>, porteurs d&rsquo;un radicalisme\u00a0<a title=\"Eschatologie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Eschatologie\">eschatologique<\/a>\u00a0v\u00e9cu dans l&rsquo;asc\u00e8se et poussant tr\u00e8s loin le soucis puret\u00e9 rituelle<sup id=\"cite_ref-:4_170-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-:4-170\">113<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En sus de ces trois groupes, un courant plus politique, messianique et d&rsquo;un nationalisme \u00ab\u00a0exasp\u00e9r\u00e9\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-172\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-172\">115<\/a><\/sup>, proche des pharisiens mais professant un interventionnisme actif contre l&rsquo;occupation \u00e9trang\u00e8re<sup id=\"cite_ref-MimouniMaraval200737_161-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-MimouniMaraval200737-161\">104<\/a><\/sup>\u00a0et n&rsquo;admettant d&rsquo;autre roi que Dieu est d\u00e9crit par\u00a0<a title=\"Flavius Jos\u00e8phe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Flavius_Jos%C3%A8phe\">Flavius Jos\u00e8phe<\/a>\u00a0sous le nom de \u00ab\u00a0<a title=\"Z\u00e9lotes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Z%C3%A9lotes\">z\u00e9lotes<\/a>\u00a0\u00bb comme la \u00ab\u00a0quatri\u00e8me philosophie\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-Mattei201133_173-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Mattei201133-173\">116<\/a><\/sup>\u00a0du juda\u00efsme<sup id=\"cite_ref-174\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-174\">117<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c0 c\u00f4t\u00e9 de ces courants, il existe \u00e9galement un parti appel\u00e9 \u00ab\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"G\u00e9n\u00e9alogie des H\u00e9rodiens\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%A9n%C3%A9alogie_des_H%C3%A9rodiens\">h\u00e9rodien<\/a>\u00a0\u00bb dans le Nouveau testament, compos\u00e9 d&rsquo;\u00e9lites \u2014\u00a0peut-\u00eatre sadduc\u00e9ennes\u00a0\u2014 partisanes de la politique d&rsquo;hell\u00e9nisation et de la coop\u00e9ration avec le pouvoir romain<sup id=\"cite_ref-175\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-175\">118<\/a><\/sup>. D&rsquo;une mani\u00e8re g\u00e9n\u00e9rale, il semble que le bas-clerg\u00e9 \u00e9tait plut\u00f4t oppos\u00e9 aux Romains \u00e0 la diff\u00e9rence du haut-clerg\u00e9<sup id=\"cite_ref-MimouniMaraval200734_165-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-MimouniMaraval200734-165\">108<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;\u00e9poque connait \u00e9galement l&rsquo;\u00e9mergence de courants messianiques<sup id=\"cite_ref-176\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-176\">119<\/a><\/sup>\u00a0et proph\u00e9tiques, ainsi que, parmi ces derniers, des groupes\u00a0<a title=\"Mouvements baptistes antiques\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mouvements_baptistes_antiques\">baptistes<\/a>, probablement assez r\u00e9pandus dans les couches populaires \u00e0 l&rsquo;\u00e9cart des villes et dont le pr\u00e9dicateur le plus connu est\u00a0<a title=\"Jean le Baptiste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_le_Baptiste\">Jean le Baptiste<\/a><sup id=\"cite_ref-MimouniMaraval200738_177-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-MimouniMaraval200738-177\">120<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Vie_publique\">Vie publique<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Meister_des_Hitda-Evangeliars_003a.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/9b\/Meister_des_Hitda-Evangeliars_003a.jpg\/180px-Meister_des_Hitda-Evangeliars_003a.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/9b\/Meister_des_Hitda-Evangeliars_003a.jpg\/270px-Meister_des_Hitda-Evangeliars_003a.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/9b\/Meister_des_Hitda-Evangeliars_003a.jpg\/360px-Meister_des_Hitda-Evangeliars_003a.jpg 2x\" width=\"180\" height=\"252\" data-file-width=\"1163\" data-file-height=\"1628\" \/><\/a><figcaption>Bapt\u00eame de J\u00e9sus,<br \/>\n<a title=\"\u00c9vang\u00e9liaire de Hitda\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vang%C3%A9liaire_de_Hitda\">\u00e9vang\u00e9liaire de l&rsquo;abbesse Hitda von Meschede<\/a>\u00a0(vers 1050),<br \/>\nHessische Landesbibliothek,\u00a0<a title=\"Darmstadt\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Darmstadt\">Darmstadt<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">La dur\u00e9e du minist\u00e8re de J\u00e9sus<sup id=\"cite_ref-178\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-178\">121<\/a><\/sup>\u00a0n&rsquo;est pas pr\u00e9cis\u00e9ment \u00e9voqu\u00e9e dans le Nouveau Testament mais celui-ci explique qu&rsquo;il a d\u00e9but\u00e9 alors que J\u00e9sus avait \u00ab\u00a0environ trente ans\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-179\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-179\">122<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-181\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-181\">n 29<\/a><\/sup>. Les traditions chr\u00e9tiennes primitives se partagent \u00e0 ce sujet g\u00e9n\u00e9ralement entre un minist\u00e8re d&rsquo;environ un an \u00e0 environ trois ans<sup id=\"cite_ref-182\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-182\">n 30<\/a><\/sup>, d\u00e9duites du nombre de mont\u00e9es \u00e0 J\u00e9rusalem pour la P\u00e2que\u00a0: une seule pour les synoptiques mais trois pour Jean<sup id=\"cite_ref-Mattei201164_183-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Mattei201164-183\">124<\/a><\/sup>. La recherche contemporaine s&rsquo;accorde, avec des nuances, sur un minist\u00e8re compris entre un et quatre ans<sup id=\"cite_ref-geoltrain_184-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-geoltrain-184\">125<\/a><\/sup>, avec un consensus significatif envisageant une p\u00e9riode de deux \u00e0 trois ans<sup id=\"cite_ref-185\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-185\">126<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les lieux cit\u00e9s dans les \u00e9vangiles situent son action de part et d&rsquo;autre du\u00a0<a title=\"Lac de Tib\u00e9riade\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lac_de_Tib%C3%A9riade\">lac de Tib\u00e9riade<\/a>, principalement en\u00a0<a title=\"Galil\u00e9e (r\u00e9gion)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Galil%C3%A9e_(r%C3%A9gion)\">Galil\u00e9e<\/a>\u00a0(dont il est ressortissant) et dans la\u00a0<a title=\"D\u00e9capole (Proche-Orient)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/D%C3%A9capole_(Proche-Orient)\">D\u00e9capole<\/a>, avec quelques passages en\u00a0<a title=\"Syrie-Ph\u00e9nicie (province romaine)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syrie-Ph%C3%A9nicie_(province_romaine)\">Ph\u00e9nicie<\/a>\u00a0(<a title=\"Tyr\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tyr\">Tyr<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Sidon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sidon\">Sidon<\/a>) et en\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Trachonitide\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Trachonitide\">Trachonitide<\/a>\u00a0(<a class=\"mw-redirect\" title=\"C\u00e9sar\u00e9e de Philippe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/C%C3%A9sar%C3%A9e_de_Philippe\">C\u00e9sar\u00e9e de Philippe<\/a>). Il semble qu&rsquo;il soit \u00e0 cette \u00e9poque consid\u00e9r\u00e9 comme un habitant de\u00a0<a title=\"Capharna\u00fcm\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Capharna%C3%BCm\">Capharna\u00fcm<\/a><sup id=\"cite_ref-186\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-186\">v 30<\/a><\/sup>. Il se rend \u00e9galement en\u00a0<a title=\"Jud\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jud%C3%A9e\">Jud\u00e9e<\/a>, g\u00e9n\u00e9ralement pour aller \u00e0\u00a0<a title=\"J\u00e9rusalem\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9rusalem\">J\u00e9rusalem<\/a>\u00a0\u00e0 l&rsquo;occasion de f\u00eates juives\u00a0; mais on peut noter un s\u00e9jour plus prolong\u00e9 en Jud\u00e9e au d\u00e9but de sa vie publique, alors qu&rsquo;il \u00e9tait consid\u00e9r\u00e9 comme un disciple de Jean le Baptiste<sup id=\"cite_ref-187\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-187\">v 31<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les pays \u00e0 population juive de l&rsquo;\u00e9poque \u00e9taient la Galil\u00e9e et la Jud\u00e9e, s\u00e9par\u00e9es par la\u00a0<a title=\"Samarie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Samarie\">Samarie<\/a>\u00a0dont les habitants \u00e9taient consid\u00e9r\u00e9s comme non-juifs. J\u00e9sus est per\u00e7u comme un \u00e9tranger en Jud\u00e9e\u00a0: l&rsquo;accent des Galil\u00e9ens les fait reconna\u00eetre<sup id=\"cite_ref-188\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-188\">v 32<\/a><\/sup>, et il y suscite une franche hostilit\u00e9<sup id=\"cite_ref-BFR|Jn|7:1_189-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-BFR|Jn|7:1-189\">v 33<\/a><\/sup>\u00a0de la part des Jud\u00e9ens, parfois d\u00e9sign\u00e9s par le terme \u00ab\u00a0juifs\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-190\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-190\">127<\/a><\/sup>\u00a0alors que les Galil\u00e9ens sont \u00e9galement des pratiquants de la Loi de Mo\u00efse<sup id=\"cite_ref-191\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-191\">128<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La chronologie de cette p\u00e9riode de vie publique est extr\u00eamement confuse\u00a0: les \u00e9vangiles synoptiques pr\u00e9sentent les \u00e9pisodes parall\u00e8les dans des ordres parfois diff\u00e9rents, et ils n&rsquo;ont pas la m\u00eame chronologie que celui de Jean, ce qui interdit \u00e9videmment d&rsquo;interpr\u00e9ter le d\u00e9roulement de l&rsquo;un ou l&rsquo;autre des r\u00e9cits comme celui d&rsquo;une logique purement temporelle. On consid\u00e8re n\u00e9anmoins que c&rsquo;est le\u00a0<a title=\"Bapt\u00eame\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme\">bapt\u00eame<\/a>\u00a0de J\u00e9sus par\u00a0<a title=\"Jean le Baptiste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_le_Baptiste\">Jean le Baptiste<\/a>\u00a0qui marque l&rsquo;ouverture de son activit\u00e9 publique.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Jean_le_Baptiste\">Jean le Baptiste<\/h4>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"Jean le Baptiste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_le_Baptiste\">Jean le Baptiste<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Jordan_River.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/82\/Jordan_River.jpg\/160px-Jordan_River.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/82\/Jordan_River.jpg\/240px-Jordan_River.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/82\/Jordan_River.jpg\/320px-Jordan_River.jpg 2x\" width=\"160\" height=\"240\" data-file-width=\"1200\" data-file-height=\"1800\" \/><\/a><figcaption>Le Jourdain et ses rives, de nos jours.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Vers 30 ans, J\u00e9sus rejoint\u00a0<a title=\"Jean le Baptiste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_le_Baptiste\">Jean le Baptiste<\/a>, un pr\u00e9dicateur populaire des milieux\u00a0<a title=\"Mouvements baptistes antiques\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mouvements_baptistes_antiques\">baptistes<\/a><sup id=\"cite_ref-192\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-192\">129<\/a><\/sup>\u00a0qui d\u00e9nonce la pratique formaliste des milieux sacerdotaux dont il est peut-\u00eatre lui-m\u00eame issu<sup id=\"cite_ref-193\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-193\">n 31<\/a><\/sup>. Jean pr\u00eache en se d\u00e9pla\u00e7ant dans le d\u00e9sert de Jud\u00e9e, sur les bords du\u00a0<a title=\"Jourdain\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jourdain\">Jourdain<\/a>, et le Nouveau Testament l&rsquo;identifie \u00e0 un \u00ab\u00a0nouvel\u00a0<a title=\"\u00c9lie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89lie\">\u00c9lie<\/a>\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-194\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-194\">n 32<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">J\u00e9sus re\u00e7oit le\u00a0<a title=\"Bapt\u00eame\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme\">bapt\u00eame<\/a>\u00a0que Jean administre pour le pardon des p\u00e9ch\u00e9s \u00e0 ceux qui re\u00e7oivent son message favorablement, en une immersion dans l&rsquo;eau vive qui pr\u00e9pare au r\u00e8gne messianique et \u00e0 l&rsquo;imminence du Jugement divin<sup id=\"cite_ref-EP171_195-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-EP171-195\">130<\/a><\/sup>. Il est ainsi possible que J\u00e9sus ait \u00e9t\u00e9 transitoirement le disciple du Baptiste quand, au tout d\u00e9but de sa vie publique, on le voit simplement \u00ab\u00a0annoncer le Royaume de Dieu\u00a0\u00bb comme le faisait Jean, qu&rsquo;il a pu reconnaitre comme \u00ab\u00a0ma\u00eetre\u00a0\u00bb pendant un temps<sup id=\"cite_ref-196\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-196\">131<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">N\u00e9anmoins, si c&rsquo;est bien aux c\u00f4t\u00e9s de Jean que J\u00e9sus m\u00fbrit sa mission, il appara\u00eet des divergences<sup id=\"cite_ref-Mattei201173_197-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Mattei201173-197\">132<\/a><\/sup>, voire des tensions<sup id=\"cite_ref-198\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-198\">v 34<\/a><\/sup>, entre J\u00e9sus et Jean-Baptiste, notamment quant \u00e0 leurs conceptions respectives du r\u00e8gne de Dieu<sup id=\"cite_ref-199\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-199\">133<\/a><\/sup>, ce qui n&#8217;emp\u00eache pas le premier de conserver son a\u00een\u00e9 en haute estime<sup id=\"cite_ref-200\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-200\">134<\/a><\/sup>. Par ailleurs, bien que J\u00e9sus lui-m\u00eame ne semble pas avoir baptis\u00e9<sup id=\"cite_ref-201\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-201\">135<\/a><\/sup>, la communaut\u00e9 chr\u00e9tienne, qui envisage le Baptiste comme un pr\u00e9curseur, conserva le\u00a0<a title=\"Rite de passage\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rite_de_passage\">rite initiatique<\/a>\u00a0du\u00a0<a title=\"Bapt\u00eame\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bapt%C3%AAme\">bapt\u00eame<\/a>\u00a0dans sa forme, mais non point son sens<sup id=\"cite_ref-202\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-202\">v 35<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c0 la diff\u00e9rence de Jean, J\u00e9sus va prodiguer son enseignement dans les contr\u00e9es habit\u00e9es<sup id=\"cite_ref-203\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-203\">136<\/a><\/sup>. Il s&rsquo;entoure de\u00a0<a title=\"Disciple\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Disciple\">disciples<\/a>\u00a0dont la tradition veut qu&rsquo;ils aient \u00e9t\u00e9 douze<sup id=\"cite_ref-204\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-204\">n 33<\/a><\/sup>, dont les premiers sont peut-\u00eatre recrut\u00e9s dans les milieux baptistes<sup id=\"cite_ref-205\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-205\">137<\/a><\/sup>. On utilise \u00e9galement le nom d\u2019\u00ab\u00a0<a title=\"Ap\u00f4tre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ap%C3%B4tre\">ap\u00f4tres<\/a>\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-206\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-206\">n 34<\/a><\/sup>\u00a0pour les d\u00e9signer. Ce groupe de \u00ab\u00a0douze\u00a0\u00bb disciples choisis par J\u00e9sus est sans doute une cr\u00e9ation relativement tardive, comme le montre l&rsquo;existence d&rsquo;ap\u00f4tres ext\u00e9rieurs \u00e0 ce noyau<sup id=\"cite_ref-Baslez_p21_207-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Baslez_p21-207\">138<\/a><\/sup>. On parle g\u00e9n\u00e9ralement \u00e0 leur sujet de \u00ab\u00a0Groupe des Douze\u00a0\u00bb\u00a0; le nombre 12 est en effet essentiel pour comprendre le r\u00f4le de ces disciples constituant autour de J\u00e9sus un cercle restreint \u00e0 la forte signification symbolique\u00a0: il figure la reconstitution de l&rsquo;Isra\u00ebl biblique<sup id=\"cite_ref-208\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-208\">n 35<\/a><\/sup>. Si leurs noms varient de livre en livre<sup id=\"cite_ref-Baslez_p21_207-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Baslez_p21-207\">138<\/a><\/sup>, les disciples montrent pourtant une triple r\u00e9f\u00e9rence h\u00e9bra\u00efque<sup id=\"cite_ref-209\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-209\">n 36<\/a><\/sup>, aram\u00e9enne<sup id=\"cite_ref-210\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-210\">139<\/a><\/sup>\u00a0et grecque<sup id=\"cite_ref-211\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-211\">140<\/a><\/sup>, au c\u0153ur de la vie des Galil\u00e9ens<sup id=\"cite_ref-212\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-212\">141<\/a><\/sup>. L&rsquo;un de ces disciples,\u00a0<a title=\"Pierre (ap\u00f4tre)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_(ap%C3%B4tre)\">Simon<\/a>\u00a0dit Pierre ou Kepha, re\u00e7oit une importance plus particuli\u00e8re au sein du groupe tandis que\u00a0<a title=\"Judas Iscariote\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Judas_Iscariote\">Judas<\/a>, auquel est attribu\u00e9e la \u00ab\u00a0trahison\u00a0\u00bb de J\u00e9sus aupr\u00e8s des autorit\u00e9s, a une responsabilit\u00e9 attest\u00e9e de \u00ab\u00a0tr\u00e9sorier\u00a0\u00bb de ce groupe.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Certaines hypoth\u00e8ses, qui ont connu un \u00e9cho m\u00e9diatique, ont voulu lier Jean ou J\u00e9sus au mouvement ess\u00e9nien ou d\u00e9celer son influence sur ces derniers, hypoth\u00e8ses qui demeurent \u00ab\u00a0moins que probables et ind\u00e9montrables\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-213\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-213\">142<\/a><\/sup>. La pratique baptismale de Jean diff\u00e8re fondamentalement de celles des\u00a0<a title=\"Ess\u00e9niens\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ess%C3%A9niens\">ess\u00e9niens<\/a>, tant dans son aspect rituel que dans la doctrine qui la sous-tend\u00a0: le Baptiste \u2014\u00a0qui se pr\u00e9sente comme un pr\u00e9dicateur itin\u00e9rant de la vall\u00e9e du Jourdain\u00a0\u2014 baptise en effet les p\u00e9nitents en vue du pardon \u00e0 une seule reprise<sup id=\"cite_ref-:6_171-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-:6-171\">114<\/a><\/sup>, dans l&rsquo;<a title=\"Eau vive (hydrologie)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Eau_vive_(hydrologie)\">eau vive<\/a>, \u00e0 la diff\u00e9rence des ablutions des ess\u00e9niens pratiqu\u00e9es quotidiennement dans des\u00a0<a title=\"Mikv\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mikv%C3%A9\">bassins d\u00e9di\u00e9s<\/a>\u00a0pour des raisons rituelles<sup id=\"cite_ref-214\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-214\">143<\/a><\/sup>. L&rsquo;id\u00e9ologie du Jourdain \u00ab\u00a0n&rsquo;occupe [ainsi] aucune place dans les\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Manuscrits de Qumr\u00e2n\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Manuscrits_de_Qumr%C3%A2n\">\u00e9crits de Qumr\u00e2n<\/a>\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-215\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-215\">144<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Par ailleurs, J\u00e9sus, qui fait preuve de beaucoup de souplesse dans l&rsquo;observance des lois de puret\u00e9 se positionnant de la sorte aux antipodes des pratiques ess\u00e9niennes<sup id=\"cite_ref-:6_171-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-:6-171\">114<\/a><\/sup>, appara\u00eet encore plus \u00e9loign\u00e9 du mouvement\u00a0: il ne partage aucunement le rigorisme avec lequel les ess\u00e9niens entendent accomplir la loi de Mo\u00efse<sup id=\"cite_ref-:5_216-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-:5-216\">145<\/a><\/sup>\u00a0et, l\u00e0 o\u00f9 ces derniers augmentent de prescriptions l\u00e9gales de la Torah, J\u00e9sus r\u00e9duit au contraire celle-ci \u00e0 une sorte de noyau<sup id=\"cite_ref-:5_216-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-:5-216\">145<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"clear\" style=\"text-align: justify;\">\u00a0<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Le_thaumaturge_et_les_miracles\">Le thaumaturge et les miracles<\/h4>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Miracles dans le Nouveau Testament\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Miracles_dans_le_Nouveau_Testament\">Miracles dans le Nouveau Testament<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-right\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Bartholomeus_Breenbergh_003.JPG?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/28\/Bartholomeus_Breenbergh_003.JPG\/220px-Bartholomeus_Breenbergh_003.JPG\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/28\/Bartholomeus_Breenbergh_003.JPG\/330px-Bartholomeus_Breenbergh_003.JPG 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/28\/Bartholomeus_Breenbergh_003.JPG\/440px-Bartholomeus_Breenbergh_003.JPG 2x\" width=\"220\" height=\"163\" data-file-width=\"700\" data-file-height=\"520\" \/><\/a><figcaption><i>J\u00e9sus-Christ soignant un sourd \u00e0 D\u00e9capole<\/i>, par\u00a0<a title=\"Bartholomeus Breenbergh\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bartholomeus_Breenbergh\">Bartholomeus Breenbergh<\/a>, 1635,<br \/>\nLouvre, Paris.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">J\u00e9sus se fait conna\u00eetre localement, dans un premier temps comme\u00a0<a title=\"Gu\u00e9risseur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gu%C3%A9risseur\">gu\u00e9risseur<\/a>\u00a0<a title=\"Thaumaturgie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thaumaturgie\">thaumaturge<\/a>. Dans l&rsquo;exercice de cette activit\u00e9, sur laquelle il fonde la l\u00e9gitimit\u00e9 de son enseignement<sup id=\"cite_ref-G\u00e9rard_Isra\u00ebl_12\/2008_217-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-G%C3%A9rard_Isra%C3%ABl_12\/2008-217\">146<\/a><\/sup>\u00a0et qui attirait les foules autour de lui<sup id=\"cite_ref-Marguerat_miracles_218-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Marguerat_miracles-218\">147<\/a><\/sup>, on peut noter des modes op\u00e9ratoires vari\u00e9s, en comparant par exemple la gu\u00e9rison en trois \u00e9tapes de l&rsquo;<a title=\"Aveugle de Bethsa\u00efde\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aveugle_de_Bethsa%C3%AFde\">aveugle de Bethsa\u00efde<\/a>, et celle \u2014\u00a0\u00e0 distance et d&rsquo;une seule parole\u00a0\u2014 de Bar Tim\u00e9e \u00e0 J\u00e9richo<sup id=\"cite_ref-219\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-219\">v 36<\/a><\/sup>, ou bien celle qui s&rsquo;effectue par une pri\u00e8re intense et le je\u00fbne, dans le cas d&rsquo;un d\u00e9mon particuli\u00e8rement r\u00e9tif<sup id=\"cite_ref-220\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-220\">v 37<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Ces pratiques th\u00e9rapeutiques, dont le fondement est d&rsquo;ordre religieux puisque les maladies \u00e9taient alors per\u00e7ues comme la sanction divine des p\u00e9ch\u00e9s, \u00e9taient r\u00e9pandues dans le monde gr\u00e9co-romain<sup id=\"cite_ref-221\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-221\">148<\/a><\/sup>\u00a0et parmi les rabbi juifs<sup id=\"cite_ref-222\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-222\">149<\/a><\/sup>\u00a0dont J\u00e9sus reproduit parfois des gestes th\u00e9rapeutiques connus<sup id=\"cite_ref-223\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-223\">v 38<\/a><\/sup>. La pratique de J\u00e9sus se distingue n\u00e9anmoins par le nombre de miracles rapport\u00e9s et dans le refus par leur auteur de se les voir attribu\u00e9s\u00a0: J\u00e9sus se pr\u00e9sente comme le \u00ab\u00a0vecteur\u00a0\u00bb de Dieu, en op\u00e9rant dans le pr\u00e9sent les gu\u00e9risons esp\u00e9r\u00e9es dans le cadre\u00a0<a title=\"Eschatologie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Eschatologie\">eschatologique<\/a>\u00a0juif<sup id=\"cite_ref-Marguerat_miracles_218-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Marguerat_miracles-218\">147<\/a><\/sup>. Outre les miracles th\u00e9rapeutiques, J\u00e9sus pratique \u00e9galement des\u00a0<a title=\"Exorcisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Exorcisme\">exorcismes<\/a>, des\u00a0<a title=\"Miracle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Miracle\">prodiges<\/a>, des sauvetages ou des miracles illustratifs de son interpr\u00e9tation de la Loi juive<sup id=\"cite_ref-Marguerat_miracles_218-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Marguerat_miracles-218\">147<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les \u00e9vangiles insistent souvent plus sur la confiance des b\u00e9n\u00e9ficiaires de miracles qu&rsquo;ils ne s&rsquo;attardent sur le d\u00e9tail des manipulations<sup id=\"cite_ref-224\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-224\">150<\/a><\/sup>. J\u00e9sus pr\u00e9sente les\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Miracles\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Miracles\">miracles<\/a>\u00a0comme une anticipation de l&rsquo;acc\u00e8s au bonheur \u00e9ternel auquel a droit chaque humain, y compris les plus pauvres. L&rsquo;\u00e9vangile selon Marc rapporte que c&rsquo;est ce pouvoir d&rsquo;op\u00e9rer gu\u00e9risons et prodiges qui aurait \u00e9t\u00e9 transmis \u00e0 ses disciples<sup id=\"cite_ref-225\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-225\">v 39<\/a><\/sup>, plut\u00f4t que la capacit\u00e9 de communication avec la divinit\u00e9<sup id=\"cite_ref-G\u00e9rard_Isra\u00ebl_12\/2008_217-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-G%C3%A9rard_Isra%C3%ABl_12\/2008-217\">146<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les textes r\u00e9v\u00e8lent \u00e0 cet \u00e9gard un comportement g\u00e9n\u00e9ral de J\u00e9sus fait de bienveillance, tourn\u00e9 vers les gens, particuli\u00e8rement ceux plong\u00e9s dans une situation personnelle ou sociale m\u00e9pris\u00e9e et difficile\u00a0: les femmes, plus particuli\u00e8rement les veuves\u00a0; les malades, les l\u00e9preux, les \u00e9trangers, les p\u00e9cheurs publics ou les collecteurs de l&rsquo;imp\u00f4t romains<sup id=\"cite_ref-226\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-226\">151<\/a><\/sup>. Cette fa\u00e7on d&rsquo;\u00eatre, associ\u00e9e \u00e0 une d\u00e9nonciation de l&rsquo;hypocrisie et de toute forme de mensonge, lui attirera in\u00e9vitablement nombre d&rsquo;admirateurs en provoquant simultan\u00e9ment de l&rsquo;hostilit\u00e9.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Son_enseignement\">Son enseignement<\/h4>\n<\/div>\n<figure style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Bloch-SermonOnTheMount.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/96\/Bloch-SermonOnTheMount.jpg\/220px-Bloch-SermonOnTheMount.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/96\/Bloch-SermonOnTheMount.jpg\/330px-Bloch-SermonOnTheMount.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/96\/Bloch-SermonOnTheMount.jpg\/440px-Bloch-SermonOnTheMount.jpg 2x\" width=\"220\" height=\"247\" data-file-width=\"1377\" data-file-height=\"1545\" \/><\/a><figcaption><i><a title=\"Sermon sur la montagne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sermon_sur_la_montagne\">Sermon sur la montagne<\/a><\/i>,\u00a0<a title=\"Carl Heinrich Bloch\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Carl_Heinrich_Bloch\">Carl Heinrich Bloch<\/a>, 1877,<br \/>\nMuseum of Natural History,\u00a0<a title=\"Copenhague\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Copenhague\">Copenhague<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Bien que plac\u00e9 dans la perspective nouvelle du\u00a0<a title=\"Royaume de Dieu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Royaume_de_Dieu\">R\u00e8gne de Dieu<\/a>, le message de J\u00e9sus semble prolonger celui de Jean-Baptiste<sup id=\"cite_ref-Schr\u00f6ter2018129_227-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Schr%C3%B6ter2018129-227\">152<\/a><\/sup>\u00a0et s&rsquo;inscrit dans la fi\u00e8vre apocalyptique du monde juif au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"1\u1d49\u02b3 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">I<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, bien que que certains ex\u00e9g\u00e8tes pr\u00e9f\u00e8rent voir J\u00e9sus comme un ma\u00eetre de sagesse populaire, la dimension apocalyptique relevant d&rsquo;une lecture post\u00e9rieure<sup id=\"cite_ref-228\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-228\">153<\/a><\/sup>, sous l&rsquo;\u00e9clairage de la foi chr\u00e9tienne. On peut cependant souligner plusieurs points de rupture avec Jean le Baptiste\u00a0: J\u00e9sus n&rsquo;est a priori pas un\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Asc\u00e8te\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Asc%C3%A8te\">asc\u00e8te<\/a><sup id=\"cite_ref-229\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-229\">154<\/a><\/sup>, il pr\u00e9sente un Dieu de gr\u00e2ce, de jugement et de l&rsquo;amour sans limite<sup id=\"cite_ref-230\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-230\">v 40<\/a><\/sup>\u00a0qui inverse l&rsquo;exhortation de Jean \u00e0 la conversion imm\u00e9diate sur fond de col\u00e8re divine<sup id=\"cite_ref-231\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-231\">v 41<\/a><\/sup>\u00a0: ce n&rsquo;est plus celle-ci qui domine chez J\u00e9sus mais l&rsquo;av\u00e8nement par le Jugement dernier d&rsquo;un \u00ab\u00a0salut joyeux\u00a0\u00bb prodigu\u00e9 par un Dieu de pardon<sup id=\"cite_ref-Marguerat201996_232-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Marguerat201996-232\">155<\/a><\/sup>. Enfin, J\u00e9sus est celui \u00ab\u00a0par qui le jour vient\u00a0\u00bb quand Jean \u00ab\u00a0annon\u00e7ait l&rsquo;aube\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-233\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-233\">156<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Son enseignement est essentiellement connu \u00e0 travers les\u00a0<a title=\"\u00c9vangile\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vangile\">\u00c9vangiles<\/a>, qui en font le r\u00e9cit, et les commentaires qui en seront faits dans le reste du\u00a0<a title=\"Nouveau Testament\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nouveau_Testament\">Nouveau Testament<\/a>. La doctrine de J\u00e9sus, s\u00fbre, originale et vari\u00e9e<sup id=\"cite_ref-234\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-234\">157<\/a><\/sup>, entre difficilement dans les cat\u00e9gories socioreligieuses pr\u00e9alablement \u00e9tablies<sup id=\"cite_ref-235\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-235\">158<\/a><\/sup>\u00a0et celui-ci ne semble s&rsquo;inscrire dans aucune lign\u00e9e d&rsquo;aucun courant juda\u00efque particulier de la Palestine de son temps<sup id=\"cite_ref-:7_236-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-:7-236\">159<\/a><\/sup>\u00a0: d&rsquo;apr\u00e8s la documentation chr\u00e9tienne, il ne se r\u00e9f\u00e8re jamais \u00e0 une quelconque autorit\u00e9, \u00e0 aucun ma\u00eetre qui serviraient d&rsquo;inspiration dans son interpr\u00e9tation de la Torah<sup id=\"cite_ref-:7_236-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-:7-236\">159<\/a><\/sup>. La proximit\u00e9, l&rsquo;adh\u00e9sion voire le rejet de J\u00e9sus vis-\u00e0-vis du\u00a0<a title=\"Pharisiens\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pharisiens\">pharisianisme<\/a>\u00a0sont n\u00e9anmoins toujours l&rsquo;objet de d\u00e9bats au sein de la recherche<sup id=\"cite_ref-237\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-237\">160<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">J\u00e9sus peut ainsi \u00eatre consid\u00e9r\u00e9 comme une figure\u00a0<i><a title=\"Sui generis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sui_generis\">sui generis<\/a><sup id=\"cite_ref-:8_238-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-:8-238\">161<\/a><\/sup><\/i>, qu&rsquo;il est possible \u00e0 cet \u00e9gard de rapprocher de la cat\u00e9gorie informelle<sup id=\"cite_ref-239\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-239\">162<\/a><\/sup>\u00a0des \u00ab\u00a0juifs pieux\u00a0\u00bb (en h\u00e9breu\u00a0:\u00a0<i>hassidim<\/i>) de son \u00e9poque, qui se tiennent volontiers \u00e0 l&rsquo;\u00e9cart des cercles savants<i><sup id=\"cite_ref-:8_238-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-:8-238\">161<\/a><\/sup><\/i>. Son enseignement et son action montrent n\u00e9anmoins une tr\u00e8s bonne connaissance des textes religieux et de la loi juive<sup id=\"cite_ref-240\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-240\">n 37<\/a><\/sup><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">C&rsquo;est donc l&rsquo;annonce du \u00ab\u00a0<a title=\"Royaume de Dieu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Royaume_de_Dieu\">Royaume de Dieu<\/a>\u00a0\u00bb qui constitue le c\u0153ur de sa pr\u00e9dication en des termes qui, s&rsquo;ils reprennent l\u2019attente des Juifs qui esp\u00e8rent la venue d\u2019un\u00a0<a title=\"Messie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Messie\">Messie<\/a>\u00a0qui restaurera l\u2019ind\u00e9pendance d\u2019Isra\u00ebl, d\u00e9placent cet espoir<sup id=\"cite_ref-:9_241-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-:9-241\">163<\/a><\/sup>: le Royaume de Dieu selon J\u00e9sus inaugure le nouveau rapport avec Dieu qui se pr\u00e9pare \u00e0 intervenir dans le monde pour le gouverner directement<sup id=\"cite_ref-:9_241-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-:9-241\">163<\/a><\/sup>. Cette notion, \u00e0 laquelle J\u00e9sus fait sans cesse r\u00e9f\u00e9rence dans ses discours et ses actions, n&rsquo;est jamais concr\u00e8tement d\u00e9finie, probablement dans la mesure o\u00f9 elle doit aller de soi pour ses coreligionnaires contemporains dont celui-ci se distingue toutefois par la proximit\u00e9 temporelle voire l&rsquo;imminence dans laquelle il situe l&rsquo;arriv\u00e9e de ce R\u00e8gne de Dieu<sup id=\"cite_ref-242\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-242\">164<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Sur le plan de la\u00a0<a title=\"Morale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Morale\">morale<\/a>, l&rsquo;enseignement de J\u00e9sus est centr\u00e9 sur les notions d&rsquo;<a class=\"mw-redirect\" title=\"Amour du prochain\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Amour_du_prochain\">amour du prochain<\/a>\u00a0et de\u00a0<a title=\"Pardon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pardon\">pardon<\/a>, que l&rsquo;Homme doit observer pour se conformer aux commandements de Dieu. Cet enseignement est exprim\u00e9 de mani\u00e8re synth\u00e9tique dans les\u00a0<a title=\"B\u00e9atitudes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/B%C3%A9atitudes\">B\u00e9atitudes<\/a>, et plus d\u00e9velopp\u00e9 dans le\u00a0<a title=\"Sermon sur la montagne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sermon_sur_la_montagne\">Sermon sur la montagne<\/a>\u00a0d&rsquo;o\u00f9 elles sont tir\u00e9es. Ces principes sont d\u00e9j\u00e0 pr\u00e9sents dans la religion juive, mais J\u00e9sus leur accorde un r\u00f4le central, et privil\u00e9gie une interpr\u00e9tation spirituelle de la\u00a0<a title=\"Loi mosa\u00efque\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Loi_mosa%C3%AFque\">Loi mosa\u00efque<\/a>\u00a0au d\u00e9triment d&rsquo;une interpr\u00e9tation litt\u00e9rale et formaliste qu&rsquo;il d\u00e9nonce.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Il utilise deux m\u00e9thodes typiques des\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Tanna\u00eftes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tanna%C3%AFtes\">docteurs de la Loi<\/a>, ses contemporains\u00a0: le commentaire des textes canoniques et l&rsquo;usage de\u00a0<i>meshalim<\/i>\u00a0ou \u00ab\u00a0<a title=\"Parabole (rh\u00e9torique)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Parabole_(rh%C3%A9torique)\">Paraboles<\/a>\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-243\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-243\">165<\/a><\/sup>\u00a0dont il fait le ressort privil\u00e9gi\u00e9 de sa p\u00e9dagogie. Par cet usage de la parabole, J\u00e9sus laisse souvent l&rsquo;auditeur libre de ses r\u00e9actions, en ne le prenant pas de front.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Mais il n&rsquo;en pratique pas moins un enseignement d&rsquo;autorit\u00e9<sup id=\"cite_ref-244\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-244\">166<\/a><\/sup>\u00a0qui tranche avec les enseignements des\u00a0<a title=\"Scribe dans le Proche-Orient ancien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Scribe_dans_le_Proche-Orient_ancien\">scribes<\/a><sup id=\"cite_ref-245\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-245\">167<\/a><\/sup>, qui se r\u00e9clament toujours, quant \u00e0 eux, de l&rsquo;autorit\u00e9 d&rsquo;une source<sup id=\"cite_ref-246\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-246\">n 38<\/a><\/sup>. J\u00e9sus est n\u00e9anmoins respectueux de la\u00a0<a title=\"Loi mosa\u00efque\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Loi_mosa%C3%AFque\">Loi de Mo\u00efse<\/a><sup id=\"cite_ref-247\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-247\">n 39<\/a><\/sup>\u00a0et, si la proximit\u00e9 de J\u00e9sus avec les p\u00e9cheurs ou des \u00e9pisodes comme son affirmation que les besoins de l&rsquo;homme pr\u00e9valent sur la prescription du sabbat<sup id=\"cite_ref-248\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-248\">v 42<\/a><\/sup>\u00a0ont pu choquer les pieux de son temps, \u00ab\u00a0on ne peut pas dire que J\u00e9sus ait viol\u00e9 les lois de puret\u00e9 ch\u00e8res aux pharisiens\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-249\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-249\">168<\/a><\/sup>, au contraire de ses disciples qu&rsquo;il ne condamne pourtant pas.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Son action suscite des r\u00e9actions fortes et contrast\u00e9es. On trouve \u00e0 la fois des t\u00e9moignages sur de grandes foules qui le suivent et le cherchent, montrant un ind\u00e9niable succ\u00e8s populaire, et d&rsquo;autres le montrant vivant dans une quasi-clandestinit\u00e9 au milieu de populations hostiles. En effet, J\u00e9sus a pu \u00eatre l&rsquo;un de ces r\u00e9volt\u00e9s si fr\u00e9quents \u00e0 son \u00e9poque, un proph\u00e8te juif charismatique dont le message eschatologique, sapiential ou de r\u00e9forme sociale a eu une port\u00e9e politique sur le monde ambiant domin\u00e9 par les Romains et leurs collaborateurs jud\u00e9ens<sup id=\"cite_ref-250\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-250\">169<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Arrestation,_proc\u00e8s_et_ex\u00e9cution\"><span id=\"Arrestation.2C_proc.C3.A8s_et_ex.C3.A9cution\"><\/span>Arrestation, proc\u00e8s et ex\u00e9cution<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Bien que ce soit l\u00e0 le c\u0153ur de chacun des quatre\u00a0<a title=\"\u00c9vangile\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vangile\">\u00c9vangiles<\/a>, il est assez difficile de mettre ceux-ci d&rsquo;accord sur les r\u00e9cits de la \u00ab\u00a0<a title=\"Passion du Christ\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Passion_du_Christ\">Passion<\/a>\u00a0\u00bb, c&rsquo;est-\u00e0-dire son proc\u00e8s et son ex\u00e9cution par\u00a0<a title=\"Crucifiement\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Crucifiement\">crucifixion<\/a>. Leur r\u00e9cit est b\u00e2ti dans une optique d\u2019\u00ab\u00a0accomplissement des \u00c9critures\u00a0\u00bb plut\u00f4t que de reportage sur les \u00e9v\u00e9nements<sup id=\"cite_ref-251\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-251\">170<\/a><\/sup>. Pour les historiens, la reconstruction de ces \u00e9v\u00e9nements est ainsi\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0p\u00e9rilleuse, tant les r\u00e9cits sont surcharg\u00e9s d\u2019interpr\u00e9tations confessantes du fait de leur composition et de leur utilisation pour et dans la liturgie des premi\u00e8res communaut\u00e9s chr\u00e9tiennes\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-MimouniMaraval2007115_252-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-MimouniMaraval2007115-252\">171<\/a><\/sup>. En effet, l&rsquo;abondance des mentions g\u00e9ographiques ou topologiques pr\u00e9sentes dans les\u00a0<a title=\"Passion du Christ\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Passion_du_Christ#Les_r%C3%A9cits_de_la_Passion\">r\u00e9cits de la Passion<\/a>\u00a0ont une vis\u00e9e liturgique, notamment dans le but d\u2019accompagner une c\u00e9l\u00e9bration ou un p\u00e8lerinage des premiers disciples sur les lieux du martyre<sup id=\"cite_ref-253\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-253\">172<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Arrestation\">Arrestation<\/h4>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"Arrestation de J\u00e9sus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Arrestation_de_J%C3%A9sus\">Arrestation de J\u00e9sus<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">J\u00e9sus est arr\u00eat\u00e9 alors qu&rsquo;il s\u00e9journait \u00e0\u00a0<a title=\"J\u00e9rusalem\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9rusalem\">J\u00e9rusalem<\/a>\u00a0pour c\u00e9l\u00e9brer la f\u00eate de\u00a0<i><a title=\"Pessa'h\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pessa%27h\">Pessa&rsquo;h<\/a><\/i>\u00a0(la P\u00e2que juive). Ce dernier s\u00e9jour \u00e0 J\u00e9rusalem se d\u00e9roule dans une ambiance clandestine<sup id=\"cite_ref-254\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-254\">v 43<\/a><\/sup>, o\u00f9 les disciples \u00e9changent des mots de passe et des signes de reconnaissance pour pr\u00e9parer le repas dans un endroit cach\u00e9. Le contraste avec l&rsquo;ambiance enthousiaste de l&rsquo;entr\u00e9e triomphale de J\u00e9sus \u00e0 J\u00e9rusalem (c\u00e9l\u00e9br\u00e9e le\u00a0<a title=\"Dimanche des Rameaux\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dimanche_des_Rameaux\">dimanche des Rameaux<\/a>) est flagrant, ce qui sugg\u00e8re que ces deux mont\u00e9es \u00e0 J\u00e9rusalem n&rsquo;ont pas eu lieu la m\u00eame ann\u00e9e. Il est possible que cette clandestinit\u00e9 soit due \u00e0 la crainte de l&rsquo;intervention de la garnison romaine. En effet, la ville de J\u00e9rusalem compte \u00e0 cette \u00e9poque 30\u00a0000\u00a0habitants mais attire plus de 100\u00a0000\u00a0p\u00e8lerins au moment de la P\u00e2que. Craignant les troubles provoqu\u00e9s par cet afflux, les autorit\u00e9s romaines auraient pu vouloir noyer dans l&rsquo;\u0153uf l&rsquo;\u00e9ventuelle agitation suscit\u00e9e par l&rsquo;arriv\u00e9e de J\u00e9sus et de ses partisans Galil\u00e9ens, r\u00e9put\u00e9s prompts \u00e0 la bagarre, ainsi que de la radicalisation du groupe des hell\u00e9nistes<sup id=\"cite_ref-255\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-255\">173<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;\u00e9tude des \u00e9vangiles ne permet pas une lecture tr\u00e8s claire des causes et de l&rsquo;historique de ce retournement d&rsquo;opinion. On trouve la trace dans les \u00e9vangiles de l&rsquo;attente messianique d&rsquo;une partie de la population, qui attendait un\u00a0<a title=\"Messie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Messie\">Messie<\/a>\u00a0politique, lib\u00e9rateur du joug des Romains. Cette attente se retrouve dans le qualificatif donn\u00e9 \u00e0 Simon le\u00a0<a title=\"Z\u00e9lotes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Z%C3%A9lotes\">z\u00e9lote<\/a>\u00a0et \u00e0 Judas l&rsquo;Iscariote<sup id=\"cite_ref-256\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-256\">n 40<\/a><\/sup>\u00a0et dans l&rsquo;activit\u00e9 de\u00a0<a title=\"Pr\u00e9tendants juifs \u00e0 la messianit\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pr%C3%A9tendants_juifs_%C3%A0_la_messianit%C3%A9\">pr\u00e9dicateurs et r\u00e9volt\u00e9s juifs pr\u00e9tendant \u00e0 la messianit\u00e9<\/a>\u00a0\u00e0 cette \u00e9poque, tels\u00a0<a title=\"Judas le Galil\u00e9en\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Judas_le_Galil%C3%A9en\">Judas le Galil\u00e9en<\/a>,\u00a0<a class=\"new\" title=\"Athrong\u00e8s (page inexistante)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Athrong%C3%A8s&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Athrong\u00e8s<\/a>\u00a0<a class=\"extiw\" title=\"en:Athronges\" href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Athronges\"><span class=\"indicateur-langue\" title=\"Article en anglais\u00a0: \u00ab\u00a0Athronges\u00a0\u00bb\">(en)<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Theudas\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Theudas\">Theudas<\/a>\u00a0ou\u00a0<a title=\"Jean de Gischala\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_de_Gischala\">Jean de Gischala<\/a><sup id=\"cite_ref-257\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-257\">174<\/a><\/sup>. J\u00e9sus a pu d\u00e9cevoir cette attente en refusant l&rsquo;action sur le terrain politique<sup id=\"cite_ref-258\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-258\">n 41<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">N\u00e9anmoins, si J\u00e9sus ne conteste pas radicalement le pouvoir romain, refusant de s&rsquo;enfermer dans un cadre strictement \u00ab\u00a0nationaliste\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-259\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-259\">n 42<\/a><\/sup>, il ne manifeste pas davantage d&rsquo;inclination envers les grandes familles sacerdotales proches de celui-ci<sup id=\"cite_ref-260\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-260\">175<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le retournement d&rsquo;opinion s&rsquo;est d&rsquo;abord manifest\u00e9 en Jud\u00e9e<sup id=\"cite_ref-BFR|Jn|7:1_189-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-BFR|Jn|7:1-189\">v 33<\/a><\/sup>, puis dans son pays en Galil\u00e9e. Il semble que le signal de la r\u00e9pression soit venu des milieux\u00a0<a title=\"Sacerdoce\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sacerdoce\">sacerdotaux<\/a>\u00a0conservateurs de J\u00e9rusalem, souvent assimil\u00e9s aux\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Sadduc\u00e9en\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sadduc%C3%A9en\">sadduc\u00e9ens<\/a><sup id=\"cite_ref-261\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-261\">176<\/a><\/sup>, inquiets de l&rsquo;impact de son enseignement ouvert sur la\u00a0<a title=\"Torah\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Torah\">Torah<\/a>\u00a0et des effets de l&rsquo;enthousiasme populaire qu&rsquo;il suscitait sur le fragile\u00a0<i>modus vivendi<\/i>\u00a0avec l&rsquo;occupant romain<sup id=\"cite_ref-Quesnel_207_262-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Quesnel_207-262\">177<\/a><\/sup>. Il appara\u00eet \u00e9galement vraisemblable que c&rsquo;est le scandale que cet homme, d\u00e9crit comme \u00ab\u00a0doux\u00a0\u00bb par les \u00e9vangiles ult\u00e9rieurs, provoque au\u00a0<a title=\"Temple de J\u00e9rusalem\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Temple_de_J%C3%A9rusalem\">Temple de J\u00e9rusalem<\/a>\u00a0un peu avant la P\u00e2que de 30<sup id=\"cite_ref-263\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-263\">v 44<\/a><\/sup>\u00a0dans l&rsquo;\u00e9pisode dit des \u00ab\u00a0marchands du temple\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-264\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-264\">178<\/a><\/sup>, qui a pu pr\u00e9cipiter son arrestation<sup id=\"cite_ref-Quesnel_207_262-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Quesnel_207-262\">177<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Enfin, l&rsquo;avant-veille de la f\u00eate juive de la\u00a0<a title=\"Pessa'h\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pessa%27h\">Pessa&rsquo;h<\/a>, J\u00e9sus prend un dernier repas avec ses disciples dans une ambiance pascale<sup id=\"cite_ref-Mattei201169_265-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Mattei201169-265\">179<\/a><\/sup>, dans un \u00e9pisode appel\u00e9 traditionnellement la \u00ab\u00a0<a title=\"C\u00e8ne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/C%C3%A8ne\">C\u00e8ne<\/a>\u00a0\u00bb, au cours duquel il fait explicitement mention de sa mort prochaine qu&rsquo;il lie au renouvellement d\u00e9finitif de l&rsquo;<a class=\"mw-redirect\" title=\"Alliance (Bible)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alliance_(Bible)\">Alliance<\/a><sup id=\"cite_ref-Mattei201169_265-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Mattei201169-265\">179<\/a><\/sup>. Les chr\u00e9tiens de toutes tendances consid\u00e8rent qu&rsquo;il institue ainsi<sup id=\"cite_ref-266\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-266\">180<\/a><\/sup>\u00a0le\u00a0<a title=\"Sacrement\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sacrement\">sacrement<\/a>\u00a0de l&rsquo;\u00ab\u00a0<a title=\"Eucharistie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Eucharistie\">Eucharistie<\/a>\u00a0\u00bb. \u00c0 la suite de cet ultime repas, J\u00e9sus est arr\u00eat\u00e9 au jardin de\u00a0<a title=\"Geths\u00e9mani\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Geths%C3%A9mani\">Geths\u00e9mani<\/a>, par la d\u00e9nonciation de son disciple\u00a0<a title=\"Judas Iscariote\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Judas_Iscariote\">Judas<\/a><sup id=\"cite_ref-267\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-267\">181<\/a><\/sup>, sans que le motif soit vraiment clair<sup id=\"cite_ref-268\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-268\">182<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">J\u00e9sus se trouve alors confront\u00e9 aux trois pouvoirs superpos\u00e9s de la Palestine<sup id=\"cite_ref-269\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-269\">183<\/a><\/sup>\u00a0: le pouvoir romain, le pouvoir du\u00a0<a title=\"T\u00e9trarque\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%A9trarque\">t\u00e9trarque<\/a>\u00a0de Galil\u00e9e et P\u00e9r\u00e9e et le pouvoir des grands-pr\u00eatres du temple-\u00c9tat de J\u00e9rusalem.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Proc\u00e8s,_ex\u00e9cution_et_ensevelissement\"><span id=\"Proc.C3.A8s.2C_ex.C3.A9cution_et_ensevelissement\"><\/span>Proc\u00e8s, ex\u00e9cution et ensevelissement<\/h4>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:MaestroTrognano_Calvario_milano.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/96\/MaestroTrognano_Calvario_milano.jpg\/150px-MaestroTrognano_Calvario_milano.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/96\/MaestroTrognano_Calvario_milano.jpg\/225px-MaestroTrognano_Calvario_milano.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/96\/MaestroTrognano_Calvario_milano.jpg\/300px-MaestroTrognano_Calvario_milano.jpg 2x\" width=\"150\" height=\"215\" data-file-width=\"965\" data-file-height=\"1381\" \/><\/a><figcaption><i>Le Christ sur le chemin du\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Calvaire (sculpture)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Calvaire_(sculpture)\">Calvaire<\/a><\/i>,\u00a0<a title=\"Maestro di Trognano\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Maestro_di_Trognano\">Maestro di Trognano<\/a>, fin du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Castello Sforzesco\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Castello_Sforzesco\">Castello Sforzesco<\/a>, Milan.<\/figcaption><\/figure>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Articles d\u00e9taill\u00e9s\u00a0:\u00a0<a title=\"Passion du Christ\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Passion_du_Christ\">Passion du Christ<\/a>,\u00a0<a title=\"Proc\u00e8s de J\u00e9sus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Proc%C3%A8s_de_J%C3%A9sus\">Proc\u00e8s de J\u00e9sus<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Crucifixion\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Crucifixion\">Crucifixion<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les modalit\u00e9s du\u00a0<a title=\"Proc\u00e8s de J\u00e9sus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Proc%C3%A8s_de_J%C3%A9sus\">proc\u00e8s de J\u00e9sus<\/a>\u00a0sont d\u00e9concertantes<sup id=\"cite_ref-Mattei201171_270-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Mattei201171-270\">184<\/a><\/sup>\u00a0si l&rsquo;on se r\u00e9f\u00e8re \u00e0 ce que l&rsquo;on connait du droit de l&rsquo;\u00e9poque\u00a0: aucune reconstitution des faits ou des proc\u00e9dures connues ne r\u00e9siste \u00e0 l&rsquo;examen \u00e0 partir des \u00e9vangiles<sup id=\"cite_ref-Baslez2003209_271-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Baslez2003209-271\">185<\/a><\/sup>, qui exposent un double proc\u00e8s, donc une double motivation, religieuse chez les Juifs, politique chez les Romains<sup id=\"cite_ref-Baslez2003211_272-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Baslez2003211-272\">186<\/a><\/sup>. La question de ce proc\u00e8s, toujours ouverte, est d&rsquo;autant plus difficile qu&rsquo;elle a \u00e9t\u00e9 obscurcie, par le temps et l&rsquo;<a title=\"Antis\u00e9mitisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antis%C3%A9mitisme\">antis\u00e9mitisme<\/a>\u00a0entre autres, de multiples enjeux politiques et religieux<sup id=\"cite_ref-273\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-273\">187<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La narration des \u00e9vangiles est difficile \u00e0 suivre dans des compositions qui semblent avoir \u00e9t\u00e9 \u00e9crites \u00e0 l&rsquo;intention des Romains<sup id=\"cite_ref-274\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-274\">188<\/a><\/sup>, m\u00eame si certains d\u00e9tails d\u00e9notent de traditions locales<sup id=\"cite_ref-275\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-275\">189<\/a><\/sup>. J\u00e9sus est arr\u00eat\u00e9 la nuit<sup id=\"cite_ref-276\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-276\">190<\/a><\/sup>\u00a0par la police du Temple, aux ordres des autorit\u00e9s religieuses esp\u00e9rant peut-\u00eatre liquider le cas du Nazar\u00e9en avant la P\u00e2que<sup id=\"cite_ref-Marguerat200871_277-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Marguerat200871-277\">191<\/a><\/sup>. Il est tout d&rsquo;abord conduit chez l&rsquo;ex-grand pr\u00eatre\u00a0<a title=\"An\u00e2n\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/An%C3%A2n\">An\u00e2n<\/a><sup id=\"cite_ref-278\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-278\">192<\/a><\/sup>, puis, \u00e0 l&rsquo;aube, devant une cour de justice<sup id=\"cite_ref-279\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-279\">193<\/a><\/sup>, que les \u00e9vangiles appellent\u00a0<a title=\"Sanh\u00e9drin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sanh%C3%A9drin\">Sanh\u00e9drin<\/a><sup id=\"cite_ref-280\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-280\">194<\/a><\/sup>, devant le \u00ab\u00a0souverain sacrificateur\u00a0\u00bb\u00a0<a title=\"Ca\u00efphe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ca%C3%AFphe\">Ca\u00efphe<\/a>, avant de compara\u00eetre devant le pr\u00e9fet romain\u00a0<a title=\"Ponce Pilate\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ponce_Pilate\">Ponce Pilate<\/a><sup id=\"cite_ref-281\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-281\">195<\/a><\/sup>, qui l&rsquo;envoie, lui<sup id=\"cite_ref-282\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-282\">n 43<\/a><\/sup>, chez\u00a0<a title=\"H\u00e9rode Antipas\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/H%C3%A9rode_Antipas\">H\u00e9rode Antipas<\/a>\u00a0avant de l&rsquo;interroger \u00e0 son tour. Cela donne lieu \u00e0 des confrontations o\u00f9 J\u00e9sus soit se tait, soit para\u00eet souligner le caract\u00e8re relatif du pouvoir de ses interlocuteurs par sa libert\u00e9 de parole<sup id=\"cite_ref-283\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-283\">196<\/a><\/sup>\u00a0dans des sc\u00e8nes tr\u00e8s charg\u00e9es symboliquement<sup id=\"cite_ref-284\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-284\">197<\/a><\/sup>.<\/p>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Meister_des_Rabula-Evangeliums_002.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/0d\/Meister_des_Rabula-Evangeliums_002.jpg\/220px-Meister_des_Rabula-Evangeliums_002.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/0d\/Meister_des_Rabula-Evangeliums_002.jpg\/330px-Meister_des_Rabula-Evangeliums_002.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/0d\/Meister_des_Rabula-Evangeliums_002.jpg\/440px-Meister_des_Rabula-Evangeliums_002.jpg 2x\" width=\"220\" height=\"160\" data-file-width=\"2536\" data-file-height=\"1847\" \/><\/a><figcaption>La Crucifixion,\u00a0<a title=\"\u00c9vangiles de Rabula\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vangiles_de_Rabula\">\u00c9vangiles de Rabula<\/a>, 586,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Biblioth\u00e8que M\u00e9dic\u00e9o-Laurentine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Biblioth%C3%A8que_M%C3%A9dic%C3%A9o-Laurentine\">Biblioth\u00e8que M\u00e9dic\u00e9o-Laurentine<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Au terme d&rsquo;une proc\u00e9dure judiciaire romaine, habituelle en\u00a0<a title=\"Province romaine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Province_romaine\">province<\/a>, de \u00ab\u00a0<a title=\"Cognitio\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cognitio\"><i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">cognitio extra ordinem<\/span><\/i><\/a>\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-Marguerat200871_277-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Marguerat200871-277\">191<\/a><\/sup>, J\u00e9sus est finalement condamn\u00e9 par\u00a0<a title=\"Ponce Pilate\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ponce_Pilate\">Ponce Pilate<\/a>\u00a0\u2014\u00a0probablement embarrass\u00e9<sup id=\"cite_ref-285\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-285\">198<\/a><\/sup>\u00a0\u2014 et dont les \u00e9vangiles att\u00e9nuent la responsabilit\u00e9<sup id=\"cite_ref-Mattei201171_270-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Mattei201171-270\">184<\/a><\/sup>\u00a0sans doute dans une optique missionnaire<sup id=\"cite_ref-286\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-286\">199<\/a><\/sup>, r\u00e9interpr\u00e9tant compl\u00e8tement la personnalit\u00e9<sup id=\"cite_ref-Baslez2003209_271-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Baslez2003209-271\">185<\/a><\/sup>\u00a0d&rsquo;un pr\u00e9fet \u00ab\u00a0craintif donc cruel\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-Marguerat200871_277-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Marguerat200871-277\">191<\/a><\/sup>\u00a0\u00e0 subir le supplice romain du\u00a0<a title=\"Crucifiement\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Crucifiement\">crucifiement<\/a>, au motif politique de r\u00e9bellion<sup id=\"cite_ref-Mattei201171_270-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Mattei201171-270\">184<\/a><\/sup>. Apr\u00e8s avoir \u00e9t\u00e9\u00a0<a title=\"Flagellation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Flagellation\">flagell\u00e9<\/a><sup id=\"cite_ref-287\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-287\">200<\/a><\/sup>, il est tourn\u00e9 en d\u00e9rision et stigmatis\u00e9 dans les quartiers des soldats romains, rev\u00eatu d&rsquo;une\u00a0<a title=\"Chlamyde\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chlamyde\">chlamyde<\/a>\u00a0qui \u00e9voque la\u00a0<a title=\"Pourpre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pourpre\">pourpre<\/a>\u00a0royale, coiff\u00e9 d&rsquo;une couronne tress\u00e9e d&rsquo;\u00e9pines et muni d&rsquo;un roseau \u00e9voquant le sceptre dans une mise en sc\u00e8ne visant \u00e0 moquer le \u00ab\u00a0Roi des juifs\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-288\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-288\">201<\/a><\/sup>. Son ex\u00e9cution a lieu un vendredi, veille du\u00a0<a title=\"Shabbat\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Shabbat\">Shabbat<\/a>, sur une croix surmont\u00e9e d&rsquo;un\u00a0<a title=\"Titulus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Titulus\">titulus<\/a>\u00a0portant l&rsquo;inscription \u00ab\u00a0J\u00e9sus le\u00a0<a title=\"Naz\u00f4r\u00e9en (titre)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Naz%C3%B4r%C3%A9en_(titre)\">Naz\u00f4r\u00e9en<\/a><sup id=\"cite_ref-289\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-289\">202<\/a><\/sup>, Roi des Juifs\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-290\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-290\">n 44<\/a><\/sup>, qui instruit sur le motif de la condamnation pour le droit romain<sup id=\"cite_ref-291\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-291\">203<\/a><\/sup>. Apr\u00e8s y avoir transport\u00e9 sa croix, il est crucifi\u00e9 au lieu-dit \u00ab\u00a0<a title=\"Golgotha\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Golgotha\">Golgotha<\/a>\u00a0\u00bb, \u00e0 l&rsquo;ext\u00e9rieur de J\u00e9rusalem, avec deux \u00ab\u00a0brigands\u00a0\u00bb, sans que l&rsquo;on sache s&rsquo;il s&rsquo;agit de voleurs ou de s\u00e9ditieux, en pr\u00e9sence de notamment de quelques femmes mais en l&rsquo;absence de ses disciples<sup id=\"cite_ref-MimouniMaraval2007127_292-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-MimouniMaraval2007127-292\">204<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">J\u00e9sus meurt vraisemblablement dans l&rsquo;apr\u00e8s-midi du jour de la \u00ab\u00a0parasc\u00e8ve\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-Mattei201171_270-3\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Mattei201171-270\">184<\/a><\/sup>\u00a0\u2014\u00a0jour de la pr\u00e9paration de la f\u00eate de\u00a0<a title=\"Pessa'h\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pessa%27h\">Pessa&rsquo;h<\/a>\u00a0\u2014 le 14\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Nissan (h\u00e9breu)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nissan_(h%C3%A9breu)\">Nissan<\/a><sup id=\"cite_ref-293\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-293\">n 45<\/a><\/sup>, ce qui correspond, compte tenu du\u00a0<a title=\"Calendrier h\u00e9bra\u00efque\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Calendrier_h%C3%A9bra%C3%AFque\">calendrier h\u00e9bra\u00efque<\/a>\u00a0usuel, pour la majorit\u00e9 des chercheurs qui se basent sur la chronologie johannique plus fiable<sup id=\"cite_ref-294\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-294\">v 45<\/a><\/sup>, au vendredi\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"0030-04-05\" data-sort-value=\"0030-04-05\">7 avril 30<\/time><sup id=\"cite_ref-295\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-295\">205<\/a><\/sup>\u00a0ou au vendredi 3 avril 33<sup id=\"cite_ref-296\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-296\">n 46<\/a><\/sup>. Cependant d&rsquo;autres dates sont propos\u00e9es<sup id=\"cite_ref-297\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-297\">n 47<\/a><\/sup>, aucune n\u2019\u00e9tant pleinement satisfaisante, les traditions\u00a0<a title=\"\u00c9vangile selon Jean\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vangile_selon_Jean\">johannique<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"\u00c9vangiles synoptiques\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vangiles_synoptiques\">synoptiques<\/a>\u00a0(selon ces derni\u00e8res, la mort du Messie se situerait le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"0031-04-25\" data-sort-value=\"0031-04-25\">27 avril 31<\/time><sup id=\"cite_ref-298\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-298\">206<\/a><\/sup>) \u00e9tant sur ce point inconciliables<sup id=\"cite_ref-299\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-299\">n 48<\/a><\/sup>. En tout cas, sa mort a eu lieu durant les f\u00eates de\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Pessah\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pessah\">Pessah<\/a><sup id=\"cite_ref-MimouniMaraval200762_300-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-MimouniMaraval200762-300\">207<\/a><\/sup>, pendant que Pilate est pr\u00e9fet de Jud\u00e9e, donc apr\u00e8s 26 et avant 37<sup id=\"cite_ref-301\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-301\">208<\/a><\/sup>. Il est enseveli avant la lev\u00e9e de la premi\u00e8re \u00e9toile, suivant la prescription de la loi jud\u00e9enne<sup id=\"cite_ref-MimouniMaraval2007127_292-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-MimouniMaraval2007127-292\">204<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"R\u00e9surrection\"><span id=\"R.C3.A9surrection\"><\/span>R\u00e9surrection<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Articles d\u00e9taill\u00e9s\u00a0:\u00a0<a title=\"R\u00e9surrection de J\u00e9sus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9surrection_de_J%C3%A9sus\">R\u00e9surrection de J\u00e9sus<\/a>,\u00a0<a title=\"R\u00e9surrection (christianisme)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9surrection_(christianisme)\">R\u00e9surrection (christianisme)<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Tombeau vide\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tombeau_vide\">Tombeau vide<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Anastasis_Pio_Christiano_Inv31525.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/3\/33\/Anastasis_Pio_Christiano_Inv31525.jpg\/170px-Anastasis_Pio_Christiano_Inv31525.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/3\/33\/Anastasis_Pio_Christiano_Inv31525.jpg\/255px-Anastasis_Pio_Christiano_Inv31525.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/3\/33\/Anastasis_Pio_Christiano_Inv31525.jpg\/340px-Anastasis_Pio_Christiano_Inv31525.jpg 2x\" width=\"170\" height=\"227\" data-file-width=\"1740\" data-file-height=\"2320\" \/><\/a><figcaption><i><a title=\"R\u00e9surrection\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9surrection\">Anastasis<\/a><\/i>, repr\u00e9sentation symbolique de la R\u00e9surrection,<br \/>\nsarcophage romain, vers 350, Mus\u00e9e du Vatican.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">La mort de J\u00e9sus est suivie d&rsquo;un \u00e9pisode qui rel\u00e8ve de la seule\u00a0<a title=\"Foi chr\u00e9tienne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Foi_chr%C3%A9tienne\">foi<\/a><sup id=\"cite_ref-302\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-302\">209<\/a><\/sup>\u00a0mais qui n&rsquo;en appartient pas moins \u00e0 l&rsquo;histoire des religions par les effets incalculables<sup id=\"cite_ref-303\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-303\">210<\/a><\/sup>\u00a0qu&rsquo;il a produits\u00a0: l&rsquo;\u00e9pisode de la\u00a0<a title=\"R\u00e9surrection (christianisme)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9surrection_(christianisme)\">R\u00e9surrection<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Il faut consid\u00e9rer l&rsquo;annonce de la r\u00e9surrection de J\u00e9sus comme l&rsquo;\u00e9l\u00e9ment majeur de la fondation de ce qui va devenir une nouvelle religion. Cet \u00e9pisode fondamental n&rsquo;est d\u00e9crit dans aucun \u00e9vangile canonique. \u00c0 travers quelques sc\u00e8nes<sup id=\"cite_ref-304\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-304\">v 46<\/a><\/sup>\u00a0qui pr\u00e9sentent une forte diversit\u00e9 selon les \u00e9vangiles, les textes pr\u00e9sentent l&rsquo;apr\u00e8s-coup\u00a0: l&rsquo;\u00e9tonnement des femmes qui d\u00e9couvrent le tombeau vide, puis l&rsquo;apparition du \u00ab\u00a0Ressuscit\u00e9\u00a0\u00bb parfois en Galil\u00e9e, parfois dans les environs de J\u00e9rusalem ou encore ici et l\u00e0, envoyant tant\u00f4t en mission, tant\u00f4t accordant l&rsquo;\u00ab\u00a0Esprit\u00a0\u00bb aux disciples ou encore partageant leur repas. Les r\u00e9cits de d\u00e9couverte du tombeau et d&rsquo;apparitions\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0sont trop l\u00e9gendaires et trop divergents pour permettre la moindre reconstitution des faits\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-305\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-305\">211<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">On peut constater trois constantes des r\u00e9cits canoniques\u00a0: la r\u00e9surrection est inattendue bien qu&rsquo;elle ait \u00e9t\u00e9 proph\u00e9tis\u00e9e par J\u00e9sus plusieurs fois<sup id=\"cite_ref-306\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-306\">212<\/a><\/sup>\u00a0et que des parall\u00e8les aient \u00e9t\u00e9 \u00e9tablis avec l&rsquo;Ancien Testament pour l&rsquo;annoncer<sup id=\"cite_ref-307\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-307\">213<\/a><\/sup>, elle n&rsquo;est pas d\u00e9crite en tant que telle, et elle n&rsquo;est accessible qu&rsquo;aux seuls croyants<sup id=\"cite_ref-308\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-308\">214<\/a><\/sup>. L&rsquo;\u00e9v\u00e9nement ne nie toutefois pas la mort car J\u00e9sus ne ressuscite que le troisi\u00e8me jour apr\u00e8s sa crucifixion\u00a0; il s&rsquo;agit davantage du passage \u00e0 une vie qui ne finit pas, qui se place dans l&rsquo;<a title=\"\u00c9ternit\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ternit%C3%A9\">\u00e9ternit\u00e9<\/a>\u00a0et sur laquelle le temps n&rsquo;a pas de prise.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;\u00e9v\u00e9nement, dans un r\u00e9cit qui ne conna\u00eet pas le terme \u00ab\u00a0r\u00e9surrection\u00a0\u00bb, est racont\u00e9 dans un langage forg\u00e9 par la foi juive dans l&rsquo;<a title=\"Apocalyptique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Apocalyptique\">apocalyptique<\/a>. Il ne correspond pas \u00e0 une angoisse de la survie des corps\u00a0: le tombeau ouvert r\u00e9pond \u00e0 la promesse de Dieu de \u00ab\u00a0relever les morts\u00a0\u00bb \u00e0 la fin des temps<sup id=\"cite_ref-309\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-309\">n 49<\/a><\/sup>\u00a0qui se concr\u00e9tise d\u00e9j\u00e0 pour J\u00e9sus<sup id=\"cite_ref-310\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-310\">215<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"La_s\u00e9paration\"><span id=\"La_s.C3.A9paration\"><\/span>La s\u00e9paration<\/h2>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Isus.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/ce\/Isus.jpg\/170px-Isus.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/ce\/Isus.jpg\/255px-Isus.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/ce\/Isus.jpg\/340px-Isus.jpg 2x\" width=\"170\" height=\"208\" data-file-width=\"408\" data-file-height=\"500\" \/><\/a><figcaption>Christ Pantocrator. Ic\u00f4ne de l&rsquo;\u00e9glise de la transfiguration,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"18\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle,<br \/>\n\u00e9glise de la Transfiguration, Kizhi.<\/figcaption><\/figure>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"Christianisme primitif\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Christianisme_primitif\">Christianisme primitif<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Sur le plan de la\u00a0<a title=\"Religion\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Religion\">religion<\/a>, J\u00e9sus n&rsquo;a jamais cherch\u00e9 \u00e0 se s\u00e9parer du\u00a0<a title=\"Juda\u00efsme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Juda%C3%AFsme\">juda\u00efsme<\/a><sup id=\"cite_ref-311\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-311\">216<\/a><\/sup>, et ses disciples ont dans un premier temps \u00e9t\u00e9 consid\u00e9r\u00e9s comme une secte juive parmi d&rsquo;autres. La s\u00e9paration du\u00a0<a title=\"Christianisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Christianisme\">christianisme<\/a>\u00a0d&rsquo;avec le juda\u00efsme est progressive et peut \u00eatre lue en partie comme une cons\u00e9quence de la crise d&rsquo;identit\u00e9 qui traverse le juda\u00efsme aux\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"1\u1d49\u02b3 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">I<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0et\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">II<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cles, qui se traduit entre autres par\u00a0<a title=\"Guerres jud\u00e9o-romaines\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guerres_jud%C3%A9o-romaines\">les r\u00e9voltes contre Rome<\/a>\u00a0auxquelles ne prennent pas part la \u00ab\u00a0secte des nazar\u00e9ens\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-312\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-312\">217<\/a><\/sup>, et qui entraine la disparition de la plupart des courants du juda\u00efsme \u00e0 la suite de la destruction du\u00a0<a title=\"Temple de J\u00e9rusalem\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Temple_de_J%C3%A9rusalem\">Temple<\/a>\u00a0en 70<sup id=\"cite_ref-313\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-313\">218<\/a><\/sup>. La diversit\u00e9 des pratiques juives se r\u00e9duisant au seul n\u00e9o-pharisianisme, c&rsquo;est alors qu&rsquo;\u00eatre juif devient \u00ab\u00a0vivre en conformit\u00e9 avec l&rsquo;<a class=\"mw-redirect\" title=\"Pharisianisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pharisianisme\">enseignement des sages pharisiens<\/a>\u00a0\u00bb, ce qui devient incompatible avec l&rsquo;observance des interpr\u00e9tations de l&rsquo;enseignement de J\u00e9sus, \u00e0 l&rsquo;instar de celle d&rsquo;<a title=\"Ignace d'Antioche\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ignace_d%27Antioche\">Ignace d&rsquo;Antioche<\/a><sup id=\"cite_ref-314\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-314\">219<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Ainsi, les d\u00e9bats qui agitent les partisans de J\u00e9sus pendant plusieurs d\u00e9cennies apr\u00e8s sa mort, notamment afin de savoir dans quelle mesure ils doivent suivre la Loi ou imposer la circoncision, apportent des r\u00e9ponses qui vont progressivement devenir normatives dans les g\u00e9n\u00e9rations qui suivent, au point de faire appara\u00eetre dans le monde antique, entre les\u00a0<i>juifs<\/i>\u00a0et les\u00a0<i>grecs<\/i>, une \u00ab\u00a0troisi\u00e8me race\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-315\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-315\">220<\/a><\/sup>\u00a0que vont devenir les chr\u00e9tiens<sup id=\"cite_ref-316\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-316\">221<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dans l&rsquo;apolog\u00e9tique chr\u00e9tienne, la s\u00e9paration d&rsquo;avec le juda\u00efsme serait esquiss\u00e9e au cours d&rsquo;une r\u00e9union d\u00e9crite dans les Actes des Ap\u00f4tres, qui sera nomm\u00e9e r\u00e9trospectivement le \u00ab\u00a0<a title=\"Concile de J\u00e9rusalem\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Concile_de_J%C3%A9rusalem\">premier concile de J\u00e9rusalem<\/a>\u00a0\u00bb, r\u00e9union qui admet l&rsquo;adh\u00e9sion des non-juifs sans les\u00a0<a title=\"Circoncision\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Circoncision\">circoncire<\/a>, et \u00e9carte de fait l&rsquo;application litt\u00e9rale des lois mosa\u00efques au moins pour les\u00a0<a title=\"Pros\u00e9lytisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pros%C3%A9lytisme\">pros\u00e9lytes<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;historiographie de cette s\u00e9paration s&rsquo;articule autour de deux p\u00f4les\u00a0: l&rsquo;\u00e9cole europ\u00e9enne consid\u00e8re qu&rsquo;elle est chose faite avec la\u00a0<i><a title=\"Minim\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Minim\">Birkat haMinim<\/a><\/i>\u00a0qui serait \u00e9crite en 135\u00a0; l&rsquo;\u00e9cole anglo-saxonne<sup id=\"cite_ref-317\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-317\">222<\/a><\/sup>\u00a0remarque que bien des c\u00e9r\u00e9monies sont encore communes dans certaines r\u00e9gions (surtout en Orient, mais parfois en Occident) jusqu&rsquo;au\u00a0<a title=\"Ve si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ve_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"5\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">V<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>, c&rsquo;est-\u00e0-dire quand la p\u00e9riode des conciles\u00a0<a title=\"Christologie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Christologie\">christologiques<\/a>\u00a0est d\u00e9j\u00e0 engag\u00e9e.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Sources_de_la_vie_de_J\u00e9sus\"><span id=\"Sources_de_la_vie_de_J.C3.A9sus\"><\/span>Sources de la vie de J\u00e9sus<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Articles d\u00e9taill\u00e9s\u00a0:\u00a0<a title=\"Qu\u00eate du J\u00e9sus historique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Qu%C3%AAte_du_J%C3%A9sus_historique\">Qu\u00eate du J\u00e9sus historique<\/a>,\u00a0<a title=\"J\u00e9sus selon l'ex\u00e9g\u00e8se contemporaine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_selon_l%27ex%C3%A9g%C3%A8se_contemporaine\">J\u00e9sus selon l&rsquo;ex\u00e9g\u00e8se contemporaine<\/a>,\u00a0<a title=\"Sources sur la vie de J\u00e9sus de Nazareth\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sources_sur_la_vie_de_J%C3%A9sus_de_Nazareth\">Sources sur la vie de J\u00e9sus de Nazareth<\/a>\u00a0et\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Th\u00e8se mythiste (J\u00e9sus)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Th%C3%A8se_mythiste_(J%C3%A9sus)\">Th\u00e8se mythiste (J\u00e9sus)<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les sources de la vie de J\u00e9sus ont longtemps repos\u00e9 essentiellement sur des documents litt\u00e9raires produits par le\u00a0<a title=\"Christianisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Christianisme\">christianisme<\/a>\u00a0lui-m\u00eame. Esquisser l&rsquo;histoire de J\u00e9sus s&rsquo;est ainsi longtemps fait suivant le canevas propos\u00e9 par les textes canoniques du\u00a0<a title=\"Nouveau Testament\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nouveau_Testament\">Nouveau Testament<\/a>, par la\u00a0<a title=\"Tradition (christianisme)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tradition_(christianisme)\">Tradition<\/a>\u00a0et par certains passages apocryphes qui ont nou\u00e9 la trame de la traditionnelle \u00ab\u00a0<a title=\"Histoire sainte\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Histoire_sainte\">histoire sainte<\/a>\u00a0\u00bb, laquelle sera la norme pendant des si\u00e8cles, amplement et spectaculairement relay\u00e9e et magnifi\u00e9e par l&rsquo;iconographie chr\u00e9tienne. Or les auteurs des \u00c9vangiles canoniques n&rsquo;avaient pas pour objet de livrer une documentation de caract\u00e8re historique \u00e0 la post\u00e9rit\u00e9 mais bien un t\u00e9moignage de foi<sup id=\"cite_ref-318\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-318\">223<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La n\u00e9cessit\u00e9 d&rsquo;une approche historique et rationnelle de J\u00e9sus est apparue au\u00a0<a title=\"XVIIIe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/XVIIIe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"18\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XVIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>\u00a0avec\u00a0<a title=\"Hermann Samuel Reimarus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hermann_Samuel_Reimarus\">Hermann Samuel Reimarus<\/a><sup id=\"cite_ref-319\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-319\">224<\/a><\/sup>\u00a0qui voulait\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0arracher J\u00e9sus au dogme chr\u00e9tien\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0pour\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0retrouver le Juif de Palestine\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0et\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0le restituer \u00e0 l&rsquo;histoire\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-320\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-320\">225<\/a><\/sup>. Au\u00a0<a title=\"XIXe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/XIXe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"19\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XIX<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>, il y eut de nombreux auteurs pour \u00e9crire une \u00ab\u00a0vie de J\u00e9sus\u00a0\u00bb \u00e0 vis\u00e9e de reconstitution historique, comme celle, c\u00e9l\u00e8bre, d\u2019<a title=\"Ernest Renan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ernest_Renan\">Ernest Renan<\/a>\u00a0en\u00a0<a title=\"France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/France\">France<\/a>\u00a0o\u00f9 l&rsquo;imagination suppl\u00e9ait souvent au silence des sources.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Certains\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Th\u00e8se mythiste (J\u00e9sus)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Th%C3%A8se_mythiste_(J%C3%A9sus)\">mythologues<\/a>\u00a0ont pens\u00e9 r\u00e9soudre les difficult\u00e9s rencontr\u00e9es par l&rsquo;<a title=\"Historien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Historien\">historien<\/a>\u00a0en expliquant les\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"\u00c9vangiles\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vangiles\">\u00c9vangiles<\/a>\u00a0comme un mythe solaire ou un drame sacr\u00e9 purement symbolique dans une d\u00e9marche qui ne r\u00e9siste d\u00e9sormais plus \u00e0 l&rsquo;analyse<sup id=\"cite_ref-321\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-321\">226<\/a><\/sup>. Si l&rsquo;existence de J\u00e9sus n&rsquo;est plus gu\u00e8re discut\u00e9e que par quelques auteurs en dehors du milieu acad\u00e9mique sp\u00e9cialiste, la nature de cette existence reste, quant \u00e0 elle, bel et bien d\u00e9battue sous diff\u00e9rents aspects.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les textes constituent \u00e9videmment des sources d&rsquo;\u00e9tude valables \u00e0 condition de les soumettre \u00e0 la critique. L\u2019\u00e9tude des premiers temps du christianisme, l&rsquo;<a title=\"Ex\u00e9g\u00e8se\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ex%C3%A9g%C3%A8se\">ex\u00e9g\u00e8se<\/a>\u00a0de la\u00a0<a title=\"Bible\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bible\">Bible<\/a>\u00a0et des autres textes comme les\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Apocryphes (Bible)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Apocryphes_(Bible)\">apocryphes<\/a>, constituent aujourd\u2019hui une discipline \u00e0 laquelle contribuent en commun des chercheurs et des universitaires, religieux et la\u00efcs, quelles que soient leurs convictions et leur appartenance religieuse. La plupart des publications actuelles traitant de la naissance du christianisme pointent, outre une meilleure interdisciplinarit\u00e9, l&rsquo;important enrichissement de la documentation que les d\u00e9couvertes arch\u00e9ologiques et les nouvelles sources documentaires ont permis depuis le milieu du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"20\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XX<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<sup id=\"cite_ref-322\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-322\">227<\/a><\/sup>, particuli\u00e8rement depuis les ann\u00e9es 1990.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Sources_chr\u00e9tiennes\"><span id=\"Sources_chr.C3.A9tiennes\"><\/span>Sources chr\u00e9tiennes<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"Sources sur la vie de J\u00e9sus de Nazareth\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sources_sur_la_vie_de_J%C3%A9sus_de_Nazareth\">Sources sur la vie de J\u00e9sus de Nazareth<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Les_sources_canoniques\">Les sources canoniques<\/h4>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Papyrus_37_-_recto.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/1d\/Papyrus_37_-_recto.jpg\/180px-Papyrus_37_-_recto.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/1d\/Papyrus_37_-_recto.jpg\/270px-Papyrus_37_-_recto.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/1d\/Papyrus_37_-_recto.jpg\/360px-Papyrus_37_-_recto.jpg 2x\" width=\"180\" height=\"232\" data-file-width=\"4477\" data-file-height=\"5760\" \/><\/a><figcaption><i>Papyrus 37<\/i>,<br \/>\nextrait de l&rsquo;\u00e9vangile selon Matthieu, vers 250, University of Michigan.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le\u00a0<a title=\"Nouveau Testament\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nouveau_Testament\">Nouveau Testament<\/a>\u00a0dans son entier est la source la plus compl\u00e8te dont on dispose concernant la vie et l&rsquo;enseignement de J\u00e9sus.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"\u00c9vangiles\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vangiles\">\u00c9vangiles<\/a>\u00a0selon\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Matthieu (\u00e9vang\u00e9liste)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Matthieu_(%C3%A9vang%C3%A9liste)\">Matthieu<\/a>,\u00a0<a title=\"Marc (\u00e9vang\u00e9liste)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marc_(%C3%A9vang%C3%A9liste)\">Marc<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Luc (\u00e9vang\u00e9liste)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Luc_(%C3%A9vang%C3%A9liste)\">Luc<\/a>, qui racontent l&rsquo;histoire de J\u00e9sus d&rsquo;un point de vue relativement semblable, sont dits \u00ab\u00a0<a title=\"\u00c9vangiles synoptiques\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vangiles_synoptiques\">synoptiques<\/a>\u00a0\u00bb. L&rsquo;<a title=\"\u00c9vangile selon Jean\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vangile_selon_Jean\">\u00e9vangile selon Jean<\/a>\u00a0rel\u00e8ve lui d&rsquo;une autre\u00a0<a title=\"Christologie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Christologie\">christologie<\/a>, appel\u00e9e \u00ab\u00a0johannique\u00a0\u00bb. Le premier des \u00e9vangiles \u00e0 avoir \u00e9t\u00e9 r\u00e9dig\u00e9 semble \u00eatre celui selon Marc. Les parties communes \u00e0 Matthieu et \u00e0 Luc d\u00e9pendent peut-\u00eatre, selon certains chercheurs, d&rsquo;un document plus ancien, mais perdu, appel\u00e9 \u00ab\u00a0<a title=\"Source Q\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Source_Q\">source Q<\/a>\u00a0\u00bb. Dans leur \u00e9tat actuel, les \u00e9vangiles datent vraisemblablement d&rsquo;entre 65 et 110<sup id=\"cite_ref-323\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-323\">228<\/a><\/sup>. Ils sont le fruit d&rsquo;un long processus de recueil de paroles et leur agencement est organis\u00e9 \u00e0 la mani\u00e8re d&rsquo;une \u00ab\u00a0Vie\u00a0\u00bb (une\u00a0<a title=\"Vita\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vita\">Vita<\/a>) \u00e0 l&rsquo;antique, qui n&rsquo;est pas une biographie<sup id=\"cite_ref-324\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-324\">229<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les\u00a0<a title=\"Actes des Ap\u00f4tres\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Actes_des_Ap%C3%B4tres\">Actes des Ap\u00f4tres<\/a>, vraisemblablement r\u00e9dig\u00e9s par Luc autour de l&rsquo;ann\u00e9e 80, retracent les d\u00e9buts des premi\u00e8res \u00ab\u00a0communaut\u00e9s chr\u00e9tiennes\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-325\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-325\">230<\/a><\/sup>\u00a0\u00e0 partir de la\u00a0<a title=\"Pentec\u00f4te\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pentec%C3%B4te\">Pentec\u00f4te<\/a>\u00a0qui, dans l&rsquo;\u00e9vangile selon Luc, peuvent pr\u00e9figurer l&rsquo;\u00ab\u00a0\u00c9glise universelle\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-326\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-326\">231<\/a><\/sup>. Ils racontent le d\u00e9but de la diffusion de ce qui est alors un \u00ab\u00a0obscur courant du juda\u00efsme\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-327\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-327\">232<\/a><\/sup>, dans certaines parties de l&rsquo;Empire romain, dans une vision centrifuge \u00e0 contre-courant de l&rsquo;eschatologie juive centr\u00e9e sur J\u00e9rusalem.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les\u00a0<a title=\"Paul de Tarse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paul_de_Tarse#Les_%C3%A9p%C3%AEtres_de_Paul\">\u00c9p\u00eetres<\/a>\u00a0de\u00a0<a title=\"Paul de Tarse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paul_de_Tarse\">Paul<\/a>, o\u00f9 se trouve le passage qui constitue la mention la plus ancienne du christianisme concernant la mort et la r\u00e9surrection de J\u00e9sus<sup id=\"cite_ref-328\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-328\">v 47<\/a><\/sup>, sept autres\u00a0<a title=\"\u00c9p\u00eetre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89p%C3%AEtre\">\u00c9p\u00eetres<\/a>, dites \u00ab\u00a0catholiques\u00a0\u00bb \u2014\u00a0c&rsquo;est-\u00e0-dire, alors, adress\u00e9es \u00e0 toutes les communaut\u00e9s chr\u00e9tiennes\u00a0\u2014 et l&rsquo;<a title=\"Apocalypse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Apocalypse\">Apocalypse<\/a>\u00a0forment un corpus qui t\u00e9moigne de la r\u00e9flexion des premiers disciples sur J\u00e9sus et sur son enseignement. Leur r\u00e9daction prend place entre 50 et 65 mais elles ne fournissent que peu de renseignements sur la vie de J\u00e9sus<sup id=\"cite_ref-329\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-329\">233<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Autres_sources_chr\u00e9tiennes\"><span id=\"Autres_sources_chr.C3.A9tiennes\"><\/span>Autres sources chr\u00e9tiennes<\/h4>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Egerton_1_front.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/70\/Egerton_1_front.jpg\/180px-Egerton_1_front.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/70\/Egerton_1_front.jpg\/270px-Egerton_1_front.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/70\/Egerton_1_front.jpg\/360px-Egerton_1_front.jpg 2x\" width=\"180\" height=\"215\" data-file-width=\"1142\" data-file-height=\"1364\" \/><\/a><figcaption><i>Papyrus Egerton 2<\/i><br \/>\nun \u00e9vangile apocryphe \u00e0 l&rsquo;auteur inconnu, entre 100 et 150, British Museum, Londres.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les\u00a0<i><a title=\"Agrapha\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Agrapha\">agrapha<\/a><\/i>, mot signifiant \u00ab\u00a0choses non \u00e9crites\u00a0\u00bb, sont des paroles de J\u00e9sus qui ne se trouvent pas dans les textes canoniques. Certaines d&rsquo;entre elles pourraient \u00eatre authentiques. Elles proviennent de variantes des \u00c9vangiles, des\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Papyri d'Oxyrhynque\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Papyri_d%27Oxyrhynque\">papyri d&rsquo;Oxyrhynque<\/a>, des textes\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Apocryphe (Bible)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Apocryphe_(Bible)\">apocryphes<\/a>\u00a0du\u00a0<a title=\"Nouveau Testament\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nouveau_Testament\">Nouveau Testament<\/a>\u00a0comme l&rsquo;<a title=\"\u00c9vangile selon Thomas\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vangile_selon_Thomas\">\u00c9vangile selon Thomas<\/a>, dont les fouilles de\u00a0<a title=\"Nag Hammadi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nag_Hammadi\">Nag Hammadi<\/a>\u00a0ont mis au jour une traduction compl\u00e8te en copte et dont l&rsquo;attribution \u00e0 l&rsquo;ap\u00f4tre Thomas est rejet\u00e9e par les chercheurs. Le\u00a0<a title=\"Papyrus Egerton 2\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Papyrus_Egerton_2\">Papyrus Egerton 2<\/a>\u00a0publi\u00e9 pour la premi\u00e8re fois en 1935, compos\u00e9 de 4 fragments, retranscrit des faits et des paroles \u00e0 rapprocher de l&rsquo;\u00c9vangile selon Jean.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Apocryphes (Bible)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Apocryphes_(Bible)\">apocryphes<\/a>\u00a0(du grec\u00a0<span class=\"lang-grc\" lang=\"grc\">\u03b1\u03c0\u03cc\u03ba\u03c1\u03c5\u03c6\u03bf\u03c2<\/span>\u00a0\/\u00a0<span class=\"lang-grc-latn\" lang=\"grc-latn\"><i>ap\u00f3kryphos<\/i><\/span>, \u00ab\u00a0cach\u00e9\u00a0\u00bb) sont tr\u00e8s divers dans leur style et leur contenu\u00a0: r\u00e9cits de l&rsquo;enfance (<i><a title=\"Prot\u00e9vangile de Jacques\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Prot%C3%A9vangile_de_Jacques\">Prot\u00e9vangile de Jacques<\/a><\/i>), recueil de\u00a0<i><a class=\"mw-redirect\" title=\"Logia\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Logia\">logia<\/a><\/i>\u00a0(<i><a title=\"\u00c9vangile selon Thomas\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vangile_selon_Thomas\">\u00c9vangile selon Thomas<\/a><\/i>), descente aux Enfers (<i><a class=\"mw-redirect\" title=\"Actes de Pilate\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Actes_de_Pilate\">Actes de Pilate<\/a><\/i>), harangues, r\u00e9cits de miracles, etc. La\u00a0<a title=\"Critique textuelle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Critique_textuelle\">critique textuelle<\/a>\u00a0laisse cependant appara\u00eetre une fiabilit\u00e9 documentaire nettement sup\u00e9rieure des textes du Nouveau Testament<sup id=\"cite_ref-330\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-330\">234<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les \u00e9crits des\u00a0<a title=\"P\u00e8res de l'\u00c9glise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A8res_de_l%27%C3%89glise\">P\u00e8res apostoliques<\/a><sup id=\"cite_ref-331\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-331\">235<\/a><\/sup>\u00a0(<a title=\"Didach\u00e8\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Didach%C3%A8\">Didach\u00e8<\/a>, \u00c9p\u00eetre de\u00a0<a title=\"Cl\u00e9ment de Rome\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cl%C3%A9ment_de_Rome\">Cl\u00e9ment de Rome<\/a>, les Lettres d&rsquo;<a title=\"Ignace d'Antioche\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ignace_d%27Antioche\">Ignace d&rsquo;Antioche<\/a><sup id=\"cite_ref-332\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-332\">236<\/a><\/sup>, Lettres de\u00a0<a title=\"Polycarpe de Smyrne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Polycarpe_de_Smyrne\">Polycarpe de Smyrne<\/a>, Lettre de Barnab\u00e9, Lettre \u00e0 Diogn\u00e8te, Fragments de\u00a0<a title=\"Papias d'Hi\u00e9rapolis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Papias_d%27Hi%C3%A9rapolis\">Papias d&rsquo;Hi\u00e9rapolis<\/a>, Le\u00a0<a title=\"Pasteur d'Hermas\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pasteur_d%27Hermas\">Pasteur d&rsquo;Hermas<\/a>) dont les auteurs, bien que vivant \u00e0 la fin du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"1\u1d49\u02b3 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">I<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, n&rsquo;ont pas de liens directs avec la g\u00e9n\u00e9ration apostolique. Il arrive \u00e0 d&rsquo;autres\u00a0<a title=\"P\u00e8res de l'\u00c9glise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A8res_de_l%27%C3%89glise\">P\u00e8res de l&rsquo;\u00c9glise<\/a>\u00a0comme\u00a0<a title=\"Eus\u00e8be de C\u00e9sar\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Eus%C3%A8be_de_C%C3%A9sar%C3%A9e\">Eus\u00e8be de C\u00e9sar\u00e9e<\/a>\u00a0ou\u00a0<a title=\"J\u00e9r\u00f4me de Stridon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9r%C3%B4me_de_Stridon\">J\u00e9r\u00f4me de Stridon<\/a>\u00a0de citer des fragments d&rsquo;\u00e9vangiles apocryphes, en g\u00e9n\u00e9ral pour en contester la valeur (<i>\u00c9vangiles des H\u00e9breux<\/i>,\u00a0<i>des \u00c9bionnites<\/i>,\u00a0<i>des \u00c9gyptiens<\/i>, des\u00a0<i>Naz\u00f4r\u00e9ens<\/i>\u2026).<\/p>\n<div class=\"clear\" style=\"text-align: justify;\">\u00a0<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Sources_non_chr\u00e9tiennes\"><span id=\"Sources_non_chr.C3.A9tiennes\"><\/span>Sources non chr\u00e9tiennes<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Flavius_Jos\u00e8phe\"><span id=\"Flavius_Jos.C3.A8phe\"><\/span>Flavius Jos\u00e8phe<\/h4>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"Testimonium flavianum\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Testimonium_flavianum\">Testimonium flavianum<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Il n&rsquo;existe aucun acte officiel des autorit\u00e9s romaines se rapportant \u00e0 J\u00e9sus. Le premier chroniqueur qui \u00e9voque J\u00e9sus vers\u00a0<a title=\"94\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/94\">94<\/a>\u00a0est\u00a0<a title=\"Flavius Jos\u00e8phe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Flavius_Jos%C3%A8phe\">Flavius Jos\u00e8phe<\/a>, romain d&rsquo;origine juive n\u00e9 en\u00a0<a title=\"39\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/39\">39<\/a>. Son t\u00e9moignage mentionne, dans ses\u00a0<i><a title=\"Antiquit\u00e9s juda\u00efques\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antiquit%C3%A9s_juda%C3%AFques\">Antiquit\u00e9s juda\u00efques<\/a><\/i>, J\u00e9sus \u00e0 deux reprises. Il est \u00e9voqu\u00e9 au sujet de la lapidation de\u00a0<a title=\"Jacques le Juste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_le_Juste\">Jacques de J\u00e9rusalem<\/a>, d\u00e9crit comme \u00ab\u00a0le fr\u00e8re de J\u00e9sus appel\u00e9 Christ\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-333\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-333\">v 48<\/a><\/sup>. Un passage beaucoup plus d\u00e9velopp\u00e9 consacr\u00e9 \u00e0 J\u00e9sus lui-m\u00eame, connu sous son nom latin de\u00a0<i><a title=\"Testimonium flavianum\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Testimonium_flavianum\">Testimonium flavianum<\/a><\/i>, le d\u00e9crit comme \u00ab\u00a0un homme exceptionnel, [qui] accomplissait des choses prodigieuses [\u2026] et se gagna beaucoup de monde parmi les juifs\u2026\u00a0\u00bb, puis mentionne la r\u00e9surrection, l&rsquo;admiration et la foi de ses disciples \u00e9voquant une lign\u00e9e de \u00ab\u00a0chr\u00e9tiens\u00a0\u00bb qui se perp\u00e9tue \u00e0 l&rsquo;\u00e9poque de Jos\u00e8phe<sup id=\"cite_ref-334\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-334\">v 49<\/a><\/sup>. L&rsquo;authenticit\u00e9 de ce passage fait encore l&rsquo;objet de d\u00e9bat, la plupart des commentateurs envisagent aujourd&rsquo;hui que ce passage, en son \u00e9tat actuel, a \u00e9t\u00e9 retouch\u00e9 par des mains chr\u00e9tiennes, ce qui n&rsquo;exclut pas que Jos\u00e8phe ait r\u00e9dig\u00e9 une notice sur J\u00e9sus, peut-\u00eatre moins enthousiaste<sup id=\"cite_ref-335\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-335\">237<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le\u00a0<a title=\"Liste des patriarches \u0153cum\u00e9niques de Constantinople\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Liste_des_patriarches_%C5%93cum%C3%A9niques_de_Constantinople\">patriarche de Constantinople<\/a>\u00a0<a title=\"Photios Ier de Constantinople\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Photios_Ier_de_Constantinople\">Photios<\/a>, grand \u00e9rudit du\u00a0<a title=\"IXe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/IXe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"9\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">IX<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>, signale avec \u00e9tonnement<sup id=\"cite_ref-336\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-336\">n 50<\/a><\/sup>\u00a0qu&rsquo;il ne figure aucune mention de J\u00e9sus dans l\u2019<i>Histoire des juifs<\/i><sup id=\"cite_ref-337\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-337\">238<\/a><\/sup>, texte du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"1\u1d49\u02b3 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">I<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle aujourd&rsquo;hui disparu de\u00a0<a title=\"Juste de Tib\u00e9riade\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Juste_de_Tib%C3%A9riade\">Juste de Tib\u00e9riade<\/a>, un historien juif rival de\u00a0<a title=\"Flavius Jos\u00e8phe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Flavius_Jos%C3%A8phe\">Flavius Jos\u00e8phe<\/a>\u00a0qui le critique s\u00e9v\u00e8rement dans son\u00a0<i>Autobiographie<\/i>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Sources_romaines\">Sources romaines<\/h4>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Chez les auteurs romains, on trouve des mentions fugitives de J\u00e9sus ou de son mouvement dans des \u00e9crits du d\u00e9but du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"1\u1d49\u02b3 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">I<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<sup id=\"cite_ref-Marguerat201920_338-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Marguerat201920-338\">239<\/a><\/sup>, chez trois personnalit\u00e9s qui par ailleurs se connaissent,\u00a0<a title=\"Pline le Jeune\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pline_le_Jeune\">Pline le Jeune<\/a>\u00a0(~61-113),\u00a0<a title=\"Tacite\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tacite\">Tacite<\/a>\u00a0(58-~120) et\u00a0<a title=\"Su\u00e9tone\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Su%C3%A9tone\">Su\u00e9tone<\/a>\u00a0(~70-~140).<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le t\u00e9moignage le plus ancien est une lettre de\u00a0<a title=\"Pline le Jeune\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pline_le_Jeune\">Pline le Jeune<\/a>, alors\u00a0<a title=\"Gouverneur romain\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gouverneur_romain\">gouverneur<\/a>\u00a0de la\u00a0<a title=\"Bithynie et Pont\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bithynie_et_Pont\">province de Bithynie et Pont<\/a>, \u00e0 l&#8217;empereur\u00a0<a title=\"Trajan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Trajan\">Trajan<\/a><sup id=\"cite_ref-339\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-339\">v 50<\/a><\/sup>, dont la datation se situe, selon les chercheurs, entre\u00a0<a title=\"110\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/110\">110<\/a><sup id=\"cite_ref-340\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-340\">240<\/a><\/sup>\u00a0et\u00a0<a title=\"113\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/113\">113<\/a><sup id=\"cite_ref-Marguerat201921_341-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Marguerat201921-341\">241<\/a><\/sup>. Pline demande conseil \u00e0 l\u2019empereur au sujet des r\u00e9sultats d&rsquo;une enqu\u00eate qu&rsquo;il a men\u00e9e sur des chr\u00e9tiens de\u00a0<a title=\"Bithynie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bithynie\">Bithynie<\/a>\u00a0\u00e0 la suite d&rsquo;accusations \u00e0 leur encontre parvenues jusqu&rsquo;\u00e0 lui, et explique qu&rsquo;il ne les trouve fautifs d&rsquo;aucun crime et qu&rsquo;au contraire, ils s&rsquo;engagent \u00e0 n&rsquo;en pas commettre<sup id=\"cite_ref-MimouniMaraval200767_342-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-MimouniMaraval200767-342\">242<\/a><\/sup>. Le gouverneur, se fondant sur les t\u00e9moignages de\u00a0<i><a title=\"Lapsi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lapsi\">lapsi<\/a><\/i>, d\u00e9crit notamment leur \u00ab\u00a0habitude de se r\u00e9unir \u00e0 jour fixe avant le lever du soleil et d\u2019adresser un cantique \u00e0 Christ comme \u00e0 un dieu (<i>quasi deo<\/i>)\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-Mattei201169,_n.6_343-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Mattei201169,_n.6-343\">243<\/a><\/sup>\u00a0mais ne semble rien savoir de J\u00e9sus de Nazareth<sup id=\"cite_ref-Dettwiler201727chapitre_I_344-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Dettwiler201727chapitre_I-344\">244<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Vers la m\u00eame \u00e9poque, dans ses\u00a0<i><a title=\"Annales (Tacite)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Annales_(Tacite)\">Annales<\/a><\/i><sup id=\"cite_ref-345\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-345\">v 51<\/a><\/sup>\u00a0dat\u00e9es entre\u00a0<a title=\"115\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/115\">115<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"118\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/118\">118<\/a>, le s\u00e9nateur et historien\u00a0<a title=\"Tacite\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tacite\">Tacite<\/a>, alors\u00a0<a title=\"Proconsul (Rome antique)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Proconsul_(Rome_antique)\">proconsul<\/a>\u00a0d&rsquo;<a title=\"Asie (province romaine)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Asie_(province_romaine)\">Asie<\/a>, \u00e9voque une\u00a0<a title=\"Pers\u00e9cution de N\u00e9ron\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pers%C3%A9cution_de_N%C3%A9ron\">pers\u00e9cution<\/a>\u00a0des chr\u00e9tiens par l&#8217;empereur\u00a0<a title=\"N\u00e9ron\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/N%C3%A9ron\">N\u00e9ron<\/a>\u00a0\u00e0 la suite de l\u2019<a title=\"Grand incendie de Rome\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Grand_incendie_de_Rome\">incendie de Rome de 64<\/a><sup id=\"cite_ref-Dettwiler201715chapitre_I_346-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Dettwiler201715chapitre_I-346\">245<\/a><\/sup>\u00a0: ce dernier tente de se d\u00e9barrasser de la rumeur persistante selon laquelle il est l&rsquo;auteur de l&rsquo;incendie<sup id=\"cite_ref-Dettwiler201715chapitre_I_346-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Dettwiler201715chapitre_I-346\">245<\/a><\/sup>\u00a0en reportant les soup\u00e7ons sur des gens d\u00e9test\u00e9s car \u00ab\u00a0ennemis du genre humain (<i>odium generis humani<\/i>)\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-Marguerat201920_338-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Marguerat201920-338\">239<\/a><\/sup>, que la foule appelle chr\u00e9tiens (<i>Chrestianos<\/i>)<sup id=\"cite_ref-Dettwiler201716chapitre_1_347-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Dettwiler201716chapitre_1-347\">246<\/a><\/sup>, un nom qu&rsquo;ils tiennent \u00ab\u00a0Christ\u00a0\u00bb (<i>Christus<\/i>)<sup id=\"cite_ref-Marguerat201921_341-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Marguerat201921-341\">241<\/a><\/sup>, terme que Tacite prend pour un pr\u00e9nom et non pour l&rsquo;appellation messianique<sup id=\"cite_ref-Dettwiler201716chapitre_1_347-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Dettwiler201716chapitre_1-347\">246<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">C&rsquo;est \u00e0 l&rsquo;occasion de cet \u00e9pisode que Tacite situe historiquement l\u2019ex\u00e9cution de ce \u00ab\u00a0Christ\u00a0\u00bb qui est condamn\u00e9 au supplice par le procurateur\u00a0<a title=\"Ponce Pilate\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ponce_Pilate\">Ponce Pilate<\/a>\u00a0qui officie sous le r\u00e8gne de\u00a0<a title=\"Tib\u00e8re\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tib%C3%A8re\">Tib\u00e8re<\/a>. Tacite d\u00e9crit ensuite qu&rsquo;apr\u00e8s une r\u00e9pression momentan\u00e9e, \u00ab\u00a0cette ex\u00e9crable superstition (<i>exitiabilis superstitio<\/i>) [des chr\u00e9tiens] a refait surface, non seulement en Jud\u00e9e, o\u00f9 elle \u00e9tait apparue, mais \u00e0 Rome m\u00eame\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-Marguerat201921_341-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Marguerat201921-341\">241<\/a><\/sup>. Bien qu&rsquo;on ignore les sources auxquelles Tacite puise ses informations et malgr\u00e9 son aspect laconique mais factuel, ce passage constitue la preuve la plus forte concernant la mort de J\u00e9sus qui soit externe \u00e0 la litt\u00e9rature n\u00e9otestamentaire<sup id=\"cite_ref-348\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-348\">247<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Quelques ann\u00e9es plus tard, vers\u00a0<a title=\"120\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/120\">120<\/a>, l&rsquo;avocat romain\u00a0<a title=\"Su\u00e9tone\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Su%C3%A9tone\">Su\u00e9tone<\/a>\u00a0\u00e9voque les chr\u00e9tiens \u00e0 deux reprises dans sa\u00a0<i><a class=\"mw-redirect\" title=\"Vies des douze C\u00e9sars\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vies_des_douze_C%C3%A9sars\">Vies des douze C\u00e9sars<\/a><\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Su\u00e9tone\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Su%C3%A9tone\">Su\u00e9tone<\/a>\u00a0: dans la\u00a0<i>Vie de N\u00e9ron<sup id=\"cite_ref-349\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-349\">v 52<\/a><\/sup><\/i>, il \u00e9voque qu&rsquo;on a livr\u00e9 au supplice les chr\u00e9tiens (<i>christiani<\/i>)<sup id=\"cite_ref-MimouniMaraval200769_350-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-MimouniMaraval200769-350\">248<\/a><\/sup>\u00a0qui s&rsquo;adonnent \u00e0 une \u00ab\u00a0<a title=\"Superstitio\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Superstitio\">superstition<\/a>\u00a0nouvelle et mal\u00e9fique\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-Marguerat201921_341-3\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Marguerat201921-341\">241<\/a><\/sup>\u00a0puis, dans la\u00a0<i>Vie de Claude<\/i><sup id=\"cite_ref-351\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-351\">v 53<\/a><\/sup>, il relate l&rsquo;action de ce dernier \u00e0 l&rsquo;encontre des juifs qui, \u00ab\u00a0se soulev[ant] continuellement \u00e0 l&rsquo;instigation de\u00a0<i>Chrestus<\/i>\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-MimouniMaraval200770_352-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-MimouniMaraval200770-352\">249<\/a><\/sup>, sont expuls\u00e9s de Rome<sup id=\"cite_ref-Dettwiler201718chapitre_1_353-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Dettwiler201718chapitre_1-353\">250<\/a><\/sup>. Ce passage est g\u00e9n\u00e9ralement compris par la recherche comme le t\u00e9moignage de troubles entre juifs chr\u00e9tiens et non-chr\u00e9tiens dans la capitale et le d\u00e9cret d&rsquo;expulsion g\u00e9n\u00e9ralement dat\u00e9 de 49 ou 50<sup id=\"cite_ref-Marguerat201921_341-4\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Marguerat201921-341\">241<\/a><\/sup>. Par ailleurs, si la majorit\u00e9 des chercheurs estime qu&rsquo;il faut comprendre ce\u00a0<i>Chrestus<\/i>\u00a0comme J\u00e9sus de Nazareth<sup id=\"cite_ref-Mattei201151_354-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Mattei201151-354\">251<\/a><\/sup>, le point reste n\u00e9anmoins d\u00e9battu\u00a0: en effet, le terme grec *<span class=\"lang-grc\" lang=\"grc\">\u03c7\u03c1\u03b5\u03c3\u03c4\u03cc\u03c2<\/span>\u00a0\/\u00a0<span class=\"lang-grc-latn\" lang=\"grc-latn\"><i>khrest\u00f3s<\/i><\/span>(?) qui signifie \u00ab\u00a0utile\u00a0\u00bb est r\u00e9guli\u00e8rement attribu\u00e9 comme nom aux esclaves, pouvant d\u00e8s lors d\u00e9signer un agitateur de cette condition<sup id=\"cite_ref-Marguerat201921_341-5\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Marguerat201921-341\">241<\/a><\/sup>. Ainsi, vu sa bri\u00e8vet\u00e9 et les difficult\u00e9s d&rsquo;interpr\u00e9tation, le passage n&rsquo;a de valeur que mod\u00e9r\u00e9e en termes d&rsquo;historicit\u00e9 de J\u00e9sus<sup id=\"cite_ref-Dettwiler201719chapitre_1_355-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Dettwiler201719chapitre_1-355\">252<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading4\" style=\"text-align: justify;\">\n<h4 id=\"Autres_sources_pa\u00efennes\"><span id=\"Autres_sources_pa.C3.AFennes\"><\/span>Autres sources pa\u00efennes<\/h4>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Une lettre d&rsquo;un\u00a0<a title=\"Philosophie antique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philosophie_antique\">philosophe<\/a>\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Sto\u00efcien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sto%C3%AFcien\">sto\u00efcien<\/a>\u00a0nomm\u00e9\u00a0<a title=\"Mara bar S\u00e9rapion\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mara_bar_S%C3%A9rapion\">Mara bar S\u00e9rapion<\/a>, adress\u00e9e en\u00a0<a title=\"Syriaque\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syriaque\">syriaque<\/a>\u00a0\u00e0 son fils<sup id=\"cite_ref-356\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-356\">253<\/a><\/sup>, parle d&rsquo;un \u00ab\u00a0sage roi\u00a0\u00bb ex\u00e9cut\u00e9, \u00e0 l&rsquo;instar de Socrate et Pythagore, par les siens \u2014 ici \u00ab\u00a0les Juifs\u00a0\u00bb \u2014 dans ce qui est g\u00e9n\u00e9ralement accept\u00e9 comme une allusion \u00e0 J\u00e9sus de Nazareth<sup id=\"cite_ref-Van_Voorst_2000,_p.57_357-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Van_Voorst_2000,_p.57-357\">254<\/a><\/sup>. Si la recherche s&rsquo;accorde pour le dater d&rsquo;apr\u00e8s\u00a0<a title=\"73\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/73\">73<\/a>, la datation du document est fort d\u00e9battue, pouvant aller jusqu&rsquo;\u00e0 l&rsquo;aube du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"5\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">V<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, avec une majorit\u00e9 de chercheurs inclinant pour une r\u00e9daction au cours du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">II<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<sup id=\"cite_ref-Van_Voorst_2000,_p.56_358-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Van_Voorst_2000,_p.56-358\">255<\/a><\/sup>. Le document, qui pose ainsi que l&rsquo;assassinat d&rsquo;un sage apporte la mal\u00e9diction \u00e0 ses auteurs, semble d\u00e9pendre de traditions chr\u00e9tiennes syriennes proche de l&rsquo;\u00e9vangile de Matthieu par son interpr\u00e9tation antijuive de la mort du Nazar\u00e9en ainsi que la compr\u00e9hension de ce dernier comme \u00ab\u00a0roi\u00a0\u00bb des Juifs et nouveau l\u00e9gislateur<sup id=\"cite_ref-Dettwiler201728chapitre_1_359-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Dettwiler201728chapitre_1-359\">256<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Vers 165, l&rsquo;\u00e9crivain satirique\u00a0<a title=\"Lucien de Samosate\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lucien_de_Samosate\">Lucien de Samosate<\/a>\u00a0(~115-200) compose\u00a0<i>La Mort de P\u00e9r\u00e9grinos<\/i><sup id=\"cite_ref-360\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-360\">257<\/a><\/sup>, une pi\u00e8ce dont le personnage principal, un philosophe grec du nom de Peregrinus Proteus, fait partie d&rsquo;une communaut\u00e9 chr\u00e9tienne avant d&rsquo;en \u00eatre chass\u00e9<sup id=\"cite_ref-Dettwiler201728chapitre_1_359-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Dettwiler201728chapitre_1-359\">256<\/a><\/sup>. Sans y \u00eatre explicitement nomm\u00e9, J\u00e9sus est qualifi\u00e9 de \u00ab\u00a0thaumaturge connu\u00a0\u00bb, de \u00ab\u00a0premier l\u00e9gislateur\u00a0\u00bb ou encore de \u00ab\u00a0sophiste crucifi\u00e9\u00a0\u00bb, dans ce qui semble attester de l&rsquo;id\u00e9e qu&rsquo;un pa\u00efen pouvait se faire de celui-ci \u00e0 cette \u00e9poque, sans que cela aide au dossier du J\u00e9sus historique<sup id=\"cite_ref-Dettwiller201728chapitre_1_361-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Dettwiller201728chapitre_1-361\">258<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading5\" style=\"text-align: justify;\">\n<h5 id=\"La_litt\u00e9rature_rabbinique\"><span id=\"La_litt.C3.A9rature_rabbinique\"><\/span>La litt\u00e9rature rabbinique<\/h5>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dans l&rsquo;important et multiforme complexe que constitue\u00a0<a title=\"Litt\u00e9rature rabbinique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Litt%C3%A9rature_rabbinique\">litt\u00e9rature rabbinique<\/a>\u00a0ou talmudique, les mentions \u2014 effectives ou suppos\u00e9es \u2014 qui semblent se rapporter \u00e0 J\u00e9sus sont presque anecdotiques, tenant en une quinzaine de pages \u00e0 mettre en perspective avec les quinze mille que comporte le\u00a0<a title=\"Talmud\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Talmud\">Talmud<\/a><sup id=\"cite_ref-Marguerat2019306_362-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Marguerat2019306-362\">259<\/a><\/sup>. Totalement absent des plus anciennes compilations de la\u00a0<a title=\"Mishna\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mishna\">Mishna<\/a>\u00a0et de la\u00a0<a title=\"Tosefta\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tosefta\">Tosefta<\/a>, il appara\u00eet dans les compilations plus tardives du\u00a0<a title=\"Talmud de J\u00e9rusalem\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Talmud_de_J%C3%A9rusalem\">Talmud de J\u00e9rusalem<\/a>\u00a0et de\u00a0<a title=\"Talmud de Babylone\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Talmud_de_Babylone\">celui de Babylone<\/a><sup id=\"cite_ref-MimouniMaraval200776_363-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-MimouniMaraval200776-363\">260<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour autant, tant l&rsquo;identification du personnage que des paroles qui lui sont attribu\u00e9es sont l&rsquo;objet de d\u00e9bats chez les sp\u00e9cialistes\u00a0: si le nom\u00a0<i>Yeshu ha-Notsri<\/i>\u00a0(\u00abJ\u00e9sus le Nazar\u00e9en\u00a0\u00bb) est explicite, on trouve des personnages comme\u00a0<i>Ben Panthera<\/i>\u00a0(\u00ab\u00a0fils de Panthera\u00a0\u00bb),\u00a0<i>Balaam<\/i>,\u00a0<i>Ben Stada<\/i>\u00a0ou\u00a0<i>Peloni<\/i>\u00a0(\u00ab\u00a0une certaine personne\u00a0\u00bb) auxquels sont pr\u00eat\u00e9s, de mani\u00e8re vraisemblablement tardive et r\u00e9trospective, des propos attribu\u00e9s \u00e0 J\u00e9sus auquel ils sont d\u00e8s lors parfois identifi\u00e9s, identifications qui s&rsquo;affirment plus nettement quand les \u00e9crits sont plus tardifs<sup id=\"cite_ref-Marguerat2019307_364-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Marguerat2019307-364\">261<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">De la m\u00eame mani\u00e8re, la question de savoir si ces traditions \u2014 qui, sur un ton pol\u00e9mique, dressent de J\u00e9sus et du christianisme naissant un portrait n\u00e9gatif \u2014 remontent \u00e0 la tradition rabbinique la plus ancienne de l&rsquo;<a title=\"Tanna\u00efm\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tanna%C3%AFm\">\u00e9poque tanna\u00eftique<\/a>\u00a0(entre le\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"1\u1d49\u02b3 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">I<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0et le d\u00e9but du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">III<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle) ou sont plus tardives, ainsi que la question de leur rapport aux sources chr\u00e9tiennes<sup id=\"cite_ref-Dettwiler201729chapitre_I_365-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Dettwiler201729chapitre_I-365\">262<\/a><\/sup>\u00a0restent des sujets disput\u00e9s<sup id=\"cite_ref-366\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-366\">n 51<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En tout \u00e9tat de cause, la litt\u00e9rature talmudique n&rsquo;apporte pas d&rsquo;informations historiques originales sur J\u00e9sus de Nazareth<sup id=\"cite_ref-367\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-367\">n 52<\/a><\/sup>\u00a0ou ne fait que confirmer ce qui est d\u00e9j\u00e0 connu par ailleurs\u00a0: elle refl\u00e8te la mani\u00e8re dont les diff\u00e9rents r\u00e9dacteurs de ces textes per\u00e7oivent J\u00e9sus, chacun \u00e0 leur \u00e9poque<sup id=\"cite_ref-Dettwiler201729chapitre_I_365-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Dettwiler201729chapitre_I-365\">262<\/a><\/sup>, \u00ab\u00a0r\u00e9agiss[a]nt au christianisme qu&rsquo;ils ont [alors] sous leurs yeux\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-Marguerat2019308_368-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Marguerat2019308-368\">263<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le passage le plus connu est contenu dans le trait\u00e9\u00a0<i><a title=\"Sanh\u00e9drin (trait\u00e9)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sanh%C3%A9drin_(trait%C3%A9)\">Sandhedrin<\/a><\/i>\u00a0du\u00a0<a title=\"Talmud de Babylone\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Talmud_de_Babylone\">Talmud de Babylone<\/a>, datant vraisemblablement du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">II<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<sup id=\"cite_ref-MimouniMaraval200776_363-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-MimouniMaraval200776-363\">260<\/a><\/sup>\u00a0: il rapporte l&rsquo;histoire, situ\u00e9e \u00e0 l&rsquo;\u00e9poque des pers\u00e9cutions des pharisiens par\u00a0<a title=\"Alexandre Jann\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alexandre_Jann%C3%A9e\">Alexandre Jann\u00e9e<\/a>\u00a0(103\u201376 av. J.-C.), d&rsquo;un rabbi Yehoshuah ben Perahiah dont le disciple Yeshu (ou \u00ab\u00a0Yeshu ha-Notsri\u00a0\u00bb dans les \u00e9ditions plus tardives) se voit reproch\u00e9 d&rsquo;\u00eatre \u00ab\u00a0un rabbi [ayant] mal tourn\u00e9\u00a0\u00bb qui, pratiquant la sorcellerie ou la magie et se livrant \u00e0 l&rsquo;idol\u00e2trie, d\u00e9voie et trompe Isra\u00ebl<sup id=\"cite_ref-Marguerat2019308-309_369-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Marguerat2019308-309-369\">264<\/a><\/sup>. Ce Yeshu, auquel sont attribu\u00e9s cinq disciples \u2014 Mattai, Naqi, Netser, Boni et Todah<sup id=\"cite_ref-370\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-370\">265<\/a><\/sup>\u00a0\u2014 , est \u00ab\u00a0pendu\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-371\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-371\">266<\/a><\/sup>\u00a0de la veille de la P\u00e2que<sup id=\"cite_ref-MimouniMaraval200776_363-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-MimouniMaraval200776-363\">260<\/a><\/sup>, dans un r\u00e9cit au cadre strictement juif<sup id=\"cite_ref-Mattei201152_372-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Mattei201152-372\">267<\/a><\/sup>\u00a0.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le\u00a0<a title=\"Toledot Yeshou\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Toledot_Yeshou\"><i>Sefer Toledot Yeshou<\/i><\/a>\u00a0(\u00ab\u00a0Livre des naissances \u2014 \u00e7&rsquo;est-\u00e0-dire des histoires \u2014 de J\u00e9sus\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-MimouniMaraval200776_363-3\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-MimouniMaraval200776-363\">260<\/a><\/sup>) est un recueil de r\u00e9cits populaires compos\u00e9 entre le\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">IV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0et le\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"6\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">VI<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle sur base de mat\u00e9riaux plus anciens transmis oralement, mais sans doute pas ant\u00e9rieurs au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">II<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, et dont la fixation litt\u00e9raire est attest\u00e9e en Europe<sup id=\"cite_ref-Marguerat2019320_373-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Marguerat2019320-373\">268<\/a><\/sup>\u00a0et au Moyen-Orient \u00e0 partir du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"9\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">IX<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<sup id=\"cite_ref-VV122_374-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-VV122-374\">269<\/a><\/sup>. Puisant dans la litt\u00e9rature et les apocryphes chr\u00e9tiens ainsi que dans les dialogues talmudiques<sup id=\"cite_ref-Marguerat2019320_373-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Marguerat2019320-373\">268<\/a><\/sup>, il constitue une mani\u00e8re de \u00ab\u00a0contre-\u00e9vangile\u00a0\u00bb dont l&rsquo;intention est de fournir une r\u00e9plique au r\u00e9cit chr\u00e9tien dont il reprend des \u00e9l\u00e9ments se rapportant \u00e0 J\u00e9sus pour les subvertir, dans une forme de \u00ab\u00a0d\u00e9construction [d&rsquo;une] pr\u00e9dication chr\u00e9tienne\u00a0\u00bb devenue dominante<sup id=\"cite_ref-Marguerat2019322_375-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Marguerat2019322-375\">270<\/a><\/sup>. L\u00e0 encore, cette litt\u00e9rature n&rsquo;est d&rsquo;aucun secours concernant le personnage historique de J\u00e9sus de Nazareth<sup id=\"cite_ref-MimouniMaraval200776_363-4\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-MimouniMaraval200776-363\">260<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"J\u00e9sus_dans_les_religions_et_cultures_non_chr\u00e9tiennes\"><span id=\"J.C3.A9sus_dans_les_religions_et_cultures_non_chr.C3.A9tiennes\"><\/span>J\u00e9sus dans les religions et cultures non chr\u00e9tiennes<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"J\u00e9sus_dans_le_juda\u00efsme\"><span id=\"J.C3.A9sus_dans_le_juda.C3.AFsme\"><\/span>J\u00e9sus dans le juda\u00efsme<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Point de vue du juda\u00efsme sur J\u00e9sus de Nazareth\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Point_de_vue_du_juda%C3%AFsme_sur_J%C3%A9sus_de_Nazareth\">Point de vue du juda\u00efsme sur J\u00e9sus de Nazareth<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c0 la suite des\u00a0<a title=\"Guerres jud\u00e9o-romaines\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guerres_jud%C3%A9o-romaines\">guerres jud\u00e9o-romaines<\/a>\u00a0et des autres catastrophes des\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"1\u1d49\u02b3 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">I<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0et\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">II<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cles, le juda\u00efsme voit la disparition de presque tous ses courants, \u00e0 l&rsquo;exception du\u00a0<a title=\"Juda\u00efsme rabbinique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Juda%C3%AFsme_rabbinique\">juda\u00efsme rabbinique<\/a>, proche du pharisianisme sans en reprendre l&rsquo;apocalyptique, fond\u00e9 sur le respect exclusif \u00e0 la Loi. Le processus prendra plusieurs d\u00e9cennies, qui fixera les \u00c9critures h\u00e9bra\u00efques \u2014\u00a0qui seront reprises des si\u00e8cles plus tard par les protestants\u00a0\u2014 et les pri\u00e8res synagogales dont une qui contient la condamnation des sectaires, les \u00ab\u00a0<a title=\"Minim\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Minim\">minim<\/a>\u00a0\u00bb, dont les \u00ab\u00a0naz\u00f4r\u00e9ens\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-376\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-376\">271<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Si le christianisme des premiers temps a pu passer pour un nouveau courant acceptable au sein du juda\u00efsme, il a rapidement soulev\u00e9 le probl\u00e8me de l&rsquo;adh\u00e9sion de membres pa\u00efens sans en faire d&rsquo;abord des Juifs<sup id=\"cite_ref-377\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-377\">272<\/a><\/sup>. La question se pose au moment de la cr\u00e9ation de la Torah rituelle, celle des 613 commandements<sup id=\"cite_ref-378\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-378\">273<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-379\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-379\">274<\/a><\/sup>, et, en ce qui concerne les membres non juifs, le probl\u00e8me prend plus de poids quant aux r\u00e8gles de puret\u00e9 rituelle<sup id=\"cite_ref-380\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-380\">n 53<\/a><\/sup>\u00a0et les moyens de \u00ab\u00a0r\u00e9conciliation\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-381\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-381\">n 54<\/a><\/sup>. La messianit\u00e9, bien qu&rsquo;elle ait jou\u00e9 un certain r\u00f4le lors de la condamnation de J\u00e9sus, n&rsquo;est pas alors d\u00e9terminante de l&rsquo;autod\u00e9termination juive de cette \u00e9poque puisque certains courants du juda\u00efsme, tels les sadduc\u00e9ens, allaient jusqu&rsquo;\u00e0 renoncer \u00e0 cette attente<sup id=\"cite_ref-382\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-382\">275<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le juda\u00efsme, religion de J\u00e9sus lui-m\u00eame, n&rsquo;a pas de point de vue particulier sur J\u00e9sus; tr\u00e8s peu de textes juifs se r\u00e9f\u00e8rent \u00e0 lui. En effet, le fondement m\u00eame de la\u00a0<a title=\"Principes de foi du juda\u00efsme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Principes_de_foi_du_juda%C3%AFsme\">foi juive<\/a>, est la croyance en un Dieu unique, sans aucun interm\u00e9diaire<sup id=\"cite_ref-383\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-383\">v 54<\/a><\/sup>. La\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Trinit\u00e9 chr\u00e9tienne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Trinit%C3%A9_chr%C3%A9tienne\">Trinit\u00e9 chr\u00e9tienne<\/a>\u00a0y est comprise comme une croyance en J\u00e9sus en tant que divinit\u00e9, partie de divinit\u00e9 ou fils de Dieu, ce qui est incompatible avec le juda\u00efsme<sup id=\"cite_ref-384\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-384\">276<\/a><\/sup>. \u00ab\u00a0Pour un Juif, toutefois, n&rsquo;importe quelle forme de\u00a0<i>shituf<\/i>\u00a0(croyance en d&rsquo;autres dieux en plus du Dieu d&rsquo;Isra\u00ebl) \u00e9quivaut \u00e0 une idol\u00e2trie dans le plein sens du terme. Il n&rsquo;est pas possible pour un Juif d&rsquo;accepter J\u00e9sus comme une divinit\u00e9, un m\u00e9diateur ou un sauveur (messie), ou m\u00eame comme un proph\u00e8te, sans trahir le juda\u00efsme\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-385\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-385\">277<\/a><\/sup>. \u00ab\u00a0Les Juifs ont rejet\u00e9 les revendications que J\u00e9sus r\u00e9pond aux proph\u00e9ties messianiques de la Bible h\u00e9bra\u00efque, ainsi que les revendications dogmatiques le concernant \u00e9mises par les p\u00e8res de l&rsquo;\u00c9glise, c&rsquo;est-\u00e0-dire qu&rsquo;il est n\u00e9 d&rsquo;une vierge, qu&rsquo;il est le fils de Dieu, qu&rsquo;il fait partie d&rsquo;une Trinit\u00e9 divine et qu&rsquo;il a ressuscit\u00e9 apr\u00e8s sa mort. Pendant deux mille ans, un v\u0153u central du christianisme a \u00e9t\u00e9 d&rsquo;\u00eatre un objet de d\u00e9sir de la part des Juifs, dont la conversion aurait montr\u00e9 leur acceptation du fait que J\u00e9sus remplit leur propre proph\u00e9tie biblique\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-386\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-386\">278<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour cette raison, les questions apparent\u00e9es, telles que l&rsquo;<a class=\"mw-redirect\" title=\"Qu\u00eates du J\u00e9sus historique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Qu%C3%AAtes_du_J%C3%A9sus_historique\">existence historique de J\u00e9sus<\/a>, sont consid\u00e9r\u00e9es comme hors de propos dans le juda\u00efsme.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;<a title=\"Eschatologie juive\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Eschatologie_juive\">eschatologie juive<\/a>\u00a0consid\u00e8re que la venue du\u00a0<a title=\"Messie dans le juda\u00efsme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Messie_dans_le_juda%C3%AFsme\">Messie<\/a>\u00a0sera associ\u00e9e avec une s\u00e9rie d&rsquo;\u00e9v\u00e8nements sp\u00e9cifiques qui ne se sont pas encore produits, y compris le retour des Juifs en Terre d&rsquo;Isra\u00ebl, la reconstruction du\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Troisi\u00e8me temple de J\u00e9rusalem\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Troisi%C3%A8me_temple_de_J%C3%A9rusalem\">Temple<\/a>, une \u00e8re de paix<sup id=\"cite_ref-387\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-387\">v 55<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"J\u00e9sus_dans_l'islam\"><span id=\"J.C3.A9sus_dans_l.27islam\"><\/span>J\u00e9sus dans l&rsquo;islam<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Persian_depiction_of_Jesus_-_Sermon_on_the_Mount.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/be\/Persian_depiction_of_Jesus_-_Sermon_on_the_Mount.jpg\/170px-Persian_depiction_of_Jesus_-_Sermon_on_the_Mount.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/be\/Persian_depiction_of_Jesus_-_Sermon_on_the_Mount.jpg\/255px-Persian_depiction_of_Jesus_-_Sermon_on_the_Mount.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/b\/be\/Persian_depiction_of_Jesus_-_Sermon_on_the_Mount.jpg 2x\" width=\"170\" height=\"228\" data-file-width=\"272\" data-file-height=\"365\" \/><\/a><figcaption>Miniature persane repr\u00e9sentant J\u00e9sus lors du\u00a0<a title=\"Sermon sur la montagne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sermon_sur_la_montagne\">Sermon sur la montagne<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"\u00ces\u00e2\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%8Es%C3%A2\">\u00ces\u00e2<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le\u00a0<a title=\"Coran\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Coran\">Coran<\/a>\u00a0parle de J\u00e9sus sous le nom d\u2019<i>`\u00ces\u00e2<\/i><sup id=\"cite_ref-388\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-388\">279<\/a><\/sup>, personnage indissociable dans les textes coraniques de sa m\u00e8re\u00a0<i><a title=\"Maryam\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Maryam\">Maryam<\/a><\/i>\u00a0(\u00ab\u00a0<a title=\"Marie (m\u00e8re de J\u00e9sus)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marie_(m%C3%A8re_de_J%C3%A9sus)\">Marie<\/a>\u00a0\u00bb)<sup id=\"cite_ref-Marie-Th\u00e9r\u00e8se_Urvoy_2007_389-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Marie-Th%C3%A9r%C3%A8se_Urvoy_2007-389\">280<\/a><\/sup>. Il est ainsi souvent d\u00e9sign\u00e9 sous le nom de\u00a0<i>al-Mas\u00efh<\/i><sup id=\"cite_ref-390\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-390\">n 55<\/a><\/sup>\u00a0<i>`\u00ces\u00e2 ibn Maryam<\/i><sup id=\"cite_ref-391\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-391\">n 56<\/a><\/sup>\u00a0pr\u00e9sent\u00e9 avec celle-ci comme mod\u00e8les \u00e0 suivre<sup id=\"cite_ref-Marie-Th\u00e9r\u00e8se_Urvoy_2007_389-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Marie-Th%C3%A9r%C3%A8se_Urvoy_2007-389\">280<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">J\u00e9sus fait partie des proph\u00e8tes dits de la \u00ab\u00a0famille de\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"'\u00cemran\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%27%C3%8Emran\">&lsquo;\u00cemran<\/a>\u00a0\u00bb avec sa m\u00e8re, son cousin\u00a0<i><a class=\"mw-redirect\" title=\"Yahy\u00e2\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Yahy%C3%A2\">Yahy\u00e2<\/a><\/i>\u00a0(<a title=\"Jean le Baptiste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_le_Baptiste\">Jean le Baptiste<\/a>) et le p\u00e8re de celui-ci\u00a0<a title=\"Zacharie (p\u00e8re de Jean le Baptiste)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Zacharie_(p%C3%A8re_de_Jean_le_Baptiste)\">Zacharie<\/a><sup id=\"cite_ref-392\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-392\">281<\/a><\/sup>. La foi populaire musulmane accorde une grande importance \u00e0 J\u00e9sus et Marie<sup id=\"cite_ref-393\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-393\">n 57<\/a><\/sup>\u00a0tandis que J\u00e9sus, tourn\u00e9 vers la beaut\u00e9 du monde, apparait par ailleurs souvent avec son cousin Jean, asc\u00e8te radical, avec lequel il forme une fa\u00e7on de \u00ab\u00a0g\u00e9mellit\u00e9 spirituelle permanente\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-394\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-394\">282<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;insistance marqu\u00e9e sur la filiation \u00e0 Marie est un clair rejet de la filiation divine de J\u00e9sus\u00a0; n\u00e9anmoins, la tradition musulmane souligne le caract\u00e8re miraculeux de sa naissance virginale sans p\u00e8re connu, Joseph \u2014\u00a0absent du texte coranique\u00a0\u2014 \u00e9tant consid\u00e9r\u00e9 par la tradition comme un cousin de Marie. Dans le Coran, J\u00e9sus est en effet cr\u00e9\u00e9 par le\u00a0<i>kun<\/i><sup id=\"cite_ref-395\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-395\">n 58<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-396\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-396\">v 56<\/a><\/sup>, l&rsquo;\u00ab\u00a0imp\u00e9ratif divin\u00a0\u00bb, et con\u00e7u par un\u00a0<i><a class=\"mw-redirect mw-disambig\" title=\"R\u00fbh\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%BBh\">r\u00fbh<\/a><\/i>\u00a0de Dieu, souffle divin intemporel envoy\u00e9 \u00e0 Marie, le m\u00eame souffle qui anime\u00a0<a title=\"Adam\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Adam\">Adam<\/a>\u00a0et transmet la r\u00e9v\u00e9lation \u00e0\u00a0<a title=\"Mahomet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mahomet\">Mahomet<\/a><sup id=\"cite_ref-Urvoy_440_397-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Urvoy_440-397\">283<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-398\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-398\">v 57<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le Coran partage avec les apocryphes chr\u00e9tiens de nombreuses sc\u00e8nes de vie de Marie et d\u2019enfance de J\u00e9sus\u00a0: offrande de Marie<sup id=\"cite_ref-399\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-399\">v 58<\/a><\/sup>, vie de Marie au Temple<sup id=\"cite_ref-400\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-400\">v 59<\/a><\/sup>, prise en charge de Marie<sup id=\"cite_ref-401\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-401\">v 60<\/a><\/sup>, nativit\u00e9 sous un palmier<sup id=\"cite_ref-402\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-402\">v 61<\/a><\/sup>, J\u00e9sus parle au berceau<sup id=\"cite_ref-403\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-403\">v 62<\/a><\/sup>, il anime des oiseaux en argile<sup id=\"cite_ref-404\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-404\">v 63<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dans le Coran, J\u00e9sus apparait comme un\u00a0<a title=\"Proph\u00e8te\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Proph%C3%A8te\">proph\u00e8te<\/a>, annonciateur de Mahomet, qui pr\u00eache le monoth\u00e9isme pur, accomplit des miracles, op\u00e8re des gu\u00e9risons, ressuscite les morts et connait les secrets du c\u0153ur. J\u00e9sus confirme la\u00a0<a title=\"Torah\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Torah\">Torah<\/a>, dont il att\u00e9nue les prescriptions l\u00e9gales<sup id=\"cite_ref-405\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-405\">284<\/a><\/sup>, tandis que son \u00ab\u00a0\u00c9criture\u00a0\u00bb, contenue dans l\u2019<i>Injil<\/i>, est pr\u00e9sent\u00e9e comme \u00ab\u00a0une guidance et une lumi\u00e8re\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-406\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-406\">285<\/a><\/sup>\u00a0que les chr\u00e9tiens auraient n\u00e9glig\u00e9e.\u00a0<a title=\"Ibn Arabi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ibn_Arabi\">Ibn Arabi<\/a>\u00a0lui conf\u00e8re le titre de \u00ab\u00a0sceau de la saintet\u00e9\u00a0\u00bb, \u00ab\u00a0le plus grand t\u00e9moin par le c\u0153ur\u00a0\u00bb, tandis que Mahomet est le \u00ab\u00a0sceau des proph\u00e8tes\u00a0\u00bb, \u00ab\u00a0le plus grand t\u00e9moin par la langue\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-Urvoy_440_397-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Urvoy_440-397\">283<\/a><\/sup>. Sa pr\u00e9dication aupr\u00e8s des juifs aurait \u00e9t\u00e9 un \u00e9chec<sup id=\"cite_ref-407\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-407\">286<\/a><\/sup>\u00a0et il est suivi des seuls ap\u00f4tres. Les juifs auraient alors voulu le punir en le crucifiant mais Dieu ne l&rsquo;a pas permis et lui aurait alors substitu\u00e9 un sosie<sup id=\"cite_ref-408\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-408\">287<\/a><\/sup>\u00a0avant de le rappeler \u00e0 lui<sup id=\"cite_ref-409\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-409\">v 64<\/a><\/sup>. N\u00e9anmoins, la fin terrestre de J\u00e9sus reste obscure, aucun passage ne signifiant clairement ce qu&rsquo;il en est advenu.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La repr\u00e9sentation de J\u00e9sus dans le Coran lui conf\u00e8re \u00e9galement une dimension\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Eschatologique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Eschatologique\">eschatologique<\/a><sup id=\"cite_ref-410\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-410\">288<\/a><\/sup>\u00a0: son retour sur terre, en tant que musulman, est le signe de la fin du monde et du Jugement dernier tandis que beaucoup de\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Hadith\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hadith\">hadiths<\/a>\u00a0le pr\u00e9sentent comme le principal compagnon du\u00a0<a title=\"Mahdi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mahdi\">Mahdi<\/a>, Sauveur de la fin des temps<sup id=\"cite_ref-411\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-411\">289<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En d\u00e9finitive, on trouve dans le Coran quatre n\u00e9gations cat\u00e9goriques concernant J\u00e9sus, par crainte d&rsquo;associationnisme (<i><a title=\"Shirk\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Shirk\">shirk<\/a><\/i>)<sup id=\"cite_ref-Urvoy_440_397-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Urvoy_440-397\">283<\/a><\/sup>\u00a0: il n&rsquo;est ni Dieu, ni son fils, ni le troisi\u00e8me d&rsquo;une triade<sup id=\"cite_ref-412\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-412\">n 59<\/a><\/sup>\u00a0pas plus qu&rsquo;il n&rsquo;a \u00e9t\u00e9 crucifi\u00e9<sup id=\"cite_ref-413\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-413\">v 65<\/a><\/sup>\u00a0car cela aurait \u00e9t\u00e9 \u00ab\u00a0indigne\u00a0\u00bb d&rsquo;un proph\u00e8te de son \u00ab\u00a0importance\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-Urvoy_440_397-3\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Urvoy_440-397\">283<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Enfin, depuis le d\u00e9but du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"20\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XX<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, une minorit\u00e9 musulmane\u00a0<a title=\"Syncr\u00e9tisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Syncr%C3%A9tisme\">syncr\u00e9tiste<\/a>\u00a0r\u00e9sidant dans les montagnes du\u00a0<a title=\"Pakistan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pakistan\">Pakistan<\/a>, les\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Ahmadi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ahmadi\">Ahmadis<\/a>, voue \u00e0 J\u00e9sus un culte tout comme aux\u00a0<a title=\"Saint\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint\">saints<\/a>\u00a0de l&rsquo;islam autour d&rsquo;un tombeau qu&rsquo;elle dit \u00eatre celui de\u00a0<a title=\"Yuz Asaf\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Yuz_Asaf\">Yuz Asaf<\/a>\u00a0identifi\u00e9 \u00e0 J\u00e9sus. Le lieu de culte est situ\u00e9 \u00e0\u00a0<a title=\"Srinagar\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Srinagar\">Srinagar<\/a>. Ce courant d\u00e9veloppe une\u00a0<a title=\"Christologie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Christologie\">christologie<\/a>\u00a0particuli\u00e8re selon laquelle J\u00e9sus est un\u00a0<a title=\"Proph\u00e8te\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Proph%C3%A8te\">proph\u00e8te<\/a>\u00a0de\u00a0<a title=\"Dieu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dieu\">Dieu<\/a>\u00a0qui aurait \u00e9t\u00e9 d\u00e9pos\u00e9 de la croix en \u00e9tat de coma et non mort et, une fois soign\u00e9, serait venu finir sa vie au Pakistan jusqu&rsquo;\u00e0 120 ans<sup id=\"cite_ref-414\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-414\">290<\/a><\/sup>. Cette doctrine est celle de l&rsquo;\u00ab\u00a0<a title=\"Th\u00e9orie de l'\u00e9vanouissement\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Th%C3%A9orie_de_l%27%C3%A9vanouissement\">\u00e9vanouissement<\/a>\u00a0\u00bb.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Repr\u00e9sentation_artistique\"><span id=\"Repr.C3.A9sentation_artistique\"><\/span>Repr\u00e9sentation artistique<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Articles d\u00e9taill\u00e9s\u00a0:\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Repr\u00e9sentation de J\u00e9sus-Christ dans l'art chr\u00e9tien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Repr%C3%A9sentation_de_J%C3%A9sus-Christ_dans_l%27art_chr%C3%A9tien\">Repr\u00e9sentation de J\u00e9sus-Christ dans l&rsquo;art chr\u00e9tien<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Art chr\u00e9tien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Art_chr%C3%A9tien\">Art chr\u00e9tien<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Good.Shepherd.Vatican.Museum.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c2\/Good.Shepherd.Vatican.Museum.jpg\/170px-Good.Shepherd.Vatican.Museum.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/c\/c2\/Good.Shepherd.Vatican.Museum.jpg 1.5x\" width=\"170\" height=\"432\" data-file-width=\"182\" data-file-height=\"462\" \/><\/a><figcaption>Sculpture en marbre pal\u00e9ochr\u00e9tienne du \u00ab\u00a0<a title=\"Bon Pasteur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bon_Pasteur\">Bon Pasteur<\/a>\u00a0\u00bb, vers 300,\u00a0<a title=\"Mus\u00e9es du Vatican\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mus%C3%A9es_du_Vatican\">mus\u00e9es du Vatican<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Christ_with_beard.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8d\/Christ_with_beard.jpg\/170px-Christ_with_beard.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8d\/Christ_with_beard.jpg\/255px-Christ_with_beard.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/8d\/Christ_with_beard.jpg\/340px-Christ_with_beard.jpg 2x\" width=\"170\" height=\"181\" data-file-width=\"558\" data-file-height=\"595\" \/><\/a><figcaption>Buste de J\u00e9sus. Peinture murale de la fin du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">IV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle dans les\u00a0<a class=\"new\" title=\"Catacombes de Commodilla (page inexistante)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Catacombes_de_Commodilla&amp;action=edit&amp;redlink=1\">catacombes de Commodilla<\/a>\u00a0<a class=\"extiw\" title=\"it:Catacombe di Commodilla\" href=\"https:\/\/it.wikipedia.org\/wiki\/Catacombe_di_Commodilla\"><span class=\"indicateur-langue\" title=\"Article en italien\u00a0: \u00ab\u00a0Catacombe di Commodilla\u00a0\u00bb\">(it)<\/span><\/a>, en Italie.<\/figcaption><\/figure>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Christ_Icon_Sinai_6th_century.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/fb\/Christ_Icon_Sinai_6th_century.jpg\/170px-Christ_Icon_Sinai_6th_century.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/fb\/Christ_Icon_Sinai_6th_century.jpg\/255px-Christ_Icon_Sinai_6th_century.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/fb\/Christ_Icon_Sinai_6th_century.jpg\/340px-Christ_Icon_Sinai_6th_century.jpg 2x\" width=\"170\" height=\"324\" data-file-width=\"801\" data-file-height=\"1528\" \/><\/a><figcaption><a title=\"Christ pantocrator (Sina\u00ef)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Christ_pantocrator_(Sina%C3%AF)\"><i>Christ Pantocrator<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"6\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">VI<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>,\u00a0<a title=\"Monast\u00e8re Sainte-Catherine du Sina\u00ef\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Monast%C3%A8re_Sainte-Catherine_du_Sina%C3%AF\">monast\u00e8re Sainte-Catherine du Sina\u00ef<\/a>, \u00c9gypte.<\/figcaption><\/figure>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-right\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Codex_Bruchsal_1_01v_cropped.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/75\/Codex_Bruchsal_1_01v_cropped.jpg\/170px-Codex_Bruchsal_1_01v_cropped.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/75\/Codex_Bruchsal_1_01v_cropped.jpg\/255px-Codex_Bruchsal_1_01v_cropped.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/75\/Codex_Bruchsal_1_01v_cropped.jpg\/340px-Codex_Bruchsal_1_01v_cropped.jpg 2x\" width=\"170\" height=\"232\" data-file-width=\"1336\" data-file-height=\"1824\" \/><\/a><figcaption>Repr\u00e9sentation de\u00a0<a title=\"J\u00e9sus-Christ\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ\">J\u00e9sus-Christ<\/a>\u00a0dans un manuscrit m\u00e9di\u00e9val, le\u00a0<i>Codex Bruchsal<\/i>\u00a0datant des\u00a0<a title=\"Ann\u00e9es 1220\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ann%C3%A9es_1220\">ann\u00e9es 1220<\/a>\u00a0conserv\u00e9 \u00e0\u00a0<a title=\"Karlsruhe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Karlsruhe\">Karlsruhe<\/a>\u00a0en\u00a0<a title=\"Allemagne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Allemagne\">Allemagne<\/a><\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les auteurs des \u00e9vangiles, issus d&rsquo;un contexte juda\u00efque g\u00e9n\u00e9ralement r\u00e9ticent \u00e0 l&rsquo;\u00e9gard des images par peur d&rsquo;<a title=\"Idol\u00e2trie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Idol%C3%A2trie\">idol\u00e2trie<\/a>, semblent consid\u00e9rer que les paroles de J\u00e9sus sont plus importantes que son apparence et ne donnent aucune description de celui-ci<sup id=\"cite_ref-Fran\u00e7ois_Boespflug_415-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Fran%C3%A7ois_Boespflug-415\">291<\/a><\/sup>. Mieux, les seules allusions n\u00e9otestamentaires \u00e9noncent l&rsquo;impossibilit\u00e9 et le refus de donner des traits physiques au J\u00e9sus de l&rsquo;Histoire\u00a0: \u00ab\u00a0<a title=\"Transfiguration (christianisme)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Transfiguration_(christianisme)\"><i>transfigur\u00e9<\/i><\/a>\u00a0devant eux\u00a0; son visage resplendit comme le soleil\u00a0\u00bb (<a class=\"extiw\" title=\"s:Bible Segond 1910\/\u00c9vangile selon Matthieu\" href=\"https:\/\/fr.wikisource.org\/wiki\/Bible_Segond_1910\/%C3%89vangile_selon_Matthieu#Matthieu_17\">Mt 17,2<\/a>)\u00a0; Paul ne voit aussi qu&rsquo;\u00ab\u00a0une grande lumi\u00e8re\u00a0\u00bb (Ac 22, 6) lors de sa\u00a0<a title=\"Conversion de Paul\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Conversion_de_Paul\">conversion<\/a>\u00a0; et lors des christophanies, les intimes de J\u00e9sus ne reconnaissent pas ses traits dans le Ressuscit\u00e9 qui leur appara\u00eet.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La litt\u00e9rature\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Patristique et patrologie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Patristique_et_patrologie\">patristique<\/a>\u00a0se contente de jugements de valeur\u00a0: J\u00e9sus sera ainsi d\u00e9crit d&rsquo;apr\u00e8s\u00a0<a title=\"Isa\u00efe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Isa%C3%AFe\">Isa\u00efe<\/a>\u00a0sans \u00ab\u00a0gr\u00e2ce ni beaut\u00e9\u00a0\u00bb (Is 53,2), par\u00a0<a title=\"Justin de Naplouse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Justin_de_Naplouse\">Justin<\/a>\u00a0(Dial XIV, 8<sup id=\"cite_ref-416\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-416\">292<\/a><\/sup>) et\u00a0<a title=\"Ir\u00e9n\u00e9e de Lyon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ir%C3%A9n%C3%A9e_de_Lyon\">Ir\u00e9n\u00e9e de Lyon<\/a>, \u00ab\u00a0petit, disgraci\u00e9\u00a0\u00bb selon\u00a0<a title=\"Orig\u00e8ne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Orig%C3%A8ne\">Orig\u00e8ne<\/a>\u00a0; \u00e0 l&rsquo;inverse et selon le\u00a0<a title=\"Psaume 45 (44)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Psaume_45_(44)\">Psaume 44<\/a>\u00a0le \u00ab\u00a0plus beau\u00a0\u00bb des hommes (<a title=\"Augustin d'Hippone\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Augustin_d%27Hippone\">saint Augustin<\/a>,\u00a0<a title=\"J\u00e9r\u00f4me de Stridon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9r%C3%B4me_de_Stridon\">saint J\u00e9rome<\/a>,\u00a0<a title=\"Jean Chrysostome\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Chrysostome\">Jean Chrysostome<\/a>)<sup id=\"cite_ref-:1_417-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-:1-417\">293<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Si la qu\u00eate du visage de J\u00e9sus trouva quelques satisfactions au travers des\u00a0<a title=\"Image acheiropo\u00ef\u00e8te\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Image_acheiropo%C3%AF%C3%A8te\">images acheiropo\u00ef\u00e8tes<\/a>\u00a0ou de la lettre apocryphe<sup id=\"cite_ref-418\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-418\">294<\/a><\/sup>\u00a0de\u00a0<a title=\"Lettre de Lentulus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lettre_de_Lentulus\">Publius Lentulus<\/a>, la recherche actuelle la reprend selon les donn\u00e9es statistiques et sociologiques pour dresser l&rsquo;apparence suppos\u00e9e d&rsquo;un juif galil\u00e9en du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"1\u1d49\u02b3 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">I<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle\u00a0: celui-ci mesure en moyenne 1,55m pour un poids de 49 kg, est plut\u00f4t trapu s&rsquo;il est artisan (l&rsquo;agonie rapide de J\u00e9sus sugg\u00e8re plut\u00f4t une constitution peu robuste<sup id=\"cite_ref-419\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-419\">295<\/a><\/sup>), son visage basan\u00e9 porte la barbe<sup id=\"cite_ref-420\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-420\">296<\/a><\/sup>\u00a0selon les codes religieux. Paul critiquant le port des cheveux longs (1 Cor 11,14), certains jugent qu&rsquo;on ne peut en affubler son ma\u00eetre<sup id=\"cite_ref-:0_421-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-:0-421\">297<\/a><\/sup>. Le scientifique\u00a0<a class=\"new\" title=\"Richard Neave (page inexistante)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Richard_Neave&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Richard Neave<\/a>\u00a0<a class=\"extiw\" title=\"en:Richard Neave\" href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Richard_Neave\"><span class=\"indicateur-langue\" title=\"Article en anglais\u00a0: \u00ab\u00a0Richard_Neave\u00a0\u00bb\">(en)<\/span><\/a>\u00a0a fa\u00e7onn\u00e9 en 2002 le portrait-type d&rsquo;un homme \u00ab\u00a0qui aurait pu rencontrer J\u00e9sus\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-:0_421-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-:0-421\">297<\/a><\/sup>, paru en janvier 2015 sous le titre sp\u00e9cieux et largement relay\u00e9 par sensationnalisme\u00a0: \u00ab\u00a0le vrai visage de J\u00e9sus\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-422\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-422\">298<\/a><\/sup>. Mais celui-ci demeure \u00ab\u00a0l&rsquo;image manquante de l&rsquo;histoire chr\u00e9tienne\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-:1_417-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-:1-417\">293<\/a><\/sup>, que l&rsquo;art religieux s&#8217;emploiera \u00e0 suppl\u00e9er.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;art chr\u00e9tien ne va pas de soi et trouve ses origines dans l&rsquo;art pa\u00efen et polyth\u00e9iste, en l&rsquo;imaginaire duquel les peintres et sculpteurs antiques puisaient. Les\u00a0<a title=\"P\u00e8res de l'\u00c9glise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A8res_de_l%27%C3%89glise\">p\u00e8res de l&rsquo;\u00c9glise<\/a>, pour leur part, contestaient l&rsquo;art en tant que tel en des termes assez durs et se r\u00e9clamaient de l&rsquo;Ancien Testament qui condamne radicalement l&rsquo;<a title=\"Iconographie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Iconographie\">iconographie<\/a><sup id=\"cite_ref-423\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-423\">v 66<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><a title=\"Cl\u00e9ment d'Alexandrie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cl%C3%A9ment_d%27Alexandrie\">Cl\u00e9ment d&rsquo;Alexandrie<\/a>\u00a0liste n\u00e9anmoins, vers 200, des \u00e9l\u00e9ments qui peuvent endosser une signification chr\u00e9tienne sur les sceaux ou les bagues, tel le poisson, un symbole chr\u00e9tien dont le terme grec (<span class=\"lang-grc\" lang=\"grc\">\u1f30\u03c7\u03b8\u03cd\u03c2<\/span>\u00a0\/\u00a0<span class=\"lang-grc-latn\" lang=\"grc-latn\"><i>Ichthus<\/i><\/span>) constituait un acronyme des noms de J\u00e9sus<sup id=\"cite_ref-424\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-424\">n 60<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Si au d\u00e9but du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">IV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle le\u00a0<a title=\"Concile d'Elvire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Concile_d%27Elvire\">concile d&rsquo;Elvire<\/a>\u00a0interdit encore les images peintes sur les parois des \u00e9glises, l&rsquo;art chr\u00e9tien a cependant d\u00e9j\u00e0 pris son essor, dans une vis\u00e9e qui n&rsquo;est pas \u00e9trang\u00e8re \u00e0 l&rsquo;apolog\u00e9tique<sup id=\"cite_ref-Turcan_2000,_p.459-560_425-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Turcan_2000,_p.459-560-425\">299<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;\u00e9volution du rapport \u00e0 la repr\u00e9sentation du Christ se transforme d\u00e8s le premier tiers du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">II<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle et une iconographie christique appara\u00eet progressivement dans les\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Catacombe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Catacombe\">catacombes<\/a>\u00a0et sur les\u00a0<a title=\"Sarcophage\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sarcophage\">sarcophages<\/a>. Les repr\u00e9sentations en demeurent cependant rares au profit de figures de l&rsquo;Ancien Testament, comme Mo\u00efse ou Jonas, et J\u00e9sus n&rsquo;est repr\u00e9sent\u00e9 que dans un petit nombre de sc\u00e8nes\u00a0: son bapt\u00eame, des miracles ou gu\u00e9risons, l&rsquo;entrevue avec la\u00a0<a title=\"J\u00e9sus et la Samaritaine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_et_la_Samaritaine\">Samaritaine<\/a>\u2026 Son action de\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Thaumaturge\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thaumaturge\">thaumaturge<\/a>\u00a0est souvent soulign\u00e9e dans cette premi\u00e8re vague iconographique qui le pr\u00e9sente \u00e9galement parfois au milieu de ses disciples \u00e0 l&rsquo;instar des philosophes grecs<sup id=\"cite_ref-Fran\u00e7ois_Boespflug_415-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Fran%C3%A7ois_Boespflug-415\">291<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Ce J\u00e9sus des premi\u00e8res repr\u00e9sentations est souvent beau, juv\u00e9nile, voire s\u00e9duisant \u2014\u00a0m\u00eame si son visage est souvent \u00ab\u00a0passe-partout\u00a0\u00bb, ne se diff\u00e9renciant gu\u00e8re de l&rsquo;iconographie habituelle du panth\u00e9on gr\u00e9co-romain\u00a0\u2014 \u00e0 contre-courant des descriptions des P\u00e8res de l&rsquo;\u00c9glise qui le pr\u00e9sentent comme quelconque, voire laid ou pitoyable<sup id=\"cite_ref-Fran\u00e7ois_Boespflug_415-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Fran%C3%A7ois_Boespflug-415\">291<\/a><\/sup>. Il est souvent repr\u00e9sent\u00e9 sous forme du \u00ab\u00a0Bon Pasteur\u00a0\u00bb dans une image qui proc\u00e8de d&rsquo;un\u00a0<a title=\"Herm\u00e8s\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Herm%C3%A8s\">Herm\u00e8s<\/a>\u00a0\u00ab\u00a0criophore\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-426\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-426\">300<\/a><\/sup>, \u00e0 mettre en parall\u00e8le avec\u00a0<a title=\"Orph\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Orph%C3%A9e\">Orph\u00e9e<\/a>, un autre \u00ab\u00a0bon pasteur\u00a0\u00bb, image qui va se multiplier sur les premiers sarcophages chr\u00e9tiens et sur les vo\u00fbtes des hypog\u00e9es.\u00a0<a title=\"Hermas\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hermas\">Hermas<\/a>\u00a0d\u00e9crit par exemple J\u00e9sus au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">II<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle comme \u00ab\u00a0un homme \u00e0 l&rsquo;air majestueux, en costume de p\u00e2tre, couvert d&rsquo;une peau de ch\u00e8vre blanche, une besace sur l&rsquo;\u00e9paule et une\u00a0<a title=\"Houlette (agriculture)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Houlette_(agriculture)\">houlette<\/a>\u00a0\u00e0 la main\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-Turcan_2000,_p.551_427-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Turcan_2000,_p.551-427\">301<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le christianisme devenant progressivement la religion officielle de l&rsquo;Empire \u00e0 partir du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">IV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, l&rsquo;iconographie va petit \u00e0 petit se lib\u00e9rer du mod\u00e8le gr\u00e9co-romain, notamment influenc\u00e9e par les d\u00e9bats christologiques qui caract\u00e9risent cette p\u00e9riode. C&rsquo;est dans le dernier tiers du si\u00e8cle que commence \u00e0 appara\u00eetre la dimension divine \u2014\u00a0la \u00ab\u00a0puissance cosmique\u00a0\u00bb\u00a0\u2014 du Christ dans les repr\u00e9sentations jusqu&rsquo;alors plut\u00f4t marqu\u00e9es par l&rsquo;aspect protecteur et gu\u00e9risseur du personnage<sup id=\"cite_ref-Fran\u00e7ois_Boespflug_415-3\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Fran%C3%A7ois_Boespflug-415\">291<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c0 cette \u00e9poque, J\u00e9sus est encore g\u00e9n\u00e9ralement repr\u00e9sent\u00e9 comme un \u00e9ph\u00e8be glabre ou encore sous la forme d&rsquo;un petit gar\u00e7on qui correspond \u00e0 une d\u00e9nomination habituelle du Christ \u00e0 l&rsquo;\u00e9poque (en grec\u00a0<span class=\"lang-grc\" lang=\"grc\">\u03c0\u03b1\u1fd6\u03c2<\/span>\u00a0\/\u00a0<span class=\"lang-grc-latn\" lang=\"grc-latn\"><i>pa\u00ees<\/i><\/span>, l&rsquo;\u00ab\u00a0enfant\u00a0\u00bb)\u00a0; ce n&rsquo;est qu&rsquo;\u00e0 partir de la fin du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">IV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle qu&rsquo;il est repr\u00e9sent\u00e9 plus \u00e2g\u00e9 et barbu, sous l&rsquo;inspiration du mod\u00e8le du philosophe enseignant de l&rsquo;Antiquit\u00e9. Ces deux types distincts de repr\u00e9sentations coexisteront pendant pr\u00e8s de deux si\u00e8cles encore<sup id=\"cite_ref-Fran\u00e7ois_Boespflug_415-4\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Fran%C3%A7ois_Boespflug-415\">291<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c0 partir du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"5\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">V<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, c&rsquo;est le caract\u00e8re divin qui constituera la dimension principale des repr\u00e9sentations, appuyant l&rsquo;insistance du\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Credo de Nic\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Credo_de_Nic%C3%A9e\">Credo de Nic\u00e9e<\/a>\u00a0sur l&rsquo;\u00e9galit\u00e9 du P\u00e8re et du Fils et traduisant la structuration par la hi\u00e9rarchisation et le dogme, dans une image de la \u00ab\u00a0gloire de Dieu\u00a0\u00bb qui dominera l&rsquo;art chr\u00e9tien jusqu&rsquo;\u00e0 l&rsquo;<a title=\"Art gothique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Art_gothique\">art gothique<\/a><sup id=\"cite_ref-Fran\u00e7ois_Boespflug_415-5\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Fran%C3%A7ois_Boespflug-415\">291<\/a><\/sup>. L&rsquo;aspect humain perdurera cependant \u00e0 travers les ic\u00f4nes, bien que la plupart aient \u00e9t\u00e9 d\u00e9truites lors de la\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Crise iconoclaste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Crise_iconoclaste\">crise iconoclaste<\/a><sup id=\"cite_ref-428\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-428\">n 61<\/a><\/sup>, qui trouveront un prolongement dans l&rsquo;<a title=\"Art byzantin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Art_byzantin\">art byzantin<\/a>\u00a0qui fera la synth\u00e8se entre les aspects humains \u2014\u00a0id\u00e9alis\u00e9 en philosophe enseignant\u00a0\u2014 et divin, l\u00e9gitim\u00e9 depuis le\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Concile de Nic\u00e9e II\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Concile_de_Nic%C3%A9e_II\">concile de Nic\u00e9e II<\/a>\u00a0en\u00a0<a title=\"787\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/787\">787<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les traditionnelles repr\u00e9sentations de la\u00a0<i><a title=\"Vierge \u00e0 l'Enfant\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vierge_%C3%A0_l%27Enfant\">Vierge \u00e0 l&rsquo;Enfant<\/a><\/i>\u00a0puisent quant \u00e0 elles leurs origines dans les repr\u00e9sentations de la d\u00e9esse d&rsquo;origine \u00e9gyptienne\u00a0<a title=\"Isis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Isis\">Isis<\/a><sup id=\"cite_ref-Turcan_2000,_p.551_427-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Turcan_2000,_p.551-427\">301<\/a><\/sup>\u00a0allaitant\u00a0<a title=\"Harpocrate\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Harpocrate\">Harpocrate<\/a>, l&rsquo;<a title=\"Horus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Horus\">Horus<\/a>\u00a0enfant<sup id=\"cite_ref-429\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-429\">302<\/a><\/sup>. Paradoxalement, alors que l&rsquo;enfance de J\u00e9sus est presque totalement \u00e9lud\u00e9e par les \u00e9vang\u00e9listes canoniques, l&rsquo;enfant J\u00e9sus (le\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0petit J\u00e9sus\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0en langue populaire) est un des th\u00e8mes les plus pr\u00e9sents dans l&rsquo;iconographie chr\u00e9tienne. Le sujet de la\u00a0<i>Vierge \u00e0 l&rsquo;enfant<\/i>\u00a0est ainsi le plus repr\u00e9sent\u00e9 de tout l&rsquo;art chr\u00e9tien devant la\u00a0<a title=\"Crucifixion\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Crucifixion\">Crucifixion<\/a><sup id=\"cite_ref-Fran\u00e7ois_B\u0153spflug_430-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-Fran%C3%A7ois_B%C5%93spflug-430\">303<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Art_occidental\">Art occidental<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Fra_Angelico_073.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/5f\/Fra_Angelico_073.jpg\/220px-Fra_Angelico_073.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/5f\/Fra_Angelico_073.jpg\/330px-Fra_Angelico_073.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/5f\/Fra_Angelico_073.jpg\/440px-Fra_Angelico_073.jpg 2x\" width=\"220\" height=\"184\" data-file-width=\"3176\" data-file-height=\"2654\" \/><\/a><figcaption>Fra Angelico,\u00a0<i><a class=\"mw-redirect\" title=\"Descente de Croix (Fra Angelico)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Descente_de_Croix_(Fra_Angelico)\">Descente de Croix<\/a><\/i>, vers 1440,<br \/>\nMuseo di San Marco, Florence<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;\u00c9glise catholique autorisant les repr\u00e9sentations du Christ, celui-ci a \u00e9t\u00e9 l&rsquo;objet d&rsquo;un nombre incalculable de figurations sous forme de portraits, de tableaux mettant en sc\u00e8ne sa vie, de sculptures, de gravures, de\u00a0<a title=\"Vitrail\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vitrail\">vitraux<\/a>, etc. Dans l&rsquo;art occidental, le personnage de J\u00e9sus est certainement celui qui a fait l&rsquo;objet du plus grand nombre de repr\u00e9sentations. Une des figurations les plus courantes est celle du\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Christ en croix\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Christ_en_croix\">Christ en croix<\/a>, au moment de sa\u00a0<a title=\"Passion du Christ\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Passion_du_Christ\">Passion<\/a>. Toutes ces repr\u00e9sentations rel\u00e8vent de la cr\u00e9ation artistique, aucune image contemporaine au Christ ne nous \u00e9tant parvenue. Quelques images\u00a0<a title=\"Image acheiropo\u00ef\u00e8te\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Image_acheiropo%C3%AF%C3%A8te\">acheiropo\u00ef\u00e8tes<\/a>\u00a0(\u00ab\u00a0non faites de main d&rsquo;homme\u00a0\u00bb) \u2014\u00a0dans une christianisation de la tradition pa\u00efenne des \u00ab\u00a0images tomb\u00e9es du ciel\u00a0\u00bb\u00a0\u2014 pr\u00e9tendent repr\u00e9senter le \u00ab\u00a0v\u00e9ritable\u00a0\u00bb visage de J\u00e9sus. Malgr\u00e9 la diversit\u00e9 des artistes et des \u00e9poques, elles ont toutes quelques traits communs. En fait, les repr\u00e9sentations de J\u00e9sus ob\u00e9issaient \u00e0 des\u00a0<a title=\"Canon esth\u00e9tique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Canon_esth%C3%A9tique\">canons<\/a>\u00a0artistiques pr\u00e9cis<sup id=\"cite_ref-431\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-431\">304<\/a><\/sup>, bas\u00e9s sur la tradition et les plus anciennes repr\u00e9sentations connues\u00a0: J\u00e9sus est pr\u00e9sent\u00e9 comme un homme blanc, de taille moyenne, plut\u00f4t mince, au teint mat et aux cheveux bruns, longs\u00a0; il sera plus tardivement repr\u00e9sent\u00e9 avec une barbe<sup id=\"cite_ref-432\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-432\">305<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Sa t\u00eate est souvent entour\u00e9e d&rsquo;un cercle lumineux ou dor\u00e9, appel\u00e9\u00a0<a title=\"Aur\u00e9ole (religion)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aur%C3%A9ole_(religion)\">aur\u00e9ole<\/a>, attribut courant figurant la saintet\u00e9 d&rsquo;un personnage. Quand elle s&rsquo;applique \u00e0 J\u00e9sus, cette aur\u00e9ole est souvent marqu\u00e9e conventionnellement d&rsquo;une croix (g\u00e9n\u00e9ralement rouge), qui permet de l&rsquo;identifier sans ambigu\u00eft\u00e9.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L&rsquo;expression des yeux est l&rsquo;objet d&rsquo;une attention particuli\u00e8re des artistes. De m\u00eame, la position de ses mains a souvent une signification religieuse. L&rsquo;\u00c9glise catholique ayant exprim\u00e9 le souhait que la vie de J\u00e9sus puisse \u00eatre comprise par tous, il n&rsquo;est pas rare de trouver en Afrique des figurations du Christ en homme\u00a0<a title=\"Noir (humain)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Noir_(humain)\">Noir<\/a>, ou en Am\u00e9rique du Sud des repr\u00e9sentations de sa vie avec des v\u00eatements locaux. Ce ph\u00e9nom\u00e8ne est ancien, puisque les artistes de la\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Renaissance artistique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Renaissance_artistique\">Renaissance<\/a>\u00a0repr\u00e9sentaient d\u00e9j\u00e0 J\u00e9sus entour\u00e9 de personnages habill\u00e9s selon la mode de leur si\u00e8cle (voir le groupe de personnes \u00e0 droite sur le tableau de\u00a0<a title=\"Fra Angelico\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fra_Angelico\">Fra Angelico<\/a>,\u00a0<i><a class=\"mw-redirect\" title=\"Descente de Croix (Fra Angelico)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Descente_de_Croix_(Fra_Angelico)\">Descente de Croix<\/a><\/i>).<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Au Moyen \u00c2ge, les repr\u00e9sentations visuelles avaient une fonction \u00e9ducative\u00a0: en mettant en sc\u00e8ne la vie de J\u00e9sus-Christ, on diffusait la culture chr\u00e9tienne \u00e0 des personnes ne sachant g\u00e9n\u00e9ralement pas lire, et n&rsquo;ayant de toute fa\u00e7on pas acc\u00e8s aux livres, y compris aux livres saints tels que la Bible. C&rsquo;est ce qui est \u00e0 l&rsquo;origine de la\u00a0<a title=\"Cr\u00e8che de No\u00ebl\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cr%C3%A8che_de_No%C3%ABl\">cr\u00e8che de No\u00ebl<\/a>, tradition encore tr\u00e8s active dans les milieux chr\u00e9tiens. Certaines sc\u00e8nes sculpt\u00e9es sur les\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Calvaire (sculpture)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Calvaire_(sculpture)\">calvaires<\/a>\u00a0<a title=\"Bretagne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bretagne\">bretons<\/a>, comme celui de la chapelle de\u00a0<a title=\"Calvaire et chapelle de Trono\u00ebn\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Calvaire_et_chapelle_de_Trono%C3%ABn\">Trono\u00ebn<\/a>\u00a0par exemple, sont de v\u00e9ritables r\u00e9sum\u00e9s de la vie de J\u00e9sus. De m\u00eame, toute \u00e9glise catholique est pourvue d&rsquo;un\u00a0<a title=\"Chemin de croix\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chemin_de_croix\">chemin de croix<\/a>\u00a0(en latin\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">Via Crucis<\/span><\/i>) qui figure en\u00a0<span class=\"nowrap\">14 \u00e9tapes<\/span>, appel\u00e9es \u00ab\u00a0stations\u00a0\u00bb, les diff\u00e9rents moments de la Passion du Christ, depuis sa condamnation jusqu&rsquo;\u00e0 sa mise au tombeau. G\u00e9n\u00e9ralement r\u00e9parties sur les pourtours de la nef, ces \u00e9tapes sont repr\u00e9sent\u00e9es le plus souvent par des tableaux ou des petites sculptures\u00a0; pour les plus simples il s&rsquo;agit seulement d&rsquo;une croix accompagn\u00e9e du num\u00e9ro de la station. Jusqu&rsquo;\u00e0 r\u00e9cemment dans toutes les maisons catholiques, les pi\u00e8ces principales et les chambres \u00e9taient pourvues d&rsquo;un christ en croix, g\u00e9n\u00e9ralement accroch\u00e9 sur le mur au-dessus du lit ou de l&rsquo;acc\u00e8s \u00e0 la pi\u00e8ce.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Art_byzantin\">Art byzantin<\/h3>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Jesus_Christ_-_Hagia_Sophia.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/7\/7a\/Jesus_Christ_-_Hagia_Sophia.jpg\" width=\"157\" height=\"196\" data-file-width=\"157\" data-file-height=\"196\" \/><\/a><figcaption>Ic\u00f4ne du Christ,\u00a0<a title=\"Sainte-Sophie (Constantinople)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sainte-Sophie_(Constantinople)\">basilique Sainte-Sophie<\/a>\u00a0de\u00a0<a title=\"Constantinople\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Constantinople\">Constantinople<\/a>\u00a0(aujourd&rsquo;hui\u00a0<a title=\"Istanbul\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Istanbul\">Istanbul<\/a>). D\u00e9tail de la mosa\u00efque de la\u00a0<a title=\"D\u00e9isis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/D%C3%A9isis\">d\u00e9isis<\/a>\u00a0(\u00ab\u00a0supplication\u00a0\u00bb), v. 1260.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les orthodoxes acceptent la repr\u00e9sentation du\u00a0<a title=\"J\u00e9sus-Christ\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus-Christ\">Christ<\/a>\u00a0en deux dimensions. La repr\u00e9sentation la plus courante est celle des\u00a0<a title=\"Ic\u00f4ne (religion)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ic%C3%B4ne_(religion)\">ic\u00f4nes<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"8\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">VIII<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, sous la pouss\u00e9e des Arabes \u00e0 l&rsquo;Est et des Bulgares \u00e0 l&rsquo;Ouest, des mesures seront prises dans l&rsquo;<a class=\"mw-redirect\" title=\"Empire romain d'Orient\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Empire_romain_d%27Orient\">Empire romain d&rsquo;Orient<\/a>\u00a0contre les images et les statues qui peuplent les \u00e9glises dans le but d&rsquo;unifier l&#8217;empire derri\u00e8re le seul\u00a0<a title=\"Chrisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chrisme\">chrisme<\/a>, d\u00e9clenchant la\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"P\u00e9riode iconoclaste de l'histoire byzantine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9riode_iconoclaste_de_l%27histoire_byzantine\">crise iconoclaste<\/a>\u00a0qui durera plus d&rsquo;un si\u00e8cle<sup id=\"cite_ref-433\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-433\">306<\/a><\/sup>. Apr\u00e8s la fin des guerres\u00a0<a title=\"Iconoclasme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Iconoclasme\">iconoclastes<\/a>, le christianisme oriental donne lieu au d\u00e9veloppement d&rsquo;un art sp\u00e9cifique, l&rsquo;ic\u00f4ne, bas\u00e9e sur une grammaire picturale tr\u00e8s organis\u00e9e. Ces images sont sacr\u00e9es, l&rsquo;esprit du ou des personnages repr\u00e9sent\u00e9s est cens\u00e9 \u00ab\u00a0habiter\u00a0\u00bb la repr\u00e9sentation. L&rsquo;iconographe \u2014\u00a0le peintre d&rsquo;ic\u00f4ne\u00a0\u2014 se pr\u00e9pare \u00e0 la fois par un apprentissage\u00a0<a title=\"Th\u00e9ologie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Th%C3%A9ologie\">th\u00e9ologique<\/a>\u00a0et par une\u00a0<a title=\"Asc\u00e8se\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Asc%C3%A8se\">asc\u00e8se<\/a>, le plus souvent le je\u00fbne et la pri\u00e8re.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les ic\u00f4nes sont anonymes jusqu&rsquo;au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle.<\/p>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Articles d\u00e9taill\u00e9s\u00a0:\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Andrei Roublev\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andrei_Roublev\">Andrei Roublev<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Th\u00e9ophane le Grec\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Th%C3%A9ophane_le_Grec\">Th\u00e9ophane le Grec<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Dans_le_th\u00e9\u00e2tre\"><span id=\"Dans_le_th.C3.A9.C3.A2tre\"><\/span>Dans le th\u00e9\u00e2tre<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">La \u00ab\u00a0Passion du Christ\u00a0\u00bb \u00e9tait un des sujets traditionnels des\u00a0<a title=\"Myst\u00e8re (th\u00e9\u00e2tre)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Myst%C3%A8re_(th%C3%A9%C3%A2tre)\">myst\u00e8res m\u00e9di\u00e9vaux<\/a>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Romans\">Romans<\/h3>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><a class=\"mw-redirect\" title=\"Nikos Kazantzakis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nikos_Kazantzakis\">Nikos Kazantzakis<\/a>,\u00a0<i><a title=\"La Derni\u00e8re Tentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Derni%C3%A8re_Tentation\">La Derni\u00e8re Tentation<\/a><\/i>, 1954<sup id=\"cite_ref-434\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-434\">307<\/a><\/sup>.<\/li>\n<li><a title=\"Mikha\u00efl Boulgakov\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mikha%C3%AFl_Boulgakov\">Mikha\u00efl Boulgakov<\/a>,\u00a0<i><a title=\"Le Ma\u00eetre et Marguerite\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Le_Ma%C3%AEtre_et_Marguerite\">Le Ma\u00eetre et Marguerite<\/a><\/i>, roman russe achev\u00e9 en 1940 et publi\u00e9 en 1967.<\/li>\n<li><a title=\"Michael Moorcock\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michael_Moorcock\">Michael Moorcock<\/a>,\u00a0<i><a title=\"Voici l'homme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Voici_l%27homme\">Voici l&rsquo;homme<\/a><\/i>\u00a0(1969), o\u00f9 un voyageur temporel arrive en l&rsquo;an 28 pour rencontrer J\u00e9sus.<\/li>\n<li><a title=\"Philip Jos\u00e9 Farmer\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philip_Jos%C3%A9_Farmer\">Philip Jos\u00e9 Farmer<\/a>,\u00a0<i><a title=\"Les Dieux du fleuve\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Les_Dieux_du_fleuve\">Les Dieux du fleuve<\/a><\/i>\u00a0(1984), roman de science-fiction o\u00f9 toute l&rsquo;humanit\u00e9 a \u00e9t\u00e9 ressuscit\u00e9 et o\u00f9 un personnage est peut-\u00eatre J\u00e9sus.<\/li>\n<li><a title=\"Jos\u00e9 Saramago\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jos%C3%A9_Saramago\">Jos\u00e9 Saramago<\/a>,\u00a0<i><a title=\"L'\u00c9vangile selon J\u00e9sus-Christ\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/L%27%C3%89vangile_selon_J%C3%A9sus-Christ\">L&rsquo;\u00c9vangile selon J\u00e9sus-Christ<\/a><\/i>, 1991<sup id=\"cite_ref-435\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-435\">308<\/a><\/sup>.<\/li>\n<li><a title=\"Denis Langlois (\u00e9crivain)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Denis_Langlois_(%C3%A9crivain)\">Denis Langlois<\/a>,\u00a0<i>R\u00e9cit \u00e9difiant des activit\u00e9s d&rsquo;un nomm\u00e9 J\u00e9sus<\/i>, Paris, Balland, 1996.<\/li>\n<li><a title=\"Norman Mailer\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Norman_Mailer\">Norman Mailer<\/a>,\u00a0<i>L&rsquo;\u00c9vangile selon le Fils<\/i>, 1998<sup id=\"cite_ref-436\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-436\">309<\/a><\/sup>.<\/li>\n<li><a title=\"Andreas Eschbach\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andreas_Eschbach\">Andreas Eschbach<\/a>,\u00a0<i><a title=\"J\u00e9sus vid\u00e9o\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_vid%C3%A9o\">J\u00e9sus vid\u00e9o<\/a><\/i>\u00a0(1998) et sa suite\u00a0<i><a title=\"L'Affaire J\u00e9sus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/L%27Affaire_J%C3%A9sus\">L&rsquo;Affaire J\u00e9sus<\/a><\/i>\u00a0(2014), romans de science-fiction o\u00f9 un voyageur temporel est parti \u00e0 J\u00e9rusalem dans les ann\u00e9es 30 et laiss\u00e9 un manuel de camescope retrouv\u00e9 \u00e0 la fin du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"20\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XX<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle lors de fouilles arch\u00e9ologiques.<\/li>\n<li><a title=\"\u00c9ric-Emmanuel Schmitt\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ric-Emmanuel_Schmitt\">\u00c9ric-Emmanuel Schmitt<\/a>,\u00a0<i><a title=\"L'\u00c9vangile selon Pilate\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/L%27%C3%89vangile_selon_Pilate\">L&rsquo;\u00c9vangile selon Pilate<\/a><\/i>, 2000<sup id=\"cite_ref-437\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-437\">310<\/a><\/sup>.<\/li>\n<li><a title=\"Richard Zimler\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Richard_Zimler\">Richard Zimler<\/a>,\u00a0<i>Lazare<\/i>, Paris, Cherche Midi, 2021.<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Au_cin\u00e9ma\"><span id=\"Au_cin.C3.A9ma\"><\/span>Au cin\u00e9ma<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Article d\u00e9taill\u00e9\u00a0:\u00a0<a title=\"Liste de films o\u00f9 appara\u00eet le personnage de J\u00e9sus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Liste_de_films_o%C3%B9_appara%C3%AEt_le_personnage_de_J%C3%A9sus\">Liste de films o\u00f9 appara\u00eet le personnage de J\u00e9sus<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><a title=\"1916 au cin\u00e9ma\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1916_au_cin%C3%A9ma\">1916<\/a>\u00a0:\u00a0<i><a title=\"Intol\u00e9rance (film, 1916)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Intol%C3%A9rance_(film,_1916)\">Intol\u00e9rance<\/a><\/i>\u00a0(<i>Intolerance<\/i>) de\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"David Wark Griffith\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/David_Wark_Griffith\">David Wark Griffith<\/a>.<\/li>\n<li><a title=\"1953 au cin\u00e9ma\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1953_au_cin%C3%A9ma\">1953<\/a>\u00a0:\u00a0<i><a title=\"La Tunique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Tunique\">La Tunique<\/a><\/i>\u00a0(<i>The Robe<\/i>) de\u00a0<a title=\"Henry Koster\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Henry_Koster\">Henry Koster<\/a>\u00a0avec\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Richard Burton (acteur)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Richard_Burton_(acteur)\">Richard Burton<\/a>\u00a0(un\u00a0<a title=\"Tribun militaire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tribun_militaire\">tribun<\/a>\u00a0Romain charg\u00e9 de crucifier le Christ est profond\u00e9ment touch\u00e9 par lui et se convertit \u00e0 la foi\u00a0<a title=\"Christianisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Christianisme\">chr\u00e9tienne<\/a>. Il ramasse la\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Sainte Tunique du Christ\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sainte_Tunique_du_Christ\">sainte Tunique du Christ<\/a>\u00a0au pied de la croix et rejoint les ap\u00f4tres pour \u00e9vang\u00e9liser l&rsquo;Empire romain).<\/li>\n<li><a title=\"1959 au cin\u00e9ma\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1959_au_cin%C3%A9ma\">1959<\/a>\u00a0:\u00a0<i><a title=\"Ben-Hur (film, 1959)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ben-Hur_(film,_1959)\">Ben Hur<\/a><\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"William Wyler\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/William_Wyler\">William Wyler<\/a>\u00a0avec\u00a0<a title=\"Charlton Heston\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charlton_Heston\">Charlton Heston<\/a>\u00a0(le film se d\u00e9roule dans la\u00a0<a title=\"Jud\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jud%C3%A9e\">Jud\u00e9e<\/a>\u00a0des ann\u00e9es 19-30 apr. J.-C. et met en sc\u00e8ne un juif, Juda Ben Hur, qui perd sa famille, ses biens et sa libert\u00e9 \u00e0 cause de l&rsquo;occupant romain et d\u00e9cide de se venger\u00a0; il rencontre le Christ \u00e0 plusieurs reprises et assiste \u00e0 sa\u00a0<a title=\"Crucifixion\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Crucifixion\">Crucifixion<\/a>).<\/li>\n<li><a title=\"1961 au cin\u00e9ma\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1961_au_cin%C3%A9ma\">1961<\/a>\u00a0:\u00a0<i><a title=\"Le Roi des rois (film, 1961)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Le_Roi_des_rois_(film,_1961)\">Le Roi des rois<\/a><\/i>\u00a0(<i>King of Kings<\/i>) de\u00a0<a title=\"Nicholas Ray\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nicholas_Ray\">Nicholas Ray<\/a>\u00a0avec\u00a0<a title=\"Jeffrey Hunter\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jeffrey_Hunter\">Jeffrey Hunter<\/a>,\u00a0<a title=\"Robert Ryan (acteur)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Robert_Ryan_(acteur)\">Robert Ryan<\/a>.<\/li>\n<li><a title=\"1964 au cin\u00e9ma\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1964_au_cin%C3%A9ma\">1964<\/a>\u00a0:\u00a0<i><a class=\"mw-redirect\" title=\"L'\u00c9vangile selon saint Matthieu (film)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/L%27%C3%89vangile_selon_saint_Matthieu_(film)\">L&rsquo;\u00c9vangile selon saint Matthieu<\/a><\/i>\u00a0(<i>Il Vangelo secondo Matteo<\/i>) de\u00a0<a title=\"Pier Paolo Pasolini\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pier_Paolo_Pasolini\">Pier Paolo Pasolini<\/a>.<\/li>\n<li><a title=\"1965 au cin\u00e9ma\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1965_au_cin%C3%A9ma\">1965<\/a>\u00a0:\u00a0<i><a title=\"La Plus Grande Histoire jamais cont\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Plus_Grande_Histoire_jamais_cont%C3%A9e\">La Plus Grande Histoire jamais cont\u00e9e<\/a><\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"George Stevens\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/George_Stevens\">George Stevens<\/a>.<\/li>\n<li><a title=\"1973 au cin\u00e9ma\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1973_au_cin%C3%A9ma\">1973<\/a>\u00a0:\u00a0<i><a class=\"mw-redirect\" title=\"Jesus Christ Superstar (film, 1973)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jesus_Christ_Superstar_(film,_1973)\">J\u00e9sus Christ Superstar<\/a><\/i>, com\u00e9die musicale de\u00a0<a title=\"Norman Jewison\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Norman_Jewison\">Norman Jewison<\/a>.<\/li>\n<li><a title=\"1976 au cin\u00e9ma\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1976_au_cin%C3%A9ma\">1976<\/a>\u00a0:\u00a0<i><a title=\"Le Messie (film)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Le_Messie_(film)\">Le Messie<\/a>\u00a0(Il Messia)<\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Roberto Rossellini\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Roberto_Rossellini\">Roberto Rossellini<\/a>.<\/li>\n<li><a title=\"1977 \u00e0 la t\u00e9l\u00e9vision\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1977_%C3%A0_la_t%C3%A9l%C3%A9vision\">1977<\/a>\u00a0:\u00a0<i><a title=\"J\u00e9sus de Nazareth (mini-s\u00e9rie)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth_(mini-s%C3%A9rie)\">J\u00e9sus de Nazareth<\/a><\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Franco Zeffirelli\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Franco_Zeffirelli\">Franco Zeffirelli<\/a>, un\u00a0<a title=\"Feuilleton t\u00e9l\u00e9vis\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Feuilleton_t%C3%A9l%C3%A9vis%C3%A9\">feuilleton t\u00e9l\u00e9vis\u00e9<\/a>\u00a0de 6 h 16 min r\u00e9alis\u00e9 sur demande du pape\u00a0<a title=\"Paul VI\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paul_VI\">Paul VI<\/a>.<\/li>\n<li><a title=\"1979 au cin\u00e9ma\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1979_au_cin%C3%A9ma\">1979<\/a>\u00a0:\u00a0<a title=\"J\u00e9sus (film)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_(film)\"><i>J\u00e9sus<\/i>\u00a0ou\u00a0<i>Le Film J\u00e9sus<\/i><\/a>\u00a0de\u00a0<a title=\"Peter Sykes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Peter_Sykes\">Peter Sykes<\/a>\u00a0et John Krisch.<\/li>\n<li><a title=\"1979 au cin\u00e9ma\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1979_au_cin%C3%A9ma\">1979<\/a>\u00a0:\u00a0<i><a title=\"Monty Python : La Vie de Brian\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Monty_Python_:_La_Vie_de_Brian\">Monty Python\u00a0: La Vie de Brian<\/a><\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Terry Jones\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Terry_Jones\">Terry Jones<\/a>\u00a0; film comique inspir\u00e9 de la vie de J\u00e9sus\u00a0; le personnage central, un Galil\u00e9en du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"1\u1d49\u02b3 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">I<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle nomm\u00e9 Brian, est pris par erreur pour un Messie, et ador\u00e9 comme tel par la foule\u00a0; le film se moque de la cr\u00e9dulit\u00e9 populaire, du \u00ab\u00a0suivisme\u00a0\u00bb des foules, et des superstitions religieuses.<\/li>\n<li><a title=\"1988 au cin\u00e9ma\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1988_au_cin%C3%A9ma\">1988<\/a>\u00a0:\u00a0<i><a title=\"La Derni\u00e8re Tentation du Christ (film)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Derni%C3%A8re_Tentation_du_Christ_(film)\">La Derni\u00e8re Tentation du Christ<\/a><\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Martin Scorsese\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Martin_Scorsese\">Martin Scorsese<\/a>\u00a0(une adaptation du\u00a0<a title=\"La Derni\u00e8re Tentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Derni%C3%A8re_Tentation\">roman<\/a>\u00a0de Nikos Katzantakis).<\/li>\n<li><a title=\"1995 au cin\u00e9ma\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/1995_au_cin%C3%A9ma\">1995<\/a>\u00a0:\u00a0<i><a title=\"Marie de Nazareth (film, 1995)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marie_de_Nazareth_(film,_1995)\">Marie de Nazareth<\/a><\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Jean Delannoy\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Delannoy\">Jean Delannoy<\/a>\u00a0(Un film qui raconte la vie de J\u00e9sus et de Marie).<\/li>\n<li><a title=\"2004 au cin\u00e9ma\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/2004_au_cin%C3%A9ma\">2004<\/a>\u00a0:\u00a0<i><a title=\"La Passion du Christ\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Passion_du_Christ\">La Passion du Christ<\/a><\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Mel Gibson\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mel_Gibson\">Mel Gibson<\/a>\u00a0(les douze derni\u00e8res heures de la vie du Christ).<\/li>\n<li><a title=\"2006 au cin\u00e9ma\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/2006_au_cin%C3%A9ma\">2006<\/a>\u00a0:\u00a0<i><a title=\"La Nativit\u00e9 (film, 2006)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Nativit%C3%A9_(film,_2006)\">La Nativit\u00e9<\/a><\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Catherine Hardwicke\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Catherine_Hardwicke\">Catherine Hardwicke<\/a>.<\/li>\n<li><a title=\"2014 au cin\u00e9ma\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/2014_au_cin%C3%A9ma\">2014<\/a>\u00a0:\u00a0<i><a title=\"Son of God\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Son_of_God\">Son of God<\/a><\/i>\u00a0de Christopher Spencer.<\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dans son analyse de quelques \u0153uvres de cette filmographie (celles de Pasolini, Scorsese, et M. Gibson), le cin\u00e9aste\u00a0<a title=\"Paul Verhoeven\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paul_Verhoeven\">Paul Verhoeven<\/a>\u00a0(membre par ailleurs du\u00a0<a title=\"Jesus Seminar\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jesus_Seminar\">Jesus Seminar<\/a>) \u00e9crit\u00a0:\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0Jamais personne n&rsquo;a tourn\u00e9 de film r\u00e9aliste sur la vie du Christ. Je veux par l\u00e0 que personne n&rsquo;a jusqu&rsquo;ici voulu le d\u00e9crire comme un simple humain, consid\u00e9rer ses \u00ab\u00a0miracles\u00a0\u00bb \u2014\u00a0pour autant qu&rsquo;ils aillent \u00e0 l&rsquo;encontre des lois de la nature\u00a0\u2014 comme \u00ab\u00a0impossibles\u00a0\u00bb et par cons\u00e9quent, les effacer ou les r\u00e9interpr\u00e9ter.\u00a0\u00bb<\/span>\u00a0\u00c0 l&rsquo;exception du film des Monty Python, dit Verhoeven,\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0le cin\u00e9ma s&rsquo;est g\u00e9n\u00e9ralement content\u00e9 de paraphraser les \u00c9vangiles avec un surplus de saintet\u00e9\u00a0\u00bb<\/span><sup id=\"cite_ref-438\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-438\">311<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Musique_sacr\u00e9e\"><span id=\"Musique_sacr.C3.A9e\"><\/span>Musique sacr\u00e9e<\/h3>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">Oratorio le Messie de\u00a0<a title=\"Georg Friedrich Haendel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Georg_Friedrich_Haendel\">Georg Friedriech Haendel.<\/a><\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Com\u00e9die_musicale\"><span id=\"Com.C3.A9die_musicale\"><\/span>Com\u00e9die musicale<\/h3>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li>1971\u00a0:\u00a0<i><a title=\"Jesus Christ Superstar\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jesus_Christ_Superstar\">Jesus Christ Superstar<\/a><\/i>,\u00a0<a title=\"Op\u00e9ra-rock\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Op%C3%A9ra-rock\">op\u00e9ra-rock<\/a><\/li>\n<li>2017\u00a0:\u00a0<i><a class=\"mw-redirect\" title=\"J\u00e9sus de Nazareth \u00e0 J\u00e9rusalem (com\u00e9die musicale)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth_%C3%A0_J%C3%A9rusalem_(com%C3%A9die_musicale)\">J\u00e9sus de Nazareth \u00e0 J\u00e9rusalem<\/a><\/i><\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Reliques\">Reliques<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Articles d\u00e9taill\u00e9s\u00a0:\u00a0<a title=\"Reliques attribu\u00e9es \u00e0 J\u00e9sus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Reliques_attribu%C3%A9es_%C3%A0_J%C3%A9sus\">reliques attribu\u00e9es \u00e0 J\u00e9sus<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Invention de reliques\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Invention_de_reliques\">invention de reliques<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<figure class=\"mw-halign-left\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Reliquary_True_Cross_c800_Byzantine.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/6f\/Reliquary_True_Cross_c800_Byzantine.jpg\/190px-Reliquary_True_Cross_c800_Byzantine.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/6f\/Reliquary_True_Cross_c800_Byzantine.jpg\/285px-Reliquary_True_Cross_c800_Byzantine.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/6f\/Reliquary_True_Cross_c800_Byzantine.jpg\/380px-Reliquary_True_Cross_c800_Byzantine.jpg 2x\" width=\"190\" height=\"260\" data-file-width=\"404\" data-file-height=\"552\" \/><\/a><figcaption><a title=\"Stauroth\u00e8que\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Stauroth%C3%A8que\">Stauroth\u00e8que<\/a>\u00a0<a title=\"Byzance\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Byzance\">byzantine<\/a>\u00a0du d\u00e9but du\u00a0<a title=\"IXe si\u00e8cle\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/IXe_si%C3%A8cle\"><abbr class=\"abbr\" title=\"9\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">IX<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/a>\u00a0contenant des fragments de la \u00ab\u00a0<a title=\"Vraie Croix\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vraie_Croix\">Vraie Croix<\/a>\u00a0\u00bb,<br \/>\nMetropolitan Museum of Art, New-York.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">J\u00e9sus de Nazareth qui, pour les chr\u00e9tiens, est ressuscit\u00e9 avec son enveloppe charnelle, a pu n\u00e9anmoins laisser des traces de sa vie mat\u00e9rielle qui peuvent \u00eatre consid\u00e9r\u00e9es comme des\u00a0<a title=\"Relique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Relique\">reliques<\/a>\u00a0par certains croyants, ce suivant des traditions plus anciennes\u00a0: d\u00e8s l&rsquo;\u00e9poque pal\u00e9ochr\u00e9tienne, on montrait aux p\u00e8lerins qui faisaient le voyage de la Terre Sainte diff\u00e9rentes reliques v\u00e9t\u00e9rotestamentaires comme la\u00a0<a class=\"new\" title=\"Verge d'Aaron (page inexistante)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verge_d%27Aaron&amp;action=edit&amp;redlink=1\">verge d&rsquo;Aaron<\/a>\u00a0qui, d&rsquo;apr\u00e8s l&rsquo;<a title=\"\u00c9p\u00eetre aux H\u00e9breux\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89p%C3%AEtre_aux_H%C3%A9breux\">\u00c9p\u00eetre aux H\u00e9breux<\/a>, \u00e9tait conserv\u00e9e dans l&rsquo;arche de l&rsquo;Alliance dans le saint des saints du Temple de J\u00e9rusalem<sup id=\"cite_ref-439\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-439\">v 67<\/a><\/sup>.<\/p>\n<figure class=\"mw-default-size\" style=\"text-align: justify;\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Cross_sections_of_the_Tomb_of_Jesus.jpg?uselang=fr\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d1\/Cross_sections_of_the_Tomb_of_Jesus.jpg\/220px-Cross_sections_of_the_Tomb_of_Jesus.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d1\/Cross_sections_of_the_Tomb_of_Jesus.jpg\/330px-Cross_sections_of_the_Tomb_of_Jesus.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d1\/Cross_sections_of_the_Tomb_of_Jesus.jpg\/440px-Cross_sections_of_the_Tomb_of_Jesus.jpg 2x\" width=\"220\" height=\"172\" data-file-width=\"1189\" data-file-height=\"932\" \/><\/a><figcaption>Tombeau de J\u00e9sus selon le p\u00e8re\u00a0<a title=\"Louis-Hugues Vincent\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis-Hugues_Vincent\">Louis-Hugues Vincent<\/a>\u00a0(1912).<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le culte des reliques relatives \u00e0 la vie et la Passion de J\u00e9sus a d\u00e9but\u00e9 vers\u00a0<a title=\"325\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/325\">325<\/a>, avec la tradition de l&rsquo;excavation du tombeau enfoui de J\u00e9sus (<a title=\"Kokh\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Kokh\">kokh<\/a>\u00a0de type\u00a0<a title=\"Loculus (architecture)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Loculus_(architecture)\">loculus<\/a>\u00a0ou\u00a0<a title=\"Arcosolium\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Arcosolium\">arcosolium<\/a>) sur l&rsquo;ordre de l&#8217;empereur\u00a0<a title=\"Constantin Ier (empereur romain)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Constantin_Ier_(empereur_romain)\">Constantin<\/a><sup id=\"cite_ref-440\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-440\">312<\/a><\/sup>. La d\u00e9couverte l\u00e9gendaire<sup id=\"cite_ref-441\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-441\">313<\/a><\/sup>\u00a0de la \u00ab\u00a0<a title=\"Vraie Croix\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vraie_Croix\">vraie Croix<\/a>\u00a0\u00bb, que la tradition attribuera par la suite \u00e0 l&rsquo;imp\u00e9ratrice\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"H\u00e9l\u00e8ne (m\u00e8re de Constantin)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/H%C3%A9l%C3%A8ne_(m%C3%A8re_de_Constantin)\">H\u00e9l\u00e8ne<\/a>, m\u00e8re de Constantin, est probablement contemporaine de ces fouilles<sup id=\"cite_ref-La_Saga_de_la_vraie_Croix_442-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-La_Saga_de_la_vraie_Croix-442\">314<\/a><\/sup>\u00a0et un complexe d&rsquo;\u00e9difices cultuels de d\u00e9votions est bient\u00f4t construit pour accueillir les p\u00e8lerins. Cette d\u00e9couverte semble avoir eu un grand retentissement et, d\u00e8s les\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"5\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">V<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0et\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"6\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">VI<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cles, les p\u00e8lerins les plus illustres affluent pour obtenir des fragments de l&rsquo;objet<sup id=\"cite_ref-La_Saga_de_la_vraie_Croix_442-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-La_Saga_de_la_vraie_Croix-442\">314<\/a><\/sup>\u00a0que l&rsquo;on retrouve d\u00e8s cette \u00e9poque en Occident. En 680, le p\u00e8lerin\u00a0<a title=\"Arculfe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Arculfe\">Arculfe<\/a>\u00a0atteste qu&rsquo;il a vu \u00e0 J\u00e9rusalem, dans l\u2019<i>Anastasis<\/i>\u00a0\u2014\u00a0premi\u00e8re\u00a0<a title=\"\u00c9glise du Saint-S\u00e9pulcre (J\u00e9rusalem)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89glise_du_Saint-S%C3%A9pulcre_(J%C3%A9rusalem)\">\u00e9glise de la R\u00e9surrection<\/a>\u00a0\u2014 expos\u00e9e une s\u00e9rie de reliques\u00a0: le plat de la C\u00e8ne, l&rsquo;<a title=\"Sainte \u00c9ponge\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sainte_%C3%89ponge\">\u00e9ponge<\/a>\u00a0et la\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Sainte lance\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sainte_lance\">lance<\/a>\u00a0qui a perc\u00e9 le flanc de J\u00e9sus lors de la Crucifixion, ainsi qu&rsquo;un\u00a0<a title=\"Saint-Suaire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint-Suaire\">suaire<\/a>\u00a0ayant couvert le visage de J\u00e9sus au tombeau<sup id=\"cite_ref-443\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-443\">315<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le d\u00e9veloppement du culte des reliques qui s&rsquo;ensuit \u00e0 la p\u00e9riode carolingienne<sup id=\"cite_ref-444\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-444\">316<\/a><\/sup>\u00a0\u2014\u00a0pour atteindre, \u00e0 la suite des\u00a0<a title=\"Croisade\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Croisade\">croisades<\/a>, son apog\u00e9e au\u00a0<a title=\"Moyen \u00c2ge\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Moyen_%C3%82ge\">Moyen \u00c2ge<\/a>\u00a0\u2014 rel\u00e8ve d&rsquo;une \u00ab\u00a0spiritualit\u00e9 du voir et du toucher\u00a0\u00bb<sup id=\"cite_ref-445\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-445\">317<\/a><\/sup>\u00a0qui essaie d&rsquo;entrer en contact avec la saintet\u00e9 dont sont porteurs les \u00ab\u00a0t\u00e9moins\u00a0\u00bb mat\u00e9riels de la vie de J\u00e9sus, t\u00e9moins mat\u00e9riels qui tendent d\u00e8s lors \u00e0 se multiplier et se diss\u00e9miner un peu partout \u00e0 travers l&rsquo;Europe, apr\u00e8s avoir \u00e9t\u00e9 centralis\u00e9s dans un premier temps \u00e0 Constantinople. Devenues signe, voire enjeu, de pouvoir et de l\u00e9gitimit\u00e9<sup id=\"cite_ref-446\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-446\">318<\/a><\/sup>, elles vont rapidement faire l&rsquo;objet, comme le montre\u00a0<a title=\"Peter Brown (historien)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Peter_Brown_(historien)\">Peter Brown<\/a>, d&rsquo;un intense commerce<sup id=\"cite_ref-447\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-447\">319<\/a><\/sup>\u00a0; d&rsquo;autres auteurs ont \u00e9galement montr\u00e9 l&rsquo;essor de ce commerce selon un trajet Orient vers Occident \u00e0 partir des\u00a0<a title=\"Croisade\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Croisade\">croisades<\/a><sup id=\"cite_ref-448\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-448\">320<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Si les reliques se rapportant \u00e0 J\u00e9sus sont litt\u00e9ralement innombrables, on peut cependant les classer en plusieurs cat\u00e9gories\u00a0: au-del\u00e0 des \u00ab\u00a0<i>ipsissima loca<\/i>\u00a0\u00bb \u2014\u00a0\u00ab\u00a0lieux-m\u00eame\u00a0\u00bb qui ont pu voir \u00e9voluer J\u00e9sus<sup id=\"cite_ref-449\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-449\">321<\/a><\/sup>\u00a0\u2014 on peut relever les instruments de la Passion (notamment la\u00a0<a title=\"Sainte Couronne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sainte_Couronne\">couronne d&rsquo;\u00e9pines<\/a>, l&rsquo;<a title=\"Sainte \u00c9ponge\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sainte_%C3%89ponge\">\u00e9ponge<\/a>, la\u00a0<a title=\"Sainte Lance\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sainte_Lance\">lance<\/a>\u00a0qui lui a perc\u00e9 le flanc,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"et cetera\">etc.<\/abbr>), les reliques corporelles li\u00e9es \u00e0 la vie publique de J\u00e9sus (<a title=\"Saint Calice\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint_Calice\">calice<\/a>\u00a0utilis\u00e9 lors de la\u00a0<a title=\"C\u00e8ne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/C%C3%A8ne\">C\u00e8ne<\/a>) ou m\u00eame \u00e0 son enfance (<a title=\"Saint Sang (relique)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint_Sang_(relique)\">sang<\/a>,\u00a0<a title=\"Sandales du Christ\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sandales_du_Christ\">sandales<\/a>,\u00a0<a title=\"Saintes Dents\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saintes_Dents\">dents de lait<\/a>\u2026), et les\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Linceul\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Linceul\">linges fun\u00e9raires<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Saint-Suaire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint-Suaire\">suaires<\/a>. Il faut noter que beaucoup des reliques sont rejet\u00e9es par les autorit\u00e9s religieuses<sup id=\"cite_ref-450\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-450\">322<\/a><\/sup>\u00a0et que les exc\u00e8s de leurs cultes ont par ailleurs souvent fait l&rsquo;objet de d\u00e9bats et de contestations.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Notes_et_r\u00e9f\u00e9rences\"><span id=\"Notes_et_r.C3.A9f.C3.A9rences\"><\/span>Notes et r\u00e9f\u00e9rences<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Notes\">Notes<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"reference-cadre\" style=\"text-align: justify;\" tabindex=\"0\">\n<div class=\"references-small decimal\">\n<ol class=\"references\">\n<li id=\"cite_note-1\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-1\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Le Christ\u00a0<a class=\"extiw\" title=\"wikt:criophore\" href=\"https:\/\/fr.wiktionary.org\/wiki\/criophore\">criophore<\/a>\u00a0(du grec\u00a0<span class=\"lang-grc\" lang=\"grc\">\u03ba\u03c1\u03b9\u03cc\u03c2<\/span>\u00a0\/\u00a0<span class=\"lang-grc-latn\" lang=\"grc-latn\"><i>kr\u00fdos<\/i><\/span>, \u00ab\u00a0b\u00e9lier\u00a0\u00bb et\u00a0<span class=\"lang-grc\" lang=\"grc\">\u03c6\u03cc\u03c1\u03bf\u03c2<\/span>\u00a0\/\u00a0<span class=\"lang-grc-latn\" lang=\"grc-latn\"><i>phor\u03ccs<\/i><\/span>, \u00ab\u00a0qui porte\u00a0\u00bb) porte une brebis sur ses \u00e9paules. Un coq est plac\u00e9 \u00e0 sa droite, et une autre brebis \u00e0 sa gauche. Il porte dans sa main droite une\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">mulctra<\/span><\/i>, un vase \u00e0 traire le lait de brebis. Dans l&rsquo;<a title=\"Iconographie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Iconographie\">iconographie<\/a>\u00a0pal\u00e9ochr\u00e9tienne, certains savants comme\u00a0<a title=\"Giovanni Battista de Rossi\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Giovanni_Battista_de_Rossi\">Giovanni Battista de Rossi<\/a>\u00a0ont voulu faire de ces th\u00e8mes iconographiques des symboles sp\u00e9cifiquement chr\u00e9tiens\u00a0: le coq symbolise le\u00a0<a title=\"Reniement de Pierre\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Reniement_de_Pierre\">reniement de Pierre<\/a>, le mouton la\u00a0<a title=\"Parabole de la Brebis \u00e9gar\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Parabole_de_la_Brebis_%C3%A9gar%C3%A9e\">brebis \u00e9gar\u00e9e<\/a>\u00a0et le lait l&rsquo;Eucharistie. L&rsquo;<a title=\"Art chr\u00e9tien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Art_chr%C3%A9tien\">art chr\u00e9tien<\/a>\u00a0naissant a en fait remploy\u00e9 des motifs iconographiques pa\u00efens tout en leur infusant un sens nouveau. Cf\u00a0<span id=\"Veyries1884\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Alphonse_Veyries1884\" class=\"ouvrage\">Alphonse Veyries,\u00a0<cite class=\"italique\">Les Figures criophores dans l&rsquo;art grec, l&rsquo;art gr\u00e9co-romain et l&rsquo;art chr\u00e9tien<\/cite>, E. Thorin,\u00a0<time>1884<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a071<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-9\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-9\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">1) Simon 10,2\u00a0%, 2) Joseph 9,2\u00a0%, 3) Juda 7,1\u00a0%, 4) \u00c9l\u00e9azar 7,1\u00a0%, 5) Johanan 5,1\u00a0%, 6) Joshua (J\u00e9sus) 4,1\u00a0%, 7) Hananiah 3,4\u00a0%, 8) Jonathan 3\u00a0%, 9) Mattathias 2,5\u00a0%, 10) M\u00e9nahem 1,8\u00a0%.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-14\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-14\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">\u00c0 six reprises dans les \u00c9vangiles, sauf Marc, par ex.\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MATT%202%3A23\" rel=\"nofollow\">Mt\u00a02.\u00a023<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMATT%25202%253A23\">archive<\/a>]<\/small>, et six dans les Actes, par ex.\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=ACTS%202%3A22\" rel=\"nofollow\">Ac\u00a02.\u00a022<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DACTS%25202%253A22\">archive<\/a>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-16\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-16\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Un passage des\u00a0<a title=\"Actes des Ap\u00f4tres\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Actes_des_Ap%C3%B4tres\">Actes des Ap\u00f4tres<\/a>\u00a0rapporte que l&rsquo;avocat Tertulle accuse l&rsquo;ap\u00f4tre\u00a0<a title=\"Paul de Tarse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paul_de_Tarse\">Paul<\/a>\u00a0en ces termes\u00a0: \u00ab\u00a0Nous avons trouv\u00e9 cet homme, qui est une peste, qui excite des divisions parmi tous les Juifs du monde, qui est chef du parti [en grec\u00a0<span class=\"lang-grc\" lang=\"grc\">\u03b1\u1f35\u03c1\u03b7\u03c3\u03b9\u03c2<\/span>\u00a0\/\u00a0<span class=\"lang-grc-latn\" lang=\"grc-latn\"><i>ha\u00edresis<\/i><\/span>] des nazor\u00e9ens\u00a0\u00bb (<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=ACTS%2024%3A5\" rel=\"nofollow\">Ac\u00a024.\u00a05<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DACTS%252024%253A5\">archive<\/a>]<\/small>).<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-18\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-18\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">\u00c0 quatre reprises dans l&rsquo;\u00c9vangile selon Marc, et deux, selon Luc, par ex.\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MARK%201%3A24\" rel=\"nofollow\">Mc\u00a01.\u00a024<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMARK%25201%253A24\">archive<\/a>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-19\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-19\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">\u0395n grec\u00a0<span class=\"lang-grc\" lang=\"grc\">\u039d\u03b1\u03b6\u03b1\u03c1\u03ac<\/span>,\u00a0<span class=\"lang-grc\" lang=\"grc\">\u039d\u03b1\u03b6\u03b1\u03c1\u03ad\u03b8<\/span>\u00a0ou\u00a0<span class=\"lang-grc\" lang=\"grc\">\u039d\u03b1\u03b6\u03b1\u03c1\u03ad\u03c4<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-25\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-25\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Au radical\u00a0<i>Rab<\/i>\u00a0(\u00ab\u00a0ma\u00eetre\u00a0\u00bb) s&rsquo;ajoute &#8211;<i>ou<\/i>\u00a0(\u00ab\u00a0notre\u00a0\u00bb) et &#8211;<i>ni<\/i>\u00a0(le\u00a0<i><a class=\"mw-redirect\" title=\"Nun (lettre)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nun_(lettre)\">nun<\/a><\/i>\u00a0\u2014\u00a0le\u00a0<i>n<\/i>\u00a0\u2014 est euphonique et le\u00a0<i><a title=\"Yod (lettre)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Yod_(lettre)\">yod<\/a><\/i>\u00a0\u2014\u00a0le\u00a0<i>i<\/i>\u00a0\u2014 signifie \u00ab\u00a0\u00e0 moi\u00a0\u00bb). Ce mot translitt\u00e9r\u00e9, et non traduit, dans l&rsquo;appellation affective utilis\u00e9e par\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Marie de Magdala\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marie_de_Magdala\">Marie de Magdala<\/a>\u00a0en\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=JOHN%2020%3A15-16\" rel=\"nofollow\">Jn\u00a020.\u00a015-16<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DJOHN%252020%253A15-16\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0pourrait se traduire par \u00ab\u00a0notre ma\u00eetre \u00e0 moi\u00a0\u00bb (<span class=\"nowrap\">cf. J. Weingreen<\/span>,\u00a0<i>Grammaire \u00e9l\u00e9mentaire de l&rsquo;h\u00e9breu biblique<\/i>, Paris, \u00e9d. Beauchesne, coll. \u00ab\u00a0Langues anciennes\u00a0\u00bb, 1988).<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-27\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-27\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Dans le grec de l&rsquo;\u00c9vangile selon Jean\u00a0: \u1f38\u03b7\u03c3\u03bf\u1fe6\u03c2 \u1f41 \u039d\u03b1\u03b6\u03c9\u03c1\u03b1\u1fd6\u03bf\u03c2 \u1f41 \u03b2\u03b1\u03c3\u03b9\u03bb\u03b5\u1fe6\u03c2 \u03c4\u1ff6\u03bd \u1f38\u03bf\u03c5\u03b4\u03b1\u03af\u03c9\u03bd.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-50\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-50\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">L&rsquo;existence d&rsquo;un tel village \u00e0 cette \u00e9poque est confirm\u00e9e par l&rsquo;arch\u00e9ologie qui trouve des traces \u00e0 la p\u00e9riode hell\u00e9nistique, au plus t\u00f4t au\u00a0<a title=\"IIe si\u00e8cle av. J.-C.\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/IIe_si%C3%A8cle_av._J.-C.\"><abbr class=\"abbr\" title=\"2\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">II<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap\" title=\"avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr><\/a>, le village ne devant pas abriter plus de 400\u00a0habitants \u00e0 l&rsquo;\u00e9poque de J\u00e9sus\u00a0; Jacques Brien (dir.),\u00a0<i>Terre sainte, cinquante ans d&rsquo;arch\u00e9ologie<\/i>, \u00e9d. Bayard, 2003,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0845 \u00e0 855.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-54\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-54\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Selon\u00a0<a title=\"Charles Perrot\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles_Perrot\">Charles Perrot<\/a>, les\u00a0<a title=\"\u00c9vangiles de l'enfance\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vangiles_de_l%27enfance\">r\u00e9cits de l&rsquo;enfance<\/a>\u00a0de J\u00e9sus de Matthieu et Luc \u00ab\u00a0posent de nombreux probl\u00e8mes litt\u00e9raires et historiques, tant leur \u00e9criture appara\u00eet tardive, relevant plut\u00f4t du merveilleux \u00e0 la mani\u00e8re des r\u00e9cits d&rsquo;enfance du monde jud\u00e9o-hell\u00e9nistique\u00a0\u00bb. Source\u00a0: Charles Perrot, \u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/cat.inist.fr\/?aModele=afficheN&amp;cpsidt=1561362\" rel=\"nofollow\">Les r\u00e9cits de l&rsquo;enfance de J\u00e9sus<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fcat.inist.fr%2F%3FaModele%3DafficheN%26cpsidt%3D1561362\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, dans\u00a0<i>Les dossiers d&rsquo;arch\u00e9ologie<\/i>, 1999 &#8211; 2000,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a0249,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">100-105<\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-58\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-58\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Ainsi,\u00a0<a title=\"\u00c9vangile selon Matthieu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vangile_selon_Matthieu\">Matthieu<\/a>\u00a0utilise par exemple le th\u00e8me de l&rsquo;infanticide que l&rsquo;on retrouve dans le passage sur la naissance de\u00a0<a title=\"Mo\u00efse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mo%C3%AFse\">Mo\u00efse<\/a>\u00a0pr\u00e9sent\u00e9e par\u00a0<a title=\"Flavius Jos\u00e8phe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Flavius_Jos%C3%A8phe\">Flavius Jos\u00e8phe<\/a>\u00a0(<i><a title=\"Antiquit\u00e9s juda\u00efques\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antiquit%C3%A9s_juda%C3%AFques\">Antiquit\u00e9s juda\u00efques<\/a><\/i>, II, 205-209)\u00a0; ou encore\u00a0<a title=\"\u00c9vangile selon Luc\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vangile_selon_Luc\">Luc<\/a>\u00a0fait par exemple r\u00e9f\u00e9rence \u00e0 une\u00a0<a title=\"\u00c9glogue\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89glogue\">\u00e9glogue<\/a>\u00a0de\u00a0<a title=\"Virgile\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Virgile\">Virgile<\/a>, bien connue \u00e0 l&rsquo;\u00e9poque, o\u00f9 est annonc\u00e9e la naissance d&rsquo;un enfant divin n\u00e9 d&rsquo;une vierge, allusion \u00e0 la naissance d&rsquo;<a title=\"Auguste\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Auguste\">Auguste<\/a>\u00a0; cf.\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Schr%C3%B6ter2018\">Schr\u00f6ter 2018<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a070-71<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-70\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-70\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Quelques historiens et ex\u00e9g\u00e8tes placent la naissance et mort de J\u00e9sus entre les ann\u00e9es mentionn\u00e9es parmi lesquels les chercheurs anglo-saxons\u00a0:\u00a0<a title=\"D. A. Carson\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/D._A._Carson\">D. A. Carson<\/a>,\u00a0<a class=\"new\" title=\"Douglas J. Moo (page inexistante)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Douglas_J._Moo&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Douglas J. Moo<\/a>\u00a0et\u00a0<a class=\"new\" title=\"Leon Morris (page inexistante)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Leon_Morris&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Leon Morris<\/a>\u00a0<a class=\"extiw\" title=\"en:Leon Morris\" href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Leon_Morris\"><span class=\"indicateur-langue\" title=\"Article en anglais\u00a0: \u00ab\u00a0Leon Morris\u00a0\u00bb\">(en)<\/span><\/a>.\u00a0<i>An Introduction to the New Testament.<\/i>\u00a0Grand Rapids, MI: Zondervan Publishing House, 1992, 54, 56\u00a0;\u00a0<a title=\"Michael Grant (historien)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michael_Grant_(historien)\">Michael Grant<\/a>,\u00a0<i>Jesus: An Historian&rsquo;s Review of the Gospels<\/i>, Scribner&rsquo;s, 1977,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a071\u00a0;\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"John P. Meier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/John_P._Meier\">John P. Meier<\/a>,\u00a0<i>A Marginal Jew<\/i>, Doubleday, 1991\u2013, vol. 1:214\u00a0;\u00a0<a title=\"E. P. Sanders\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/E._P._Sanders\">E. P. Sanders<\/a>,\u00a0<i>The Historical Figure of Jesus<\/i>, Penguin Books, 1993,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a010\u201311, et\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Ben Witherington III\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ben_Witherington_III\">Ben Witherington III<\/a>, \u00ab\u00a0Primary Sources\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Christian History<\/i>\u00a017 (1998) No. 3:12\u201320.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-71\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-71\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">M\u00eame si le recensement de la Jud\u00e9e, \u00e9galement \u00e9voqu\u00e9 dans l&rsquo;\u00e9vangile selon Luc, eut lieu apr\u00e8s la d\u00e9position d&rsquo;<a title=\"H\u00e9rode Arch\u00e9laos\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/H%C3%A9rode_Arch%C3%A9laos\">H\u00e9rode Arch\u00e9laos<\/a>\u00a0en 6 de notre \u00e8re, quand\u00a0<a title=\"Publius Sulpicius Quirinius\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Publius_Sulpicius_Quirinius\">Publius Sulpicius Quirinius<\/a>\u00a0\u00e9tait gouverneur de Syrie, cf.\u00a0<a title=\"Ernest Renan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ernest_Renan\">Ernest Renan<\/a>,\u00a0<i>Vie de J\u00e9sus<\/i>, Paris, Michel L\u00e9vy, 1864, tome 1,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.fr\/books?id=pzMAAAAAMAAJ&amp;pg=RA2-PA232&amp;dq=recensement+Jud%C3%A9e+4\" rel=\"nofollow\"><abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0232\u2013235<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fid%3DpzMAAAAAMAAJ%26pg%3DRA2-PA232%26dq%3Drecensement%2BJud%25C3%25A9e%2B4\">archive<\/a>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-75\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-75\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Voir\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"-1\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/-1#Naissances\">An -1<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-76\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-76\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Premi\u00e8re mention connue sans \u00e9quivoque, dans le\u00a0<a title=\"Chronographe de 354\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Chronographe_de_354\">Chronographe de 354<\/a>, partie XII\u00a0:\u00a0<span class=\"lang-la\" lang=\"la\">VIII kal. Ian. natus Christus in Betleem Iudeae<\/span>\u00a0(\u00ab\u00a0Huit jours avant les calendes de janvier, naissance du Christ \u00e0 Bethl\u00e9em en Jud\u00e9e\u00a0\u00bb). Mais, par divers recoupements avec des recensions plus anciennes, on peut penser qu&rsquo;il existait une c\u00e9r\u00e9monie de ce type d\u00e8s 336. Source\u00a0:\u00a0<span id=\"Roll1995\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Susan_K._Roll1995\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Susan K. Roll,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Toward the Origins of Christmas<\/cite>, Peeters Publishers,\u00a0<time>1995<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a085<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-84\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-84\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">L&rsquo;\u00e9vangile selon Luc lui trace une ascendance paternelle et le donne pour fils de Joseph fils d&rsquo;un \u00ab\u00a0H\u00e9li fils de Matthan\u00a0\u00bb tandis que l&rsquo;\u00e9vangile selon Matthieu parle de Joseph \u00ab\u00a0fils de Jacob fils de Matthan\u00a0\u00bb.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-92\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-92\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">D\u00e9crit comme charpentier (<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MARK%206%3A3\" rel=\"nofollow\">Mc\u00a06.\u00a03<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMARK%25206%253A3\">archive<\/a>]<\/small>) et lui-m\u00eame fils de charpentier (gr\u00a0: \u03c4\u03ad\u03ba\u03c4\u03bf\u03bd\u03bf\u03c2 \u03c5\u1f31\u03cc\u03c2,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MATT%2013%3A55\" rel=\"nofollow\">Mt\u00a013.\u00a055<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMATT%252013%253A55\">archive<\/a>]<\/small>), le terme grec\u00a0<i>tekt\u014dn<\/i>\u00a0pouvant \u00e9galement signifier \u00ab\u00a0menuisier\u00a0\u00bb, \u00ab\u00a0ma\u00e7on\u00a0\u00bb, \u00ab\u00a0artisan\u00a0\u00bb ou encore \u00ab\u00a0constructeur\u00a0\u00bb\u00a0; cf.\u00a0<span id=\"Mimouni2015\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Simon_Claude_Mimouni2015\" class=\"ouvrage\">Simon Claude\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Mimouni<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">Jacques le juste, fr\u00e8re de J\u00e9sus<\/cite>, Paris, Bayard Culture,\u00a0<time>2015<\/time>, 200\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7470-6140-7\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7470-6140-7\"><span class=\"nowrap\">978-2-7470-6140-7<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=UGqVDAAAQBAJ&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DUGqVDAAAQBAJ%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0111<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-93\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-93\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Il y a d\u00e9bat sur le degr\u00e9 de culture et la position sociale attach\u00e9s \u00e0 ces m\u00e9tiers que certains chercheurs jugent \u00e9lev\u00e9s (par exemple\u00a0<a title=\"Michel Quesnel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michel_Quesnel\">Michel Quesnel<\/a>,\u00a0<i>J\u00e9sus et le t\u00e9moignage des \u00e9vangiles<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0202.), d&rsquo;autres modestes\u00a0; pour l&rsquo;\u00e9tat de la question voir\u00a0<span id=\"Mimouni2015\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Simon_Claude_Mimouni2015\" class=\"ouvrage\">Simon Claude\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Mimouni<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">Jacques le juste, fr\u00e8re de J\u00e9sus<\/cite>, Paris, Bayard Culture,\u00a0<time>2015<\/time>, 200\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7470-6140-7\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7470-6140-7\"><span class=\"nowrap\">978-2-7470-6140-7<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=UGqVDAAAQBAJ&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DUGqVDAAAQBAJ%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0111 et 163-166<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-96\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-96\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">\u00ab\u00a0La parent\u00e9, \u00e0 un degr\u00e9 ind\u00e9termin\u00e9, du pr\u00eatre\u00a0<a title=\"Zacharie (p\u00e8re de Jean le Baptiste)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Zacharie_(p%C3%A8re_de_Jean_le_Baptiste)\">Zacharie<\/a>\u00a0ou d&rsquo;<a title=\"\u00c9lisabeth (m\u00e8re de Jean le Baptiste)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89lisabeth_(m%C3%A8re_de_Jean_le_Baptiste)\">\u00c9lisabeth<\/a>\u00a0avec Marie place J\u00e9sus dans un milieu tr\u00e8s proche du Temple, ce qui conduit des historiens modernes \u00e0 lui supposer une origine sacerdotale\u00a0\u00bb, cf.\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Baslez2017\">Baslez 2017<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a083\u00a0; les recherches de Simon-Claude Mimouni publi\u00e9es en 2015 l&rsquo;am\u00e8nent a consid\u00e9rer l&rsquo;appartenance sacerdotale de la famille de J\u00e9sus comme \u00ab\u00a0de plus en plus \u00e9videntes, pour ne pas dire certaines\u00a0\u00bb, cf.\u00a0<span id=\"Mimouni2015\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Simon_Claude_Mimouni2015\" class=\"ouvrage\">Simon Claude\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Mimouni<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">Jacques le juste, fr\u00e8re de J\u00e9sus<\/cite>, Paris, Bayard Culture,\u00a0<time>2015<\/time>, 200\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7470-6140-7\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7470-6140-7\"><span class=\"nowrap\">978-2-7470-6140-7<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=UGqVDAAAQBAJ&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DUGqVDAAAQBAJ%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0258<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-106\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-106\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Virginit\u00e9 perp\u00e9tuelle qui est une doctrine catholique et orthodoxe, qu&rsquo;il ne faut pas confondre avec la doctrine chr\u00e9tienne de la\u00a0<a title=\"Conception virginale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Conception_virginale\">Conception virginale<\/a>\u00a0de J\u00e9sus, ni avec le dogme catholique de l&rsquo;<a class=\"mw-redirect\" title=\"Immacul\u00e9e conception\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Immacul%C3%A9e_conception\">Immacul\u00e9e conception<\/a>\u00a0de Marie<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-111\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-111\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Pour \u00ab\u00a0ing\u00e9nieuse\u00a0\u00bb qu&rsquo;elle soit, la position de J\u00e9r\u00f4me est consid\u00e9r\u00e9e comme \u00ab\u00a0complexe\u00a0\u00bb, voire \u00ab\u00a0des plus farfelue\u00a0\u00bb (Mimouni) dans la mesure \u00ab\u00a0o\u00f9 elle aboutit \u00e0 la neutralisation compl\u00e8te des quatre fr\u00e8res de J\u00e9sus\u00a0\u00bb dont deux ont pour p\u00e8re\u00a0<a title=\"Clopas\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Clopas\">Clopas<\/a>, le fr\u00e8re de Joseph, et les deux autres pour m\u00e8re Marie, femme d&rsquo;<a title=\"Alph\u00e9e (Nouveau Testament)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alph%C3%A9e_(Nouveau_Testament)\">Alph\u00e9e<\/a>, qui \u00e9pouse Clopas en secondes noces\u00a0; elle est \u00e9galement \u00ab\u00a0inad\u00e9quate\u00a0\u00bb (Marguerat) dans la mesure o\u00f9 , apr\u00e8s examen des sources, jamais le terme \u00ab\u00a0adelphos\u00a0\u00bb n&rsquo;est affect\u00e9 \u00e0 un champ de signification allant jusqu&rsquo;au cousinage.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-118\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-118\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">La lecture traditionnelle catholique veut que l&rsquo;offrande pr\u00e9sent\u00e9e \u00e0 cette occasion soit celle du rachat du premier-n\u00e9. Cependant, l&rsquo;offrande de deux tourterelles cit\u00e9e dans l&rsquo;\u00e9pisode de la\u00a0<a title=\"Pr\u00e9sentation de J\u00e9sus au Temple\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pr%C3%A9sentation_de_J%C3%A9sus_au_Temple\">pr\u00e9sentation au Temple<\/a>\u00a0n&rsquo;est que celle de la purification de l&rsquo;accouch\u00e9e (<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=Lv%2012%3A1-8\" rel=\"nofollow\">Lv\u00a012.\u00a01-8<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DLv%252012%253A1-8\">archive<\/a>]<\/small>).<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-121\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-121\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Cf. par exemple\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Pseudo-Matthieu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pseudo-Matthieu\">Pseudo-Matthieu<\/a><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-125\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-125\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Particuli\u00e8rement le\u00a0<a title=\"Prot\u00e9vangile de Jacques\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Prot%C3%A9vangile_de_Jacques\">Prot\u00e9vangile de Jacques<\/a>, l&rsquo;<a title=\"\u00c9vangile de l'enfance selon Thomas\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vangile_de_l%27enfance_selon_Thomas\">\u00c9vangile de l&rsquo;Enfance selon Thomas<\/a>\u00a0et l&rsquo;<a title=\"\u00c9vangile du Pseudo-Matthieu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vangile_du_Pseudo-Matthieu\">\u00c9vangile du Pseudo-Matthieu<\/a>\u00a0; cf.\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Schr%C3%B6ter2018\">Schr\u00f6ter 2018<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a075<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-128\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-128\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"mw-redirect\" title=\"Anne (prot\u00e9vangile)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Anne_(prot%C3%A9vangile)\">Anne<\/a>\u00a0et\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Joachim (prot\u00e9vangile)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Joachim_(prot%C3%A9vangile)\">Joachim<\/a>, qui refl\u00e8te peut-\u00eatre une tradition plus antique, non attest\u00e9e ailleurs.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-129\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-129\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">La\u00a0<i><a class=\"mw-redirect\" title=\"L\u00e9gende dor\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/L%C3%A9gende_dor%C3%A9e\">L\u00e9gende dor\u00e9e<\/a><\/i>\u00a0de\u00a0<a title=\"Jacques de Voragine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_de_Voragine\">Jacques de Voragine<\/a>\u00a0<a title=\"Ordre des Pr\u00eacheurs\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ordre_des_Pr%C3%AAcheurs\">o.p.<\/a><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-132\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-132\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">\u00ab\u00a0J\u00e9sus est connu comme fils d&rsquo;une femme veuve. [\u2026] Dans un milieu de civilisation artisanale, on entrevoit, du point de vue pratique, son apprentissage du m\u00e9tier sous la direction de Joseph mais aussi, du point de vue psychologique, son adoption du mode de vie qu&rsquo;il a vu r\u00e9alis\u00e9 chez son p\u00e8re\u00a0\u00bb (cf.\u00a0<a title=\"Pierre Grelot (th\u00e9ologien)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Grelot_(th%C3%A9ologien)\">Pierre Grelot<\/a>,\u00a0<i>Joseph et J\u00e9sus<\/i>, Beauchesne, 1975,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a02)<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-139\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-139\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">M\u00eame si la r\u00e9gion faisait partie de l&rsquo;administration romaine, le latin y \u00e9tait pratiquement inconnu comme langue administrative.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-181\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-181\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"Ir\u00e9n\u00e9e de Lyon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ir%C3%A9n%C3%A9e_de_Lyon\">Ir\u00e9n\u00e9e de Lyon<\/a>, se basant sur un verset johannique (<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=JOHN%208%3A57\" rel=\"nofollow\">Jn\u00a08.\u00a057<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DJOHN%25208%253A57\">archive<\/a>]<\/small>) a pu consid\u00e9rer que c&rsquo;est plus pr\u00e8s de l&rsquo;\u00e2ge de cinquante ans que le minist\u00e8re a d\u00e9but\u00e9, \u00e2ge canonique que J\u00e9sus n&rsquo;aurait pas franchi dans une interpr\u00e9tation qui r\u00e9siste difficilement \u00e0 l&rsquo;analyse philologique\u00a0<sup id=\"cite_ref-180\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_note-180\">123<\/a><\/sup>. Cette approche d&rsquo;un J\u00e9sus proche de cinquante ans, d\u00e9fendue par l&rsquo;ex\u00e9g\u00e8te Georges Ogg dans les ann\u00e9es 1940, n&rsquo;est plus retenue\u00a0; cf. John B. Cobb,\u00a0<i>Thomas pris de doute<\/i>, Van Dieren ed., 1998 qui fait un tableau des nouvelles r\u00e9ceptions de J\u00e9sus, y compris les r\u00e9ceptions ethno-th\u00e9ologiques.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-182\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-182\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Des dur\u00e9es plus importantes sont parfois avanc\u00e9es\u00a0: un manuscrit tardif parle d&rsquo;un minist\u00e8re s&rsquo;\u00e9tendant de 46 \u00e0 58\u00a0; cf.\u00a0<span id=\"Ogg1940\" class=\"ouvrage\"><span id=\"George_Ogg1940\" class=\"ouvrage\">George\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Ogg<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">The Chronology of the Public Ministry of Jesus<\/cite>,\u00a0<a title=\"Cambridge University Press\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cambridge_University_Press\">Cambridge University Press<\/a>,\u00a0<time>1940<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a094<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-193\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-193\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Jean le Baptiste est le fils d&rsquo;une famille sacerdotale de J\u00e9rusalem, o\u00f9 son p\u00e8re\u00a0<a title=\"Zacharie (p\u00e8re de Jean le Baptiste)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Zacharie_(p%C3%A8re_de_Jean_le_Baptiste)\">Zacharie<\/a>\u00a0est grand-pr\u00eatre, avec laquelle il semble avoir rompu\u00a0; cf\u00a0<a title=\"\u00c9mile Puech\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89mile_Puech\">\u00c9mile Puech<\/a>, \u00ab\u00a0Jean-Baptiste \u00e9tait-il ess\u00e9nien\u00a0?\u00a0\u00bb, in\u00a0<i>Aux origines du christianisme<\/i>, \u00e9d. Gallimard\/Le Monde de la Bible, 2000,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0172\u00a0;\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Baslez2017\">Baslez 2017<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a083<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-194\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-194\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Sa tenue \u00e9voque les proph\u00e8tes et \u00e9voque les v\u00eatements d&rsquo;\u00c9lie et il ne fait pas de doute que J\u00e9sus l&rsquo;identifie au proph\u00e8te qui devait \u00ab\u00a0tout remettre en ordre\u00a0\u00bb et pr\u00e9parer l&rsquo;av\u00e8nement de Dieu, cf. Simon Legasse, \u00ab\u00a0Jean-Baptiste et J\u00e9sus dans les \u00e9vangiles\u00a0\u00bb, in\u00a0<i>Aux origines du christianisme<\/i>, \u00e9d. Gallimard\/Le Monde de la Bible, 2000,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0184, 189.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-204\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-204\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Les \u00e9vangiles s&rsquo;accordent sur le nombre (<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MATT%2010%3A1-4\" rel=\"nofollow\">Mt\u00a010.\u00a01-4<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMATT%252010%253A1-4\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MARK%203%3A13-19\" rel=\"nofollow\">Mc\u00a03.\u00a013-19<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMARK%25203%253A13-19\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=LUKE%206%3A12-16\" rel=\"nofollow\">Lc\u00a06.\u00a012-16<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DLUKE%25206%253A12-16\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0et\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=JOHN%206%3A67-71\" rel=\"nofollow\">Jn\u00a06.\u00a067-71<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DJOHN%25206%253A67-71\">archive<\/a>]<\/small>) mais ne rapportent pas les m\u00eames listes de noms, qui diff\u00e8rent sur des d\u00e9tails.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-206\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-206\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">On trouve le mot \u00ab\u00a0ap\u00f4tres\u00a0\u00bb dans selon Luc (<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=LUKE%206%3A13\" rel=\"nofollow\">Lc\u00a06.\u00a013<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DLUKE%25206%253A13\">archive<\/a>]<\/small>) mais le seul passage des \u00e9vangiles o\u00f9 on parle explicitement des \u00ab\u00a0Douze ap\u00f4tres\u00a0\u00bb est dans selon Matthieu\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MATT%2010%3A2\" rel=\"nofollow\">Mt\u00a010.\u00a02<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMATT%252010%253A2\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-208\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-208\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">cf.<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MARK%20%3A7-13\" rel=\"nofollow\">Mc\u00a0.\u00a07-13<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMARK%2520%253A7-13\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0et parall\u00e8les\u00a0; Albert I. Baumgarten, \u00ab\u00a0J\u00e9sus de Nazareth\u00a0\u00bb, in Jean-Robert Armogathe (dir.)\u00a0<i>Histoire g\u00e9n\u00e9rale du christianisme<\/i>, vol I, \u00e9d. Quadrige\/PUF, 2010,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a028<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-209\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-209\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><i>Jacques et Jean, fils de Z\u00e9d\u00e9d\u00e9e<\/i>,\u00a0<i>Matthieu<\/i>,\u00a0<i>Judas<\/i>\u2026 sont des patronymes s\u00e9mitiques classiques<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-240\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-240\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Les r\u00e9dacteurs des \u00e9vangiles lui donnent une connaissance des textes religieux dans les nombreuses pol\u00e9miques qui \u00e9maillent les \u00e9vangiles, notamment avec les\u00a0<a title=\"Pharisiens\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pharisiens\">pharisiens<\/a>, et dont il se sort avec virtuosit\u00e9, toute\u2026 pharisienne, comme le montre la discussion sur le respect du\u00a0<a title=\"Shabbat\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Shabbat\">shabbat<\/a>\u00a0quand une vache tombe dans le puits. La structure rh\u00e9torique est celle mise au point par les pharisiens au point que certains auteurs r\u00e9cents (eg\u00a0<a title=\"Hyam Maccoby\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hyam_Maccoby\">Hyam Maccoby<\/a>\u00a0<i>Jesus the pharisee<\/i>\u00a0(2003) et\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"James DG Dunn\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/James_DG_Dunn\">James DG Dunn<\/a>\u00a0<i>Jesus, Paul and the Law: Studies in Mark and Galatians<\/i>, John Knox Press 1990) en font un pharisien. Les r\u00e9cits concluent que ses adversaires n&rsquo;osent plus l&rsquo;affronter (cf.\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MATT%2022%3A46\" rel=\"nofollow\">Mt\u00a022.\u00a046<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMATT%252022%253A46\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MARK%2012%3A34\" rel=\"nofollow\">Mc\u00a012.\u00a034<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMARK%252012%253A34\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=LUKE%2020%3A40\" rel=\"nofollow\">Lc\u00a020.\u00a040<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DLUKE%252020%253A40\">archive<\/a>]<\/small>)<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-246\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-246\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"\u00c9tienne Nodet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Nodet\">\u00c9tienne Nodet<\/a>\u00a0o.p. signale que la structure du groupe \u00ab\u00a0J\u00e9sus + disciples\u00a0\u00bb correspond \u00e0 la structure \u00ab\u00a0Ma\u00eetre + disciples\u00a0\u00bb que pratiquaient seuls les ma\u00eetres pharisiens. Dans\u00a0<a title=\"\u00c9tienne Nodet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Nodet\">\u00c9tienne Nodet<\/a>\u00a0o.p. et\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Marie Fran\u00e7oise Baslez\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marie_Fran%C3%A7oise_Baslez\">Marie Fran\u00e7oise Baslez<\/a>\u00a0<i>La crise maccab\u00e9enne\u00a0: Historiographie juive et traditions bibliques<\/i>, CERF, recension et interview de Nodet dans \u00ab\u00a0Le Monde de la Bible,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a0168\u00a0\u00bb<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-247\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-247\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">M\u00eame s&rsquo;il peut l&rsquo;interpr\u00e9ter diff\u00e9remment\u00a0: voir l&rsquo;\u00e9pisode repris dans\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=JOHN%207%3A21-24\" rel=\"nofollow\">Jn\u00a07.\u00a021-24<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DJOHN%25207%253A21-24\">archive<\/a>]<\/small>)<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-256\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-256\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Les ap\u00f4tres sont nomm\u00e9s dans\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MATT%2010%3A2-5\" rel=\"nofollow\">Mt\u00a010.\u00a02-5<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMATT%252010%253A2-5\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MARK%203%3A13-19\" rel=\"nofollow\">Mc\u00a03.\u00a013-19<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMARK%25203%253A13-19\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=LUKE%206%3A12-16\" rel=\"nofollow\">Lc\u00a06.\u00a012-16<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DLUKE%25206%253A12-16\">archive<\/a>]<\/small>. \u00ab\u00a0Iscariote\u00a0\u00bb vient du latin\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\"><a title=\"Sica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sica\">sica<\/a><\/span><\/i>\u00a0qui donne \u00ab\u00a0<a title=\"Sicaire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sicaire\">sicaire<\/a>\u00a0\u00bb. La pr\u00e9sence d&rsquo;un Z\u00e9lote et d&rsquo;un sicaire parmi les proches de J\u00e9sus a nourri un d\u00e9bat chez les ex\u00e9g\u00e8tes sur la proximit\u00e9 de ce courant r\u00e9volutionnaire avec les id\u00e9es de J\u00e9sus mais cette approche est d\u00e9sormais frapp\u00e9e d&rsquo;obsolescence\u00a0; voir \u00ab\u00a0J\u00e9sus et les Z\u00e9lotes\u00a0\u00bb S.G.F. Brandon, 1967 et\u00a0<a title=\"John Paul Meier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/John_Paul_Meier\">John Paul Meier<\/a>,\u00a0<i>Un certain juif\u00a0: J\u00e9sus. Les donn\u00e9es de l&rsquo;histoire<\/i>, vol. III<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-258\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-258\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">L&rsquo;\u00e9pisode du lavement des pieds (<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=JOHN%2013%3A3-17\" rel=\"nofollow\">Jn\u00a013.\u00a03-17<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DJOHN%252013%253A3-17\">archive<\/a>]<\/small>) montre J\u00e9sus accomplissant un acte de servitude absolue, qu&rsquo;il n&rsquo;est possible d&rsquo;exiger que d&rsquo;un\u00a0<a title=\"Esclavage\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Esclavage\">esclave<\/a>\u00a0non juif (<i>Mekhilta<\/i>, cit\u00e9e dans\u00a0<i>Le Talmud<\/i>\u00a0de R.A.Cohen). Cette id\u00e9e est exprim\u00e9e sans son geste radical dans les synoptiques (<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MATT%2020%3A24-28\" rel=\"nofollow\">Mt\u00a020.\u00a024-28<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMATT%252020%253A24-28\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MARK%2010%3A41-45\" rel=\"nofollow\">Mc\u00a010.\u00a041-45<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMARK%252010%253A41-45\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=LUKE%2022%3A24-27\" rel=\"nofollow\">Lc\u00a022.\u00a024-27<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DLUKE%252022%253A24-27\">archive<\/a>]<\/small>).<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-259\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-259\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">L&rsquo;\u00e9vangile selon Matthieu le fait s&rsquo;adresser aux \u00ab\u00a0brebis perdues de la maison d&rsquo;Isra\u00ebl\u00a0\u00bb\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MATT%2015%3A24\" rel=\"nofollow\">Mt\u00a015.\u00a024<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMATT%252015%253A24\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0ou\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MATT%2010%3A6\" rel=\"nofollow\">Mt\u00a010.\u00a06<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMATT%252010%253A6\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0ou Bible de J\u00e9rusalem.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-282\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-282\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">D&rsquo;apr\u00e8s le seul \u00e9vangile selon Luc,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=LUKE%2023%3A6-12\" rel=\"nofollow\">Lc\u00a023.\u00a06-12<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DLUKE%252023%253A6-12\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-290\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-290\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=JOHN%2019%3A19\" rel=\"nofollow\">Jn\u00a019.\u00a019<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DJOHN%252019%253A19\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0cit\u00e9 par Claude Tassin\u00a0; dans les bibles en grec \u00ab\u00a0\u1f30\u03b7\u03c3\u03bf\u1fe6\u03c2 \u1f41\u00a0<i>\u03bd\u03b1\u03b6\u03c9\u03c1\u03b1\u1fd6\u03bf\u03c2<\/i>\u00a0\u1f41 \u03b2\u03b1\u03c3\u03b9\u03bb\u03b5\u1f7a\u03c2 \u03c4\u1ff6\u03bd \u1f30\u03bf\u03c5\u03b4\u03b1\u03af\u03c9\u03bd\u00a0\u00bb et, dans la\u00a0<a title=\"Vulgate\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vulgate\">Vulgate<\/a>\u00a0en latin, \u00ab\u00a0Iesus\u00a0<i>Nazarenus<\/i>\u00a0Rex Iudaeorum\u00a0\u00bb.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-293\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-293\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Suivant l&rsquo;\u00e9vangile selon Jean. Pour une majorit\u00e9 de chercheurs, la date donn\u00e9e par les \u00e9vangiles synoptiques, vendredi 15 de Nisan, correspondant au jour de la P\u00e2que, est inconcevable pour une ex\u00e9cution car cela aurait constitu\u00e9 une faute politique grave de la part des Romains\u00a0; cf. Michel Quesnel, \u00ab\u00a0J\u00e9sus et le t\u00e9moignage des \u00e9vangiles\u00a0\u00bb in\u00a0<i>Aux origines du Christianisme<\/i>, \u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"\u00e9dition\">\u00e9d.<\/abbr>\u00a0Gallimard\/Le Monde de la Bible, 2000,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0200.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-296\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-296\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Cette derni\u00e8re date est celle justifiant le choix de l&rsquo;an 1 dans le calcul de\u00a0<a title=\"Denys le Petit\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Denys_le_Petit\">Denys le Petit<\/a>. Raymond E. Brown note la tendance chez les chercheurs \u00e0 privil\u00e9gier la premi\u00e8re date et rejeter cette seconde date sans doute trop tardive (cf. Raymond E. Brown,\u00a0<i>La Mort du Messie<\/i>\u00a0(trad. de l&rsquo;anglais), \u00e9d. Bayard 2005, (\u00e9d. orig. 1994),\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a01510).<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-297\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-297\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">\u00ab\u00a0Blinzer (<i>Prozess<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">101-102<\/span>) a \u00e9num\u00e9r\u00e9 les options d\u2019environ cent auteurs concernant l\u2019ann\u00e9e de la mort de J\u00e9sus\u00a0: aucun de ceux qu\u2019il cite n\u2019a opt\u00e9 pour l\u2019an 34 (en fait, c\u2019est le cas de Zeitlin) ou 35, alors qu&rsquo;un \u00e0 trois d\u2019entre eux privil\u00e9giaient respectivement les ann\u00e9es 26, 27, 28, 31, 32 et 36. Treize ont opt\u00e9 pour 29, cinquante-trois pour 30, et vingt-quatre pour 33 &#8211; ce qui rejoint la fourchette \u00e9voqu\u00e9e ci-dessus.\u00a0\u00bb\u00a0; Raymond E. Brown,\u00a0<i>La Mort du Messie<\/i>\u00a0(trad. de l&rsquo;anglais), \u00e9d. Bayard 2005, (\u00e9d. orig. 1994),\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a01512).<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-299\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-299\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">\u00ab\u00a0[L]es diverses tentatives pour concilier les contradictions chronologiques entre les synoptiques et Jean sont non plausibles, inutiles, et trompeuses. Les deux traditions \u00e9vang\u00e9liques nous ont donn\u00e9 des informations chronologiques inconciliables.\u00a0\u00bb\u00a0; Raymond E. Brown, op. cit., 2005,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0 1506<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-309\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-309\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Le th\u00e8me de Dieu r\u00e9voquant la mort elle-m\u00eame appara\u00eet d\u00e8s la Bible juda\u00efque, voir la sc\u00e8ne de la Vision d&rsquo;\u00c9z\u00e9chiel,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=EZEK%2037,1-28\" rel=\"nofollow\">Ez\u00a037,1-28<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DEZEK%252037%2C1-28\">archive<\/a>]<\/small>. \u00ab\u00a0C&rsquo;est YHWH qui fait mourir et vivre, qui fait descendre au sh\u00e9ol et en remonter\u00a0\u00bb (<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=1SAM%202%3A6\" rel=\"nofollow\">1S\u00a02.\u00a06<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3D1SAM%25202%253A6\">archive<\/a>]<\/small>).<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-336\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-336\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">\u00ab\u00a0De m\u00eame que tous les autres \u00e9crivains juifs, [Juste de Tib\u00e9riade] n&rsquo;a fait aucune mention de la venue du Christ, des choses qui lui sont arriv\u00e9es, de ses miracles\u00a0\u00bb\u00a0; cf. Photios,\u00a0<a title=\"Biblioth\u00e8que (Photios)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Biblioth%C3%A8que_(Photios)\">Biblioth\u00e8que<\/a>,\u00a0<i><a title=\"Juste de Tib\u00e9riade\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Juste_de_Tib%C3%A9riade\">Juste de Tib\u00e9riade<\/a><\/i>, codice 33 de la\u00a0<i>Chronique des rois des Juifs<\/i>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/remacle.org\/bloodwolf\/erudits\/photius\/juste.htm\" rel=\"nofollow\">sur le site remacle.org<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fremacle.org%2Fbloodwolf%2Ferudits%2Fphotius%2Fjuste.htm\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-366\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-366\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Voir en particulier les ouvrages r\u00e9cents\u00a0<span id=\"Sch\u00e4fer2007\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Peter_Sch\u00e4fer2007\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Peter\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Sch\u00e4fer<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Jesus in the Talmud<\/cite>,\u00a0<a title=\"Princeton University Press\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Princeton_University_Press\">Princeton University Press<\/a>,\u00a0<time>2007<\/time>, 210\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-0-691-14318-7\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-0-691-14318-7\"><span class=\"nowrap\">978-0-691-14318-7<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=T0lQRfBHGyIC&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DT0lQRfBHGyIC%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>\u00a0et\u00a0<span id=\"Murcia2014\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Thierry_Murcia2014\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Thierry Murcia\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thierry_Murcia\">Thierry\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Murcia<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus dans le Talmud et la litt\u00e9rature rabbinique ancienne<\/cite>, Turnhout,\u00a0<a title=\"Brepols\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Brepols\">Brepols<\/a>,\u00a0<time>2014<\/time>, 810\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-503-55215-6\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-503-55215-6\"><span class=\"nowrap\">978-2-503-55215-6<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-367\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-367\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"Thierry Murcia\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thierry_Murcia\">Thierry Murcia<\/a>\u00a0rel\u00e8ve toutefois deux d\u00e9tails\u00a0: d&rsquo;une part, l&rsquo;usage de la d\u00e9nomination \u00ab\u00a0Fils de Panthera\u00a0\u00bb par la tradition rabbinique pour d\u00e9signer J\u00e9sus dont le p\u00e8re, Joseph, ou un a\u00efeul peut avoir port\u00e9 \u00ab\u00a0Panthera\u00a0\u00bb comme nom\u00a0; d&rsquo;autre part, l&rsquo;attestation d&rsquo;une activit\u00e9 thaumaturgique de J\u00e9sus et de certains de ses disciples\u00a0; cf.\u00a0<span id=\"Murcia2014\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Thierry_Murcia2014\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Thierry Murcia\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thierry_Murcia\">Thierry\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Murcia<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus dans le Talmud et la litt\u00e9rature rabbinique ancienne<\/cite>, Turnhout,\u00a0<a title=\"Brepols\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Brepols\">Brepols<\/a>,\u00a0<time>2014<\/time>, 810\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-503-55215-6\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-503-55215-6\"><span class=\"nowrap\">978-2-503-55215-6<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0671<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-380\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-380\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Manger avec des chr\u00e9tiens d&rsquo;origine pa\u00efenne contrevient aux lois alimentaires et c\u00e9r\u00e9monielles<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-381\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-381\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Abandon de la circoncision, de l&rsquo;immersion et des sacrifices l\u00e9gaux dans le culte au profit de la c\u00e8ne<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-390\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-390\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">\u00ab\u00a0L&rsquo;Oint\u00a0\u00bb (ou \u00ab\u00a0le Voyageur\u00a0\u00bb) cf. article\u00a0<i><a title=\"Messie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Messie\">Messie<\/a><\/i><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-391\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-391\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">J\u00e9sus fils de Maryam<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-393\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-393\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">On les retrouve dans les\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Sourates\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sourates\">sourates<\/a>\u00a03, 4, 5, 19, 21, 23, 43 et 61<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-395\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-395\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Le \u00ab\u00a0Sois\u00a0!\u00a0\u00bb<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-412\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-412\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">la\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Trinit\u00e9 (th\u00e9ologie)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Trinit%C3%A9_(th%C3%A9ologie)\">Trinit\u00e9<\/a>\u00a0\u00e9tant assimil\u00e9e au\u00a0<a title=\"Polyth\u00e9isme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Polyth%C3%A9isme\">polyth\u00e9isme<\/a><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-424\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-424\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">\u1f38\u03b7\u03c3\u03bf\u1fe6\u03c2 \u03a7\u03c1\u03b9\u03c3\u03c4\u1f78\u03c2 \u0398\u03b5\u03bf\u1fe6 \u03a5\u1f31\u1f78\u03c2 \u03a3\u03c9\u03c4\u03ae\u03c1,\u00a0<i>Iesos Christos Theou Uios S\u00f4ter<\/i>, J\u00e9sus Christ Fils de Dieu Sauveur<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-428\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-428\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">\u00c0 l&rsquo;exception de certaines qui se trouvaient dans les zones g\u00e9ographiques d\u00e9j\u00e0 domin\u00e9es par l&rsquo;Islam<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n<\/div>\n<dl>\n<dt>Versets<\/dt>\n<\/dl>\n<div class=\"reference-cadre\" style=\"text-align: justify;\" tabindex=\"0\">\n<div class=\"references-small decimal\">\n<ol class=\"references\">\n<li id=\"cite_note-11\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-11\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=LUKE%203%3A28-29\" rel=\"nofollow\">Lc\u00a03.\u00a028-29<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DLUKE%25203%253A28-29\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-28\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-28\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=JOHN%2019%3A19\" rel=\"nofollow\">Jn\u00a019.\u00a019<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DJOHN%252019%253A19\">archive<\/a>]<\/small>, cf. Claude Tassin, \u00ab\u00a0Jean-Baptiste et les baptistes\u00a0\u00bb, in\u00a0<i>Aux origines du christianisme<\/i>, Paris, \u00e9d. Gallimard \/ Le Monde de la Bible, 2000,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0178.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-30\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-30\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=PSA%208%3A5\" rel=\"nofollow\">Ps\u00a08.\u00a05<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DPSA%25208%253A5\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-31\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-31\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=EZEK%202%3A1\" rel=\"nofollow\">Ez\u00a02.\u00a01<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DEZEK%25202%253A1\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-32\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-32\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=DAN%207%3A13\" rel=\"nofollow\">Dn\u00a07.\u00a013<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DDAN%25207%253A13\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-33\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-33\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Ainsi qu&rsquo;on le sugg\u00e8re dans\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MATT%2016%3A28\" rel=\"nofollow\">Mt\u00a016.\u00a028<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMATT%252016%253A28\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-34\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-34\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=LUKE%204%3A41\" rel=\"nofollow\">Lc\u00a04.\u00a041<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DLUKE%25204%253A41\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=LUKE%209%3A20-21\" rel=\"nofollow\">Lc\u00a09.\u00a020-21<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DLUKE%25209%253A20-21\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MATT%2016%3A16-20\" rel=\"nofollow\">Mt\u00a016.\u00a016-20<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMATT%252016%253A16-20\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-35\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-35\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=LUKE%204%3A3\" rel=\"nofollow\">Lc\u00a04.\u00a03<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DLUKE%25204%253A3\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MATT%204%3A3\" rel=\"nofollow\">Mt\u00a04.\u00a03<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMATT%25204%253A3\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-36\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-36\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=LUKE%204%3A41\" rel=\"nofollow\">Lc\u00a04.\u00a041<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DLUKE%25204%253A41\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MARK%203%3A11\" rel=\"nofollow\">Mc\u00a03.\u00a011<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMARK%25203%253A11\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MATT%208%3A29\" rel=\"nofollow\">Mt\u00a08.\u00a029<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMATT%25208%253A29\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-37\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-37\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MARK%2015%3A39\" rel=\"nofollow\">Mc\u00a015.\u00a039<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMARK%252015%253A39\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MATT%2014%3A33\" rel=\"nofollow\">Mt\u00a014.\u00a033<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMATT%252014%253A33\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=JOHN%201%3A49\" rel=\"nofollow\">Jn\u00a01.\u00a049<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DJOHN%25201%253A49\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=JOHN%2011%3A27\" rel=\"nofollow\">Jn\u00a011.\u00a027<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DJOHN%252011%253A27\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-38\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-38\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=JOHN%2010%3A36\" rel=\"nofollow\">Jn\u00a010.\u00a036<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DJOHN%252010%253A36\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=LUKE%2022%3A70\" rel=\"nofollow\">Lc\u00a022.\u00a070<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DLUKE%252022%253A70\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MATT%2026%3A63-64\" rel=\"nofollow\">Mt\u00a026.\u00a063-64<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMATT%252026%253A63-64\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-56\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-56\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MATT%201%3A1-7\" rel=\"nofollow\">Mt\u00a01.\u00a01-7<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMATT%25201%253A1-7\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=LUKE%203%3A23-28\" rel=\"nofollow\">Lc\u00a03.\u00a023-28<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DLUKE%25203%253A23-28\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-61\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-61\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">D&rsquo;apr\u00e8s les \u00e9vangiles selon Luc\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=LUKE%202%3A4\" rel=\"nofollow\">Lc\u00a02.\u00a04<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DLUKE%25202%253A4\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0et Matthieu\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MATT%202%3A1-\" rel=\"nofollow\">Mt\u00a02.\u00a01-<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMATT%25202%253A1-\">archive<\/a>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-64\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-64\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=LUKE%202%3A4-11\" rel=\"nofollow\">Lc\u00a02.\u00a04-11<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DLUKE%25202%253A4-11\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-65\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-65\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Proph\u00e9tie de\u00a0<a title=\"Mich\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mich%C3%A9e\">Mich\u00e9e<\/a>\u00a0sur la naissance du Messie \u00e0 Bethl\u00e9em\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MICAH%205%3A2-4\" rel=\"nofollow\">Mi\u00a05.\u00a02-4<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMICAH%25205%253A2-4\">archive<\/a>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-81\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-81\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=LUKE%201%3A78\" rel=\"nofollow\">Lc\u00a01.\u00a078<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DLUKE%25201%253A78\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-82\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-82\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"extiw\" title=\"s:Bible Segond 1910\/Malachie\" href=\"https:\/\/fr.wikisource.org\/wiki\/Bible_Segond_1910\/Malachie#Malachie_4\">Ma 4,2<\/a>\u00a0dans la\u00a0<a title=\"Bible Segond\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bible_Segond\">Bible Segond<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-85\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-85\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MATT%201%3A18-25\" rel=\"nofollow\">Mt\u00a01.\u00a018-25<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMATT%25201%253A18-25\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=LUKE%201%3A26-38\" rel=\"nofollow\">Lc\u00a01.\u00a026-38<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DLUKE%25201%253A26-38\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-86\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-86\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=LUKE%201%3A27\" rel=\"nofollow\">Lc\u00a01.\u00a027<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DLUKE%25201%253A27\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-90\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-90\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=LUKE%202%3A7\" rel=\"nofollow\">Lc\u00a02.\u00a07<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DLUKE%25202%253A7\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-98\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-98\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MATT%2012%3A46-50\" rel=\"nofollow\">Mt\u00a012.\u00a046-50<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMATT%252012%253A46-50\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0et parall\u00e8les, cit\u00e9 par Andr\u00e9 Beno\u00eet.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-101\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-101\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=JOHN%207%3A5\" rel=\"nofollow\">Jn\u00a07.\u00a05<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DJOHN%25207%253A5\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-117\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-117\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=LUKE%202%3A21-24\" rel=\"nofollow\">Lc\u00a02.\u00a021-24<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DLUKE%25202%253A21-24\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-124\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-124\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=LUKE%202%3A52\" rel=\"nofollow\">Lc\u00a02.\u00a052<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DLUKE%25202%253A52\">archive<\/a>]<\/small>)<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-131\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-131\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MARK%206%3A3\" rel=\"nofollow\">Mc\u00a06.\u00a03<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMARK%25206%253A3\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MATT%2013%3A55\" rel=\"nofollow\">Mt\u00a013.\u00a055<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMATT%252013%253A55\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0et\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=JOHN%206%3A42\" rel=\"nofollow\">Jn\u00a06.\u00a042<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DJOHN%25206%253A42\">archive<\/a>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-145\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-145\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=LUKE%204%3A16\" rel=\"nofollow\">Lc\u00a04.\u00a016<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DLUKE%25204%253A16\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-146\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-146\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=JOHN%208%3A6\" rel=\"nofollow\">Jn\u00a08.\u00a06<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DJOHN%25208%253A6\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-149\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-149\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=JOHN%2012%3A20-22\" rel=\"nofollow\">Jn\u00a012.\u00a020-22<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DJOHN%252012%253A20-22\">archive<\/a>]<\/small>, cit\u00e9 par Pierre Deberg\u00e9,\u00a0<i>La Galil\u00e9e, une terre pa\u00efenne\u00a0?<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0293.\u00a0<a title=\"Philippe (ap\u00f4tre)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_(ap%C3%B4tre)\">Philippe<\/a>\u00a0\u00e9tant un surnom grec, ce passage sugg\u00e8re qu&rsquo;il \u00e9tait hell\u00e9nisant.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-155\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-155\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Cf. par exemple\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=JOHN%207%3A41-42\" rel=\"nofollow\">Jn\u00a07.\u00a041-42<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DJOHN%25207%253A41-42\">archive<\/a>]<\/small>, cit\u00e9 par Geza Vermes,\u00a0<i>op. cit.<\/i>, 2003,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0230.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-186\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-186\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MATT%204%3A13\" rel=\"nofollow\">Mt\u00a04.\u00a013<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMATT%25204%253A13\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-187\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-187\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=JOHN%203%3A22\" rel=\"nofollow\">Jn\u00a03.\u00a022<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DJOHN%25203%253A22\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=JOHN%204%3A1-3\" rel=\"nofollow\">Jn\u00a04.\u00a01-3<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DJOHN%25204%253A1-3\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-188\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-188\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MATT%2026%3A73\" rel=\"nofollow\">Mt\u00a026.\u00a073<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMATT%252026%253A73\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-BFR|Jn|7:1-189\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-BFR|Jn|7:1_189-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-BFR|Jn|7:1_189-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=JOHN%207%3A1\" rel=\"nofollow\">Jn\u00a07.\u00a01<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DJOHN%25207%253A1\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-198\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-198\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MATT%2011%3A2-20\" rel=\"nofollow\">Mt\u00a011.\u00a02-20<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMATT%252011%253A2-20\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0cit\u00e9 par Claude Tassin, \u00ab\u00a0Jean-Baptiste et les baptistes\u00a0\u00bb, in\u00a0<i>Aux origines du christianisme<\/i>, \u00e9d. Gallimard\/LeMonde de la Bible, 2000,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0181.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-202\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-202\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=Gal%203%3A27-29\" rel=\"nofollow\">Gal\u00a03.\u00a027-29<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DGal%25203%253A27-29\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0cit\u00e9 par Claude Tassin, \u00ab\u00a0Jean-Baptiste et les baptistes\u00a0\u00bb,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0179.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-219\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-219\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MARK%208%3A22-26\" rel=\"nofollow\">Mc\u00a08.\u00a022-26<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMARK%25208%253A22-26\">archive<\/a>]<\/small>) puis (<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MARK%2010%3A46-53\" rel=\"nofollow\">Mc\u00a010.\u00a046-53<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMARK%252010%253A46-53\">archive<\/a>]<\/small>)<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-220\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-220\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MARK%209%3A14-29\" rel=\"nofollow\">Mc\u00a09.\u00a014-29<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMARK%25209%253A14-29\">archive<\/a>]<\/small>)<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-223\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-223\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Cf.\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MARK%207%3A33\" rel=\"nofollow\">Mc\u00a07.\u00a033<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMARK%25207%253A33\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0cit\u00e9 par D. Marguerat,\u00a0<i>J\u00e9sus gu\u00e9risseur\u2026<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-225\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-225\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MARK%2016%3A17-18\" rel=\"nofollow\">Mc\u00a016.\u00a017-18<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMARK%252016%253A17-18\">archive<\/a>]<\/small>, cit\u00e9 par G\u00e9rard Isra\u00ebl,\u00a0<i>J\u00e9sus au regard de son peuple<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-230\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-230\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MATT%205%3A43-48\" rel=\"nofollow\">Mt\u00a05.\u00a043-48<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMATT%25205%253A43-48\">archive<\/a>]<\/small>, cit\u00e9 par Daniel Marguerat<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-231\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-231\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=LUKE%203%3A7-14\" rel=\"nofollow\">Lc\u00a03.\u00a07-14<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DLUKE%25203%253A7-14\">archive<\/a>]<\/small>, cit\u00e9 par Daniel Marguerat<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-248\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-248\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">\u00ab\u00a0Le sabbat a \u00e9t\u00e9 fait pour l&rsquo;homme, et non l&rsquo;homme pour le sabbat\u00a0\u00bb (<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MARK%202%3A23-28\" rel=\"nofollow\">Mc\u00a02.\u00a023-28<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMARK%25202%253A23-28\">archive<\/a>]<\/small>)<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-254\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-254\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MARK%2014%3A13-15\" rel=\"nofollow\">Mc\u00a014.\u00a013-15<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMARK%252014%253A13-15\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-263\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-263\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MARK%2011%3A15-19\" rel=\"nofollow\">Mc\u00a011.\u00a015-19<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMARK%252011%253A15-19\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-294\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-294\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=JOHN%202%3A20\" rel=\"nofollow\">Jn\u00a02.\u00a020<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DJOHN%25202%253A20\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-304\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-304\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MARK%2016\" rel=\"nofollow\">Mc\u00a016<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMARK%252016\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MATT%2028\" rel=\"nofollow\">Mt\u00a028<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMATT%252028\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MARK%2024\" rel=\"nofollow\">Mc\u00a024<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMARK%252024\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0et\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=JOHN%2020-21\" rel=\"nofollow\">Jn\u00a020-21<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DJOHN%252020-21\">archive<\/a>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-328\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-328\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=1COR%2015%3A1-11\" rel=\"nofollow\">1 Co\u00a015.\u00a01-11<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3D1COR%252015%253A1-11\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-333\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-333\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/remacle.org\/bloodwolf\/historiens\/Flajose\/juda20.htm\" rel=\"nofollow\">Antiquit\u00e9s juda\u00efques, XX, 197-203, sur le site Remacle.org<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fremacle.org%2Fbloodwolf%2Fhistoriens%2FFlajose%2Fjuda20.htm\">archive<\/a>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-334\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-334\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/remacle.org\/bloodwolf\/historiens\/Flajose\/juda20.htm\" rel=\"nofollow\">Antiquit\u00e9s juda\u00efques, XVIII, 63-64, sur le site Remacle.org<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fremacle.org%2Fbloodwolf%2Fhistoriens%2FFlajose%2Fjuda20.htm\">archive<\/a>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-339\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-339\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><i>Lettres<\/i>\u00a0X, 96, 7\u00a0<small>[<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/agoraclass.fltr.ucl.ac.be\/concordances\/Pline_le_jeune_lettresX\/lecture\/10.htm\" rel=\"nofollow\">lire en ligne sur le site de l&rsquo;universit\u00e9 catholique de Louvain<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fagoraclass.fltr.ucl.ac.be%2Fconcordances%2FPline_le_jeune_lettresX%2Flecture%2F10.htm\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0(page consult\u00e9e le 22\/08\/2022)]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-345\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-345\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/bcs.fltr.ucl.ac.be\/TAC\/AnnXV.html#44\" rel=\"nofollow\"><i>Annales<\/i>, livre XV, 44, sur le site de l&rsquo;Universit\u00e9 catholique de Louvain<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fbcs.fltr.ucl.ac.be%2FTAC%2FAnnXV.html%2344\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-349\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-349\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/remacle.org\/bloodwolf\/historiens\/suetone\/table.htm\" rel=\"nofollow\"><i>Vie de N\u00e9ron<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fremacle.org%2Fbloodwolf%2Fhistoriens%2Fsuetone%2Ftable.htm\">archive<\/a>]<\/small>, XVI, 3.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-351\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-351\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/remacle.org\/bloodwolf\/historiens\/suetone\/table.htm\" rel=\"nofollow\">XXV, 11<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fremacle.org%2Fbloodwolf%2Fhistoriens%2Fsuetone%2Ftable.htm\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-383\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-383\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.chabad.org\/library\/article.asp?AID=9970\" rel=\"nofollow\">Devarim<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.chabad.org%2Flibrary%2Farticle.asp%3FAID%3D9970\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0; Deut\u00e9ronome\u00a0<a class=\"extiw\" title=\"s:Deut\u00e9ronome 6\" href=\"https:\/\/fr.wikisource.org\/wiki\/Deut%C3%A9ronome_6\">6:4<\/a><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-387\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-387\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">(\u00c9sa\u00efe\u00a0<a class=\"extiw\" title=\"s:Livre d\u2019\u00c9sa\u00efe\" href=\"https:\/\/fr.wikisource.org\/wiki\/Livre_d%E2%80%99%C3%89sa%C3%AFe#%C3%89sa%C3%AFe_2\">2:4<\/a>)<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-396\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-396\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Sourate 3, La famille de\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"'\u00cemran\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%27%C3%8Emran\">&lsquo;\u00cemran<\/a>, 42\u00a0: \u00ab\u00a0Seigneur, r\u00e9pondit Marie, comment aurais-je un fils\u00a0? Aucun homme ne m&rsquo;a approch\u00e9e. C&rsquo;est ainsi, reprit l&rsquo;ange, que Dieu cr\u00e9e ce qu&rsquo;il veut. Il dit\u00a0: Sois, et il est.\u00a0\u00bb<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-398\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-398\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Ainsi la sourate 4.171, dit\u00a0: \u00ab\u00a0Le Messie J\u00e9sus, fils de Marie, n&rsquo;est qu&rsquo;un Messager d&rsquo;Allah, Sa parole qu&rsquo;Il envoya \u00e0 Marie, et un souffle (de vie) venant de Lui. Croyez donc en Allah et en Ses messagers. Et ne dites pas \u00ab\u00a0Trois\u00a0\u00bb. Cessez\u00a0! Ce sera meilleur pour vous. Allah n&rsquo;est qu&rsquo;un Dieu unique.\u00a0\u00bb Il n&rsquo;est pas engendr\u00e9 par Allah, mais plac\u00e9 dans le ventre de Marie par un ordre de Dieu. La sourate 19.35\u00a0: \u00ab\u00a0Il ne convient pas \u00e0 Allah de S&rsquo;attribuer un fils. Gloire et Puret\u00e9 \u00e0 Lui\u00a0! Quand Il d\u00e9cide d&rsquo;une chose, Il dit seulement\u00a0: \u00ab\u00a0Sois\u00a0!\u00a0\u00bb et elle est.\u00a0\u00bb<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-399\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-399\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Sourate III, La famille de\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"'\u00cemran\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%27%C3%8Emran\">&lsquo;\u00cemran<\/a>, 31 et Proto-\u00e9vangile de Jacques<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-400\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-400\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Sourate III, La famille de\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"'\u00cemran\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%27%C3%8Emran\">&lsquo;\u00cemran<\/a>, 32, S. XIX, Marie, 16 et Proto-\u00e9vangile de Jacques<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-401\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-401\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Sourate III, La famille de\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"'\u00cemran\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%27%C3%8Emran\">&lsquo;\u00cemran<\/a>, 39 et Proto-\u00e9vangile de Jacques<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-402\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-402\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Sourate XIX, Marie, 23 et \u00c9vangile du pseudo-Matthieu\u2026<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-403\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-403\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Sourate III, La famille de\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"'\u00cemran\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%27%C3%8Emran\">&lsquo;\u00cemran<\/a>, 41, Sourate XIX, Marie, 30 et \u00c9vangile arabe de l\u2019enfance<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-404\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-404\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Sourate III, La famille de\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"'\u00cemran\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%27%C3%8Emran\">&lsquo;\u00cemran<\/a>, 43, Sourate V, La Table, 110 et \u00c9vangile de l\u2019enfance selon Thomas\u2026<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-409\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-409\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Sourate 4, 157<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-413\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-413\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">La sourate 4,157 dit\u00a0: \u00ab\u2026 et \u00e0 cause de leur parole\u00a0:\u00a0<i>Nous avons vraiment tu\u00e9 le Christ, J\u00e9sus, fils de Marie, le Messager d&rsquo;Allah<\/i>\u2026 Or, ils ne l&rsquo;ont ni tu\u00e9 ni crucifi\u00e9\u00a0; mais ce n&rsquo;\u00e9tait qu&rsquo;un faux semblant\u00a0! Et ceux qui ont discut\u00e9 sur son sujet sont vraiment dans l&rsquo;incertitude\u00a0: ils n&rsquo;en ont aucune connaissance certaine, ils ne font que suivre des conjectures et ils ne l&rsquo;ont certainement pas tu\u00e9.\u00a0\u00bb<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-423\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-423\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=DEUT%204%3A16-18\" rel=\"nofollow\">Dt\u00a04.\u00a016-18<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DDEUT%25204%253A16-18\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=DEUT%2027%3A15\" rel=\"nofollow\">Dt\u00a027.\u00a015<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DDEUT%252027%253A15\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=EXOD%2020%3A4\" rel=\"nofollow\">Ex\u00a020.\u00a04<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DEXOD%252020%253A4\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-439\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-439\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=HEB%209%3A3-4\" rel=\"nofollow\">He\u00a09.\u00a03-4<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DHEB%25209%253A3-4\">archive<\/a>]<\/small>, cit\u00e9 par Beno\u00eet de Sagazan,\u00a0<i>Des instruments de la Passion aux reliques corporelles<\/i>, in\u00a0<i>Le Monde de la Bible<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a0190, septembre-octobre-novembre 2009,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a023\u201327.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"R\u00e9f\u00e9rences\"><span id=\"R.C3.A9f.C3.A9rences\"><\/span>R\u00e9f\u00e9rences<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"reference-cadre\" style=\"text-align: justify;\" tabindex=\"0\">\n<div class=\"references-small decimal\">\n<ol class=\"references\">\n<li id=\"cite_note-2\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-2\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><i>Dictionnaire de la Bible<\/i>, entr\u00e9e \u00ab\u00a0J\u00e9sus\u00a0\u00bb, Paris, \u00e9d. Robert Laffont, 1989.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-3\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-3\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Karel van der Toorn, Bob Becking et Pieter Willem van der Horst,\u00a0<i>Dictionary of Deities and Demons of the Bible<\/i>, Leyde, \u00e9d. Brill, 1999,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0467\u00a0:\u00a0<i>\u00ab\u00a0Iesous is the Greek form of the Hebrew personal name\u00a0<\/i>y\u0115h\u014d\u0161\u016b\u02bfa<i>\u00a0stamped after its postexilic variant\u00a0<\/i>y\u0113\u0161\u016b\u02bfa<i>\u00a0\u00bb<\/i>\u00a0; Amy-Jill Levine et Marc Z. Brettler,\u00a0<i>The Jewish Annotated New Testament<\/i>, \u00e9d. Oxford University Press, 2011,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a04, 9, 167,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.be\/books?id=DZRJ5zXUI2QC&amp;pg=PA4\" rel=\"nofollow\">extrait en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.be%2Fbooks%3Fid%3DDZRJ5zXUI2QC%26pg%3DPA4\">archive<\/a>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-4\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-4\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/cf.blueletterbible.org\/lang\/lexicon\/lexicon.cfm?strongs=G2424\" rel=\"nofollow\">Voir l&rsquo;article dans le\u00a0<i>Thayer&rsquo;s Lexicon<\/i>, in\u00a0<i>Dictionary and Word Search for I\u0113sous (Strong&rsquo;s 2424)<\/i>, Blue Letter Bible, 1996-2008<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fcf.blueletterbible.org%2Flang%2Flexicon%2Flexicon.cfm%3Fstrongs%3DG2424\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0<abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-5\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-5\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Dictionnaire\u00a0<i><a title=\"Brown-Driver-Briggs\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Brown-Driver-Briggs\">Brown-Driver-Briggs<\/a><\/i>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-6\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-6\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Le\u00a0<i><a title=\"Brown-Driver-Briggs\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Brown-Driver-Briggs\">Brown-Driver-Briggs<\/a><\/i>, la r\u00e9f\u00e9rence des dictionnaires d&rsquo;<a title=\"H\u00e9breu biblique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/H%C3%A9breu_biblique\">h\u00e9breu biblique<\/a>, rapporte que le sens de\u00a0<i>Yeshua<\/i>\u00a0peut \u00e9galement marquer l&rsquo;\u00ab\u00a0opulence\u00a0\u00bb en plus de la salvation\u00a0; cf. Francis Brown, Samuel Rolles Driver et Charles Augustus Briggs,\u00a0<i>Hebrew and English Lexicon of the Old Testament<\/i>, Oxford, \u00e9d. Clarendon Press, 1939,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0221,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/w\/index.php?title=File%3AA_Hebrew_and_English_Lexicon_%28Brown-Driver-Briggs%29.djvu&amp;page=245\">article en ligne<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-7\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-7\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">\u00ab\u00a0Les P\u00e8res de l&rsquo;\u00c9glise ne manqueront pas d&rsquo;utiliser cette homonymie\u00a0: c&rsquo;est \u00ab\u00a0J\u00e9sus\u00a0\u00bb (Christ) qui assure la victoire finale sur Amalek\u00a0\u00bb, in C\u00e9cile Dogniez et\u00a0<a title=\"Marguerite Harl\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marguerite_Harl\">Marguerite Harl<\/a>\u00a0(dir.),\u00a0<i>Le Pentateuque. La Bible d&rsquo;Alexandrie<\/i>, Paris, \u00e9d. Gallimard, \u00ab\u00a0Folio Essais\u00a0\u00bb, 2003,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0731, note.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-:3-8\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-:3_8-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-:3_8-1\">b<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-:3_8-2\">c<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Flusser2005\" class=\"ouvrage\"><span id=\"David_Flusser2005\" class=\"ouvrage\">David\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Flusser<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus<\/cite>, \u00c9ditions de l\u2019\u00e9clat,\u00a0<time>2005<\/time>, 283\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-84162-101-9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-84162-101-9\"><span class=\"nowrap\">978-2-84162-101-9<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=OQECGIWI1KMC&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DOQECGIWI1KMC%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a024<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-10\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-10\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Ilan2002\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Tal_Ilan2002\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Tal Ilan,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Lexicon of Jewish Names in Late Antiquity. Part I. Palestine 330 BCE &#8211; 200 CE<\/cite>, \u00e9d. Mohr Siebeck,\u00a0<time>2002<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a054-58<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-12\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-12\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">B. Feldman,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/cat.inist.fr\/?aModele=afficheN&amp;cpsidt=12420084\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0Barabbas and the Gospel of Yeshua the Galilean\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fcat.inist.fr%2F%3FaModele%3DafficheN%26cpsidt%3D12420084\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<i>American Imago<\/i>, New York, vol. 39,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a03, 1982,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">181-193<\/span>, et Jean-Paul Michaud,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.interbible.org\/interBible\/decouverte\/comprendre\/2003\/clb_030926.htm\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0Barabbas\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.interbible.org%2FinterBible%2Fdecouverte%2Fcomprendre%2F2003%2Fclb_030926.htm\">archive<\/a>]<\/small>, InterBible, 26 septembre 2003.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-13\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-13\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Fricker2015\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Denis_Fricker2015\" class=\"ouvrage\">Denis\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Fricker<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus<\/cite>, \u00e9d.\u00a0<a title=\"Le Cavalier bleu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Le_Cavalier_bleu\">Le Cavalier bleu<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Id\u00e9es re\u00e7ues\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2015<\/time>, 128\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-84670-638-4\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-84670-638-4\"><span class=\"nowrap\">978-2-84670-638-4<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=mA2IBwAAQBAJ&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DmA2IBwAAQBAJ%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a06<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-15\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-15\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"Fran\u00e7ois Blancheti\u00e8re\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fran%C3%A7ois_Blancheti%C3%A8re\">Fran\u00e7ois Blancheti\u00e8re<\/a>, \u00ab\u00a0Reconstruire les origines chr\u00e9tiennes\u00a0: le courant \u00ab\u00a0nazar\u00e9en\u00a0\u00bb\u00a0\u00bb, in\u00a0<i>Bulletin du Centre de recherche fran\u00e7ais de J\u00e9rusalem<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a018, 2007,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/bcrfj.revues.org\/document229.html\" rel=\"nofollow\">en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fbcrfj.revues.org%2Fdocument229.html\">archive<\/a>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-17\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-17\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Simon Mimouni, \u00ab\u00a0Les naz\u00f4r\u00e9ens descendant de l&rsquo;\u00c9glise de J\u00e9rusalem\u00a0\u00bb, in\u00a0<i>Les premiers temps de l\u2019\u00c9glise<\/i>, \u00e9d. Gallimard \/ Le Monde de la Bible, 2004,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">386-387<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-20\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-20\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"mw-redirect\" title=\"John P. Meier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/John_P._Meier\">John P. Meier<\/a>,\u00a0<i>Un certain juif J\u00e9sus. Les donn\u00e9es de l&rsquo;histoire. I. Les sources, les origines, les dates<\/i>, Paris, \u00c9ditions du Cerf, 2004,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/observatoiredesreligions.fr\/spip.php?article22&amp;artsuite=0\" rel=\"nofollow\">recension en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fobservatoiredesreligions.fr%2Fspip.php%3Farticle22%26artsuite%3D0\">archive<\/a>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-21\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-21\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Selon B. G\u00e4rtner, cette d\u00e9nomination ne serait pas \u00e0 rapprocher des mots \u00e9voqu\u00e9s pr\u00e9c\u00e9demment mais de\u00a0<i>nes\u00fbr\u00eem<\/i>, \u00ab\u00a0sauv\u00e9s\u00a0\u00bb ou \u00ab\u00a0rescap\u00e9s\u00a0\u00bb d&rsquo;Isra\u00ebl, qui se trouve dans le\u00a0<a title=\"Livre d'Isa\u00efe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Livre_d%27Isa%C3%AFe\">Livre d&rsquo;Isa\u00efe<\/a>\u00a0(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=ISA%2049%3A6\" rel=\"nofollow\">Is\u00a049.\u00a06<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DISA%252049%253A6\">archive<\/a>]<\/small>)\u00a0; \u00ab\u00a0sauv\u00e9s\u00a0\u00bb se retrouve en\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=ACTS%202%3A47\" rel=\"nofollow\">Ac\u00a02.\u00a047<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DACTS%25202%253A47\">archive<\/a>]<\/small>. Une d\u00e9rivation de\u00a0<span class=\"lang-he\" dir=\"rtl\" lang=\"he\">\u05e0\u05e6\u05e8<\/span>,\u00a0<i>neser<\/i>\u00a0(\u00ab\u00a0descendant\u00a0\u00bb, \u00ab\u00a0rejeton\u00a0\u00bb) est moins convaincante.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-22\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-22\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Pour les diff\u00e9rentes hypoth\u00e8ses, voir\u00a0<span id=\"Zumstein2007\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean_Zumstein2007\" class=\"ouvrage\">Jean\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Zumstein<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">L\u2019\u00c9vangile selon saint Jean\u00a0: (13-21)<\/cite>, \u00e9d.\u00a0<a title=\"Labor et Fides\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Labor_et_Fides\">Labor et Fides<\/a>,\u00a0<time>2007<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0200<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-23\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-23\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Simon Mimouni, \u00ab\u00a0Les naz\u00f4r\u00e9ens descendant de l&rsquo;\u00c9glise de J\u00e9rusalem\u00a0\u00bb,\u00a0<i><abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0387.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-MimouniMaraval2007139-140-24\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-MimouniMaraval2007139-140_24-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-MimouniMaraval2007139-140_24-1\">b<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-MimouniMaraval2007139-140_24-2\">c<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#MimouniMaraval2007\">Mimouni et Maraval 2007<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0139-140.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-26\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-26\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"\u00c9tienne Nodet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Nodet\">\u00c9tienne Nodet<\/a>, o.p.,\u00a0<i>La Crise maccab\u00e9enne \u2013 Historiographie juive et traditions bibliques<\/i>, Paris, \u00e9d. Cerf, 2005.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-29\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-29\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Les paroles que les r\u00e9dacteurs des \u00e9vangiles placent dans la bouche de J\u00e9sus ne repr\u00e9sentent pas les \u00ab\u00a0paroles m\u00eames de J\u00e9sus\u00a0\u00bb (les\u00a0<i>ipsima verba<\/i>) mais seulement la mani\u00e8re dont au temps de la r\u00e9daction les disciples \u00ab\u00a0ressentaient\u00a0\u00bb J\u00e9sus\u00a0; cf Rudolf Bultmann,\u00a0<i>J\u00e9sus. Mythologie et d\u00e9mythologisation<\/i>, \u00e9d. Seuil, 1968 et H. Conzelmann et A. Lindemann,\u00a0<i>Guide pour l&rsquo;\u00e9tude du Nouveau Testament<\/i>, \u00e9d. Labor et Fides\/le Monde de la Bible\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a039, 1999<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-39\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-39\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"Michel Quesnel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michel_Quesnel\">Michel Quesnel<\/a>, \u00ab\u00a0Les sources litt\u00e9raires de la vie de J\u00e9sus\u00a0\u00bb, (<i>Aux origines du christianisme<\/i>, \u00e9d. Gallimard\/Le Monde de la Bible, 2000,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0191) propose 65-95. La majorit\u00e9 des historiens pensent \u00e0 une r\u00e9daction entre 70 et 110. Cf.\u00a0<a title=\"Daniel Marguerat\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Daniel_Marguerat\">Daniel Marguerat<\/a>\u00a0et alii,\u00a0<i>Introduction au Nouveau Testament<\/i>, Labor et Fides, et\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Raymond E. Brown\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Raymond_E._Brown\">Raymond E. Brown<\/a>\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"P.s.s.\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P.s.s.\">p.s.s.<\/a>,\u00a0<i>Que sait-on du Nouveau Testament\u00a0?<\/i>, Bayard, qui donne la fourchette 68-110.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Christianisme_2000,_p._XVII-40\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Christianisme_2000,_p._XVII_40-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"Pierre Geoltrain\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Geoltrain\">Pierre Geoltrain<\/a>, \u00ab\u00a0Les origines du christianisme\u00a0: comment en \u00e9crire l&rsquo;histoire\u00a0\u00bb, in\u00a0<i>Aux origines du christianisme<\/i>, \u00e9d. Gallimard\/Le Monde de la Bible, 2000,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0XVII.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-41\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-41\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"Michel Quesnel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michel_Quesnel\">Michel Quesnel<\/a>, \u00ab\u00a0J\u00e9sus et le t\u00e9moignage des \u00c9vangiles\u00a0\u00bb, in\u00a0<i>Aux origines du christianisme<\/i>, \u00e9d. Gallimard\/Le Monde de la Bible, 2000,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0199.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-42\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-42\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Cuvillier1998\" class=\"ouvrage\"><span id=\"\u00c9lian_Cuvillier1998\" class=\"ouvrage\"><a title=\"\u00c9lian Cuvillier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89lian_Cuvillier\">\u00c9lian\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Cuvillier<\/span><\/a>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0J\u00e9sus historique dans l&rsquo;ex\u00e9g\u00e8se francophone\u00a0\u00bb<\/cite>, dans Daniel Marguerat, Enrico Norelli et Jean-Michel Poffet (\u00e9ds.),\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus de Nazareth\u00a0: Nouvelles approches d&rsquo;une \u00e9nigme<\/cite>, Gen\u00e8ve, Labor et Fides,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Le Monde de la Bible\u00a0\u00bb,\u00a0<time>1998<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782830908572\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782830908572\"><span class=\"nowrap\">9782830908572<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a082<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-MimouniMaraval200745-43\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-MimouniMaraval200745_43-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#MimouniMaraval2007\">Mimouni et Maraval 2007<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a045.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Mattei201150-44\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Mattei201150_44-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Mattei2011\">Mattei 2011<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a050.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-45\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-45\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Meier2004\">Meier 2004<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a011, cit\u00e9 par\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Mattei2011\">Mattei 2011<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a049.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-46\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-46\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Sur le \u00ab\u00a0J\u00e9sus\u00a0<i>historique<\/i>\u00a0\u00bb et le \u00ab\u00a0J\u00e9sus\u00a0<i>r\u00e9el<\/i>\u00a0\u00bb, voir\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Meier2004\">Meier 2004<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a027 et ss.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-47\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-47\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Dettwiler2017\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Andreas_Dettwiler2017\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Andreas Dettwiler\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andreas_Dettwiler\">Andreas\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Dettwiler<\/span><\/a>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0J\u00e9sus a-t-il bel et bien exist\u00e9\u00a0?\u00a0\u00bb<\/cite>, dans Andreas Dettwiler (\u00e9d.),\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus de Nazareth\u00a0: \u00c9tudes contemporaines<\/cite>, Gen\u00e8ve, Labor et Fides,\u00a0<time>2017<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-8309-1642-3\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-8309-1642-3\"><span class=\"nowrap\">978-2-8309-1642-3<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a041<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marguerat201911-48\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Marguerat201911_48-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Marguerat2019\">Marguerat 2019<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a011.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-49\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-49\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Meier2004\" class=\"ouvrage\"><span id=\"John_P._Meier2004\" class=\"ouvrage\">John P. Meier,\u00a0<cite class=\"italique\">Un certain juif\u00a0: J\u00e9sus\u00a0: Les donn\u00e9es de l&rsquo;histoire<\/cite>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a0I\u00a0:\u00a0<span class=\"italique\">Les sources, les origines, les dates<\/span>, Cerf,\u00a0<time>2004<\/time>, 495\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-204-07036-2\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-204-07036-2\"><span class=\"nowrap\">978-2-204-07036-2<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0127<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-51\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-51\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.cyberpresse.ca\/noel\/200912\/23\/01-933782-il-est-ne-ou-le-divin-enfant.php\" rel=\"nofollow\"><i>Il est n\u00e9 (o\u00f9?) le divin enfant<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.cyberpresse.ca%2Fnoel%2F200912%2F23%2F01-933782-il-est-ne-ou-le-divin-enfant.php\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Cyberpresse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cyberpresse\">Cyberpresse<\/a>, 24 d\u00e9cembre 2009.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-52\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-52\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Wiarda2010\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Timothy_Wiarda2010\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Timothy Wiarda,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Interpreting Gospel Narratives\u00a0: Scenes, People, and Theology<\/cite>, B&amp;H Academic,\u00a0<time>2010<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a075\u201378<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-53\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-53\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Hill2004\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Brennan_R._Hill2004\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Brennan R. Hill,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Jesus, the Christ\u00a0: Contemporary Perspectives<\/cite>, Twenty-Third Publications,\u00a0<time>2004<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a089<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Schr\u00f6ter201871-55\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Schr%C3%B6ter201871_55-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Schr%C3%B6ter2018\">Schr\u00f6ter 2018<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a071.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marguerat201960-57\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Marguerat201960_57-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Marguerat2019\">Marguerat 2019<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a060.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Schr\u00f6ter201869-74-59\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Schr%C3%B6ter201869-74_59-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Schr%C3%B6ter2018\">Schr\u00f6ter 2018<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a069-74.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-60\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-60\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"Michel Quesnel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michel_Quesnel\">Michel Quesnel<\/a>, \u00ab\u00a0J\u00e9sus et le t\u00e9moignage des \u00e9vangiles\u00a0\u00bb, in\u00a0<i>Aux origines du christianisme<\/i>, \u00e9d. Gallimard\/Le Monde de la Bible, 2000,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0201\u2013202.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-62\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-62\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Houziaux2006\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Alain_Houziaux2006\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Alain Houziaux\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alain_Houziaux\">Alain Houziaux<\/a>,\u00a0<a title=\"Corina Combet-Galland\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Corina_Combet-Galland\">Corina Combet-Galland<\/a>,\u00a0<a title=\"G\u00e9rard Mordillat\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%A9rard_Mordillat\">G\u00e9rard Mordillat<\/a>,\u00a0<a title=\"Michel Quesnel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michel_Quesnel\">Michel Quesnel<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus-Christ, de quoi est-on s\u00fbr\u00a0?<\/cite>,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions de l'Atelier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_de_l%27Atelier\">\u00c9ditions de l&rsquo;Atelier<\/a>,\u00a0<time>2006<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a052<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Schr\u00f6ter201868,_73-63\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Schr%C3%B6ter201868,_73_63-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Schr%C3%B6ter2018\">Schr\u00f6ter 2018<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a068, 73.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Schr\u00f6ter201868-66\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Schr%C3%B6ter201868_66-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Schr%C3%B6ter2018\">Schr\u00f6ter 2018<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a068.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-67\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-67\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Puig_i_T\u00e0rrech2016\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Armand_Puig_i_T\u00e0rrech2016\" class=\"ouvrage\">Armand Puig i T\u00e0rrech (<abbr class=\"abbr\" title=\"traduction\">trad.<\/abbr>\u00a0du catalan),\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus, une biographie historique<\/cite>, Paris\/Perpignan,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions Descl\u00e9e de Brouwer\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_Descl%C3%A9e_de_Brouwer\">\u00c9ditions Descl\u00e9e de Brouwer<\/a>,\u00a0<time>2016<\/time>, 837\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-220-07322-4\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-220-07322-4\"><span class=\"nowrap\">978-2-220-07322-4<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0204-210<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-68\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-68\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Dans cette hypoth\u00e8se, la localit\u00e9 de Nazareth y aurait \u00e9t\u00e9 substitu\u00e9e, \u00e0 partir de\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MATT%202%3A23\" rel=\"nofollow\">Mt\u00a02.\u00a023<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMATT%25202%253A23\">archive<\/a>]<\/small>. Source\u00a0:\u00a0<span id=\"Spencer_Kennard_Jr.1946\" class=\"ouvrage\"><span id=\"J._Spencer_Kennard_Jr.1946\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0J. Spencer Kennard Jr., \u00ab\u00a0<cite lang=\"en\">Was Capernaum the Home of Jesus?<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">Journal of Biblical Literature<\/span><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a065,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a02,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"1946-06\" data-sort-value=\"1946-06\">juin 1946<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0131-141\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Serial Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Serial_Number\">ISSN<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/portal.issn.org\/resource\/issn\/0021-9231\" rel=\"nofollow\">0021-9231<\/a><\/span>,\u00a0<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.2307\/3262610\" rel=\"nofollow\">10.2307\/3262610<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.jstor.org\/stable\/3262610\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F3262610\">archive<\/a>]<\/small>, consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2018-11-14\" data-sort-value=\"2018-11-14\">14 novembre 2018<\/time>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-69\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-69\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Edward_Brown1993\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Raymond_Edward_Brown1993\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a title=\"Raymond Edward Brown\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Raymond_Edward_Brown\">Raymond Edward Brown<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">The Birth of the Messiah. A Commentary on the Infancy Narratives in the Gospels of Matthew and Luke<\/cite>, Anchor Bible,\u00a0<time>1993<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0513<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-72\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-72\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Cf.\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Michel Quesnel (th\u00e9ologien)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michel_Quesnel_(th%C3%A9ologien)\">Michel Quesnel<\/a>, \u00ab\u00a0J\u00e9sus et le t\u00e9moignage des \u00c9vangiles\u00a0\u00bb, dans\u00a0<i>Aux origines du christianisme<\/i>, \u00e9d. Gallimard\/Le Monde de la Bible, 2000,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0201\u00a0; Manfred Heim,\u00a0<i>2000 dates pour comprendre l\u2019\u00c9glise<\/i>, \u00e9d. Albin Michel, 2010,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a015\u00a0;\u00a0<a title=\"Pierre Geoltrain\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Geoltrain\">Pierre Geoltrain<\/a>, \u00ab\u00a0Les origines du Christianisme\u00a0: comment en \u00e9crire l&rsquo;histoire\u00a0\u00bb, in\u00a0<i>Aux origines du christianisme<\/i>, \u00e9d. Gallimard\/Le Monde de la Bible, 2000,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0XVII\u00a0;\u00a0<a title=\"Simon Claude Mimouni\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Simon_Claude_Mimouni\">Simon Claude Mimouni<\/a>\u00a0in\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#MimouniMaraval2007\">Mimouni\u00a0<i><abbr class=\"abbr\" lang=\"la\" title=\"et alii (\u00ab et d\u2019autres \u00bb)\">et al.<\/abbr><\/i>\u00a02007<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a061\u00a0;\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Mattei2011\">Mattei 2011<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a032\u00a0;\u00a0<a title=\"Raymond Edward Brown\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Raymond_Edward_Brown\">Raymond Edward Brown<\/a>,\u00a0<i>Que sait-on du Nouveau Testament<\/i>, \u00e9d. Bayard 2011,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a028\u00a0;\u00a0<a title=\"Daniel Marguerat\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Daniel_Marguerat\">Daniel Marguerat<\/a>\u00a0(dir.),\u00a0<i>Introduction au Nouveau Testament<\/i>, \u00e9d. Labor et Fides,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"Quatri\u00e8me\">4<sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0\u00e9d., 2008, cit\u00e9 par\u00a0<i>Le Monde de la Bible<\/i>, Hors-s\u00e9rie \u00ab\u00a0Que sait-on de J\u00e9sus\u00a0\u00bb, printemps 2009,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a07.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Quesnel_201-73\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Quesnel_201_73-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"Michel Quesnel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michel_Quesnel\">Michel Quesnel<\/a>, \u00ab\u00a0J\u00e9sus et le t\u00e9moignage des \u00c9vangiles\u00a0\u00bb, in\u00a0<i>Aux origines du christianisme<\/i>, \u00e9d. Gallimard\/Le Monde de la Bible, 2000,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0201.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Mattei201161-74\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Mattei201161_74-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Mattei2011\">Mattei 2011<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a061.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-77\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-77\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">R. J. Zwi Werblowsky, \u00ab\u00a0Hanouca et No\u00ebl ou Juda\u00efsme et Christianisme. Note ph\u00e9nom\u00e9nologique sur les rapports du mythe et de l&rsquo;histoire\u00a0\u00bb, in\u00a0<i>Revue de l&rsquo;histoire des religions<\/i>, 1954, vol. 145,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a01,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a030\u201368,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.persee.fr\/web\/revues\/home\/prescript\/article\/rhr_0035-1423_1954_num_145_1_6960\" rel=\"nofollow\">article en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fweb%2Frevues%2Fhome%2Fprescript%2Farticle%2Frhr_0035-1423_1954_num_145_1_6960\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-78\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-78\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Christian Bonnet et Bertrand Lan\u00e7on,\u00a0<i>L&rsquo;Empire romain de 192 \u00e0 325\u00a0: du Haut-Empire \u00e0 l&rsquo;Antiquit\u00e9 tardive<\/i>, \u00e9d. Ophrys, 1997,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0127,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.be\/books?id=ywwoCbXNq4wC&amp;pg=PA127\" rel=\"nofollow\">extrait en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.be%2Fbooks%3Fid%3DywwoCbXNq4wC%26pg%3DPA127\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0; Desroche Henri. Halsberghe (Gaston H.),\u00a0<i>The Cult of Sol Invictus<\/i>, in\u00a0<i>Archives des sciences sociales des religions<\/i>, 1973, vol. 36,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a01,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0176,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.persee.fr\/web\/revues\/home\/prescript\/article\/assr_0335-5985_1973_num_36_1_2076_t1_0176_0000_2\" rel=\"nofollow\">r\u00e9sum\u00e9 en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fweb%2Frevues%2Fhome%2Fprescript%2Farticle%2Fassr_0335-5985_1973_num_36_1_2076_t1_0176_0000_2\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Mattei201163,_n.35-79\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Mattei201163,_n.35_79-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Mattei2011\">Mattei 2011<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a063, n.35.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-80\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-80\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Philippe Rouillard,\u00a0<i>Les F\u00eates chr\u00e9tiennes en Occident<\/i>, \u00e9d. Cerf, 2003,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a027,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.be\/books?id=RvMXLW3_LhoC&amp;pg=PA27\" rel=\"nofollow\">extrait en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.be%2Fbooks%3Fid%3DRvMXLW3_LhoC%26pg%3DPA27\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-83\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-83\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Bakhouche,_Alain_Moreau_et_Jean-Claude_Turpin1996\" class=\"ouvrage\"><span id=\"B\u00e9atrice_Bakhouche,_Alain_Moreau_et_Jean-Claude_Turpin1996\" class=\"ouvrage\">B\u00e9atrice Bakhouche, Alain Moreau et Jean-Claude Turpin,\u00a0<cite class=\"italique\">Les astres et les mythes. La description du ciel<\/cite>, Publications de la recherche Universit\u00e9 Paul Val\u00e9ry,\u00a0<time>1996<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0133<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-87\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-87\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Mimouni2015\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Simon_Claude_Mimouni2015\" class=\"ouvrage\">Simon Claude\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Mimouni<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">Jacques le juste, fr\u00e8re de J\u00e9sus<\/cite>, Paris, Bayard Culture,\u00a0<time>2015<\/time>, 200\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7470-6140-7\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7470-6140-7\"><span class=\"nowrap\">978-2-7470-6140-7<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=UGqVDAAAQBAJ&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DUGqVDAAAQBAJ%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0110<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marguerat201953-55-88\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Marguerat201953-55_88-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Marguerat2019\">Marguerat 2019<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a053-55.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-89\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-89\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2001\" class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<cite>J\u00e9sus, le mamzer (Mt.1.18)<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i><a title=\"New Testament Studies\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/New_Testament_Studies\">New Testament Studies<\/a><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a047,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a02,\u200e\u00a0<time>2001<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0227<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-91\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-91\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Dans un mod\u00e8le antique \u00e9loign\u00e9 de la conception moderne de la famille nucl\u00e9aire et s&rsquo;apparentant davantage \u00e0 une structure communautaire clanique\u00a0; cf. Daniel Marguerat,\u00a0<i>J\u00e9sus, ses fr\u00e8res, ses s\u0153urs<\/i>, in\u00a0<i>Le Monde de la Bible<\/i>, Hors-s\u00e9rie printemps 2009,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a053.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-94\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-94\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Mimouni2015\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Simon_Claude_Mimouni2015\" class=\"ouvrage\">Simon Claude\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Mimouni<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">Jacques le juste, fr\u00e8re de J\u00e9sus<\/cite>, Paris, Bayard Culture,\u00a0<time>2015<\/time>, 200\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7470-6140-7\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7470-6140-7\"><span class=\"nowrap\">978-2-7470-6140-7<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=UGqVDAAAQBAJ&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DUGqVDAAAQBAJ%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0111, 113<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-a-95\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-a_95-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-a_95-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Mimouni2015\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Simon_Claude_Mimouni2015\" class=\"ouvrage\">Simon Claude\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Mimouni<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">Jacques le juste, fr\u00e8re de J\u00e9sus<\/cite>, Paris, Bayard Culture,\u00a0<time>2015<\/time>, 200\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7470-6140-7\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7470-6140-7\"><span class=\"nowrap\">978-2-7470-6140-7<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=UGqVDAAAQBAJ&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DUGqVDAAAQBAJ%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0165<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-97\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-97\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"\u00c9tienne Nodet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Nodet\">\u00c9tienne Nodet<\/a>\u00a0o.p.,\u00a0<i>Qui sont les premiers chr\u00e9tiens \u00e0 J\u00e9rusalem<\/i>, in\u00a0<i>Aux origines du christianisme<\/i>, \u00e9d. Gallimard\/Le Monde de la Bible, 2000,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0242.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-99\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-99\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Andr\u00e9 Beno\u00eet,\u00a0<i>Les personnages de l&rsquo;\u00c9vangile nomm\u00e9s Jacques<\/i>, in\u00a0<i>Aux origines du Christianisme<\/i>, \u00e9d. Gallimard\/Le monde de la Bible, 2000,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0249.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-100\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-100\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Norelli2017\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Enrico_Norelli2017\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Enrico Norelli\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Enrico_Norelli\">Enrico Norelli<\/a>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0J\u00e9sus en relation &#8211; des adeptes, des alli\u00e9s et des adversaires\u00a0\u00bb<\/cite>, dans Andreas Dettwiller (\u00e9d.),\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus de Nazareth\u00a0: \u00c9tudes contemporaines<\/cite>, Labor et Fides,\u00a0<time>2017<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782830916423\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782830916423\"><span class=\"nowrap\">9782830916423<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a091<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-102\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-102\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Norelli2017\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Enrico_Norelli2017\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Enrico Norelli\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Enrico_Norelli\">Enrico Norelli<\/a>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0J\u00e9sus en relation &#8211; des adeptes, des alli\u00e9s et des adversaires\u00a0\u00bb<\/cite>, dans Andreas Dettwiller (\u00e9d.),\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus de Nazareth\u00a0: \u00c9tudes contemporaines<\/cite>, Labor et Fides,\u00a0<time>2017<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782830916423\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782830916423\"><span class=\"nowrap\">9782830916423<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a094<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marguerat201967-103\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Marguerat201967_103-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Marguerat2019\">Marguerat 2019<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a067.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-104\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-104\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Norelli2017\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Enrico_Norelli2017\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Enrico Norelli\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Enrico_Norelli\">Enrico Norelli<\/a>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0J\u00e9sus en relation &#8211; des adeptes, des alli\u00e9s et des adversaires\u00a0\u00bb<\/cite>, dans Andreas Dettwiller (\u00e9d.),\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus de Nazareth\u00a0: \u00c9tudes contemporaines<\/cite>, Labor et Fides,\u00a0<time>2017<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782830916423\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782830916423\"><span class=\"nowrap\">9782830916423<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a095, 99<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marguerat_freres.caches-105\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Marguerat_freres.caches_105-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Marguerat_freres.caches_105-1\">b<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Marguerat_freres.caches_105-2\">c<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Daniel Marguerat,\u00a0<i>Ces fr\u00e8res cach\u00e9s de J\u00e9sus<\/i>, in\u00a0<i>J\u00e9sus<\/i>,\u00a0<i>Le Point<\/i>\u00a0Hors-s\u00e9rie\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a01, d\u00e9cembre 2008,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a052-53<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-107\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-107\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"CurtaHolt2016\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Florin_CurtaAndrew_Holt2016\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Florin\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Curta<\/span>\u00a0et Andrew\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Holt<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Great Events in Religion\u00a0: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History<\/cite>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a0I\u00a0:\u00a0<span class=\"lang-en italique\" lang=\"en\">Prehistory to AD 600<\/span>,\u00a0<a title=\"ABC-CLIO\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/ABC-CLIO\">ABC-CLIO<\/a>,\u00a0<time>2016<\/time>, 1047\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-1-61069-566-4\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-1-61069-566-4\"><span class=\"nowrap\">978-1-61069-566-4<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=dgF9DQAAQBAJ&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DdgF9DQAAQBAJ%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0186<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-108\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-108\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Mimouni2015\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Simon-Claude_Mimouni2015\" class=\"ouvrage\">Simon-Claude\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Mimouni<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">Jacques le juste, fr\u00e8re de J\u00e9sus<\/cite>,\u00a0<a title=\"Groupe Bayard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Groupe_Bayard\">Bayard<\/a>,\u00a0<time>2015<\/time>, 200\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7470-6140-7\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7470-6140-7\"><span class=\"nowrap\">978-2-7470-6140-7<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=UGqVDAAAQBAJ&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DUGqVDAAAQBAJ%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0146<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-MimouniMaraval2007528-109\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-MimouniMaraval2007528_109-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-MimouniMaraval2007528_109-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#MimouniMaraval2007\">Mimouni et Maraval 2007<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0528.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-110\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-110\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Celui-ci, apr\u00e8s avoir pass\u00e9 en revue l&rsquo;ensemble des passages n\u00e9otestamentaires o\u00f9 le terme grec\u00a0<span class=\"lang-grc\" lang=\"grc\">\u1f00\u03b4\u03b5\u03bb\u03c6\u03cc\u03c2<\/span>\u00a0\/\u00a0<span class=\"lang-grc-latn\" lang=\"grc-latn\"><i>adelph\u00f3s<\/i><\/span>, \u00ab\u00a0fr\u00e8re\u00a0\u00bb, est utilis\u00e9 de mani\u00e8re non m\u00e9taphorique mais \u00ab\u00a0pour d\u00e9signer une relation biologique ou l\u00e9gale, veut seulement dire fr\u00e8re ou demi-fr\u00e8re biologique et rien d&rsquo;autre\u00a0\u00bb. cf.\u00a0<span id=\"Meier1992\" class=\"ouvrage\"><span id=\"John_P._Meier1992\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0John P. Meier, \u00ab\u00a0<cite lang=\"en\">The Brothers and Sisters of Jesus in Ecumenical Perspective<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i><span class=\"lang-en\" lang=\"en\">Catholique Biblical Quarterly<\/span><\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a054,\u200e\u00a0<time>1992<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a01-28<\/span><\/span>\u00a0cit\u00e9 par\u00a0<span id=\"Mimouni2015\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Simon_Claude_Mimouni2015\" class=\"ouvrage\">Simon Claude\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Mimouni<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">Jacques le juste, fr\u00e8re de J\u00e9sus<\/cite>,\u00a0<a title=\"Groupe Bayard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Groupe_Bayard\">Bayard<\/a>,\u00a0<time>2015<\/time>, 200\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7470-6140-7\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7470-6140-7\"><span class=\"nowrap\">978-2-7470-6140-7<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=UGqVDAAAQBAJ&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DUGqVDAAAQBAJ%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0131<\/span><\/span>\u00a0; et d&rsquo;ajouter \u00ab\u00a0qu&rsquo;il est tout simplement faux de dire que la version grecque de l&rsquo;Ancien Testament emploie r\u00e9guli\u00e8rement\u00a0<i>adelphos<\/i>\u00a0pour signifier \u201ccousin\u201d\u00a0\u00bb\u00a0<span id=\"Meier2004\" class=\"ouvrage\"><span id=\"John_P._Meier2004\" class=\"ouvrage\">John P. Meier,\u00a0<cite class=\"italique\">Un certain juif\u00a0: J\u00e9sus\u00a0: Les donn\u00e9es de l&rsquo;histoire<\/cite>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a0I\u00a0:\u00a0<span class=\"italique\">Les sources, les origines, les dates<\/span>, Cerf,\u00a0<time>2004<\/time>, 495\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-204-07036-2\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-204-07036-2\"><span class=\"nowrap\">978-2-204-07036-2<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0196<\/span><\/span>\u00a0cit\u00e9 par\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Marguerat2019\">Marguerat 2019<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a066<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-112\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-112\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Bourguel2019\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jonathan_Bourguel2019\" class=\"ouvrage\">Jonathan Bourguel,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0Jacques le juste, la \u00ab\u00a0colonne\u00a0\u00bb (longtemps) ignor\u00e9e\u00a0\u00bb<\/cite>, dans Dan Jaff\u00e9 (dir.),\u00a0<cite class=\"italique\">Juifs et chr\u00e9tiens aux premiers si\u00e8cles\u00a0: Identit\u00e9s, dialogues et dissidences<\/cite>, Cerf,\u00a0<time>2019<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782204113892\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782204113892\"><span class=\"nowrap\">9782204113892<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0160-162<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-113\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-113\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Norelli2017\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Enrico_Norelli2017\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Enrico Norelli\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Enrico_Norelli\">Enrico Norelli<\/a>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0J\u00e9sus en relation &#8211; des adeptes, des alli\u00e9s et des adversaires\u00a0\u00bb<\/cite>, dans Andreas Dettwiller (\u00e9d.),\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus de Nazareth\u00a0: \u00c9tudes contemporaines<\/cite>, Labor et Fides,\u00a0<time>2017<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782830916423\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782830916423\"><span class=\"nowrap\">9782830916423<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a093<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-114\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-114\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">\u00ab\u00a0Pour l&rsquo;historien [\u00e0 l&rsquo;instar de\u00a0<a title=\"Maurice Goguel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Maurice_Goguel\">Maurice Goguel<\/a>], contrairement au th\u00e9ologien, il n&rsquo;y a aucun probl\u00e8me au sujet des fr\u00e8res et s\u0153urs de J\u00e9sus\u00a0\u00bb,\u00a0<span id=\"Mimouni2015\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Simon-Claude_Mimouni2015\" class=\"ouvrage\">Simon-Claude\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Mimouni<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">Jacques le juste, fr\u00e8re de J\u00e9sus<\/cite>,\u00a0<a title=\"Groupe Bayard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Groupe_Bayard\">Bayard<\/a>,\u00a0<time>2015<\/time>, 200\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7470-6140-7\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7470-6140-7\"><span class=\"nowrap\">978-2-7470-6140-7<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=UGqVDAAAQBAJ&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DUGqVDAAAQBAJ%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0153<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-115\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-115\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Mimouni2015\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Simon-Claude_Mimouni2015\" class=\"ouvrage\">Simon-Claude\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Mimouni<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">Jacques le juste, fr\u00e8re de J\u00e9sus<\/cite>,\u00a0<a title=\"Groupe Bayard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Groupe_Bayard\">Bayard<\/a>,\u00a0<time>2015<\/time>, 200\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7470-6140-7\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7470-6140-7\"><span class=\"nowrap\">978-2-7470-6140-7<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=UGqVDAAAQBAJ&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DUGqVDAAAQBAJ%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0134<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-116\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-116\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">L&rsquo;ex\u00e9g\u00e8se catholique est encore partag\u00e9e \u00e0 ce sujet entre des auteurs comme le th\u00e9ologien (anglican)\u00a0<a title=\"Richard Bauckham\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Richard_Bauckham\">Richard Bauckham<\/a>\u00a0(1994) ou le dominicain John Mc Hugh (1977) qui d\u00e9fendent la position de J\u00e9r\u00f4me, d&rsquo;autres plus nuanc\u00e9s comme le th\u00e9ologien\u00a0<a title=\"Bernard Sesbo\u00fc\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bernard_Sesbo%C3%BC%C3%A9\">Bernard Sesbo\u00fc\u00e9<\/a>\u00a0(1994), les ex\u00e9g\u00e8tes catholiques\u00a0<a title=\"Charles Perrot\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles_Perrot\">Charles Perrot<\/a>\u00a0(1976) et\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Michel Quesnel (th\u00e9ologien)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michel_Quesnel_(th%C3%A9ologien)\">Michel Quesnel<\/a>\u00a0qui estiment que c&rsquo;est ind\u00e9cidable ou enfin d&rsquo;autres encore qui suivent Meier comme l&rsquo;ex\u00e9g\u00e8te\u00a0<a title=\"Jean-Pierre L\u00e9monon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Pierre_L%C3%A9monon\">Jean-Pierre L\u00e9monon<\/a>\u00a0(1994) ou les auteurs Jean Gilles (1979) et Fran\u00e7ois Refoul\u00e9 (1995) que J\u00e9sus a bien eu des fr\u00e8res et s\u0153urs\u00a0; cf.\u00a0<span id=\"Mimouni2015\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Simon-Claude_Mimouni2015\" class=\"ouvrage\">Simon-Claude\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Mimouni<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">Jacques le juste, fr\u00e8re de J\u00e9sus<\/cite>,\u00a0<a title=\"Groupe Bayard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Groupe_Bayard\">Bayard<\/a>,\u00a0<time>2015<\/time>, 200\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7470-6140-7\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7470-6140-7\"><span class=\"nowrap\">978-2-7470-6140-7<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=UGqVDAAAQBAJ&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DUGqVDAAAQBAJ%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0130, 152-153<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-119\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-119\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Edward_Brown1986\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Raymond_Edward_Brown1986\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a title=\"Raymond Edward Brown\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Raymond_Edward_Brown\">Raymond Edward Brown<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">The Birth of the Messiah<\/cite>, Bloomsbury Publishing Plc,\u00a0<time>1986<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0105<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-120\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-120\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">cf.\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Baslez2003\">Baslez 2003<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0188 &amp;\u00a0<a title=\"Paul Veyne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paul_Veyne\">Paul Veyne<\/a>\u00a0<i>Pa\u00efens et chr\u00e9tiens devant la gladiature<\/i>, in\u00a0<i>M\u00e9langes de l&rsquo;\u00c9cole fran\u00e7aise de Rome. Antiquit\u00e9<\/i>, Tome 111,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a02, 1999,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0895\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.persee.fr\/web\/revues\/home\/prescript\/article\/mefr_0223-5102_1999_num_111_2_2101\" rel=\"nofollow\">article en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fweb%2Frevues%2Fhome%2Fprescript%2Farticle%2Fmefr_0223-5102_1999_num_111_2_2101\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-122\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-122\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Vermes2001\" class=\"ouvrage\"><span id=\"G\u00e9za_Vermes2001\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a title=\"G\u00e9za Vermes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%A9za_Vermes\">G\u00e9za Vermes<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">The Changing Faces of Jesus<\/cite>, Penguin UK,\u00a0<time>2001<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0131<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-123\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-123\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Qu\u00e9r\u00e91992\" class=\"ouvrage\"><span id=\"France_Qu\u00e9r\u00e91992\" class=\"ouvrage\"><a title=\"France Qu\u00e9r\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/France_Qu%C3%A9r%C3%A9\">France Qu\u00e9r\u00e9<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus enfant<\/cite>,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions Descl\u00e9e de Brouwer\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_Descl%C3%A9e_de_Brouwer\">Descl\u00e9e de Brouwer<\/a>,\u00a0<time>1992<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a010<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-126\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-126\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Norelli1994\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Enrico_Norelli1994\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Enrico Norelli\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Enrico_Norelli\">Enrico Norelli<\/a>, \u00ab\u00a0<cite>Avant le canonique et l&rsquo;apocryphe\u00a0: aux origines des r\u00e9cits de la naissance de J\u00e9sus<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Revue de th\u00e9ologie et de philosophie<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a0126,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a04,\u200e\u00a0<time>1994<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0305-324<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-127\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-127\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">en l&rsquo;occurrence, l\u2019<i><a title=\"\u00c9vangile arm\u00e9nien de l'Enfance\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vangile_arm%C3%A9nien_de_l%27Enfance\">\u00c9vangile arm\u00e9nien de l&rsquo;Enfance<\/a>, datant du<\/i>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"6\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">VI<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle\u00a0; cf.\u00a0<span id=\"Boespflug2010\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Fran\u00e7ois_Boespflug2010\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Fran\u00e7ois B\u0153spflug\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fran%C3%A7ois_B%C5%93spflug\">Fran\u00e7ois\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Boespflug<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Le Dieu des peintres et des sculpteurs\u00a0: l&rsquo;invisible incarn\u00e9<\/cite>, Paris, Hazan,\u00a0<time>2010<\/time>, 270\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7541-0459-3\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7541-0459-3\"><span class=\"nowrap\">978-2-7541-0459-3<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0100<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-130\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-130\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Mimouni2015\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Simon_Claude_Mimouni2015\" class=\"ouvrage\">Simon Claude\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Mimouni<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">Jacques le juste, fr\u00e8re de J\u00e9sus<\/cite>, Paris, Bayard Culture,\u00a0<time>2015<\/time>, 200\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7470-6140-7\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7470-6140-7\"><span class=\"nowrap\">978-2-7470-6140-7<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=UGqVDAAAQBAJ&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DUGqVDAAAQBAJ%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0111<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-133\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-133\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Dominic_Crossan1991\" class=\"ouvrage\"><span id=\"John_Dominic_Crossan1991\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a title=\"John Dominic Crossan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/John_Dominic_Crossan\">John Dominic Crossan<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">The Historical Jesus\u00a0: The Life of a Mediterranean Jewish Peasant<\/cite>, Harper Collins,\u00a0<time>1991<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0192<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-134\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-134\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Meyers2002\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Eric_M._Meyers2002\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a title=\"Eric M. Meyers\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Eric_M._Meyers\">Eric M. Meyers<\/a>,\u00a0<cite lang=\"en\">\u00ab\u00a0Sepphoris\u00a0: city of peace\u00a0\u00bb<\/cite>, dans Andrea M. Berlin et Andrew J. Overman,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">The First Jewish Revolt: Archaeology, History,and Ideology<\/cite>, Routledge,\u00a0<time>2002<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0110-120<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-135\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-135\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Dominic_Crossan1991\" class=\"ouvrage\"><span id=\"John_Dominic_Crossan1991\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a title=\"John Dominic Crossan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/John_Dominic_Crossan\">John Dominic Crossan<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">The Historical Jesus\u00a0: The Life of a Mediterranean Jewish Peasant<\/cite>, Harper Collins,\u00a0<time>1991<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a026<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-136\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-136\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Bernheim1996\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Pierre-Antoine_Bernheim1996\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Pierre-Antoine Bernheim\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre-Antoine_Bernheim\">Pierre-Antoine Bernheim<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Jacques, fr\u00e8re de J\u00e9sus<\/cite>, No\u00easis,\u00a0<time>1996<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a062<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-137\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-137\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Quesnel2000\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Michel_Quesnel2000\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Michel Quesnel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michel_Quesnel\">Michel Quesnel<\/a>, Philippe Gruson,\u00a0<cite class=\"italique\">La Bible et sa culture. J\u00e9sus et le Nouveau testament<\/cite>,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions Descl\u00e9e de Brouwer\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_Descl%C3%A9e_de_Brouwer\">Descl\u00e9e de Brouwer<\/a>,\u00a0<time>2000<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a075<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-138\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-138\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Vermes2004\" class=\"ouvrage\"><span id=\"G\u00e9za_Vermes2004\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a title=\"G\u00e9za Vermes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%A9za_Vermes\">G\u00e9za Vermes<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">The Authentic Gospel of Jesus<\/cite>, Penguin UK,\u00a0<time>2004<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a05<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-140\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-140\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Pierre Grelot,\u00a0<i>Quelles langues parlait-on au temps de J\u00e9sus<\/i>, in\u00a0<i>Aux origines du christianisme<\/i>, \u00e9d. Gallimard\/Le Monde de la Bible, 2000,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a055\u201359.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-141\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-141\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Pierre Deberg\u00e9,\u00a0<i>La Galil\u00e9e, une terre pa\u00efenne\u00a0?<\/i>, in\u00a0<i>Les premiers temps de l&rsquo;\u00c9glise<\/i>, \u00e9d. Gallimard\/Le Monde de la Bible, 2004,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0289\u2013290.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-142\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-142\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Pierre Deberg\u00e9,\u00a0<i>La Galil\u00e9e, une terre pa\u00efenne\u00a0?<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0292.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Grelot_55-143\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Grelot_55_143-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Grelot_55_143-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Pierre Grelot,\u00a0<i>Quelles langues parlait-on au temps de J\u00e9sus<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a055.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Mattei201154-144\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Mattei201154_144-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Mattei2011\">Mattei 2011<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a054.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-147\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-147\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Pierre Grelot,\u00a0<i>Quelles langues parlait-on au temps de J\u00e9sus<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a056.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-148\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-148\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"mw-redirect\" title=\"Geza Vermes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Geza_Vermes\">Geza Vermes<\/a>\u00a0affirme que \u00ab\u00a0dire que J\u00e9sus parlait grec rel\u00e8ve de la pure imagination\u00a0\u00bb\u00a0; Geza Vermes,\u00a0<i>Enqu\u00eate sur l&rsquo;identit\u00e9 de J\u00e9sus<\/i>, \u00e9d. Bayard, 2003,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0 228<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-150\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-150\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Porter2006\" class=\"ouvrage\"><span id=\"John_E._Porter2006\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0John E.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Porter<\/span>,\u00a0<cite lang=\"en\">\u00ab\u00a0Language and Translation of the New Testament\u00a0\u00bb<\/cite>, dans John W. Rogerson et Judith M. Lieu (\u00e9ds.),\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">The Oxford Handbook of Biblical Studies<\/cite>, Oxford University Press,\u00a0<time>2006<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0188<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-MimouniMaraval200724-151\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-MimouniMaraval200724_151-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#MimouniMaraval2007\">Mimouni et Maraval 2007<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a024.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-152\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-152\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"Mireille Hadas-Lebel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mireille_Hadas-Lebel\">Mireille Hadas-Lebel<\/a>,\u00a0<i>Rome, la Jud\u00e9e et les Juifs<\/i>, Paris, \u00e9d. Picard, 2009,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a069<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Vermes_Enqu\u00eate-153\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Vermes_Enqu%C3%AAte_153-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Vermes_Enqu%C3%AAte_153-1\">b<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Vermes_Enqu%C3%AAte_153-2\">c<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Vermes_Enqu%C3%AAte_153-3\">d<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Geza Vermes,\u00a0<i>Enqu\u00eate sur l&rsquo;identit\u00e9 de J\u00e9sus<\/i>, \u00e9d. Bayard, 2003,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">pp.<\/abbr>\u00a0 224-231<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-154\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-154\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Geza Vermes, op. cit. 2003,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0 225<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-156\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-156\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Geza Vermes,\u00a0<i>op. cit.<\/i>, 2003,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0226.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-:2-157\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-:2_157-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">voir par exemple\u00a0<span id=\"Jaff\u00e92005\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Dan_Jaff\u00e92005\" class=\"ouvrage\">Dan\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Jaff\u00e9<\/span>, \u00ab\u00a0<cite>Entre J\u00e9sus et le juda\u00efsme rabbinique<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Pard\u00e8s<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a038,\u200e\u00a0<time>2005<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0225\u2013240\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Serial Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Serial_Number\">ISSN<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/portal.issn.org\/resource\/issn\/0295-5652\" rel=\"nofollow\">0295-5652<\/a><\/span>,\u00a0<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.3917\/parde.038.0225\" rel=\"nofollow\">10.3917\/parde.038.0225<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.cairn.info\/revue-pardes-2005-1-page-225.htm\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.cairn.info%2Frevue-pardes-2005-1-page-225.htm\">archive<\/a>]<\/small>, consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2018-04-10\" data-sort-value=\"2018-04-10\">10 avril 2018<\/time>)<\/small><\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-158\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-158\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">voir par exemple\u00a0<span id=\"Mainville1999\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Odette_Mainville1999\" class=\"ouvrage\">Odette\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Mainville<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">\u00c9crits et milieu du Nouveau Testament\u00a0: une introduction<\/cite>,\u00a0<a title=\"M\u00e9diaspaul\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/M%C3%A9diaspaul\">M\u00e9diaspaul<\/a>,\u00a0<time>1999<\/time>, 290\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-89420-177-0\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-89420-177-0\"><span class=\"nowrap\">978-2-89420-177-0<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.be\/books?id=tyDD0ZM-0zMC\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.be%2Fbooks%3Fid%3DtyDD0ZM-0zMC\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a039<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-159\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-159\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">La Palestine, r\u00e9gion \u00e0 la mixit\u00e9 d\u00e9mographique extr\u00eame, englobe plusieurs groupes de territoires\u00a0: \u00e0 l&rsquo;ouest du Jourdain, on compte la\u00a0<a title=\"Jud\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jud%C3%A9e\">Jud\u00e9e<\/a>, au nord de celle-ci la\u00a0<a title=\"Samarie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Samarie\">Samarie<\/a>\u00a0et la\u00a0<a title=\"Galil\u00e9e (r\u00e9gion)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Galil%C3%A9e_(r%C3%A9gion)\">Galil\u00e9e<\/a>, au sud l&rsquo;<a title=\"Idum\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Idum%C3%A9e\">Idum\u00e9e<\/a>, auxquelles il faut ajouter les cit\u00e9s grecques de la c\u00f4te m\u00e9diterran\u00e9enne. \u00c0 l&rsquo;est du Jourdain, on trouve au nord les territoires qui ont constitu\u00e9 un temps la\u00a0<a title=\"T\u00e9trarchie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%A9trarchie\">t\u00e9trarchie<\/a>\u00a0de\u00a0<a title=\"Philippe le T\u00e9trarque\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_le_T%C3%A9trarque\">Philippe<\/a>\u00a0(la\u00a0<a title=\"Batan\u00e9e\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Batan%C3%A9e\">Batan\u00e9e<\/a>, la\u00a0<a title=\"Gaulanitide\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gaulanitide\">Gaulanitide<\/a>, la\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Trachonitide\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Trachonitide\">Trachonitide<\/a>\u00a0et l&rsquo;<a class=\"mw-redirect\" title=\"Auranitide\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Auranitide\">Auranitide<\/a>), plus au sud la\u00a0<a title=\"Galaad (Jordanie)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Galaad_(Jordanie)\">Galaaditide<\/a>, la\u00a0<a title=\"P\u00e9r\u00e9e (Palestine)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/P%C3%A9r%C3%A9e_(Palestine)\">P\u00e9r\u00e9e<\/a>\u00a0et \u00e0 l&rsquo;est de celle-ci l&rsquo;<a title=\"Amman\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Amman\">Ammanitide<\/a>. \u00c0 l&rsquo;\u00e9poque de J\u00e9sus, les cit\u00e9s grecques de l&rsquo;est du Jourdain sont en outre organis\u00e9es en\u00a0<a title=\"D\u00e9capole (Proche-Orient)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/D%C3%A9capole_(Proche-Orient)\">D\u00e9capole<\/a>. En dehors de la Jud\u00e9e, c&rsquo;est-\u00e0-dire la r\u00e9gion autour de J\u00e9rusalem, les Jud\u00e9ens ne sont pas majoritaires, probablement pas m\u00eame en Galil\u00e9e\u00a0; cf.\u00a0<span id=\"Mimouni2012\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Simon_Claude_Mimouni2012\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Simon Claude Mimouni\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Simon_Claude_Mimouni\">Simon Claude\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Mimouni<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Le juda\u00efsme ancien du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"4\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">IV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle avant notre \u00e8re au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"3\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">III<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle de notre \u00e8re\u00a0: Des pr\u00eatres aux rabbins<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"Presses universitaires de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Presses_universitaires_de_France\">Presses universitaires de France<\/a>,\u00a0<time>2012<\/time>, 960\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-13-056396-9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-13-056396-9\"><span class=\"nowrap\">978-2-13-056396-9<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a029, 213, 415-451<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-MimouniMaraval200733-160\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-MimouniMaraval200733_160-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#MimouniMaraval2007\">Mimouni et Maraval 2007<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a033.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-MimouniMaraval200737-161\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-MimouniMaraval200737_161-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-MimouniMaraval200737_161-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#MimouniMaraval2007\">Mimouni et Maraval 2007<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a037.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Goodman_744-162\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Goodman_744_162-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Goodman_744_162-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Martin Goodman,\u00a0<i>Rome et J\u00e9rusalem<\/i>, \u00e9d. Perrin, 2009,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0 744<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-163\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-163\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Folker Siegert, \u00ab\u00a0Les juda\u00efsmes au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"1\u1d49\u02b3 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">I<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle\u00a0\u00bb, in\u00a0<i>Aux origines du christianisme<\/i>, \u00e9d. Gallimard\/Le Monde de la Bible, 2000,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a011<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-164\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-164\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Folker Siegert,\u00a0<i>op. cit.<\/i>, 2000,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a013<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-MimouniMaraval200734-165\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-MimouniMaraval200734_165-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-MimouniMaraval200734_165-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#MimouniMaraval2007\">Mimouni et Maraval 2007<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a034.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-166\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-166\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Ce point est toujours d\u00e9battu sans qu&rsquo;on puisse trancher\u00a0; cf.\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#MimouniMaraval2007\">Mimouni\u00a0<i><abbr class=\"abbr\" lang=\"la\" title=\"et alii (\u00ab et d\u2019autres \u00bb)\">et al.<\/abbr><\/i>\u00a02007<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a034<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-167\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-167\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Selon la traduction du latin\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">secta<\/span><\/i>, rendant le grec\u00a0<i><span class=\"lang-grc\" lang=\"grc\">haeresis<\/span><\/i>\u00a0qui donnera le mot fran\u00e7ais \u00ab\u00a0h\u00e9r\u00e9sie\u00a0\u00bb \u2014\u00a0qui d\u00e9signe un parti ou une \u00e9cole philosophique ou religieuse\u00a0; cf.\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#MimouniMaraval2007\">Mimouni\u00a0<i><abbr class=\"abbr\" lang=\"la\" title=\"et alii (\u00ab et d\u2019autres \u00bb)\">et al.<\/abbr><\/i>\u00a02007<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a033\u00a0\u2014<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-168\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-168\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Folker Siegert,\u00a0<i>op. cit.<\/i>, 2000,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a017<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-169\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-169\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Probablement issus d&rsquo;un schisme intervenu au sein du parti sadduc\u00e9en au milieu du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"2\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">II<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap\" title=\"avant J\u00e9sus-Christ\">av. J.-C.<\/abbr>\u00a0; cf. Folker Siegert,\u00a0<i>op. cit.<\/i>, 2000,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a015<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-:4-170\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-:4_170-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-:4_170-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Hadas-Lebel2017\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Mireille_Hadas-Lebel2017\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Mireille Hadas-Lebel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Mireille_Hadas-Lebel\">Mireille\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Hadas-Lebel<\/span><\/a>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0Une soci\u00e9t\u00e9 en mouvement\u00a0\u00bb<\/cite>, dans Joseph Dor\u00e9 et Christine Pedotti (dirs.),\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus\u00a0: L&rsquo;encyclop\u00e9die<\/cite>, Albin Michel,\u00a0<time>2017<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2226326492\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2226326492\"><span class=\"nowrap\">978-2226326492<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0223-224<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-:6-171\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-:6_171-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-:6_171-1\">b<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-:6_171-2\">c<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Berthelot2017\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Katell_Berthelot2017\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Katell Berthelot\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Katell_Berthelot\">Katell\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Berthelot<\/span><\/a>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0J\u00e9sus, Jean-Baptiste et Qumr\u00e2n\u00a0: Y a-t-il un lien\u00a0?\u00a0\u00bb<\/cite>, dans Joseph Dor\u00e9 et Christine Pedotti (dirs.),\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus\u00a0: L&rsquo;encyclop\u00e9die<\/cite>, Albin Michel,\u00a0<time>2017<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2226326492\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2226326492\"><span class=\"nowrap\">978-2226326492<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0179-181<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-172\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-172\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Marcel Simon, \u00ab\u00a0Qui \u00e9tait Flavius Jos\u00e8phe\u00a0?\u00a0\u00bb, in\u00a0<i>Aux origines du christianisme<\/i>, \u00e9d. Gallimard\/Le Monde de la Bible, 2000,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a031<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Mattei201133-173\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Mattei201133_173-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Mattei2011\">Mattei 2011<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a033.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-174\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-174\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Les contours de ce parti et le moment de son apparition sont l&rsquo;objet de d\u00e9bats parmi les chercheurs<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-175\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-175\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Folker Siegert,\u00a0<i>op. cit.<\/i>, 2000,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a014<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-176\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-176\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Groupes partageant l&rsquo;esp\u00e9rance de la restauration d&rsquo;un Royaume temporel, parfois par le minist\u00e8re d&rsquo;un\u00a0<i>messie<\/i>\u00a0envoy\u00e9 par Dieu\u00a0; cf.\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Mattei2011\">Mattei 2011<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a028-29<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-MimouniMaraval200738-177\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-MimouniMaraval200738_177-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#MimouniMaraval2007\">Mimouni et Maraval 2007<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a038.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-178\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-178\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Blomberg2009\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Craig_L._Blomberg2009\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Craig L.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Blomberg<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Jesus and the Gospels\u00a0: An Introduction and Survey<\/cite>, B&amp;H Publishing Group,\u00a0<time>2009<\/time>, 500\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-0-8054-4482-7\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-0-8054-4482-7\"><span class=\"nowrap\">978-0-8054-4482-7<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=U5rIPC1UgsgC&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DU5rIPC1UgsgC%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0224<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-179\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-179\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Naumowicz2001\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jozef_Naumowicz2001\" class=\"ouvrage\">Jozef Naumowicz,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0La date de naissance du Christ d&rsquo;apr\u00e8s Denys le Petit et les auteurs chr\u00e9tiens ant\u00e9rieurs\u00a0\u00bb<\/cite>, dans Maurice F. Wiles, Edward Yarnold et Paul M. Parvis,\u00a0<cite class=\"italique\">Studia Patristica<\/cite>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a0XXXIV, Peeters Publishers,\u00a0<time>2001<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9789042909229\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9789042909229\"><span class=\"nowrap\">9789042909229<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0292<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-180\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-180\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Delebecque1986\" class=\"ouvrage\"><span id=\"\u00c9douard_Delebecque1986\" class=\"ouvrage\">\u00c9douard\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Delebecque<\/span>, \u00ab\u00a0<cite>J\u00e9sus contemporain d&rsquo;Abraham selon Jean 8, 57<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Revue Biblique<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a093,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a01,\u200e\u00a0<time>1986<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a085\u201392\u00a0<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.jstor.org\/stable\/44088795\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F44088795\">archive<\/a>]<\/small>, consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2018-04-15\" data-sort-value=\"2018-04-15\">15 avril 2018<\/time>)<\/small><\/span><\/span>\u00a0;\u00a0<span id=\"Hoehner2010\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Harold_W._Hoehner2010\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Harold W.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Hoehner<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Chronological Aspects of the Life of Christ<\/cite>,\u00a0<a title=\"Zondervan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Zondervan\">Zondervan<\/a>,\u00a0<time>2010<\/time>, 180\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-0-310-87710-3\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-0-310-87710-3\"><span class=\"nowrap\">978-0-310-87710-3<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=fS28b9GC1dcC&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DfS28b9GC1dcC%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a043,46<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Mattei201164-183\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Mattei201164_183-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Mattei2011\">Mattei 2011<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a064.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-geoltrain-184\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-geoltrain_184-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">voir\u00a0:\u00a0<a title=\"Pierre Geoltrain\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Geoltrain\">Pierre Geoltrain<\/a>, \u00ab\u00a0Les origines du christianisme\u00a0: comment en \u00e9crire l&rsquo;histoire\u00a0\u00bb, in\u00a0<i>Aux origines du christianisme<\/i>, \u00e9d. Gallimard\/Le Monde de la Bible, 2000,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0XVII,\u00a0<a title=\"Michel Quesnel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michel_Quesnel\">Michel Quesnel<\/a>, \u00ab\u00a0J\u00e9sus et le T\u00e9moignage des \u00e9vangiles\u00a0\u00bb, in\u00a0<i>Aux origines du christianisme<\/i>, \u00e9d. Gallimard\/Le Monde de la Bible, 2000,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0205,\u00a0<abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Charles B. Puskas et C. Michael Robbins,\u00a0<i>An Introduction to the New Testament<\/i>, Wipf and Stock Publishers, 2011,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">163-164<\/span>\u00a0; pour une revue des diff\u00e9rentes approches, voir\u00a0<abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Harold W. Hoehner,\u00a0<i>Chronological Aspects of the Life of Christ<\/i>, Zondervan, 1977,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">45-60<\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-185\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-185\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">voir\u00a0: (en) Charles B. Puskas et C. Michael Robbins,\u00a0<i>An Introduction to the New Testament<\/i>, Wipf and Stock Publishers, 2011,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0163\u00a0;(en) Craig L. Blomberg, Jesus and the Gospels: An Introduction and Survey, B&amp;H Publishing Group, 2009,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0224 ou encore\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Mattei2011\">Mattei 2011<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a064<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-190\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-190\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Les deux termes ne sont pas diff\u00e9renci\u00e9s. Voir en latin\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.perseus.tufts.edu\/cgi-bin\/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0059%3Aentry%3D%2325277\" rel=\"nofollow\">Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.perseus.tufts.edu%2Fcgi-bin%2Fptext%3Fdoc%3DPerseus%253Atext%253A1999.04.0059%253Aentry%253D%252325277\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0; et\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.fr\/books?id=bbMGAAAAQAAJ&amp;printsec=titlepage#PPA355,M1\" rel=\"nofollow\">Edward Robinson<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fid%3DbbMGAAAAQAAJ%26printsec%3Dtitlepage%23PPA355%2CM1\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0pour le grec.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-191\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-191\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"1\u1d49\u02b3 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">I<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, le terme d\u00e9signait l&rsquo;ensemble d&rsquo;Isra\u00ebl mais les \u00c9vangiles, en langue grecque, usent du m\u00eame terme \u2014\u00a0<i>iouda\u00efos<\/i>\u00a0\u2014 pour d\u00e9signer sp\u00e9cifiquement les juifs originaires de Jud\u00e9e, particuli\u00e8rement de J\u00e9rusalem, les \u00ab\u00a0jud\u00e9ens\u00a0\u00bb dans les rangs desquels J\u00e9sus comptait de nombreux opposants. Ce probl\u00e8me d&rsquo;approximation dans la traduction pose question jusqu&rsquo;\u00e0 demander s&rsquo;il n&rsquo;est pas \u00e0 l&rsquo;origine du jugement globalement hostile du christianisme pendant de nombreux si\u00e8cles \u00e0 l&rsquo;\u00e9gard des Juifs en g\u00e9n\u00e9ral. Cf. J. Ratzinger, pr\u00e9face de\u00a0<i>Le peuple juif et ses saintes \u00e9critures dans la Bible chr\u00e9tienne<\/i>, \u00e9d. Cerf, 2001, cit\u00e9 par G\u00e9rard Isra\u00ebl,\u00a0<i>J\u00e9sus au regard de son peuple<\/i>, in\u00a0<i>Le Point<\/i>, Hors-s\u00e9rie\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a01, d\u00e9cembre 2009,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a061.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-192\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-192\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Le bapt\u00eame par Jean, dans le monde complexe des baptistes du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"1\u1d49\u02b3 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">I<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle, est peut-\u00eatre original\u00a0; son lien avec les \u00ab\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Sab\u00e9ens\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sab%C3%A9ens\">sab\u00e9ens<\/a>\u00a0\u00bb \u2014\u00a0ou \u00ab\u00a0mand\u00e9ens\u00a0\u00bb\u00a0\u2014 est interrog\u00e9 par les historiens, cf. Claude Tassin, \u00ab\u00a0Jean-Baptiste et les baptistes\u00a0\u00bb, in\u00a0<i>Aux origines du christianisme<\/i>, \u00e9d. Gallimard\/Le Monde de la Bible, 2000,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0177\u2013178.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-EP171-195\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-EP171_195-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"\u00c9mile Puech\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89mile_Puech\">\u00c9mile Puech<\/a>, \u00ab\u00a0Jean-Baptiste \u00e9tait-il ess\u00e9nien\u00a0?\u00a0\u00bb, in\u00a0<i>Aux origines du christianisme<\/i>, \u00e9d. Gallimard\/Le Monde de la Bible, 2000,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0171\u2013174.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-196\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-196\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Theissen2017\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Gerd_Theissen2017\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Gerd Theissen\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gerd_Theissen\">Gerd\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Theissen<\/span><\/a>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0J\u00e9sus et Jean Baptiste \u2013 rupture ou continuit\u00e9\u00a0?\u00a0\u00bb<\/cite>, dans Andreas Dettwiller (\u00e9d.),\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus de Nazareth\u00a0: \u00c9tudes contemporaines<\/cite>, Gen\u00e8ve, Labor et Fides,\u00a0<time>2017<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-8309-1642-3\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-8309-1642-3\"><span class=\"nowrap\">978-2-8309-1642-3<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a080<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Mattei201173-197\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Mattei201173_197-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Mattei2011\">Mattei 2011<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a073.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-199\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-199\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Claude Tassin, \u00ab\u00a0Jean-Baptiste et les baptistes\u00a0\u00bb,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0177\u2013182.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-200\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-200\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Theissen2017\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Gerd_Theissen2017\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Gerd Theissen\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gerd_Theissen\">Gerd\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Theissen<\/span><\/a>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0J\u00e9sus et Jean Baptiste \u2013 rupture ou continuit\u00e9\u00a0?\u00a0\u00bb<\/cite>, dans Andreas Dettwiller (\u00e9d.),\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus de Nazareth\u00a0: \u00c9tudes contemporaines<\/cite>, Gen\u00e8ve, Labor et Fides,\u00a0<time>2017<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-8309-1642-3\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-8309-1642-3\"><span class=\"nowrap\">978-2-8309-1642-3<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a082<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-201\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-201\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Theissen2017\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Gerd_Theissen2017\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Gerd Theissen\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gerd_Theissen\">Gerd\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Theissen<\/span><\/a>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0J\u00e9sus et Jean Baptiste \u2013 rupture ou continuit\u00e9\u00a0?\u00a0\u00bb<\/cite>, dans Andreas Dettwiller (\u00e9d.),\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus de Nazareth\u00a0: \u00c9tudes contemporaines<\/cite>, Gen\u00e8ve, Labor et Fides,\u00a0<time>2017<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-8309-1642-3\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-8309-1642-3\"><span class=\"nowrap\">978-2-8309-1642-3<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a072<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-203\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-203\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Theissen2017\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Gerd_Theissen2017\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Gerd Theissen\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gerd_Theissen\">Gerd\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Theissen<\/span><\/a>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0J\u00e9sus et Jean Baptiste \u2013 rupture ou continuit\u00e9\u00a0?\u00a0\u00bb<\/cite>, dans Andreas Dettwiller (\u00e9d.),\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus de Nazareth\u00a0: \u00c9tudes contemporaines<\/cite>, Gen\u00e8ve, Labor et Fides,\u00a0<time>2017<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-8309-1642-3\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-8309-1642-3\"><span class=\"nowrap\">978-2-8309-1642-3<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a074<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-205\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-205\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Simon Legasse,\u00a0<i>Jean-Baptiste et J\u00e9sus dans les \u00e9vangiles<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0183.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Baslez_p21-207\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Baslez_p21_207-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Baslez_p21_207-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"Marie-Fran\u00e7oise Baslez\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marie-Fran%C3%A7oise_Baslez\">Marie-Fran\u00e7oise Baslez<\/a>,\u00a0<i>Les premiers temps de l&rsquo;\u00c9glise, identit\u00e9s chr\u00e9tiennes<\/i>, in\u00a0<i>Les premiers temps de l&rsquo;\u00c9glise<\/i>, \u00e9d. Gallimard\/Le Monde de la Bible, 2004,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a021.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-210\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-210\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><i>Barth\u00e9lemy<\/i>\u00a0(<i>Bar Tholomaios<\/i>) est un patronyme aram\u00e9en (du moins dans son pr\u00e9fixe de filiation\u00a0<i>Bar<\/i>), cit\u00e9 par Pierre Deberg\u00e9<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-211\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-211\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><i><a title=\"Andr\u00e9 (ap\u00f4tre)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andr%C3%A9_(ap%C3%B4tre)\">Andr\u00e9<\/a><\/i>,\u00a0<i><a title=\"Philippe (ap\u00f4tre)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_(ap%C3%B4tre)\">Philippe<\/a><\/i>,\u00a0<i><a title=\"Thomas (ap\u00f4tre)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thomas_(ap%C3%B4tre)\">Didyme<\/a><\/i>\u00a0attestent de l&rsquo;ouverture de la Galil\u00e9e sur l&rsquo;hell\u00e9nisme, cit\u00e9s par Marie-Fran\u00e7oise Baslez<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-212\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-212\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Pierre Deberg\u00e9,\u00a0<i>La Galil\u00e9e, une terre grecque pa\u00efenne\u00a0?\u00a0<\/i>, in\u00a0<i>Les Premiers Temps de l&rsquo;\u00c9glise<\/i>, \u00e9d. Gallimard\/Le Monde de la Bible, 2004,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0292.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-213\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-213\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">\u00ab\u00a0Bien des hypoth\u00e8ses avan\u00e7ant une influence directe de l&rsquo;ess\u00e9nisme sur Jean-Baptiste (\u2026), J\u00e9sus ou Paul de Tarse sont moins que probables et ind\u00e9montrables\u00a0\u00bb, in\u00a0<a title=\"Pierre Geoltrain\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Geoltrain\">Pierre Geoltrain<\/a>,\u00a0<i>Les origines du christianisme\u00a0: Comment \u00e9crire l&rsquo;histoire<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0VI.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-214\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-214\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Puech2000\" class=\"ouvrage\"><span id=\"\u00c9mile_Puech2000\" class=\"ouvrage\"><a title=\"\u00c9mile Puech\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89mile_Puech\">\u00c9mile\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Puech<\/span><\/a>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0Jean-Baptiste \u00e9tait-il ess\u00e9nien\u00a0?\u00a0\u00bb<\/cite>, dans Pierre Geoltrain (dir.),\u00a0<cite class=\"italique\">Aux origines du christianisme<\/cite>, Paris, Gallimard\/Le Monde de la Bible,\u00a0<time>2000<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2070-4111-46\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2070-4111-46\"><span class=\"nowrap\">978-2070-4111-46<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0173-174<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-215\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-215\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Puech2000\" class=\"ouvrage\"><span id=\"\u00c9mile_Puech2000\" class=\"ouvrage\"><a title=\"\u00c9mile Puech\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89mile_Puech\">\u00c9mile\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Puech<\/span><\/a>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0Jean-Baptiste \u00e9tait-il ess\u00e9nien\u00a0?\u00a0\u00bb<\/cite>, dans Pierre Geoltrain (dir.),\u00a0<cite class=\"italique\">Aux origines du christianisme<\/cite>, Paris, Gallimard\/Le Monde de la Bible,\u00a0<time>2000<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2070-4111-46\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2070-4111-46\"><span class=\"nowrap\">978-2070-4111-46<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0173<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-:5-216\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-:5_216-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-:5_216-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Siegert2007\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Folker_Siegert2007\" class=\"ouvrage\">Folker Siegert,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0Les juda\u00efsmes au premier si\u00e8cle\u00a0\u00bb<\/cite>, dans Collectif,\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus, compl\u00e9ment d&rsquo;enqu\u00eate<\/cite>, Paris, Bayard\/Le Monde de la Bible,\u00a0<time>2007<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-227-47687-5\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-227-47687-5\"><span class=\"nowrap\">978-2-227-47687-5<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a076<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-G\u00e9rard_Isra\u00ebl_12\/2008-217\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-G%C3%A9rard_Isra%C3%ABl_12\/2008_217-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-G%C3%A9rard_Isra%C3%ABl_12\/2008_217-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">G\u00e9rard Isra\u00ebl,\u00a0<i>J\u00e9sus au regard de son peuple<\/i>, in\u00a0<i>Le Point<\/i>, Hors-s\u00e9rie\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a01, d\u00e9cembre 2009,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a060\u201361.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marguerat_miracles-218\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Marguerat_miracles_218-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Marguerat_miracles_218-1\">b<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Marguerat_miracles_218-2\">c<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Daniel Marguerat,\u00a0<i>J\u00e9sus gu\u00e9risseur et faiseur de miracles<\/i>, in\u00a0<i>Le Point<\/i>, Hors-s\u00e9rie\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a01, d\u00e9cembre 2008,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a034\u201335.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-221\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-221\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Cf.\u00a0<a title=\"Apollonios de Tyane\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Apollonios_de_Tyane\">Apollonios de Tyane<\/a>\u00a0in\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Philostrate l'Ath\u00e9nien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philostrate_l%27Ath%C3%A9nien\">Philostrate<\/a>,\u00a0<i>Vie d&rsquo;Apollios de Tyane<\/i>, ch IV, 45, cit\u00e9 par D. Marguerat,\u00a0<i>J\u00e9sus gu\u00e9risseur\u2026<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-222\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-222\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Comme les rabbis du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"1\u1d49\u02b3 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">I<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Honi haMe'aguel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Honi_haMe%27aguel\">Honi haMe&rsquo;aguel<\/a>\u00a0ou\u00a0<a title=\"Hanina ben Dossa\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Hanina_ben_Dossa\">Hanina ben Dossa<\/a>; cf\u00a0<a title=\"Talmud de Babylone\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Talmud_de_Babylone\">Talmud de Babylone<\/a>, trait\u00e9 Berakhot, 34b. cit\u00e9 par D. Marguerat,\u00a0<i>J\u00e9sus gu\u00e9risseur\u2026<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-224\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-224\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Michel Quesnel,\u00a0<i>J\u00e9sus et le t\u00e9moignage des \u00c9vangiles<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0204\u2013205.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-226\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-226\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Michel Quesnel,\u00a0<i>J\u00e9sus et le t\u00e9moignage des \u00c9vangiles<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0204.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Schr\u00f6ter2018129-227\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Schr%C3%B6ter2018129_227-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Schr%C3%B6ter2018\">Schr\u00f6ter 2018<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0129.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-228\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-228\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Hans Conzelmann et Andreas Lindemann,\u00a0<i>Guide pour l&rsquo;\u00e9tude du Nouveau Testament<\/i>, Le Monde de la Bible\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a039, \u00c9ditions Labor et Fid\u00e8s<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-229\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-229\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">voir par exemple\u00a0<span id=\"Webb1994\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Robert_L._Webb1994\" class=\"ouvrage\">Robert L.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Webb<\/span>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0John the Baptist and His Relationship to Jesus\u00a0\u00bb<\/cite>, dans Bruce D. Chilton et Craig A. Evans (\u00e9ds.),\u00a0<cite class=\"italique\">Studying the Historical Jesus<\/cite>, Leiden, Brills,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0New Testament Tools, Studies and Documents\u00a0\u00bb (<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a019),\u00a0<time>1994<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-90-04-09982-1\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-90-04-09982-1\"><span class=\"nowrap\">978-90-04-09982-1<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0116-227<\/span><\/span>,\u00a0<span id=\"Theissen2017\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Gerd_Theissen2017\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Gerd Theissen\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gerd_Theissen\">Gerd\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Theissen<\/span><\/a>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0J\u00e9sus et Jean Baptiste \u2013 rupture ou continuit\u00e9\u00a0?\u00a0\u00bb<\/cite>, dans Andreas Dettwiller (\u00e9d.),\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus de Nazareth\u00a0: \u00c9tudes contemporaines<\/cite>, Gen\u00e8ve, Labor et Fides,\u00a0<time>2017<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-8309-1642-3\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-8309-1642-3\"><span class=\"nowrap\">978-2-8309-1642-3<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a073-74<\/span><\/span>\u00a0;\u00a0<i>a contrario<\/i>, pour un J\u00e9sus asc\u00e8te voir\u00a0<span id=\"Joseph2010\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Simon_J._Joseph2010\" class=\"ouvrage\">Simon J.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Joseph<\/span>, \u00ab\u00a0<cite>The Ascetic Jesus<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Journal for the Study of the Historical Jesus<\/i>, Brill,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a08,\u200e\u00a0<time>2010<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0146\u2013181\u00a0<small>(<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.1163\/174551910X504891\" rel=\"nofollow\">10.1163\/174551910X504891<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marguerat201996-232\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Marguerat201996_232-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Marguerat2019\">Marguerat 2019<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a096.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-233\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-233\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Daniel Marguerat,\u00a0<i>Le projet de J\u00e9sus, une \u00e9nigme non r\u00e9solue\u00a0?<\/i>, in\u00a0<i>Dossiers d&rsquo;arch\u00e9ologie<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a0249, d\u00e9cembre 1999,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a060.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-234\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-234\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Christian Grappe, \u00ab\u00a0Prolongement et subversion de la pens\u00e9e du Temple\u00a0\u00bb in Christophe Batsch, Madalina Vartejanu-Joubert (dirs.)\u00a0<i>Mani\u00e8res de penser dans l&rsquo;antiquit\u00e9 m\u00e9diterran\u00e9enne et orientale<\/i>, \u00e9d. Brill, 2009,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0173. L&rsquo;originalit\u00e9 de la doctrine est une question n\u00e9anmoins discut\u00e9e. Pour une vulgarisation, voir Mireille Hadas-Lebel\u00a0<i>Hillel, un sage au temps de J\u00e9sus<\/i>, \u00e9d. Albin Michel, 1999\u00a0; et pour un approfondissement, voir\u00a0<a title=\"Pierre Lenhardt\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Lenhardt\">Pierre Lenhardt<\/a>\u00a0et Matthieu Collin,\u00a0<i>La Torah orale des Pharisiens. Textes de la Tradition d&rsquo;Isra\u00ebl<\/i>, suppl\u00e9ment au\u00a0<i>Cahiers \u00e9vangiles<\/i>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a073, 116 pages, 1990, et Dominique de la Maisonneuve,\u00a0<i>Paraboles rabbiniques<\/i>, suppl\u00e9ment au\u00a0<i>Cahiers \u00c9vangiles<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a050, 64 pages, 1984.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-235\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-235\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Michel Quesnel,\u00a0<i>J\u00e9sus et le t\u00e9moignage des \u00c9vangiles<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0203.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-:7-236\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-:7_236-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-:7_236-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Mimouni2017\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Simon_Claude_Mimouni2017\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Simon Claude Mimouni\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Simon_Claude_Mimouni\">Simon Claude\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Mimouni<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Le juda\u00efsme ancien et les origines du christianisme\u00a0: \u00c9tudes \u00e9pist\u00e9mologiques et m\u00e9thodologiques<\/cite>, Paris, Bayard,\u00a0<time>2017<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-227-48820-5\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-227-48820-5\"><span class=\"nowrap\">978-2-227-48820-5<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0331<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-237\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-237\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"Dan Jaff\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dan_Jaff%C3%A9\">Dan Jaff\u00e9<\/a>, par exemple propose \u00ab\u00a0un J\u00e9sus souvent consid\u00e9r\u00e9 par ses propres disciples comme un Rabbi (Mc 9, 5\u00a0; 11, 21\u00a0; 14, 45 entre autres) [\u2026], comme un ma\u00eetre juif, de surcro\u00eet pharisien\u00a0\u00bb, cf.\u00a0<span id=\"Jaff\u00e92005\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Dan_Jaff\u00e92005\" class=\"ouvrage\">Dan\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Jaff\u00e9<\/span>, \u00ab\u00a0<cite>Entre J\u00e9sus et le juda\u00efsme rabbinique<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Pard\u00e8s<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a038,\u200e\u00a0<time>2005<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0225\u2013240\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Serial Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Serial_Number\">ISSN<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/portal.issn.org\/resource\/issn\/0295-5652\" rel=\"nofollow\">0295-5652<\/a><\/span>,\u00a0<a title=\"Digital Object Identifier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Digital_Object_Identifier\">DOI<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/dx.doi.org\/10.3917\/parde.038.0225\" rel=\"nofollow\">10.3917\/parde.038.0225<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.cairn.info\/revue-pardes-2005-1-page-225.htm\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.cairn.info%2Frevue-pardes-2005-1-page-225.htm\">archive<\/a>]<\/small>, consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2018-04-10\" data-sort-value=\"2018-04-10\">10 avril 2018<\/time>)<\/small><\/span><\/span>\u00a0; tandis que\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Simon-Claude Mimouni\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Simon-Claude_Mimouni\">Simon-Claude Mimouni<\/a>\u00a0explique que \u00ab\u00a0le J\u00e9sus r\u00e9el n\u2019a sans doute jamais \u00e9t\u00e9 proche des positions pharisiennes de son temps comme le montrent certaines controverses qu\u2019il a eues avec eux (voir par exemple Mt 15, 1-9 \/\/ Mc 7, 1-13), qu\u2019elles soient de son temps ou de celui des \u00e9vang\u00e9listes.\u00a0\u00bb, cf.\u00a0<span id=\"Mimouni2011\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Simon_Claude_Mimouni2011\" class=\"ouvrage\">Simon Claude\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Mimouni<\/span>, \u00ab\u00a0<cite>J\u00e9sus et l&rsquo;histoire. \u00c0 propos des travaux de John P. Meier, Jesus and history. About John P. Meier\u2019s work<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Recherches de Science Religieuse<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a099,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a04,\u200e\u00a0<time>2011<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0529\u2013550\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Serial Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Serial_Number\">ISSN<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/portal.issn.org\/resource\/issn\/0034-1258\" rel=\"nofollow\">0034-1258<\/a><\/span>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.cairn.info\/revue-recherches-de-science-religieuse-2011-4-page-529.htm\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.cairn.info%2Frevue-recherches-de-science-religieuse-2011-4-page-529.htm\">archive<\/a>]<\/small>, consult\u00e9 le\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2018-04-10\" data-sort-value=\"2018-04-10\">10 avril 2018<\/time>)<\/small><\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-:8-238\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-:8_238-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-:8_238-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Mimouni2017\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Simon_Claude_Mimouni2017\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Simon Claude Mimouni\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Simon_Claude_Mimouni\">Simon Claude\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Mimouni<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Le juda\u00efsme ancien et les origines du christianisme\u00a0: \u00c9tudes \u00e9pist\u00e9mologiques et m\u00e9thodologiques<\/cite>, Paris, Bayard,\u00a0<time>2017<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-227-48820-5\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-227-48820-5\"><span class=\"nowrap\">978-2-227-48820-5<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0329<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-239\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-239\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Mimouni2017\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Simon_Claude_Mimouni2017\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Simon Claude Mimouni\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Simon_Claude_Mimouni\">Simon Claude\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Mimouni<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Le juda\u00efsme ancien et les origines du christianisme\u00a0: \u00c9tudes \u00e9pist\u00e9mologiques et m\u00e9thodologiques<\/cite>, Paris, Bayard,\u00a0<time>2017<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-227-48820-5\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-227-48820-5\"><span class=\"nowrap\">978-2-227-48820-5<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0333<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-:9-241\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-:9_241-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-:9_241-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">R\u00e9gis Burnet,\u00a0<i>Qui est J\u00e9sus\u00a0?<\/i>, in\u00a0<i>Religions et Histoire<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a013,05\/03\/2007,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a082\u201389.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-242\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-242\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Marguerat2017\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Daniel_Marguerat2017\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Daniel Marguerat\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Daniel_Marguerat\">Daniel\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Marguerat<\/span><\/a>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0L&rsquo;annonce du Royaume est propre \u00e0 J\u00e9sus\u00a0\u00bb<\/cite>, dans Joseph Dor\u00e9 et Christine Pedotti (dirs.),\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus\u00a0: L&rsquo;encyclop\u00e9die<\/cite>, Albin Michel,\u00a0<time>2017<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2226326492\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2226326492\"><span class=\"nowrap\">978-2226326492<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0319-327<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-243\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-243\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"new\" title=\"Schalom Ben Chorim (page inexistante)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Schalom_Ben_Chorim&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Schalom Ben Chorim<\/a>,\u00a0<i>Mon fr\u00e8re J\u00e9sus<\/i>. Seuil, 1983<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-244\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-244\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Cette \u00ab\u00a0autorit\u00e9\u00a0\u00bb, notamment au sujet de la Torah, semble s&rsquo;inscrire dans une tradition proph\u00e9tique plut\u00f4t que celle des interpr\u00e8tes de la loi, cf. Pierre Geoltrain,\u00a0<i>Les origines du Christianisme\u00a0: comment en \u00e9crire l&rsquo;histoire<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0XXIV.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-245\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-245\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Christian Grappe, \u00ab\u00a0Prolongement et subversion de la pens\u00e9e du Temple\u00a0\u00bb in Christophe Batsch, Madalina Vartejanu-Joubert (dirs.)\u00a0<i>Mani\u00e8res de penser dans l&rsquo;antiquit\u00e9 m\u00e9diterran\u00e9enne et orientale<\/i>, \u00e9d. Brill, 2009,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0173<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-249\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-249\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">G\u00e9rard Rochais,\u00a0<i>J\u00e9sus et les courants religieux de son \u00e9poque<\/i>, in \u00ab\u00a0J\u00e9sus au regard de l&rsquo;Histoire\u00a0\u00bb,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a033\u201334.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-250\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-250\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Horsley1993\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Richard_A._Horsley1993\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Richard A. Horsley,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Jesus and the Spiral of Violence\u00a0: Popular Jewish Resistance in Roman Palestine<\/cite>, Fortress Press,\u00a0<time>1993<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a07<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-251\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-251\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"\u00c9tienne Nodet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Nodet\">\u00c9tienne Nodet<\/a>\u00a0<a title=\"Ordre des Pr\u00eacheurs\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ordre_des_Pr%C3%AAcheurs\">o.p.<\/a>,\u00a0<i>Le fils de Dieu, Proc\u00e8s de J\u00e9sus et \u00c9vangiles<\/i>, \u00e9d. Cerf, 2003<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-MimouniMaraval2007115-252\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-MimouniMaraval2007115_252-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#MimouniMaraval2007\">Mimouni et Maraval 2007<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0115.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-253\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-253\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Trocm\u00e91983\" class=\"ouvrage\"><span id=\"\u00c9tienne_Trocm\u00e91983\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a title=\"\u00c9tienne Trocm\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Trocm%C3%A9\">\u00c9tienne Trocm\u00e9<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">The Passion as liturgy\u00a0: a study in the origin of the Passion narratives in the four Gospels<\/cite>, SCM Press,\u00a0<time>1983<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a051<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-255\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-255\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Jeremias1969\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Joachim_Jeremias1969\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a title=\"Joachim Jeremias\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Joachim_Jeremias\">Joachim Jeremias<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Jerusalem in the Times of Jesus\u00a0: An Investigation into Economic and Social Conditions During the New Testament Period<\/cite>, Fortress Press,\u00a0<time>1969<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0121<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-257\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-257\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"HorsleyHanson1985\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Richard_A._HorsleyJohn_S._Hanson1985\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Richard A. Horsley et John S. Hanson,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Bandits, prophets, and messiahs\u00a0: popular movements in the time of Jesus<\/cite>, Winston Press,\u00a0<time>1985<\/time>, 271\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr><\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-260\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-260\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"Jean-Pierre L\u00e9monon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Pierre_L%C3%A9monon\">Jean-Pierre L\u00e9monon<\/a>,\u00a0<i>J\u00e9sus face au pouvoir politique<\/i>, in\u00a0<i>Aux origines du christianisme<\/i>, Gallimard\/<i>Le Monde de la Bible<\/i>, 2000,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0209\u2013211.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-261\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-261\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">L&rsquo;id\u00e9e r\u00e9pandue que les sadduc\u00e9ens constituent un \u00ab\u00a0parti sacerdotal\u00a0\u00bb est remis en question par \u00c9tienne Nodet,\u00a0<i>Le fils de Dieu\u2026<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0335.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Quesnel_207-262\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Quesnel_207_262-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Quesnel_207_262-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Michel Quesnel,\u00a0<i>J\u00e9sus et le t\u00e9moignage des \u00e9vangiles<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0207.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-264\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-264\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Cet \u00e9pisode fait partie des rares sc\u00e8nes cit\u00e9es par les quatre \u00e9vangiles\u00a0:\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MATT%2021%3A12-13\" rel=\"nofollow\">Mt\u00a021.\u00a012-13<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMATT%252021%253A12-13\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=MARK%2011%3A15-17\" rel=\"nofollow\">Mc\u00a011.\u00a015-17<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DMARK%252011%253A15-17\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=LUKE%2019%3A45-46\" rel=\"nofollow\">Lc\u00a019.\u00a045-46<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DLUKE%252019%253A45-46\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=JOHN%202%3A14-17\" rel=\"nofollow\">Jn\u00a02.\u00a014-17<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DJOHN%25202%253A14-17\">archive<\/a>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Mattei201169-265\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Mattei201169_265-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Mattei201169_265-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Mattei2011\">Mattei 2011<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a069.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-266\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-266\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">m\u00eame si ce rituel se retrouve dans la litt\u00e9rature ess\u00e9nienne; cf Christian Grappe,\u00a0<i>Le Royaume de Dieu: avant, avec et apr\u00e8s J\u00e9sus<\/i>, \u00e9d. Labor et Fides, 2001,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0131,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.be\/books?id=7z6oX_Jo6RYC&amp;pg=PA131&amp;lpg=PA131&amp;dq\" rel=\"nofollow\">en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.be%2Fbooks%3Fid%3D7z6oX_Jo6RYC%26pg%3DPA131%26lpg%3DPA131%26dq\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-267\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-267\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">\u00c0 c\u00f4t\u00e9 du discours majoritaire cherchant \u00e0 diaboliser Judas, toute une s\u00e9rie d\u2019historiens, de th\u00e9ologiens ou d\u2019\u00e9crivains \u2014\u00a0d\u2019<a title=\"Orig\u00e8ne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Orig%C3%A8ne\">Orig\u00e8ne<\/a>\u00a0\u00e0\u00a0<a title=\"Karl Barth\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Karl_Barth\">Karl Barth<\/a>\u00a0\u2014 ont cherch\u00e9 ses motivations et l\u2019ont plus ou moins d\u00e9douan\u00e9, cf. R\u00e9gis Burnet, \u00ab\u00a0Faut-il faire entrer l\u2019\u00c9vangile selon Judas dans le Nouveau Testament\u00a0?\u00a0\u00bb, in revue\u00a0<i>Histoire du Christianisme Magazine<\/i>, juillet-ao\u00fbt 2006<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-268\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-268\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">R\u00e9gis Burnet,\u00a0<i>Qui est J\u00e9sus\u00a0?<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-269\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-269\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Richard A. Horsley,\u00a0<i>J\u00e9sus contre le nouvel ordre romain<\/i>, in\u00a0<i>Les premiers temps de l&rsquo;\u00c9glise<\/i>, \u00e9d. Gallimard\/Le Monde de la Bible, 2004,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0312.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Mattei201171-270\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Mattei201171_270-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Mattei201171_270-1\">b<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Mattei201171_270-2\">c<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Mattei201171_270-3\">d<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Mattei2011\">Mattei 2011<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a071.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Baslez2003209-271\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Baslez2003209_271-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Baslez2003209_271-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Baslez2003\">Baslez 2003<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0209.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Baslez2003211-272\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Baslez2003211_272-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Baslez2003\">Baslez 2003<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0211.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-273\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-273\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"Salomon Malka\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Salomon_Malka\">Salomon Malka<\/a>,\u00a0<i>J\u00e9sus rendu aux siens. Enqu\u00eate en Isra\u00ebl sur une \u00e9nigme de vingt si\u00e8cles<\/i>, Paris, \u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"\u00e9dition\">\u00e9d.<\/abbr>\u00a0Albin Michel (Paroles vives), 1999.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-274\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-274\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Voire compos\u00e9 en milieu romain\u00a0; cf.\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Baslez2003\">Baslez 2003<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0209<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-275\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-275\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Tel le lavement des mains de Pilate qui reprend un th\u00e8me biblique d\u00e9j\u00e0 \u00e9voqu\u00e9 dans le Deut\u00e9ronome (<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=DEUT%2021%3A6-9\" rel=\"nofollow\">Dt\u00a021.\u00a06-9<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DDEUT%252021%253A6-9\">archive<\/a>]<\/small>)\u00a0; cit\u00e9 par\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Baslez2003\">Baslez 2003<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0209.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-276\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-276\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Daniel Marguerat explique que c&rsquo;est pour essayer de r\u00e9gler le cas discr\u00e8tement et rapidement, les fonctionnaires romains ne si\u00e9geant que le matin\u00a0; cf.\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Marguerat2008\">Marguerat 2008<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a071<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marguerat200871-277\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Marguerat200871_277-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Marguerat200871_277-1\">b<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Marguerat200871_277-2\">c<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Marguerat2008\">Marguerat 2008<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a071.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-278\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-278\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">D&rsquo;apr\u00e8s le seul \u00e9vangile selon Jean,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=JOHN%2018%3A13\" rel=\"nofollow\">Jn\u00a018.\u00a013<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DJOHN%252018%253A13\">archive<\/a>]<\/small>. L&rsquo;interrogatoire pr\u00e9liminaire devant An\u00e2n est probablement un proc\u00e9d\u00e9 litt\u00e9raire apolog\u00e9tique qui permet de pr\u00e9senter succinctement la vie de J\u00e9sus\u00a0; cf.\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Baslez2003\">Baslez 2003<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0211.<br \/>\nAn\u00e2n (qui fera par la suite lapider Jacques) fut un des rares grands-pr\u00eatres sadduc\u00e9ens\u00a0; cf. \u00c9tienne Nodet,\u00a0<i>Le fils de Dieu\u2026<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0335.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-279\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-279\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Probablement en session informelle\u00a0;\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Baslez2003\">Baslez 2003<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0209<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-280\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-280\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Le terme \u00ab\u00a0sanh\u00e9drin\u00a0\u00bb est d&rsquo;origine grecque, et d\u00e9signe une institution non s\u00e9mitique, impos\u00e9e par les Romains, et regroupant les diff\u00e9rents courants juifs. De plus, un sanh\u00e9drin n&rsquo;existe \u00e0 J\u00e9rusalem qu&rsquo;entre 44 et 70 cf. \u00c9tienne Nodet,\u00a0<i>Le fils de Dieu\u2026<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a068. Cette r\u00e9union ne peut donc passer pour une v\u00e9ritable session de proc\u00e8s\u00a0; cf.\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Mattei2011\">Mattei 2011<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a071.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-281\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-281\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Les gouverneurs de la Jud\u00e9e portaient le titre de\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">praefectus<\/span><\/i>\u00a0depuis le r\u00e8gne de l&#8217;empereur\u00a0<a title=\"Claude (empereur romain)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Claude_(empereur_romain)\">Claude<\/a><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-283\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-283\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"Jean-Pierre L\u00e9monon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Pierre_L%C3%A9monon\">Jean-Pierre L\u00e9monon<\/a>,\u00a0<i>J\u00e9sus face au pouvoir politique<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0214\u2013215.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-284\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-284\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">L&rsquo;ensemble de la Passion s&rsquo;appuie sur la symbolique biblique du sacrifice expiatoire (<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=Lv%2016%3A1-60\" rel=\"nofollow\">Lv\u00a016.\u00a01-60<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DLv%252016%253A1-60\">archive<\/a>]<\/small>), et les allusions au d\u00e9tail de la Loi y sont nombreuses.\u00a0<a title=\"\u00c9tienne Nodet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Nodet\">\u00c9tienne Nodet<\/a>, dans\u00a0<i>Le fils de Dieu\u2026<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr>, n&rsquo;identifie pas moins de 24 citations de l&rsquo;<a title=\"Ancien Testament\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ancien_Testament\">Ancien Testament<\/a>\u00a0dans le r\u00e9cit de la Passion selon Jean.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-285\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-285\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Jean-Pierre L\u00e9monon,\u00a0<i>Ponce Pilate<\/i>, \u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"\u00e9dition\">\u00e9d.<\/abbr>\u00a0de l&rsquo;Atelier, 2007<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-286\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-286\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Disculpant de la sorte les Romains pour lesquels le supplice de la croix est une infamie\u00a0; cf. Fran\u00e7ois Bovon,\u00a0<i>Les Derniers Jours de J\u00e9sus<\/i>, \u00e9d. Labor et Fides, 2004,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a024.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-287\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-287\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">La flagellation faisait partie int\u00e9grante du supplice de crucifiement et \u00e9tait publique afin de favoriser la d\u00e9nonciation ou la reddition\u00a0; cf.\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Baslez2003\">Baslez 2003<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0214.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-288\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-288\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Cette sc\u00e8ne n&rsquo;est pas in\u00e9dite dans la litt\u00e9rature antique\u00a0: les Grecs op\u00e9raient de telles mises en sc\u00e8ne \u00ab\u00a0pour stigmatiser dans l&rsquo;autre une diff\u00e9rence irr\u00e9ductible et un danger\u00a0\u00bb, cf. par ex. un \u00e9pisode similaire dans\u00a0<a title=\"Philon d'Alexandrie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Philon_d%27Alexandrie\">Philon<\/a>,\u00a0<i>Contre Flaccus<\/i>, 36-39 (<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/remacle.org\/bloodwolf\/philosophes\/philon\/flaccus.htm\" rel=\"nofollow\">texte en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fremacle.org%2Fbloodwolf%2Fphilosophes%2Fphilon%2Fflaccus.htm\">archive<\/a>]<\/small>)\u00a0; cit\u00e9 par\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Baslez2003\">Baslez 2003<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0215.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-289\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-289\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Claude Tassin,\u00a0<i>Jean-Baptiste et les baptistes, in\u00a0<\/i>Aux origines du christianisme<i>, \u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"\u00e9dition\">\u00e9d.<\/abbr>\u00a0Gallimard\/Le Monde de la Bible<\/i>, 2000,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0178.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-291\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-291\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">C&rsquo;est une condamnation pour haute trahison envers l&rsquo;\u00c9tat bas\u00e9e sur la\u00a0<i><span class=\"lang-la\" lang=\"la\">lex Juliae majestatis<\/span><\/i>\u00a0dont Pilate fait ici un usage extensif \u00e0 l&rsquo;instar d&rsquo;autres procurateurs\u00a0; cf.\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Marguerat2008\">Marguerat 2008<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a071<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-MimouniMaraval2007127-292\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-MimouniMaraval2007127_292-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-MimouniMaraval2007127_292-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#MimouniMaraval2007\">Mimouni et Maraval 2007<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0127.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-295\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-295\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#MimouniMaraval2007\">Mimouni\u00a0<i><abbr class=\"abbr\" lang=\"la\" title=\"et alii (\u00ab et d\u2019autres \u00bb)\">et al.<\/abbr><\/i>\u00a02007<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0127\u00a0;\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Mattei2011\">Mattei 2011<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a065\u00a0; Michel Quesnel, \u00ab\u00a0J\u00e9sus et le t\u00e9moignage des \u00e9vangiles\u00a0\u00bb, dans\u00a0<i>Aux origines du Christianisme<\/i>, \u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"\u00e9dition\">\u00e9d.<\/abbr>\u00a0Gallimard\/Le Monde de la Bible, 2000,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0200\u00a0;\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Marguerat2008\">Marguerat 2008<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a073.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-298\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-298\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Quesnel2000\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Michel_Quesnel2000\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Michel Quesnel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michel_Quesnel\">Michel Quesnel<\/a>, Philippe Gruson,\u00a0<cite class=\"italique\">La Bible et sa culture. J\u00e9sus et le Nouveau testament<\/cite>,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions Descl\u00e9e de Brouwer\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_Descl%C3%A9e_de_Brouwer\">\u00c9ditions Descl\u00e9e de Brouwer<\/a>,\u00a0<time>2000<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0142<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-MimouniMaraval200762-300\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-MimouniMaraval200762_300-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#MimouniMaraval2007\">Mimouni et Maraval 2007<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a062.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-301\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-301\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Le d\u00e9part de Pilate pour Rome est g\u00e9n\u00e9ralement dat\u00e9 de la fin 36 ou du d\u00e9but 37 cf.\u00a0<span id=\"L\u00e9monon2007\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean-Pierre_L\u00e9monon2007\" class=\"ouvrage\">Jean-Pierre\u00a0<span class=\"nom_auteur\">L\u00e9monon<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">Ponce Pilate<\/cite>, L&rsquo;Atelier,\u00a0<time>2007<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0122, 224-225<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-302\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-302\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"Camille Focant\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Camille_Focant\">Camille Focant<\/a>, \u00ab\u00a0La R\u00e9surrection\u00a0\u00bb, in Michel Quesnel et Philippe Gruson (dir.),\u00a0<i>La Bible et sa culture<\/i>, \u00e9d. Descl\u00e9e de Brouwer, 2011, vol. II,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0145\u00a0;\u00a0<a title=\"Simon Claude Mimouni\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Simon_Claude_Mimouni\">Simon Claude Mimouni<\/a>\u00a0in\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#MimouniMaraval2007\">Mimouni\u00a0<i><abbr class=\"abbr\" lang=\"la\" title=\"et alii (\u00ab et d\u2019autres \u00bb)\">et al.<\/abbr><\/i>\u00a02007<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0129<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-303\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-303\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Michel Quesnel,\u00a0<i>J\u00e9sus et le t\u00e9moignage des \u00e9vangiles<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0208.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-305\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-305\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Trocm\u00e92000\" class=\"ouvrage\"><span id=\"\u00c9tienne_Trocm\u00e92000\" class=\"ouvrage\"><a title=\"\u00c9tienne Trocm\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Trocm%C3%A9\">\u00c9tienne Trocm\u00e9<\/a>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0Les premi\u00e8res communaut\u00e9s. De J\u00e9rusalem \u00e0 Antioche\u00a0\u00bb<\/cite>, dans\u00a0<a title=\"Jean-Marie Mayeur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Marie_Mayeur\">Jean-Marie Mayeur<\/a>,\u00a0<a title=\"Luce Pietri\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Luce_Pietri\">Luce Pietri<\/a>,\u00a0<a title=\"Andr\u00e9 Vauchez (historien)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andr%C3%A9_Vauchez_(historien)\">Andr\u00e9 Vauchez<\/a>,\u00a0<a title=\"Marc Venard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marc_Venard\">Marc Venard<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Histoire du Christianisme. Le nouveau peuple (des origines \u00e0 250)<\/cite>, Descl\u00e9e,\u00a0<time>2000<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a062<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-306\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-306\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"\u00c9vangile selon Marc\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89vangile_selon_Marc\">\u00c9vangile selon Marc<\/a>, 8v31, 9v9, 9v31, 10v34.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-307\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-307\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Par exemple en utilisant le chapitre 53 de la proph\u00e9tie d&rsquo;<a title=\"Isa\u00efe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Isa%C3%AFe\">Isa\u00efe<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-308\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-308\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"Daniel Marguerat\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Daniel_Marguerat\">Daniel Marguerat<\/a>, \u00ab\u00a0Ce qu&rsquo;ils n&rsquo;ont pas dit de P\u00e2ques\u00a0\u00bb in\u00a0<i>Les premiers temps de l&rsquo;\u00c9glise<\/i>, \u00e9d. Gallimard\/le Monde de la Bible, 2004,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a092\u201393.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-310\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-310\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"Daniel Marguerat\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Daniel_Marguerat\">Daniel Marguerat<\/a>, \u00ab\u00a0Ce qu&rsquo;ils n&rsquo;ont pas dit de P\u00e2ques\u00a0\u00bb,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a099 et 100.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-311\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-311\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Ed Parish Sanders, \u00ab\u00a0La rupture de J\u00e9sus avec le juda\u00efsme\u00a0\u00bb, in\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#MargueratNorelliPoffet2003\">Marguerat\u00a0<i><abbr class=\"abbr\" lang=\"la\" title=\"et alii (\u00ab et d\u2019autres \u00bb)\">et al.<\/abbr><\/i>\u00a02003<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0209-220<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-312\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-312\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"Fran\u00e7ois Blancheti\u00e8re\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fran%C3%A7ois_Blancheti%C3%A8re\">Fran\u00e7ois Blancheti\u00e8re<\/a>,\u00a0<i>Le moment de la s\u00e9paration<\/i>, in\u00a0<i>Les premiers temps de l&rsquo;\u00c9glise<\/i>, Gallimard\/Le Monde de la Bible, 2004,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0392\u2013400.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-313\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-313\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">G\u00e9rard Rochais,\u00a0<i>J\u00e9sus et les courants religieux de son \u00e9poque<\/i>, in \u00ab\u00a0J\u00e9sus au regard de l&rsquo;Histoire\u00a0\u00bb,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a033.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-314\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-314\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"Fran\u00e7ois Blancheti\u00e8re\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fran%C3%A7ois_Blancheti%C3%A8re\">Fran\u00e7ois Blancheti\u00e8re<\/a>,\u00a0<i>Le Moment de la s\u00e9paration<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0399.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-315\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-315\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Au sens antique, comme le rapporte\u00a0<a title=\"Tertullien\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tertullien\">Tertullien<\/a>\u00a0&#8211; qui trouve cette ultime position humiliante -, les tenants du paganisme gr\u00e9co-romain constituent la\u00a0<i>premi\u00e8re race<\/i>\u00a0et ceux du pharisianisme juda\u00efque la\u00a0<i>deuxi\u00e8me<\/i>; cf. Christian Grappe,\u00a0<i>Initiation au monde du Nouveau Testament<\/i>, \u00e9d. Labor et Fides, 2010,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.be\/books?id=pR8XGhoaSDoC&amp;pg=PA24\" rel=\"nofollow\">extrait en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.be%2Fbooks%3Fid%3DpR8XGhoaSDoC%26pg%3DPA24\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0David J. Bosch,\u00a0<i>Dynamique de la mission chr\u00e9tienne\u00a0: Histoire et avenir des mod\u00e8les missionnaires<\/i>, \u00e9d. Karthala, 2009,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a068,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.be\/books?id=f2NVWKQpJf0C&amp;pg=PA67extrait\" rel=\"nofollow\">en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.be%2Fbooks%3Fid%3Df2NVWKQpJf0C%26pg%3DPA67extrait\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-316\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-316\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Albert I. Baumgarten, \u00ab\u00a0J\u00e9sus de Nazareth\u00a0\u00bb, in Jean-Robert Armogathe (dir.)\u00a0<i>Histoire g\u00e9n\u00e9rale du christianisme<\/i>, vol I, \u00e9d. Quadrige\/P.u.f., 2010,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a031<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-317\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-317\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"Daniel Boyarin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Daniel_Boyarin\">Daniel Boyarin<\/a>,\u00a0<a title=\"Paula Fredriksen\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paula_Fredriksen\">Paula Fredriksen<\/a>\u00a0et le colloque Oxford-Princeton, r\u00e9unis dans le volume\u00a0<i>The Ways That Never Parted: Jews and Christians in Late Antiquity and the Early Middle Ages<\/i>\u00a0sous la direction de\u00a0<a title=\"Martin Goodman (historien)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Martin_Goodman_(historien)\">Martin Goodman<\/a>, Simon Price, Peter Schafer, Adam H. Becker, Annette Yoshiko Reed publi\u00e9 chez Fortress Press, 2007,\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-0-8006-6209-7\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-0-8006-6209-7\"><span class=\"nowrap\">978-0-8006-6209-7<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/ntgateway.com\/weblog\/2007\/07\/rethinking-parting-of-ways.html\" rel=\"nofollow\">recension sur le NT Gateway<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fntgateway.com%2Fweblog%2F2007%2F07%2Frethinking-parting-of-ways.html\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0par le\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"Docteur\">D<sup>r<\/sup><\/abbr>\u00a0Mark Goodacre<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-318\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-318\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Pierre Geoltrain\u00a0<i>Les origines du christianisme\u00a0: Comment \u00e9crire l&rsquo;histoire<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0I<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-319\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-319\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">et son trait\u00e9 sur\u00a0<i>Les Desseins de J\u00e9sus&rsquo; et de ses disciples<\/i>, publi\u00e9 par Lessing en 1778<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-320\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-320\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Jacques Schlosser,\u00a0<i>\u00c0 la recherche du J\u00e9sus historique\u00a0: un innovateur ou un r\u00e9novateur\u00a0?<\/i>, in\u00a0<i>Les premiers temps de l&rsquo;\u00c9glise<\/i>, \u00e9d. Gallimard\/Le Monde de la Bible, 2004,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0125.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-321\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-321\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Pierre Geoltrain,\u00a0<i>Encyclop\u00e6dia Universalis<\/i>, art.\u00a0<i>J\u00e9sus<\/i>, 2002.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-322\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-322\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Pierre Geoltrain\u00a0<i>Les Origines du christianisme\u00a0: Comment \u00e9crire l&rsquo;histoire<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0IV.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-323\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-323\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Michel Quesnel,\u00a0<i>Les sources litt\u00e9raires de la vie de J\u00e9sus<\/i>, in\u00a0<i>Aux origines du christianisme<\/i>, \u00e9d. Gallimard\/Le Monde de la Bible, 2000,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0191\u00a0; Daniel Marguerat (dir.),\u00a0<i>Introduction au Nouveau Testament<\/i>, \u00e9d. Labor et Fid\u00e8s, 2004 (<abbr class=\"abbr\" title=\"Troisi\u00e8me\">3<sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0\u00e9d.)<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-324\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-324\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Jacques Schlosser,\u00a0<i>\u00c0 la recherche du J\u00e9sus historique\u00a0: un innovateur ou un r\u00e9novateur\u00a0?<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0133.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-325\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-325\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">La notion de \u00ab\u00a0communaut\u00e9 chr\u00e9tienne\u00a0\u00bb appliqu\u00e9e au d\u00e9but du mouvement des disciples de J\u00e9sus est discut\u00e9e, notamment par\u00a0<a title=\"Andr\u00e9 Paul\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andr%C3%A9_Paul\">Andr\u00e9 Paul<\/a>\u00a0parce qu&rsquo;elle induit la notion de \u00ab\u00a0s\u00e9paration\u00a0\u00bb de chemin d&rsquo;avec le juda\u00efsme alors que le flou doctrinal a longtemps r\u00e9gn\u00e9 dans les assembl\u00e9es cultuelles\u00a0; cf. Andr\u00e9 Paul,\u00a0<i>Autrement la Bible. Mythe, politique et soci\u00e9t\u00e9<\/i>, \u00e9d. Bayard, \u00e9d. 2013,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">275-276<\/span>\u00a0; voir aussi, Martin Goodman (dir.) et\u00a0<i>alii<\/i>,\u00a0<i>The Ways That Never Parted\u00a0: Jews and Christians in Late Antiquity and the Early Middle Ages<\/i>, \u00e9d. Mohr Siebeck, 2007<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-326\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-326\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Daniel Marguerat,\u00a0<i>Le monde des Actes des Ap\u00f4tres<\/i>, in\u00a0<i>Les premiers temps de l&rsquo;\u00c9glise<\/i>, \u00e9d. Gallimard\/Le Monde de la Bible, 2004,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0226.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-327\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-327\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Ibid.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-329\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-329\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Michel Quesnel,\u00a0<i>Les sources litt\u00e9raires de la vie de J\u00e9sus<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0191.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-330\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-330\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Michel Quesnel et Philippe Gruson,\u00a0<i>La Bible et sa culture: J\u00e9sus et le Nouveau testament<\/i>, \u00e9d. Descl\u00e9e de Brouwer, 2000,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0 57<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-331\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-331\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/bibliotheque.editionsducerf.fr\/par%20page\/5524\/TM.htm\" rel=\"nofollow\"><i>Les P\u00e8res apostoliques, texte int\u00e9gral<\/i>\u00a0sur le site des \u00c9ditions du Cerf<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fbibliotheque.editionsducerf.fr%2Fpar%2520page%2F5524%2FTM.htm\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-332\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-332\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.ebior.org\/Vie-de-Jesus\/PeresApost.htm\" rel=\"nofollow\">Extraits<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.ebior.org%2FVie-de-Jesus%2FPeresApost.htm\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0d&rsquo;apr\u00e8s France Qu\u00e9r\u00e9,\u00a0<i>Les P\u00e8res apostoliques<\/i>, \u00e9d. Points-Sagesse, \u00e9d. du Seuil, 1980, cit\u00e9 par Fernand Lemoine sur ebior.org<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-335\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-335\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Michel Quesnel,\u00a0<i>Les sources litt\u00e9raires de la vie de J\u00e9sus<\/i>, in\u00a0<i>Aux origines du christianisme<\/i>, \u00e9d. Gallimard\/Le Monde de la Bible, 2000,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0195\u2013196.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-337\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-337\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Jacques Giri,\u00a0<i>Les nouvelles hypoth\u00e8ses sur les origines du christianisme: enqu\u00eate sur les recherches r\u00e9centes<\/i>, \u00e9d. Karthala, 2007,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a075,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.be\/books?id=RIiraGpuDXsC&amp;pg=PA75\" rel=\"nofollow\">extrait en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.be%2Fbooks%3Fid%3DRIiraGpuDXsC%26pg%3DPA75\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marguerat201920-338\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Marguerat201920_338-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Marguerat201920_338-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Marguerat2019\">Marguerat 2019<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a020.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-340\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-340\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Millar2016\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Fergus_Millar2016\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Fergus Millar\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fergus_Millar\">Fergus\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Millar<\/span><\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"chapitre(s)\">chap.<\/abbr>\u00a017\u00a0<cite>\u00ab\u00a0Trajan\u00a0: Government by Correspondence\u00a0\u00bb<\/cite>, dans Roy Gibson et Christopher Whitton (\u00e9ds.),\u00a0<cite class=\"italique\">The Epistles of Pliny<\/cite>, Oxford University Press,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Oxford Readings in Classical Studies\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2016<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9780199545940\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9780199545940\"><span class=\"nowrap\">9780199545940<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0434-446<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marguerat201921-341\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Marguerat201921_341-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Marguerat201921_341-1\">b<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Marguerat201921_341-2\">c<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Marguerat201921_341-3\">d<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Marguerat201921_341-4\">e<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Marguerat201921_341-5\">f<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Marguerat2019\">Marguerat 2019<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a021.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-MimouniMaraval200767-342\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-MimouniMaraval200767_342-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#MimouniMaraval2007\">Mimouni et Maraval 2007<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a067.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Mattei201169,_n.6-343\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Mattei201169,_n.6_343-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Mattei2011\">Mattei 2011<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a069, n.6.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Dettwiler201727chapitre_I-344\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Dettwiler201727chapitre_I_344-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Dettwiler2017\">Dettwiler 2017<\/a>, chapitre I,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a027.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Dettwiler201715chapitre_I-346\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Dettwiler201715chapitre_I_346-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Dettwiler201715chapitre_I_346-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Dettwiler2017\">Dettwiler 2017<\/a>, chapitre I,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a015.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Dettwiler201716chapitre_1-347\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Dettwiler201716chapitre_1_347-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Dettwiler201716chapitre_1_347-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Dettwiler2017\">Dettwiler 2017<\/a>, chapitre 1,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a016.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-348\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-348\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Van_Voorst2011\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Robert_Van_Voorst2011\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Robert\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Van Voorst<\/span>,\u00a0<cite lang=\"en\">\u00ab\u00a0Jesus Tradition in Classical and Jewish Writings\u00a0\u00bb<\/cite>, dans Tom Holm\u00e9n et Stanley E. Porter,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Handbook for the study of the historical Jesus<\/cite>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a03\u00a0:\u00a0<span class=\"lang-en italique\" lang=\"en\">The Historical Jesus<\/span>, Leiden, Brill,\u00a0<time>2011<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-90-04-21021-9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-90-04-21021-9\"><span class=\"nowrap\">978-90-04-21021-9<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a02159<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-MimouniMaraval200769-350\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-MimouniMaraval200769_350-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#MimouniMaraval2007\">Mimouni et Maraval 2007<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a069.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-MimouniMaraval200770-352\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-MimouniMaraval200770_352-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#MimouniMaraval2007\">Mimouni et Maraval 2007<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a070.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Dettwiler201718chapitre_1-353\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Dettwiler201718chapitre_1_353-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Dettwiler2017\">Dettwiler 2017<\/a>, chapitre 1,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a018.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Mattei201151-354\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Mattei201151_354-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Mattei2011\">Mattei 2011<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a051.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Dettwiler201719chapitre_1-355\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Dettwiler201719chapitre_1_355-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Dettwiler2017\">Dettwiler 2017<\/a>, chapitre 1,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a019.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-356\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-356\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">On trouvera\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/en.wikisource.org\/wiki\/Ante-Nicene_Fathers\/Volume_VIII\/Memoirs_of_Edessa_And_Other_Ancient_Syriac_Documents\/A_Letter_of_Mara,_Son_of_Serapion\">ici<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fen.wikisource.org%2Fwiki%2FAnte-Nicene_Fathers%2FVolume_VIII%2FMemoirs_of_Edessa_And_Other_Ancient_Syriac_Documents%2FA_Letter_of_Mara%2C_Son_of_Serapion\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0l&rsquo;int\u00e9gralit\u00e9 de la lettre traduite en anglais.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Van_Voorst_2000,_p.57-357\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Van_Voorst_2000,_p.57_357-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Van_Voorst2000\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Robert_E._Van_Voorst2000\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Robert E.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Van Voorst<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Jesus Outside the New Testament\u00a0: An Introduction to the Ancient Evidence<\/cite>, Grand Rapids (Mich.), Eerdmans Publishing,\u00a0<time>2000<\/time>, 248\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/0-8028-4368-9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/0-8028-4368-9\"><span class=\"nowrap\">0-8028-4368-9<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=lwzliMSRGGkC&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DlwzliMSRGGkC%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a057<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Van_Voorst_2000,_p.56-358\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Van_Voorst_2000,_p.56_358-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Van_Voorst2000\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Robert_E._Van_Voorst2000\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Robert E.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Van Voorst<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Jesus Outside the New Testament\u00a0: An Introduction to the Ancient Evidence<\/cite>, Grand Rapids (Mich.), Eerdmans Publishing,\u00a0<time>2000<\/time>, 248\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/0-8028-4368-9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/0-8028-4368-9\"><span class=\"nowrap\">0-8028-4368-9<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=lwzliMSRGGkC&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DlwzliMSRGGkC%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a056<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Dettwiler201728chapitre_1-359\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Dettwiler201728chapitre_1_359-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Dettwiler201728chapitre_1_359-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Dettwiler2017\">Dettwiler 2017<\/a>, chapitre 1,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a028.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-360\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-360\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Lucien de Samosate,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/bcs.fltr.ucl.ac.be\/LUCIEN\/Mort.html\" rel=\"nofollow\"><i>La Mort de P\u00e9r\u00e9grinos<\/i><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fbcs.fltr.ucl.ac.be%2FLUCIEN%2FMort.html\">archive<\/a>]<\/small>, 11 et 13.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Dettwiller201728chapitre_1-361\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Dettwiller201728chapitre_1_361-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Dettwiller2017\">Dettwiller 2017<\/a>, chapitre 1,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a028.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marguerat2019306-362\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Marguerat2019306_362-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Marguerat2019\">Marguerat 2019<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0306.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-MimouniMaraval200776-363\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-MimouniMaraval200776_363-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-MimouniMaraval200776_363-1\">b<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-MimouniMaraval200776_363-2\">c<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-MimouniMaraval200776_363-3\">d<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-MimouniMaraval200776_363-4\">e<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#MimouniMaraval2007\">Mimouni et Maraval 2007<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a076.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marguerat2019307-364\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Marguerat2019307_364-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Marguerat2019\">Marguerat 2019<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0307.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Dettwiler201729chapitre_I-365\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Dettwiler201729chapitre_I_365-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Dettwiler201729chapitre_I_365-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Dettwiler2017\">Dettwiler 2017<\/a>, chapitre I,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a029.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marguerat2019308-368\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Marguerat2019308_368-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Marguerat2019\">Marguerat 2019<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0308.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marguerat2019308-309-369\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Marguerat2019308-309_369-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Marguerat2019\">Marguerat 2019<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0308-309.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-370\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-370\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"Thierry Murcia\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Thierry_Murcia\">Thierry Murcia<\/a>, \u00ab\u00a0Le proc\u00e8s et l&rsquo;ex\u00e9cution des disciples de J\u00e9sus dans le Talmud de Babylone (B. Sanh\u00e9drin 43a)\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Juda\u00efsme ancien \/ Ancient Judaism<\/i>\u00a01, 2013,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">129-157<\/span>\u00a0; Thierry Murcia,\u00a0<i>J\u00e9sus dans le Talmud et dans la litt\u00e9rature talmudique<\/i>, \u00e9d. Brepols, Turnhout, 2014,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0475-496.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-371\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-371\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">La \u00ab\u00a0pendaison\u00a0\u00bb peut signifier le crucifiement ainsi qu&rsquo;en attestent les Actes des Ap\u00f4tres (<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=ACTS%205%3A30\" rel=\"nofollow\">Ac\u00a05.\u00a030<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DACTS%25205%253A30\">archive<\/a>]<\/small>;\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.biblegateway.com\/bible?language=fr&amp;version=2;32&amp;passage=ACTS%2010%3A39\" rel=\"nofollow\">Ac\u00a010.\u00a039<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.biblegateway.com%2Fbible%3Flanguage%3Dfr%26version%3D2%3B32%26passage%3DACTS%252010%253A39\">archive<\/a>]<\/small>) ou encore Flavius Jos\u00e8phe\u00a0; cf.\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#MimouniMaraval2007\">Mimouni et Maraval 2007<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a076<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Mattei201152-372\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Mattei201152_372-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Mattei2011\">Mattei 2011<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a052.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marguerat2019320-373\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Marguerat2019320_373-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Marguerat2019320_373-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Marguerat2019\">Marguerat 2019<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0320.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-VV122-374\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-VV122_374-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Robert E. Van Voorst,\u00a0<i>Jesus Outside the New Testament: A Introduction to the Ancient Evidence<\/i>, Wm. B. Eerdmans Publishing, 2000, p. 122 et s.\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/0-8028-4368-9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/0-8028-4368-9\"><span class=\"nowrap\">0-8028-4368-9<\/span><\/a>)<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marguerat2019322-375\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Marguerat2019322_375-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#Marguerat2019\">Marguerat 2019<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0322.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-376\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-376\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Folker Siegert,\u00a0<i>Les juda\u00efsmes au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"1\u1d49\u02b3 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">I<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">25-27<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-377\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-377\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Folker Siegert,\u00a0<i>Les juda\u00efsmes au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"1\u1d49\u02b3 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">I<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/i>, in\u00a0<i>Aux origines du christianisme<\/i>, \u00e9d. Gallimard\/Le Monde de la Bible,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">12-28<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-378\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-378\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"Dan Jaff\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dan_Jaff%C3%A9\">Dan Jaff\u00e9<\/a>,\u00a0<i>Le Juda\u00efsme et l\u2019av\u00e8nement du christianisme<\/i>, Cerf,\u00a0<span class=\"ouvrage\"><span class=\"noarchive\">\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.ict-toulouse.asso.fr\/ble\/site\/550.html\" rel=\"nofollow\"><cite>recension<\/cite><\/a>\u00a0\u00bb<sup class=\"plainlinks\">(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/web.archive.org\/web\/*\/http:\/\/www.ict-toulouse.asso.fr\/ble\/site\/550.html\" rel=\"nofollow\">Archive.org<\/a>\u00a0\u2022\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http:\/\/www.ict-toulouse.asso.fr\/ble\/site\/550.html\" rel=\"nofollow\">Wikiwix<\/a>\u00a0\u2022\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/archive.is\/http:\/\/www.ict-toulouse.asso.fr\/ble\/site\/550.html\" rel=\"nofollow\">Archive.is<\/a>\u00a0\u2022\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/webcache.googleusercontent.com\/search?hl=fr&amp;q=cache:http:\/\/www.ict-toulouse.asso.fr\/ble\/site\/550.html\" rel=\"nofollow\">Google<\/a>\u00a0\u2022\u00a0<a title=\"Projet:Correction des liens externes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Projet:Correction_des_liens_externes#J'ai_trouv%C3%A9_un_lien_mort,_que_faire_?\">Que faire\u00a0?<\/a>)<\/sup><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-379\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-379\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"new\" title=\"AFCEB (page inexistante)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/w\/index.php?title=AFCEB&amp;action=edit&amp;redlink=1\">AFCEB<\/a>,\u00a0<i>Le Jud\u00e9o-christianisme dans tous ses \u00e9tats Actes du colloque de J\u00e9rusalem, 6-10 juillet 1998<\/i>, CERF 2000<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-382\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-382\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Folker Siegert,\u00a0<i>Les juda\u00efsmes au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"1\u1d49\u02b3 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">I<\/span><sup>er<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a026.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-384\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-384\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Rayner, John D.\u00a0<i>A Jewish Understanding of the World<\/i>, Berghahn Books, 1998,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0187.\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-1-57181-974-1\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-1-57181-974-1\"><span class=\"nowrap\">978-1-57181-974-1<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-385\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-385\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0: Schochet, Rabbi J. Immanuel.\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.cjnews.com\/pastissues\/99\/july29-99\/feature\/feature2.htm\" rel=\"nofollow\">\u00ab\u00a0Le juda\u00efsme n&rsquo;a pas de place pour ceux qui trahissent leurs racines.\u00a0\u00bb<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.cjnews.com%2Fpastissues%2F99%2Fjuly29-99%2Ffeature%2Ffeature2.htm\">archive<\/a>]<\/small>,\u00a0<i>Canadian Jewish News<\/i>, 29 juillet 1999<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-386\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-386\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0:\u00a0<i>Jewish Views of Jesus<\/i>\u00a0par Susannah Heschel, dans\u00a0<i>Jesus In The World&rsquo;s Faiths: Leading Thinkers From Five Faiths Reflect On His Meaning<\/i>\u00a0par Gregory A. Barker, \u00e9diteur. (Orbis Books, 2005)\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-1-57075-573-6\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-1-57075-573-6\"><span class=\"nowrap\">978-1-57075-573-6<\/span><\/a>)<\/small>.\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0149.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-388\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-388\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Le\u00a0<a title=\"Coran\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Coran\">Coran<\/a>\u00a0utilise \u00ab\u00a0`\u00ces\u00e2\u00a0\u00bb (<span class=\"lang-ar\" dir=\"rtl\" lang=\"ar\">\u0639\u064a\u0633\u0649<\/span>) pour nommer J\u00e9sus alors que les traductions de la\u00a0<a title=\"Bible\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bible\">Bible<\/a>\u00a0en arabe utilisent \u00ab\u00a0Yas\u00fb`a\u00a0\u00bb. E-M Gallez fait lui le rapprochement avec l&rsquo;\u00e9criture arabe du nom d&rsquo;<a class=\"mw-redirect\" title=\"\u00c9sau\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89sau\">\u00c9sau<\/a>, in\u00a0<i>Le messie et son proph\u00e8te. Aux origines de l&rsquo;islam<\/i>, 2 vol. \u00e9d. de Paris, septembre 2005<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Marie-Th\u00e9r\u00e8se_Urvoy_2007-389\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Marie-Th%C3%A9r%C3%A8se_Urvoy_2007_389-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Marie-Th%C3%A9r%C3%A8se_Urvoy_2007_389-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Marie-Th\u00e9r\u00e8se Urvoy, article\u00a0<i>J\u00e9sus<\/i>\u00a0in M. Ali Amir-Moezzi (dir.)\u00a0<i>Dictionnaire du Coran<\/i>, \u00e9d. Robert Laffont, 2007,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0438\u2013441.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-392\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-392\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Pierre Lory, article\u00a0<i>Jean-Baptiste<\/i>\u00a0in M. Ali Amir-Moezzi (dir.)\u00a0<i>Dictionnaire du Coran<\/i>, \u00e9d. Robert Laffont, 2007,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0435.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-394\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-394\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Pierre Lory, article\u00a0<i>Jean-Baptiste<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Urvoy_440-397\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Urvoy_440_397-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Urvoy_440_397-1\">b<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Urvoy_440_397-2\">c<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Urvoy_440_397-3\">d<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Marie-Th\u00e9r\u00e8se Urvoy, article\u00a0<i>J\u00e9sus<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0440.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-405\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-405\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Sourate 3,50, cit\u00e9 par Marie-Th\u00e9r\u00e8se Urvoy,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0439.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-406\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-406\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Sourate 5,46, cit\u00e9 par Marie-Th\u00e9r\u00e8se Urvoy,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-407\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-407\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Sourate 4, 65, cit\u00e9 par Marie-Th\u00e9r\u00e8se Urvoy,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0439.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-408\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-408\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">\u00ab\u00a0son sosie a \u00e9t\u00e9 substitu\u00e9 \u00e0 leurs yeux\u00a0\u00bb (d&rsquo;apr\u00e8s\u00a0<a title=\"Tabari\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tabari\">Tabari<\/a>,<i>La Chronique, De Salomon \u00e0 la chute des Sassanides<\/i>, \u00c9ditions Actes Sud\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7427-3317-0\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7427-3317-0\"><span class=\"nowrap\">978-2-7427-3317-0<\/span><\/a>)<\/small>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0114) ou encore \u00ab\u00a0ils ont \u00e9t\u00e9 victimes d&rsquo;une illusion\u00a0\u00bb, cit\u00e9 par Marie-Th\u00e9r\u00e8se Urvoy,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0439.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-410\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-410\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Marie-Th\u00e9r\u00e8se Urvoy,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0439\u2013441.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-411\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-411\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Sur le Mahd\u00ee, les traditions sunnites et chiites divergent, les chiites n&rsquo;attendant que le retour du Mahdi-<a class=\"mw-redirect\" title=\"Imam cach\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Imam_cach%C3%A9\">imam cach\u00e9<\/a>\u00a0tandis que pour les sunnites, il n&rsquo;y a \u00ab\u00a0nul autre mahd\u00ee si ce n&rsquo;est J\u00e9sus\u00a0\u00bb\u00a0; cf. Marie-Th\u00e9r\u00e8se Urvoy<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-414\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-414\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Beskow2011\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Per_Beskow2011\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a class=\"new\" title=\"Per Beskow (page inexistante)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Per_Beskow&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Per\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Beskow<\/span><\/a>,\u00a0<cite lang=\"en\">\u00ab\u00a0Modern Mystifications of Jesus\u00a0: Jesus in Kashmeer\u00a0\u00bb<\/cite>, dans Delbert Burkett (dir.),\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">The Blackwell Companion to Jesus<\/cite>, Oxford, Blackwell Publishing,\u00a0<time>2011<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9781444351750\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9781444351750\"><span class=\"nowrap\">9781444351750<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.be\/books?id=te96AkpyiKAC\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.be%2Fbooks%3Fid%3Dte96AkpyiKAC\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0461<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Fran\u00e7ois_Boespflug-415\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Fran%C3%A7ois_Boespflug_415-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Fran%C3%A7ois_Boespflug_415-1\">b<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Fran%C3%A7ois_Boespflug_415-2\">c<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Fran%C3%A7ois_Boespflug_415-3\">d<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Fran%C3%A7ois_Boespflug_415-4\">e<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Fran%C3%A7ois_Boespflug_415-5\">f<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Fran\u00e7ois Boespflug,\u00a0<i>Premiers visages de J\u00e9sus<\/i>, in\u00a0<i>J\u00e9sus<\/i>,\u00a0<i>Le Point<\/i>\u00a0hors-s\u00e9rie\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a01, d\u00e9cembre 2008,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a092\u201396.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-416\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-416\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/remacle.org\/bloodwolf\/eglise\/justin\/tryphon.htm\" rel=\"nofollow\">Dial XIV, 8<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fremacle.org%2Fbloodwolf%2Feglise%2Fjustin%2Ftryphon.htm\">archive<\/a>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-:1-417\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-:1_417-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-:1_417-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"MordillatJ\u00e9r\u00f4me_Prieur2008\" class=\"ouvrage\"><span id=\"G\u00e9rard_MordillatJ\u00e9r\u00f4me_Prieur2008\" class=\"ouvrage\">G\u00e9rard Mordillat et\u00a0<span class=\"nom_auteur\">J\u00e9r\u00f4me Prieur<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus contre J\u00e9sus<\/cite>, Paris, Point,\u00a0<time>2008<\/time>, 406\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7578-1102-3\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7578-1102-3\"><span class=\"nowrap\">978-2-7578-1102-3<\/span><\/a>)<\/small>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0107<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-418\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-418\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/iconeslamour.wordpress.com\/2013\/03\/08\/la-lettre-de-lentulus\/\" rel=\"nofollow\"><cite>Lire en ligne<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Ficoneslamour.wordpress.com%2F2013%2F03%2F08%2Fla-lettre-de-lentulus%2F\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb<\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-419\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-419\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Marguerat2000\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Daniel_Marguerat2000\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Daniel Marguerat\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Daniel_Marguerat\">Daniel Marguerat<\/a>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0Introduction. J\u00e9sus de Nazareth\u00a0\u00bb<\/cite>, dans\u00a0<a title=\"Jean-Marie Mayeur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Marie_Mayeur\">Jean-Marie Mayeur<\/a>,\u00a0<a title=\"Luce Pietri\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Luce_Pietri\">Luce Pietri<\/a>,\u00a0<a title=\"Andr\u00e9 Vauchez (historien)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andr%C3%A9_Vauchez_(historien)\">Andr\u00e9 Vauchez<\/a>,\u00a0<a title=\"Marc Venard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marc_Venard\">Marc Venard<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Histoire du Christianisme. Le nouveau peuple (des origines \u00e0 250)<\/cite>, Descl\u00e9e,\u00a0<time>2000<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a051<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-420\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-420\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2015\" class=\"ouvrage\">\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.lexpress.fr\/region\/des-scientifiques-decouvrent-le-verirable-visage-de-jesus_1745205.html\" rel=\"nofollow\"><cite>Des scientifiques d\u00e9couvrent le vrai visage de J\u00e9sus<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.lexpress.fr%2Fregion%2Fdes-scientifiques-decouvrent-le-verirable-visage-de-jesus_1745205.html\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb, sur\u00a0<span class=\"italique\">lexpress.fr<\/span>,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2015-12\" data-sort-value=\"2015-12\">d\u00e9cembre 2015<\/time><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-:0-421\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-:0_421-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-:0_421-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Garnier2016\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Cl\u00e9mentine_Garnier2016\" class=\"ouvrage\">Cl\u00e9mentine Garnier, \u00ab\u00a0<cite>A quoi ressemblait J\u00e9sus\u00a0?<\/cite>\u00a0\u00bb,\u00a0<i>Le Monde des religions<\/i>\u00a0\u00ab\u00a0J\u00e9sus, mythe ou r\u00e9alit\u00e9\u00a0?\u00a0\u00bb,\u200e\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2016\" data-sort-value=\"2016\">novembre-d\u00e9cembre 2016<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a033\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Serial Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Serial_Number\">ISSN<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/portal.issn.org\/resource\/issn\/1763-3346\" rel=\"nofollow\">1763-3346<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-422\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-422\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"2015\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.popularmechanics.com\/science\/health\/a234\/1282186\/\" rel=\"nofollow\"><cite lang=\"en\">The real face of Jesus<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.popularmechanics.com%2Fscience%2Fhealth%2Fa234%2F1282186%2F\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0\u00bb,\u00a0<time class=\"nowrap\" datetime=\"2015-01-23\" data-sort-value=\"2015-01-23\">23 janvier 2015<\/time><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Turcan_2000,_p.459-560-425\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Turcan_2000,_p.459-560_425-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Turcan2000\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Robert_Turcan2000\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Robert Turcan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Robert_Turcan\">Robert Turcan<\/a>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0L&rsquo;art et la conversion de Rome\u00a0\u00bb<\/cite>, dans\u00a0<a title=\"Pierre Geoltrain\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Geoltrain\">Pierre Geoltrain<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Aux origines du christianisme<\/cite>, Gallimard\/Le Monde de la Bible,\u00a0<time>2000<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0549-560<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-426\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-426\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">\u00ab\u00a0porteur de b\u00e9lier\u00a0\u00bb<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Turcan_2000,_p.551-427\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Turcan_2000,_p.551_427-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Turcan_2000,_p.551_427-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Turcan2000\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Robert_Turcan2000\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Robert Turcan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Robert_Turcan\">Robert Turcan<\/a>,\u00a0<cite>\u00ab\u00a0L&rsquo;art et la conversion de Rome\u00a0\u00bb<\/cite>, dans\u00a0<a title=\"Pierre Geoltrain\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Geoltrain\">Pierre Geoltrain<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Aux origines du christianisme<\/cite>, Gallimard\/Le Monde de la Bible,\u00a0<time>2000<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0551<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-429\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-429\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"\u00c9liane_Burnet_et_R\u00e9gis_Burnet2006\" class=\"ouvrage\"><span class=\"nom_auteur\"><a class=\"new\" title=\"\u00c9liane Burnet (page inexistante)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C3%89liane_Burnet&amp;action=edit&amp;redlink=1\">\u00c9liane Burnet<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"R\u00e9gis Burnet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9gis_Burnet\">R\u00e9gis Burnet<\/a><\/span>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"pr\u00e9face\">pr\u00e9f.<\/abbr>\u00a0<a title=\"R\u00e9gis Debray\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9gis_Debray\">R\u00e9gis Debray<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"illustrations\">ill.<\/abbr>\u00a0<a title=\"Brunor\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Brunor\">Brunor<\/a>),\u00a0<cite class=\"italique\">Pour d\u00e9coder un tableau religieux<\/cite>, Cerf,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Fides\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2006<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a0150<\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Fran\u00e7ois_B\u0153spflug-430\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-Fran%C3%A7ois_B%C5%93spflug_430-0\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"B\u0153spflug2015\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Fran\u00e7ois_B\u0153spflug2015\" class=\"ouvrage\">Fran\u00e7ois B\u0153spflug,\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus a-t-il eu une vraie enfance\u00a0? L&rsquo;art chr\u00e9tien en proc\u00e8s<\/cite>, Cerf,\u00a0<time>2015<\/time><\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-431\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-431\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">En particulier \u00e0 un code de couleur pr\u00e9cis, bien \u00e9tudi\u00e9 par\u00a0<a title=\"Michel Pastoureau\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michel_Pastoureau\">Michel Pastoureau<\/a>,\u00a0<i>Le Bleu, histoire d&rsquo;une couleur<\/i>\u00a0CNRS \u00c9ditions, coll. \u00ab\u00a0CNRS Dictionnaires\u00a0\u00bb, 1998<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-432\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-432\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Chez les Romains, la\u00a0<a title=\"Barbe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Barbe\">barbe<\/a>\u00a0\u00e9tait discr\u00e9dit\u00e9e au premier si\u00e8cle de l&#8217;empire puis r\u00e9appara\u00eet progressivement comme canon esth\u00e9tique \u00e0 partir d&rsquo;Hadrien, d&rsquo;abord pour les hommes de plus de quarante ans, associ\u00e9e \u00e0 la vieillesse et \u00e0 l&rsquo;exp\u00e9rience. \u00c0 partir de Constantin, elle souffre \u00e0 nouveau d&rsquo;un certain discr\u00e9dit\u00a0; cf. H. Leclerq, articles\u00a0<i>Barbe<\/i>\u00a0in\u00a0<i>Dictionnaire d&rsquo;arch\u00e9ologie chr\u00e9tienne et de liturgie<\/i>, \u00e9d. F. Cabrol, 1910, cit\u00e9 par\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.sacra-moneta.com\/Numismatique-romaine\/Cheveux-et-barbes-des-Empereurs-romains.html\" rel=\"nofollow\">le site sacra-moneta.com<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.sacra-moneta.com%2FNumismatique-romaine%2FCheveux-et-barbes-des-Empereurs-romains.html\">archive<\/a>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-433\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-433\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"Louis Br\u00e9hier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_Br%C3%A9hier\">Louis Br\u00e9hier<\/a>,\u00a0<i>Vie et mort de Byzance<\/i>, \u00e9d. Albin Michel, 1946, r\u00e9\u00e9d. 1970.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-434\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-434\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"mw-redirect\" title=\"Nikos Kazantzakis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Nikos_Kazantzakis\">Nikos Kazantzakis<\/a>,\u00a0<i><a title=\"La Derni\u00e8re Tentation\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/La_Derni%C3%A8re_Tentation\">La Derni\u00e8re Tentation<\/a><\/i>\u00a0(1954), trad. par Michel Saunier, Paris, Plon, 1959.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-435\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-435\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"Jos\u00e9 Saramago\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jos%C3%A9_Saramago\">Jos\u00e9 Saramago<\/a>,\u00a0<i><a title=\"L'\u00c9vangile selon J\u00e9sus-Christ\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/L%27%C3%89vangile_selon_J%C3%A9sus-Christ\">L&rsquo;\u00c9vangile selon J\u00e9sus-Christ<\/a><\/i>\u00a0(1991), traduit par Genevi\u00e8ve Leibrich, Paris, Le Seuil, 1993, 376 p.\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-02-018172-3\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-02-018172-3\"><span class=\"nowrap\">978-2-02-018172-3<\/span><\/a>)<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-436\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-436\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"Norman Mailer\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Norman_Mailer\">Norman Mailer<\/a>,\u00a0<i>L&rsquo;\u00c9vangile selon le Fils<\/i>\u00a0(1998), traduit de l&rsquo;am\u00e9ricain par R\u00e9my Lambrechts, Paris, Plon 1998, 228 p.\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-25-918790-9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-25-918790-9\"><span class=\"nowrap\">978-2-25-918790-9<\/span><\/a>)<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-437\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-437\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"\u00c9ric-Emmanuel Schmitt\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ric-Emmanuel_Schmitt\">\u00c9ric-Emmanuel Schmitt<\/a>,\u00a0<i><a title=\"L'\u00c9vangile selon Pilate\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/L%27%C3%89vangile_selon_Pilate\">L&rsquo;\u00c9vangile selon Pilate<\/a><\/i>, Paris, Albin Michel, 2000.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-438\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-438\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><a title=\"Paul Verhoeven\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paul_Verhoeven\">Paul Verhoeven<\/a>,\u00a0<i>J\u00e9sus de Nazareth<\/i>, trad. par A-L Vignaux, 2015,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0<span class=\"nowrap\">42-45<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-440\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-440\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Magness2012\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jodi_Magness2012\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Jodi Magness,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">The Archaeology of the Holy Land\u00a0: From the Destruction of Solomon&rsquo;s Temple<\/cite>,\u00a0<a title=\"Cambridge University Press\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cambridge_University_Press\">Cambridge University Press<\/a>,\u00a0<time>2012<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a081, 248, 323-324<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-441\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-441\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Willem_Drijvers1992\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jan_Willem_Drijvers1992\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Jan Willem Drijvers,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Helena Augusta\u00a0: The Mother of Constantine the Great and her Finding of the True Cross<\/cite>, Brill,\u00a0<time>1992<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a05<\/span><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-La_Saga_de_la_vraie_Croix-442\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191\u00a0<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-La_Saga_de_la_vraie_Croix_442-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Revenir plus haut en\u202f:<\/span>a<\/a>\u00a0et\u00a0<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-La_Saga_de_la_vraie_Croix_442-1\">b<\/a><\/sup>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Pierre Maraval,\u00a0<i>La Saga de la vraie Croix<\/i>, in\u00a0<i>Le Monde de la Bible<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a0190, septembre-octobre-novembre 2009,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a028\u201331.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-443\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-443\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Edina Bozoki,\u00a0<i>Le temps de la dispersion<\/i>, in\u00a0<i>Le Monde de la Bible<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a0190, septembre-octobre-novembre 2009,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a032\u201335.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-444\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-444\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">On commence alors \u00e0 d\u00e9terrer les reliques, jusque-l\u00e0 habituellement enferm\u00e9es dans des bo\u00eetes et enfouies sous les autels, pour les montrer (voir articles\u00a0<i><a title=\"Reliquaire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Reliquaire\">reliquaire<\/a><\/i>\u00a0et\u00a0<i><a class=\"mw-redirect\" title=\"Monstrance\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Monstrance\">monstrance<\/a><\/i>); cf. Beno\u00eet de Sagazan,\u00a0<i>Des instruments de la Passion aux reliques corporelles<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr nowrap italique\" title=\"opere citato (\u00ab dans l'ouvrage cit\u00e9 \u00bb)\">op. cit.<\/abbr>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a026.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-445\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-445\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Pierre Maraval,\u00a0<i>L&#8217;empereur Constantin \u00e0 l&rsquo;origine des p\u00e8lerinages<\/i>, in\u00a0<i>Les Premiers Temps de l&rsquo;\u00c9glise<\/i>, \u00e9d. Gallimard\/Le monde de la Bible, 2004,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0666.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-446\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-446\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Edina Boz\u00f3ky,\u00a0<i>La Politique des reliques de Constantin \u00e0 Saint Louis\u00a0: protection collective et l\u00e9gitimation du pouvoir<\/i>, \u00e9d. Beauchesne, 2007,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.be\/books?id=wINGJiwXXbIC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=fr#v=onepage&amp;q=&amp;f=false\" rel=\"nofollow\">extraits en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.be%2Fbooks%3Fid%3DwINGJiwXXbIC%26printsec%3Dfrontcover%26hl%3Dfr%23v%3Donepage%26q%3D%26f%3Dfalse\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-447\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-447\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Peter Brown,\u00a0<i>La Soci\u00e9t\u00e9 et le Sacr\u00e9 dans l&rsquo;Antiquit\u00e9 tardive<\/i>, Seuil\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-02-055822-8\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-02-055822-8\"><span class=\"nowrap\">978-2-02-055822-8<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-448\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-448\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">pr. ex.Marie-Madelaine Gauthier,\u00a0<i>Les routes de la foi. Reliques et reliquaires de J\u00e9rusalem \u00e0 Compostelle<\/i>, \u00e9d. Biblioth\u00e8que des Arts, 1983\u00a0; Pierre-Vincent Claverie,\u00a0<i>Les acteurs du commerce des reliques \u00e0 la fin des croisade<\/i>\u00a0in revue\u00a0<i>Moyen \u00c2ge<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a0114,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ros\">n<sup>os<\/sup><\/abbr>\u00a03\u20134, \u00e9d. De Boeck et Larcier, 2008,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a0589\u2013602.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-449\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-449\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">La pr\u00e9cision topographique de ces lieux est rare et secondaire,\u00a0<span class=\"citation\">\u00ab\u00a0le but des \u00e9vang\u00e9listes \u00e9tant d&rsquo;abord la d\u00e9livrance d&rsquo;un message th\u00e9ologique\u00a0\u00bb<\/span>, ce qui laisse le champ libre \u00e0 l&rsquo;imagination des\u00a0<a title=\"Tradition (christianisme)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tradition_(christianisme)#Tradition_et_%C3%89glise_catholique\">inventeurs empiriques et inspir\u00e9s<\/a>. Cf.\u00a0<span id=\"Maraval1985\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Pierre_Maraval1985\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Pierre Maraval (historien)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Maraval_(historien)\">Pierre Maraval<\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Lieux saints et p\u00e8lerinages d&rsquo;Orient\u00a0: histoire et g\u00e9ographie des origines \u00e0 la conqu\u00eate arabe<\/cite>, Cerf,\u00a0<time>1985<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>\u00a032<\/span><\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-450\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\"><a title=\"Revenir plus haut\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9sus_de_Nazareth#cite_ref-450\" aria-label=\"Revenir plus haut\">\u2191<\/a>\u00a0<\/span><span class=\"reference-text\">Beno\u00eet de Sagazan,\u00a0<i>Des instruments de la Passion aux reliques corporelles<\/i>, in\u00a0<i>Le Monde de la Bible<\/i>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a0190, septembre-octobre-novembre 2009,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"page(s)\">p.<\/abbr>\u00a023\u201327.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\" style=\"text-align: justify;\">\n<h2 id=\"Bibliographie\">Bibliographie<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"bandeau-container bandeau-section metadata bandeau-niveau-information\" style=\"text-align: justify;\">\n<div class=\"bandeau-cell bandeau-icone-css loupe\">Articles d\u00e9taill\u00e9s\u00a0:\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Bibliographie de la christologie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bibliographie_de_la_christologie\">Bibliographie de la christologie<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Bibliographie sur l'ex\u00e9g\u00e8se du Nouveau Testament\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bibliographie_sur_l%27ex%C3%A9g%C3%A8se_du_Nouveau_Testament\">Bibliographie sur l&rsquo;ex\u00e9g\u00e8se du Nouveau Testament<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Ouvrages_et_travaux_historiens_g\u00e9n\u00e9ralistes\"><span id=\"Ouvrages_et_travaux_historiens_g.C3.A9n.C3.A9ralistes\"><\/span>Ouvrages et travaux historiens g\u00e9n\u00e9ralistes<\/h3>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span id=\"Abbaye_de_Maredsous._Centre_Informatique_et_Bible2002\" class=\"ouvrage\">Abbaye de Maredsous. Centre Informatique et Bible,\u00a0<cite class=\"italique\">Dictionnaire encyclop\u00e9dique de la Bible<\/cite>\u00a0(\u00e9dition revue et augment\u00e9e),\u00a0<a title=\"Brepols\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Brepols\">Brepols<\/a>,\u00a0<time>2002<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"troisi\u00e8me\">3<sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"\u00e9dition\">\u00e9d.<\/abbr>, 1396\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-503-51311-9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-503-51311-9\"><span class=\"nowrap\">978-2-503-51311-9<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.knowhowsphere.net\/Main.aspx?BASEID=DEB\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.knowhowsphere.net%2FMain.aspx%3FBASEID%3DDEB\">archive<\/a>]<\/small>\u00a0<span title=\"Acc\u00e8s libre au document\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/65\/Lock-green.svg\/9px-Lock-green.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/65\/Lock-green.svg\/14px-Lock-green.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/65\/Lock-green.svg\/18px-Lock-green.svg.png 2x\" alt=\"Acc\u00e8s libre\" width=\"9\" height=\"14\" data-file-width=\"512\" data-file-height=\"813\" \/><\/span>)<\/small><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Collectif2007\" class=\"ouvrage\">Collectif,\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus, compl\u00e9ments d&rsquo;enqu\u00eate<\/cite>, Paris\/Paris, Bayard-Centurion\/Le Monde de la Bible,\u00a0<time>2007<\/time>, 159\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-227-47687-5\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-227-47687-5\"><span class=\"nowrap\">978-2-227-47687-5<\/span><\/a>)<\/small><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Collectif2010\" class=\"ouvrage\">Collectif (<abbr class=\"abbr\" title=\"pr\u00e9face\">pr\u00e9f.<\/abbr>\u00a0<a title=\"Michel Deneken\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michel_Deneken\">Michel Deneken<\/a>),\u00a0<cite class=\"italique\">De J\u00e9sus \u00e0 J\u00e9sus-Christ<\/cite>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a0I\u00a0:\u00a0<span class=\"italique\">Le J\u00e9sus de l\u2019histoire<\/span>\u00a0(Actes du colloque de Strasbourg, 18-19 novembre 2010), Paris, MamE-Descl\u00e9e,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0J\u00e9sus et J\u00e9sus-Christ \/ Colloques\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2010<\/time>, 261\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782718909103\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782718909103\"><span class=\"nowrap\">9782718909103<\/span><\/a>)<\/small><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Collectif2011\" class=\"ouvrage\">Collectif (<abbr class=\"abbr\" title=\"pr\u00e9face\">pr\u00e9f.<\/abbr>\u00a0<a title=\"Vincent Holzer\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vincent_Holzer\">Vincent Holzer<\/a>),\u00a0<cite class=\"italique\">De J\u00e9sus \u00e0 J\u00e9sus-Christ<\/cite>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a0II\u00a0:\u00a0<span class=\"italique\">Christ dans l&rsquo;Histoire<\/span>\u00a0(Actes du colloque de Paris, 24-25 mars 2011), Paris, MamE-Descl\u00e9e,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0J\u00e9sus et J\u00e9sus-Christ \/ Colloques\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2011<\/time>, 256\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7189-0914-1\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7189-0914-1\"><span class=\"nowrap\">978-2-7189-0914-1<\/span><\/a>)<\/small><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"ArmogatheMontaubinPerrin2010\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean-Robert_ArmogathePascal_MontaubinMichel-Yves_Perrin2010\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Jean-Robert Armogathe\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Robert_Armogathe\">Jean-Robert\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Armogathe<\/span><\/a>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"directeur de publication\">dir.<\/abbr>), Pascal\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Montaubin<\/span>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"directeur de publication\">dir.<\/abbr>) et Michel-Yves\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Perrin<\/span>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"directeur de publication\">dir.<\/abbr>),\u00a0<cite class=\"italique\">Histoire g\u00e9n\u00e9rale du christianisme<\/cite>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a01\u00a0:\u00a0<span class=\"italique\">Des origines au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"15\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XV<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/span>, Presses universitaires de France,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Quadrige\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2010<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-13-052292-8\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-13-052292-8\"><span class=\"nowrap\">978-2-13-052292-8<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Baslez2004\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Marie-Fran\u00e7oise_Baslez2004\" class=\"ouvrage\">Marie-Fran\u00e7oise\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Baslez<\/span>\u00a0(\u00e9d.),\u00a0<cite class=\"italique\">Les premiers temps de l&rsquo;\u00c9glise\u00a0: De saint Paul \u00e0 saint Augustin<\/cite>, Paris, Gallimard\/Le Monde de la Bible,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Folio histoire\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2004<\/time>, 843\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-07-030204-0\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-07-030204-0\"><span class=\"nowrap\">2-07-030204-0<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Bockmuehl2001\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Markus_Bockmuehl2001\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Markus\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Bockmuehl<\/span>\u00a0(\u00e9d.),\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">The Cambridge Companion to Jesus<\/cite>,\u00a0<a title=\"Cambridge University Press\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cambridge_University_Press\">Cambridge University Press<\/a>,\u00a0<time>2001<\/time>, 338\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-0-521-79678-1\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-0-521-79678-1\"><span class=\"nowrap\">978-0-521-79678-1<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=vSehrtQpcYcC&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DvSehrtQpcYcC%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Burkett2011\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Delbert_Burkett2011\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Delbert\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Burkett<\/span>\u00a0(\u00e9d.),\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">The Blackwell Companion to Jesus<\/cite>,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Blackwell Publishing\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Blackwell_Publishing\">Blackwell Publishing<\/a>,\u00a0<time>2011<\/time>, 572\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-1-4051-9362-7\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-1-4051-9362-7\"><span class=\"nowrap\">978-1-4051-9362-7<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"CharlesworthElliottFreyneReumann2007\" class=\"ouvrage\"><span id=\"James_H._CharlesworthJames_Keith_ElliottSean_FreyneJohn_Reumann2007\" class=\"ouvrage\">James H.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Charlesworth<\/span>, James Keith\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Elliott<\/span>, Sean\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Freyne<\/span>\u00a0et John\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Reumann<\/span>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"traduction\">trad.<\/abbr>\u00a0de l&rsquo;anglais par Patrice Ghirardi),\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus et les nouvelles d\u00e9couvertes de l&rsquo;arch\u00e9ologie<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"Groupe Bayard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Groupe_Bayard\">Bayard<\/a>,\u00a0<time>2007<\/time>, 143\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-227-47669-1\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-227-47669-1\"><span class=\"nowrap\">978-2-227-47669-1<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"CharlesworthPokorny2009\" class=\"ouvrage\"><span id=\"James_H._CharlesworthPetr_Pokorny2009\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0James H.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Charlesworth<\/span>\u00a0(\u00e9d.) et Petr\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Pokorny<\/span>\u00a0(\u00e9d.),\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Jesus Research\u00a0: An International Perspective<\/cite>\u00a0(The First Princeton-Prague Symposium on Jesus Research), Grand Rapids (Mich.), Wm. B. Eerdmans Publishing,\u00a0<time>2009<\/time>, 307\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-0-8028-6353-9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-0-8028-6353-9\"><span class=\"nowrap\">978-0-8028-6353-9<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=xbXP_e5gJqwC&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DxbXP_e5gJqwC%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"CharlesworthRheaPokorny2014\" class=\"ouvrage\"><span id=\"James_H._CharlesworthBrian_RheaPetr_Pokorny2014\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0James H.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Charlesworth<\/span>\u00a0(\u00e9d.), Brian\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Rhea<\/span>\u00a0(\u00e9d.) et Petr\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Pokorny<\/span>\u00a0(\u00e9d.),\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Jesus Research\u00a0: New Methodologies and Perceptions<\/cite>\u00a0(The Second Princeton-Prague Symposium on Jesus Research), Wm. B. Eerdmans Publishing,\u00a0<time>2014<\/time>, 1087\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-0-8028-6728-5\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-0-8028-6728-5\"><span class=\"nowrap\">978-0-8028-6728-5<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=GZOtAQAAQBAJ&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DGZOtAQAAQBAJ%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Dettwiler2017\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Andreas_Dettwiler2017\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Andreas Dettwiler\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andreas_Dettwiler\">Andreas\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Dettwiler<\/span><\/a>\u00a0(\u00e9d.),\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus de Nazareth\u00a0: \u00c9tudes contemporaines<\/cite>, Gen\u00e8ve\/14-Cond\u00e9-sur-Noireau,\u00a0<a title=\"Labor et Fides\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Labor_et_Fides\">Labor et Fides<\/a>,\u00a0<time>2017<\/time>, 300\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-8309-1642-3\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-8309-1642-3\"><span class=\"nowrap\">978-2-8309-1642-3<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"DettwilerMarguerat2008\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Andreas_DettwilerDaniel_Marguerat2008\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Andreas Dettwiler\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andreas_Dettwiler\">Andreas\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Dettwiler<\/span><\/a>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"directeur de publication\">dir.<\/abbr>) et\u00a0<a title=\"Daniel Marguerat\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Daniel_Marguerat\">Daniel\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Marguerat<\/span><\/a>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"directeur de publication\">dir.<\/abbr>),\u00a0<cite class=\"italique\">La source des paroles de J\u00e9sus (Q)\u00a0: Aux origines du christianisme<\/cite>, Gen\u00e8ve,\u00a0<a title=\"Labor et Fides\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Labor_et_Fides\">Labor et Fides<\/a>,\u00a0<time>2008<\/time>, 399\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-8309-1341-5\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-8309-1341-5\"><span class=\"nowrap\">978-2-8309-1341-5<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=XAb3yazEhlAC&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DXAb3yazEhlAC%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Dor\u00e9Pedotti2017\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Joseph_Dor\u00e9Christine_Pedotti2017\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Joseph Dor\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Joseph_Dor%C3%A9\">Joseph\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Dor\u00e9<\/span><\/a>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"directeur de publication\">dir.<\/abbr>) et\u00a0<a title=\"Christine Pedotti\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Christine_Pedotti\">Christine\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Pedotti<\/span><\/a>\u00a0(coord.),\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus\u00a0: L&rsquo;encyclop\u00e9die<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions Albin Michel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_Albin_Michel\">Albin Michel<\/a>,\u00a0<time>2017<\/time>, 843\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-226-32649-2\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-226-32649-2\"><span class=\"nowrap\">978-2-226-32649-2<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Geoltrain2000\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Pierre_Geoltrain2000\" class=\"ouvrage\">Pierre\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Geoltrain<\/span>\u00a0(\u00e9d.),\u00a0<cite class=\"italique\">Aux origines du christianisme<\/cite>, Paris, Gallimard\/Le Monde de la Bible,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Folio histoire\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2000<\/time>, 601\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-07-041114-1\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-07-041114-1\"><span class=\"nowrap\">2-07-041114-1<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"GibertTheobald2002\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Pierre_GibertChristoph_Theobald2002\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Pierre Gibert\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Gibert\">Pierre\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Gibert<\/span><\/a>\u00a0(\u00e9d.) et\u00a0<a title=\"Christoph Theobald\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Christoph_Theobald\">Christoph\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Theobald<\/span><\/a>\u00a0(\u00e9d.),\u00a0<cite class=\"italique\">Le cas J\u00e9sus Christ\u00a0: Ex\u00e9g\u00e8tes, historiens et th\u00e9ologiens en confrontation<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"Groupe Bayard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Groupe_Bayard\">Bayard<\/a>,\u00a0<time>2002<\/time>, 475\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-227-47078-1\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-227-47078-1\"><span class=\"nowrap\">978-2-227-47078-1<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Holm\u00e9nPorter2011\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Tom_Holm\u00e9nStanley_E._Porter2011\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Tom\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Holm\u00e9n<\/span>\u00a0(\u00e9d.) et Stanley E.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Porter<\/span>\u00a0(\u00e9d.),\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Handbook for the study of the historical Jesus<\/cite>, Brill,\u00a0<time>2011<\/time>, 3652\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>, 4 volumes\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-90-04-21021-9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-90-04-21021-9\"><span class=\"nowrap\">978-90-04-21021-9<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.worldcat.org\/oclc\/796384794\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.worldcat.org%2Foclc%2F796384794\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"LevineAllison_Jr.Crossan2006\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Amy-Jill_LevineDale_C._Allison_Jr.John_Dominic_Crossan2006\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Amy-Jill\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Levine<\/span>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"directeur de publication\">dir.<\/abbr>), Dale C.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Allison Jr.<\/span>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"directeur de publication\">dir.<\/abbr>) et\u00a0<a title=\"John Dominic Crossan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/John_Dominic_Crossan\">John Dominic\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Crossan<\/span><\/a>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"directeur de publication\">dir.<\/abbr>),\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">The Historical Jesus in Context<\/cite>, Princeton,\u00a0<a title=\"Princeton University Press\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Princeton_University_Press\">Princeton University Press<\/a>,\u00a0<time>2006<\/time>, 454\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9780691009926\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9780691009926\"><span class=\"nowrap\">9780691009926<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=wMbEyeDSQQgC&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DwMbEyeDSQQgC%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Marguerat2008\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Daniel_Marguerat2008\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Daniel Marguerat\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Daniel_Marguerat\">Daniel\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Marguerat<\/span><\/a>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"directeur de publication\">dir.<\/abbr>),\u00a0<cite class=\"italique\">L&rsquo;aube du christianisme<\/cite>, Gen\u00e8ve\/Paris, Labor et Fides\/Bayard,\u00a0<time>2008<\/time>, 534\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-8309-1262-3\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-8309-1262-3\"><span class=\"nowrap\">978-2-8309-1262-3<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Mattei2011\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Paul_Mattei2011\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Paul Mattei\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paul_Mattei\">Paul\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Mattei<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Le christianisme antique de J\u00e9sus \u00e0 Constantin<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"Armand Colin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Armand_Colin\">Armand Colin<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0U\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2011<\/time>, 319\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2200271558\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2200271558\"><span class=\"nowrap\">978-2200271558<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Mayeur2000\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean-Marie_Mayeur2000\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Jean-Marie Mayeur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Marie_Mayeur\">Jean-Marie Mayeur<\/a>,\u00a0<a title=\"Charles Pietri\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles_Pietri\">Charles<\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Luce Pietri\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Luce_Pietri\">Luce Pietri<\/a>,\u00a0<a title=\"Andr\u00e9 Vauchez (historien)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andr%C3%A9_Vauchez_(historien)\">Andr\u00e9 Vauchez<\/a>,\u00a0<a title=\"Marc Venard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marc_Venard\">Marc Venard<\/a>\u00a0(dirs.),\u00a0<cite class=\"italique\">Histoire du christianisme<\/cite>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a01\u00a0:\u00a0<span class=\"italique\">Le Nouveau Peuple (des origines \u00e0 250)<\/span>, Paris, Descl\u00e9e,\u00a0<time>2000<\/time>, 938\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-7189-0631-6\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-7189-0631-6\"><span class=\"nowrap\">2-7189-0631-6<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"MimouniMaraval2007\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Simon_Claude_MimouniPierre_Maraval2007\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Simon Claude Mimouni\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Simon_Claude_Mimouni\">Simon Claude\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Mimouni<\/span><\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Pierre Maraval (historien)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Maraval_(historien)\">Pierre\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Maraval<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Le christianisme des origines \u00e0 Constantin<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"Presses universitaires de France\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Presses_universitaires_de_France\">Presses universitaires de France<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Nouvelle Clio\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2007<\/time>, 684\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-13-052877-7\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-13-052877-7\"><span class=\"nowrap\">978-2-13-052877-7<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Mimouni2019\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Simon_Claude_Mimouni2019\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Simon Claude Mimouni\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Simon_Claude_Mimouni\">Simon Claude\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Mimouni<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Introduction \u00e0 l&rsquo;histoire des origines du christianisme<\/cite>, Montrouge\/61-Lonrai,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"\u00c9ditions Bayard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_Bayard\">Bayard<\/a>,\u00a0<time>2019<\/time>, 776\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-227-49495-4\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-227-49495-4\"><span class=\"nowrap\">978-2-227-49495-4<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Vermes2008\" class=\"ouvrage\"><span id=\"G\u00e9za_Vermes2008\" class=\"ouvrage\"><a title=\"G\u00e9za Vermes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%A9za_Vermes\">G\u00e9za\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Vermes<\/span><\/a>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"traduction\">trad.<\/abbr>\u00a0de l&rsquo;anglais par Patrice Ghirardi),\u00a0<cite class=\"italique\">Dictionnaire des contemporains de J\u00e9sus<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"Groupe Bayard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Groupe_Bayard\">Bayard<\/a>,\u00a0<time>2008<\/time>, 369\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-227-47693-6\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-227-47693-6\"><span class=\"nowrap\">978-2-227-47693-6<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Historiens_et_biblistes\">Historiens et biblistes<\/h3>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span id=\"Baslez2003\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Marie-Fran\u00e7oise_Baslez2003\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Marie-Fran\u00e7oise Baslez\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marie-Fran%C3%A7oise_Baslez\">Marie-Fran\u00e7oise\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Baslez<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Bible et histoire\u00a0: Juda\u00efsme, hell\u00e9nisme, christianisme<\/cite>, Paris,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"Gallimard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gallimard\">Gallimard<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Folio histoire\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2003<\/time>, 485\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-07-042418-9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-07-042418-9\"><span class=\"nowrap\">2-07-042418-9<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Baslez2017\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Marie-Fran\u00e7oise_Baslez2017\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Marie-Fran\u00e7oise Baslez\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marie-Fran%C3%A7oise_Baslez\">Marie-Fran\u00e7oise\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Baslez<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus\u00a0: Dictionnaire historique des \u00e9vangiles<\/cite>, Paris, Omnibus,\u00a0<time>2017<\/time>, 198\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-258-14741-6\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-258-14741-6\"><span class=\"nowrap\">978-2-258-14741-6<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=3UY7DwAAQBAJ&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3D3UY7DwAAQBAJ%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Bovon2004\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Fran\u00e7ois_Bovon2004\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Fran\u00e7ois Bovon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fran%C3%A7ois_Bovon\">Fran\u00e7ois\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Bovon<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Les derniers jours de J\u00e9sus<\/cite>, Gen\u00e8ve,\u00a0<a title=\"Labor et Fides\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Labor_et_Fides\">Labor et Fides<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Textes et \u00e9v\u00e9nements\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2004<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"deuxi\u00e8me\">2<sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"\u00e9dition\">\u00e9d.<\/abbr>, 124\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-8309-1116-9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-8309-1116-9\"><span class=\"nowrap\">978-2-8309-1116-9<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=BsBJcEFnaRYC&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DBsBJcEFnaRYC%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Boyarin2013\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Daniel_Boyarin2013\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Daniel Boyarin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Daniel_Boyarin\">Daniel\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Boyarin<\/span><\/a>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"traduction\">trad.<\/abbr>\u00a0de l&rsquo;anglais par\u00a0<a title=\"Marc Rastoin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Marc_Rastoin\">Marc Rastoin<\/a>, C\u00e9cile Rastoin,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pr\u00e9face\">pr\u00e9f.<\/abbr>\u00a0Philippe Barbarin),\u00a0<cite class=\"italique\">Le Christ juif\u00a0: \u00c0 la recherche des origines<\/cite>, Paris, Cerf,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Initiations bibliques\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2013<\/time>, 190\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-204-09958-5\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-204-09958-5\"><span class=\"nowrap\">978-2-204-09958-5<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"Online Computer Library Center\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Online_Computer_Library_Center\">OCLC<\/a>\u00a0<span class=\"plainlinks noarchive nowrap\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/worldcat.org\/fr\/title\/859444302\" rel=\"nofollow\">859444302<\/a><\/span>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Brown1996\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Raymond_E._Brown1996\" class=\"ouvrage\"><a class=\"mw-redirect\" title=\"Raymond E. Brown\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Raymond_E._Brown\">Raymond E.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Brown<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus dans les quatre \u00c9vangiles\u00a0: Introduction \u00e0 la christologie du Nouveau Testament<\/cite>, Paris, Cerf,\u00a0<time>1996<\/time>, 311\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-204-05402-7\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-204-05402-7\"><span class=\"nowrap\">978-2-204-05402-7<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Brown2005\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Raymond_E._Brown2005\" class=\"ouvrage\"><a class=\"mw-redirect\" title=\"Raymond E. Brown\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Raymond_E._Brown\">Raymond E.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Brown<\/span><\/a>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"traduction\">trad.<\/abbr>\u00a0de l&rsquo;anglais par Jacques Mignon,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pr\u00e9face\">pr\u00e9f.<\/abbr>\u00a0<a title=\"Daniel Marguerat\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Daniel_Marguerat\">Daniel Marguerat<\/a>),\u00a0<cite class=\"italique\">La mort du Messie\u00a0: Encyclop\u00e9die de la Passion du Christ, de Geths\u00e9mani au tombeau\u00a0: un commentaire des r\u00e9cits de la Passion dans les quatre \u00e9vangiles<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"Groupe Bayard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Groupe_Bayard\">Bayard<\/a>,\u00a0<time>2005<\/time>, 1695\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-227-35025-0\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-227-35025-0\"><span class=\"nowrap\">978-2-227-35025-0<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Rudolf_Bultmann1968\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Rudolf Bultmann\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rudolf_Bultmann\"><span class=\"nom_auteur\">Rudolf Bultmann<\/span><\/a>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"pr\u00e9face\">pr\u00e9f.<\/abbr>\u00a0<a title=\"Paul Ric\u0153ur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Paul_Ric%C5%93ur\">Paul Ric\u0153ur<\/a>),\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus\u00a0: Mythologie et d\u00e9mythologisation<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions du Seuil\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_du_Seuil\">Seuil<\/a>,\u00a0<time>1968<\/time>, 256\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2020031233\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2020031233\"><span class=\"nowrap\">978-2020031233<\/span><\/a>)<\/small><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Burnet2021\" class=\"ouvrage\"><span id=\"R\u00e9gis_Burnet2021\" class=\"ouvrage\"><a title=\"R\u00e9gis Burnet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9gis_Burnet\">R\u00e9gis\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Burnet<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">24 heures dans la vie de J\u00e9sus<\/cite>, Paris\/53-Mayenne, Presses universitaires de France\/Humensis,\u00a0<time>2021<\/time>, 165\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-13-082222-6\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-13-082222-6\"><span class=\"nowrap\">978-2-13-082222-6<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"CousinL\u00e9mononMassonet2004\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Hugues_CousinJean-Pierre_L\u00e9mononJean_Massonet2004\" class=\"ouvrage\">Hugues\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Cousin<\/span>,\u00a0<a title=\"Jean-Pierre L\u00e9monon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Pierre_L%C3%A9monon\">Jean-Pierre\u00a0<span class=\"nom_auteur\">L\u00e9monon<\/span><\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"Jean Massonnet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Massonnet\">Jean\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Massonet<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Le monde o\u00f9 vivait J\u00e9sus<\/cite>, Cerf,\u00a0<time>2004<\/time>, 804\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-204-07482-7\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-204-07482-7\"><span class=\"nowrap\">978-2-204-07482-7<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Crossan2010\" class=\"ouvrage\"><span id=\"John_Dominic_Crossan2010\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a title=\"John Dominic Crossan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/John_Dominic_Crossan\">John Dominic\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Crossan<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">The Historical Jesus\u00a0: The Life of a Mediterranean Jewish Peasant<\/cite>, New York, Harper Collins,\u00a0<time>2010<\/time>, 544\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-0-06-197821-0\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-0-06-197821-0\"><span class=\"nowrap\">978-0-06-197821-0<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=AsPHR4-7Wc8C&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DAsPHR4-7Wc8C%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Dunn2003\" class=\"ouvrage\"><span id=\"James_D._G._Dunn2003\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"James D.G. Dunn\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/James_D.G._Dunn\">James D. G.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Dunn<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Jesus Remembered<\/cite>, Grand Rapids (Mich.), Wm. B. Eerdmans Publishing,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Christianity in the Making\u00a0\u00bb (<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a0I),\u00a0<time>2003<\/time>, 1019\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-0-8028-3931-2\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-0-8028-3931-2\"><span class=\"nowrap\">978-0-8028-3931-2<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=G4qpnvoautgC&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DG4qpnvoautgC%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Ehrman2010\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Bart_D._Ehrman2010\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Bart D. Ehrman\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bart_D._Ehrman\">Bart D.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Ehrman<\/span><\/a>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"traduction\">trad.<\/abbr>\u00a0de l&rsquo;anglais),\u00a0<cite class=\"italique\">La construction de J\u00e9sus\u00a0: Aux sources de la religion chr\u00e9tienne<\/cite>, Le Triadou,\u00a0<a title=\"H &amp; O \u00c9ditions\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/H_%26_O_%C3%89ditions\">H&amp;O<\/a>,\u00a0<time>2010<\/time>, 383\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-84547-217-4\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-84547-217-4\"><span class=\"nowrap\">978-2-84547-217-4<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"D._Ehrman2017\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Bart_D._Ehrman2017\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Bart D. Ehrman\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bart_D._Ehrman\">Bart\u00a0<span class=\"nom_auteur\">D. Ehrman<\/span><\/a>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"traduction\">trad.<\/abbr>\u00a0de l&rsquo;anglais par Jean-Pierre Pr\u00eavost),\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus avant les \u00e9vangiles\u00a0: Comment les premiers chr\u00e9tiens se sont rappel\u00e9, ont transform\u00e9 et invent\u00e9 leurs histoires du Sauveur<\/cite>, Montrouge,\u00a0<a title=\"Groupe Bayard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Groupe_Bayard\">Bayard<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Domaine biblique\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2017<\/time>, 404\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-227-48913-4\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-227-48913-4\"><span class=\"nowrap\">978-2-227-48913-4<\/span><\/a>,\u00a0<a title=\"EAN 13\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/EAN_13\">EAN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782227489134\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782227489134\"><span class=\"nowrap\">9782227489134<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"EhrmanEvansStewart2020\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Bart_D._EhrmanCraig_A._EvansRobert_B._Stewart2020\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0<a title=\"Bart D. Ehrman\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bart_D._Ehrman\">Bart D.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Ehrman<\/span><\/a>, Craig A.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Evans<\/span>\u00a0et Robert B.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Stewart<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Can We Trust the Bible on the Historical Jesus\u00a0?<\/cite>, Louisville-Kentucky,\u00a0<a title=\"Westminster John Knox Press\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Westminster_John_Knox_Press\">Westminster John Knox Press<\/a>,\u00a0<time>2020<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-0-664-26585-4\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-0-664-26585-4\"><span class=\"nowrap\">978-0-664-26585-4<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"FlusserNotley2005\" class=\"ouvrage\"><span id=\"David_FlusserR._Steven_Notley2005\" class=\"ouvrage\"><a title=\"David Flusser\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/David_Flusser\">David\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Flusser<\/span><\/a>\u00a0et R. Steven\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Notley<\/span>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"traduction\">trad.<\/abbr>\u00a0de l&rsquo;anglais par Gabriel Rapha\u00ebl Veyret),\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus<\/cite>, Paris-Tel Aviv, L&rsquo;\u00c9clat,\u00a0<time>2005<\/time>, 283\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782841621019\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782841621019\"><span class=\"nowrap\">9782841621019<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=OQECGIWI1KMC&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DOQECGIWI1KMC%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Holm\u00e9n2007\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Tom_Holm\u00e9n2007\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Tom\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Holm\u00e9n<\/span>\u00a0(ed.),\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Jesus from Judaism to Christianity\u00a0: Continuum Approaches to the Historical Jesus 2007<\/cite>, Londres, T&amp;T Clarck,\u00a0<time>2007<\/time>, 193\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-0-5670-4214-9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-0-5670-4214-9\"><span class=\"nowrap\">978-0-5670-4214-9<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=aALUAwAAQBAJ&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DaALUAwAAQBAJ%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Jaff\u00e92009\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Dan_Jaff\u00e92009\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Dan Jaff\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dan_Jaff%C3%A9\">Dan\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Jaff\u00e9<\/span><\/a>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"pr\u00e9face\">pr\u00e9f.<\/abbr>\u00a0Daniel Marguerat),\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus sous la plume des historiens juifs du\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"20\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XX<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/cite>, Paris, Cerf,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Patrimoines-Juda\u00efsme\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2009<\/time>, 412\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-204-08695-0\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-204-08695-0\"><span class=\"nowrap\">978-2-204-08695-0<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Marchadour2001\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Alain_Marchadour2001\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Alain Marchadour\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alain_Marchadour\">Alain\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Marchadour<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Que sait-on de J\u00e9sus de Nazareth\u00a0?<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"Groupe Bayard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Groupe_Bayard\">Bayard<\/a>,\u00a0<time>2001<\/time>, 298\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-227-35023-7\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-227-35023-7\"><span class=\"nowrap\">2-227-35023-7<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"MargueratNorelliPoffet2003\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Daniel_MargueratEnrico_NorelliJean-Michel_Poffet2003\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Daniel Marguerat\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Daniel_Marguerat\">Daniel\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Marguerat<\/span><\/a>\u00a0(\u00e9d.),\u00a0<a title=\"Enrico Norelli\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Enrico_Norelli\">Enrico\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Norelli<\/span><\/a>\u00a0et Jean-Michel\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Poffet<\/span>\u00a0(\u00e9d.),\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus de Nazareth\u00a0: Nouvelles approches d&rsquo;une \u00e9nigme<\/cite>, Gen\u00e8ve,\u00a0<a title=\"Labor et Fides\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Labor_et_Fides\">Labor et Fides<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Le Monde de la Bible\u00a0\u00bb (<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a038),\u00a0<time>2003<\/time>, 620\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-8309-0857-2\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-8309-0857-2\"><span class=\"nowrap\">978-2-8309-0857-2<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=vlkpTHaOaJYC&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DvlkpTHaOaJYC%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Marguerat2019\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Daniel_Marguerat2019\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Daniel Marguerat\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Daniel_Marguerat\">Daniel\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Marguerat<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Vie et destin de J\u00e9sus de Nazareth<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions du Seuil\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_du_Seuil\">Seuil<\/a>,\u00a0<time>2019<\/time>, 334\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-02-128036-4\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-02-128036-4\"><span class=\"nowrap\">978-2-02-128036-4<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=jtCNDwAAQBAJ&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DjtCNDwAAQBAJ%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Meier2004\" class=\"ouvrage\"><span id=\"John_P._Meier2004\" class=\"ouvrage\"><a class=\"mw-redirect\" title=\"John P. Meier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/John_P._Meier\">John P.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Meier<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Un certain Juif J\u00e9sus\u00a0: Les donn\u00e9es de l&rsquo;histoire<\/cite>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a0I\u00a0:\u00a0<span class=\"italique\">Les sources, les origines, les dates<\/span>, Cerf,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Lectio Divina\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2004<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-204-07036-2\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-204-07036-2\"><span class=\"nowrap\">978-2-204-07036-2<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Meier2005\" class=\"ouvrage\"><span id=\"John_P._Meier2005\" class=\"ouvrage\"><a class=\"mw-redirect\" title=\"John P. Meier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/John_P._Meier\">John P.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Meier<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Un certain Juif J\u00e9sus\u00a0: Les donn\u00e9es de l&rsquo;histoire<\/cite>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a0II\u00a0:\u00a0<span class=\"italique\">La parole et les gestes<\/span>, Cerf,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Lectio Divina\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2005<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-204-07037-9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-204-07037-9\"><span class=\"nowrap\">978-2-204-07037-9<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Meier2005\" class=\"ouvrage\"><span id=\"John_P._Meier2005\" class=\"ouvrage\"><a class=\"mw-redirect\" title=\"John P. Meier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/John_P._Meier\">John P.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Meier<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Un certain Juif J\u00e9sus\u00a0: Les donn\u00e9es de l&rsquo;histoire<\/cite>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a0III\u00a0:\u00a0<span class=\"italique\">Attachements, affrontements, ruptures<\/span>, Cerf,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Lectio Divina\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2005<\/time>, 738\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-204-07038-6\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-204-07038-6\"><span class=\"nowrap\">978-2-204-07038-6<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Meier2009\" class=\"ouvrage\"><span id=\"John_P._Meier2009\" class=\"ouvrage\"><a class=\"mw-redirect\" title=\"John P. Meier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/John_P._Meier\">John P.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Meier<\/span><\/a>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"traduction\">trad.<\/abbr>\u00a0de l&rsquo;anglais),\u00a0<cite class=\"italique\">Un certain Juif J\u00e9sus\u00a0: Les donn\u00e9es de l&rsquo;histoire<\/cite>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a0IV\u00a0:\u00a0<span class=\"italique\">La loi et l&rsquo;amour<\/span>, Paris, Cerf,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Lectio Divina\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2009<\/time>, 742\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-204-08833-6\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-204-08833-6\"><span class=\"nowrap\">978-2-204-08833-6<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Meier2018\" class=\"ouvrage\"><span id=\"John_P._Meier2018\" class=\"ouvrage\"><a class=\"mw-redirect\" title=\"John P. Meier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/John_P._Meier\">John P.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Meier<\/span><\/a>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"traduction\">trad.<\/abbr>\u00a0de l&rsquo;anglais),\u00a0<cite class=\"italique\">Un certain Juif J\u00e9sus\u00a0: Les donn\u00e9es de l&rsquo;histoire<\/cite>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a0V\u00a0:\u00a0<span class=\"italique\">Enqu\u00eates sur l&rsquo;authenticit\u00e9 des paraboles<\/span>, Paris\/14-Cond\u00e9-sur-Noireau, Cerf,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Lectio Divina\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2018<\/time>, 490\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-204-11444-8\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-204-11444-8\"><span class=\"nowrap\">978-2-204-11444-8<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Mimouni2015\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Simon_Claude_Mimouni2015\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Simon Claude Mimouni\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Simon_Claude_Mimouni\">Simon Claude\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Mimouni<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Jacques le Juste, fr\u00e8re de J\u00e9sus de Nazareth et l&rsquo;histoire de la communaut\u00e9 nazor\u00e9enne\/chr\u00e9tienne de J\u00e9rusalem du Ier au IVe si\u00e8cle<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"Groupe Bayard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Groupe_Bayard\">Bayard<\/a>,\u00a0<time>2015<\/time>, 615\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2227487017\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2227487017\"><span class=\"nowrap\">978-2227487017<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Nodet2002\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Etienne_Nodet2002\" class=\"ouvrage\"><a title=\"\u00c9tienne Nodet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Nodet\">Etienne\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Nodet<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Le fils de Dieu\u00a0: Proc\u00e8s de J\u00e9sus et \u00e9vangiles<\/cite>, Paris, Cerf,\u00a0<time>2002<\/time>, 346\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-204-06929-8\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-204-06929-8\"><span class=\"nowrap\">978-2-204-06929-8<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Nodet2003\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Etienne_Nodet2003\" class=\"ouvrage\"><a title=\"\u00c9tienne Nodet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Nodet\">Etienne\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Nodet<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Histoire de J\u00e9sus\u00a0?\u00a0: N\u00e9cessit\u00e9 et limites d&rsquo;une enqu\u00eate<\/cite>, Paris, Cerf,\u00a0<time>2003<\/time>, 247\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-204-07264-9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-204-07264-9\"><span class=\"nowrap\">978-2-204-07264-9<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Pagola2013\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jos\u00e9_Antonio_Pagola2013\" class=\"ouvrage\">Jos\u00e9 Antonio\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Pagola<\/span>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"traduction\">trad.<\/abbr>\u00a0de l&rsquo;espagnol),\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus\u00a0: Approche historique<\/cite>, Paris, Cerf,\u00a0<time>2013<\/time>, 542\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9782204132220\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9782204132220\"><span class=\"nowrap\">9782204132220<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Puig_i_T\u00e0rrech2016\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Armand_Puig_i_T\u00e0rrech2016\" class=\"ouvrage\">Armand\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Puig i T\u00e0rrech<\/span>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"traduction\">trad.<\/abbr>\u00a0de l&rsquo;espagnol par Georges Passerat),\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus\u00a0: Une biographie historique<\/cite>, Paris\/Perpignan,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions Descl\u00e9e de Brouwer\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_Descl%C3%A9e_de_Brouwer\">Descl\u00e9e de Brouwer<\/a>,\u00a0<time>2016<\/time>, 840\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-220-07322-4\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-220-07322-4\"><span class=\"nowrap\">978-2-220-07322-4<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Quesnel2008\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Michel_Quesnel2008\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Michel Quesnel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michel_Quesnel\">Michel\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Quesnel<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus, l&rsquo;homme et le fils de Dieu<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"Groupe Flammarion\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Groupe_Flammarion\">Flammarion<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Champs Essais\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2008<\/time>, 231\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-08-121312-8\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-08-121312-8\"><span class=\"nowrap\">978-2-08-121312-8<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Tomson2003\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Peter_J._Tomson2003\" class=\"ouvrage\">Peter J.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Tomson<\/span>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"traduction\">trad.<\/abbr>\u00a0de l&rsquo;anglais par Joseph Duponcheele),\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus et les auteurs du Nouveau Testament dans leur relation au juda\u00efsme<\/cite>, Paris, Cerf,\u00a0<time>2003<\/time>, 486\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-204-07123-9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-204-07123-9\"><span class=\"nowrap\">978-2-204-07123-9<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Perrot2019\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Charles_Perrot2019\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Charles Perrot\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles_Perrot\">Charles\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Perrot<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus<\/cite>, Paris, Presses universitaires de France \/ Humensis,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Que sais-je\u00a0?\u00a0\u00bb (<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a03300),\u00a0<time>2019<\/time>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"septi\u00e8me\">7<sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"\u00e9dition\">\u00e9d.<\/abbr>, 127\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7154-0163-1\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7154-0163-1\"><span class=\"nowrap\">978-2-7154-0163-1<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Perrot1997\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Charles_Perrot1997\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Charles Perrot\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles_Perrot\">Charles\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Perrot<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus, Christ et Seigneur des premiers chr\u00e9tiens<\/cite>, Descl\u00e9e,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0J\u00e9sus et J\u00e9sus-Christ\u00a0\u00bb (<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a070),\u00a0<time>1997<\/time>, 318\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7189-0936-3\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7189-0936-3\"><span class=\"nowrap\">978-2-7189-0936-3<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Perrot1979\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Charles_Perrot1979\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Charles Perrot\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles_Perrot\">Charles\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Perrot<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus et l&rsquo;histoire<\/cite>, Descl\u00e9e,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0J\u00e9sus et J\u00e9sus-Christ\u00a0\u00bb (<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a011),\u00a0<time>1979<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7189-0605-8\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7189-0605-8\"><span class=\"nowrap\">978-2-7189-0605-8<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Piovannelli2023\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Pierluigi_Piovannelli2023\" class=\"ouvrage\">Pierluigi\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Piovannelli<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">Le J\u00e9sus des historiens\u00a0: Entre v\u00e9rit\u00e9 et l\u00e9gende<\/cite>, Paris, Presses universitaires de France\/Humensis,\u00a0<time>2023<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-13-085560-6\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-13-085560-6\"><span class=\"nowrap\">978-2-13-085560-6<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Schlosser1999\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jacques_Schlosser1999\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Jacques Schlosser\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Schlosser\">Jacques\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Schlosser<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus de Nazareth<\/cite>, Noesis,\u00a0<time>1999<\/time>, 374\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-911606-48-9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-911606-48-9\"><span class=\"nowrap\">978-2-911606-48-9<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Schr\u00f6ter2018\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jens_Schr\u00f6ter2018\" class=\"ouvrage\">Jens\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Schr\u00f6ter<\/span>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"traduction\">trad.<\/abbr>\u00a0de l&rsquo;allemand par Marianne David-Burion et Gilles Sosnowski),\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus de Nazareth\u00a0: \u00c0 la recherche de l&rsquo;homme de Galil\u00e9e<\/cite>, Gen\u00e8ve,\u00a0<a title=\"Labor et Fides\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Labor_et_Fides\">Labor et Fides<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Le Monde de la Bible\u00a0\u00bb (<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a074),\u00a0<time>2018<\/time>, 317\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-8309-1673-7\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-8309-1673-7\"><span class=\"nowrap\">978-2-8309-1673-7<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Tabor2007\" class=\"ouvrage\"><span id=\"James_D._Tabor2007\" class=\"ouvrage\">James D.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Tabor<\/span>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"traduction\">trad.<\/abbr>\u00a0de l&rsquo;anglais par Bernard Cohen),\u00a0<cite class=\"italique\">La v\u00e9ritable histoire de J\u00e9sus\u00a0: Une enqu\u00eate scientifique et historique sur l&rsquo;homme et sa lign\u00e9e<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions Robert Laffont\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_Robert_Laffont\">Robert Laffont<\/a>,\u00a0<time>2007<\/time>, 345\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-221-10614-3\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-221-10614-3\"><span class=\"nowrap\">978-2-221-10614-3<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Theissen1996\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Gerd_Theissen1996\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Gerd Theissen\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gerd_Theissen\">Gerd\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Theissen<\/span><\/a>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"traduction\">trad.<\/abbr>\u00a0Ira Jaillet et A.-L. Finck),\u00a0<cite class=\"italique\">Histoire sociale du christianisme primitif\u00a0: J\u00e9sus, Paul, Jean<\/cite>,\u00a0<a title=\"Labor et Fides\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Labor_et_Fides\">Labor et Fides<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Le Monde de la Bible\u00a0\u00bb,\u00a0<time>1996<\/time>, 308\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2830908145\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2830908145\"><span class=\"nowrap\">978-2830908145<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=wm2ThI7QjhEC&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3Dwm2ThI7QjhEC%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Theissen2006\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Gerd_Theissen2006\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Gerd Theissen\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gerd_Theissen\">Gerd\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Theissen<\/span><\/a>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"traduction\">trad.<\/abbr>\u00a0Joseph Hoffmann),\u00a0<cite class=\"italique\">Le Mouvement de J\u00e9sus\u00a0: Histoire sociale d&rsquo;une r\u00e9volution des valeurs<\/cite>,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions du Cerf\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_du_Cerf\">Les \u00c9ditions du Cerf<\/a>,\u00a0<time>2006<\/time>, 364\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2204080439\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2204080439\"><span class=\"nowrap\">978-2204080439<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Theissen2015\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Gerd_Theissen2015\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Gerd Theissen\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gerd_Theissen\">Gerd\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Theissen<\/span><\/a>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"traduction\">trad.<\/abbr>\u00a0de l&rsquo;allemand par Jean-Pierre Bagot),\u00a0<cite class=\"italique\">L&rsquo;ombre du Galil\u00e9en\u00a0: R\u00e9cit historique<\/cite>, Paris, Cerf,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Lexio\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2015<\/time>, 272\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-204-10451-7\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-204-10451-7\"><span class=\"nowrap\">978-2-204-10451-7<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Van_Voorst2000\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Robert_Van_Voorst2000\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>\u00a0Robert\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Van Voorst<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"en\">Jesus Outside the New Testament\u00a0: An Introduction to the Ancient Evidence<\/cite>, Grand Rapids, Wm. B. Eerdmans Publishing,\u00a0<time>2000<\/time>, 270\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-0-8028-4368-5\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-0-8028-4368-5\"><span class=\"nowrap\">978-0-8028-4368-5<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=lwzliMSRGGkC&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DlwzliMSRGGkC%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Vermes1977\" class=\"ouvrage\"><span id=\"G\u00e9za_Vermes1977\" class=\"ouvrage\"><a title=\"G\u00e9za Vermes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%A9za_Vermes\">G\u00e9za\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Vermes<\/span><\/a>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"traduction\">trad.<\/abbr>\u00a0de l&rsquo;anglais),\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus le Juif\u00a0: Les documents \u00e9vang\u00e9liques \u00e0 l&rsquo;\u00e9preuve d&rsquo;un historien<\/cite>, Paris, Descl\u00e9e,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0J\u00e9sus et J\u00e9sus-Christ\u00a0\u00bb (<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a04),\u00a0<time>1977<\/time>, 298\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-7189-0108-X\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-7189-0108-X\"><span class=\"nowrap\">2-7189-0108-X<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Vermes2003\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Geza_Vermes2003\" class=\"ouvrage\"><a class=\"mw-redirect\" title=\"Geza Vermes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Geza_Vermes\">Geza\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Vermes<\/span><\/a>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"traduction\">trad.<\/abbr>\u00a0de l&rsquo;anglais),\u00a0<cite class=\"italique\">Enqu\u00eate sur l&rsquo;identit\u00e9 de J\u00e9sus\u00a0: Nouvelles interpr\u00e9tations<\/cite>, Paris,\u00a0<a class=\"mw-redirect\" title=\"\u00c9ditions Bayard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_Bayard\">Bayard<\/a>,\u00a0<time>2003<\/time>, 269\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-227-47040-2\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-227-47040-2\"><span class=\"nowrap\">2-227-47040-2<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"ZygulskiAdinolfi2021\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Piotr_ZygulskiFederico_Adinolfi2021\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : italien\">(it)<\/abbr>\u00a0Piotr\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Zygulski<\/span>\u00a0(\u00e9d.) et Federico\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Adinolfi<\/span>\u00a0(\u00e9d.),\u00a0<cite class=\"italique\" lang=\"it\">Riattivare il Ges\u00f9 storico<\/cite>, Turin, Effat\u00e0 Editrice,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Nipoti di Maritain\u00a0\u00bb (<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a010),\u00a0<time>2021<\/time>, 288\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/9788869296345\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/9788869296345\"><span class=\"nowrap\">9788869296345<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Th\u00e9ologiens_canonistes_et_philosophes\"><span id=\"Th.C3.A9ologiens_canonistes_et_philosophes\"><\/span>Th\u00e9ologiens canonistes et philosophes<\/h3>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span id=\"Dodd1996\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Charles_Harold_Dodd1996\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Charles Harold Dodd\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles_Harold_Dodd\">Charles Harold\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Dodd<\/span><\/a>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"traduction\">trad.<\/abbr>\u00a0de l&rsquo;anglais par Paul Andre Lesort),\u00a0<cite class=\"italique\">Le Fondateur du christianisme<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions du Seuil\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_du_Seuil\">Seuil<\/a>,\u00a0<time>1996<\/time>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"premi\u00e8re\">1<sup>re<\/sup><\/abbr>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"\u00e9dition\">\u00e9d.<\/abbr>\u00a01972), 186\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-02-028513-1\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-02-028513-1\"><span class=\"nowrap\">978-2-02-028513-1<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"F\u00e9dou2019\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Michel_F\u00e9dou2019\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Michel F\u00e9dou\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Michel_F%C3%A9dou\">Michel\u00a0<span class=\"nom_auteur\">F\u00e9dou<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus-Christ au fil des si\u00e8cles\u00a0: Une histoire de la christologie<\/cite>, Paris, Cerf,\u00a0<time>2019<\/time>, 513\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-204-12565-9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-204-12565-9\"><span class=\"nowrap\">978-2-204-12565-9<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"Ratzinger2017\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Joseph_Ratzinger_(Beno\u00eet_XVI)2017\" class=\"ouvrage\"><a class=\"mw-redirect\" title=\"Joseph Ratzinger\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Joseph_Ratzinger\">Joseph\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Ratzinger<\/span>\u00a0(Beno\u00eet XVI)<\/a>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"traduction\">trad.<\/abbr>\u00a0de l&rsquo;allemand),\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus de Nazareth<\/cite>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a01\u00a0:\u00a0<span class=\"italique\">Du bapt\u00eame dans le Jourdain \u00e0 la transfiguration<\/span>, Paris,\u00a0<a title=\"Groupe Flammarion\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Groupe_Flammarion\">Flammarion<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Champs Essais\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2017<\/time>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"premi\u00e8re\">1<sup>re<\/sup><\/abbr>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"\u00e9dition\">\u00e9d.<\/abbr>\u00a02007), 427\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-08-142172-1\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-08-142172-1\"><span class=\"nowrap\">978-2-08-142172-1<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Ratzinger2011\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Joseph_Ratzinger_(Beno\u00eet_XVI)2011\" class=\"ouvrage\"><a class=\"mw-redirect\" title=\"Joseph Ratzinger\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Joseph_Ratzinger\">Joseph\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Ratzinger<\/span>\u00a0(Beno\u00eet XVI)<\/a>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"traduction\">trad.<\/abbr>\u00a0de l&rsquo;allemand),\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus de Nazareth<\/cite>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a02\u00a0:\u00a0<span class=\"italique\">De l&rsquo;entr\u00e9e \u00e0 J\u00e9rusalem \u00e0 la R\u00e9surrection<\/span>, Monaco-Paris, Le Rocher,\u00a0<time>2011<\/time>, 349\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-268-07079-7\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-268-07079-7\"><span class=\"nowrap\">978-2-268-07079-7<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Ratzinger2017\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Joseph_Ratzinger_(Beno\u00eet_XVI)2017\" class=\"ouvrage\"><a class=\"mw-redirect\" title=\"Joseph Ratzinger\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Joseph_Ratzinger\">Joseph\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Ratzinger<\/span>\u00a0(Beno\u00eet XVI)<\/a>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"traduction\">trad.<\/abbr>\u00a0de l&rsquo;allemand),\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus de Nazareth<\/cite>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>\u00a03\u00a0:\u00a0<span class=\"italique\">L&rsquo;enfance de J\u00e9sus<\/span>, Paris,\u00a0<a title=\"Groupe Flammarion\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Groupe_Flammarion\">Flammarion<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Champs Essais\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2017<\/time>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"premi\u00e8re\">1<sup>re<\/sup><\/abbr>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"\u00e9dition\">\u00e9d.<\/abbr>\u00a02012), 189\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-08-142171-4\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-08-142171-4\"><span class=\"nowrap\">978-2-08-142171-4<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Revues\">Revues<\/h3>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><i>Que sait-on de J\u00e9sus\u00a0?<\/i>, revue\u00a0<i><a title=\"Le Monde de la Bible\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Le_Monde_de_la_Bible\">Le Monde de la Bible<\/a><\/i>, hors-s\u00e9rie printemps 2009, \u00e9d. Bayard.<\/li>\n<li><i>Christologie et histoire de J\u00e9sus<\/i>, revue\u00a0<i><a title=\"Recherches de science religieuse\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Recherches_de_science_religieuse\">Recherches de science religieuse<\/a><\/i>, tome 97, mars 2009.<\/li>\n<li><i>J\u00e9sus<\/i>, revue\u00a0<i><a title=\"Le Point\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Le_Point\">Le Point<\/a><\/i>, coll.\u00a0<i>Les grandes biographies<\/i>, hors s\u00e9rie\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a01, janvier 2009.<\/li>\n<li><a title=\"Jean-Pierre L\u00e9monon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Pierre_L%C3%A9monon\">Jean-Pierre L\u00e9monon<\/a>,\u00a0<i>J\u00e9sus de Nazareth. Proph\u00e8te et Sage<\/i>, \u00e9d. Cerf, coll.\u00a0<i>Cahiers \u00c9vangile<\/i>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a0119, 2002.<\/li>\n<li><i>J\u00e9sus au regard de l&rsquo;Histoire<\/i>, revue\u00a0<i>Les dossiers d&rsquo;<a class=\"new\" title=\"Arch\u00e9ologie (revue) (page inexistante)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Arch%C3%A9ologie_(revue)&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Arch\u00e9ologie<\/a><\/i>\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a0249, d\u00e9cembre 1999-janvier 2000.<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Essais\">Essais<\/h3>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span id=\"Bernheim2003\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Pierre-Antoine_Bernheim2003\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Pierre-Antoine Bernheim\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre-Antoine_Bernheim\">Pierre-Antoine\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Bernheim<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Jacques, fr\u00e8re de J\u00e9sus<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions Albin Michel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_Albin_Michel\">Albin Michel<\/a>,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0Spiritualit\u00e9s vivantes\u00a0\u00bb,\u00a0<time>2003<\/time>, 415\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-226-14269-6\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-226-14269-6\"><span class=\"nowrap\">978-2-226-14269-6<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Di\u00e9guez1985\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Manuel_de_Di\u00e9guez1985\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Manuel de Di\u00e9guez\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Manuel_de_Di%C3%A9guez\">Manuel de\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Di\u00e9guez<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"Librairie Arth\u00e8me Fayard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Librairie_Arth%C3%A8me_Fayard\">Fayard<\/a>,\u00a0<time>1985<\/time>, 492\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-213-01520-0\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-213-01520-0\"><span class=\"nowrap\">978-2-213-01520-0<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><a title=\"Jean Guitton\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Guitton\">Jean Guitton<\/a>,\u00a0<i>J\u00e9sus<\/i>, Grasset, Paris, 1956.<\/li>\n<li><span id=\"MordillatPrieur1998\" class=\"ouvrage\"><span id=\"G\u00e9rard_MordillatJ\u00e9r\u00f4me_Prieur1998\" class=\"ouvrage\"><a title=\"G\u00e9rard Mordillat\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%A9rard_Mordillat\">G\u00e9rard\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Mordillat<\/span><\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"J\u00e9r\u00f4me Prieur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9r%C3%B4me_Prieur\">J\u00e9r\u00f4me\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Prieur<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">Corpus Christi\u00a0: Enqu\u00eate sur l&rsquo;\u00e9criture des \u00c9vangiles<\/cite>, Mille et une nuits,\u00a0<time>1998<\/time>, 61\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-84205-136-5\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-84205-136-5\"><span class=\"nowrap\">978-2-84205-136-5<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"MordillatPrieur2001\" class=\"ouvrage\"><span id=\"G\u00e9rard_MordillatJ\u00e9r\u00f4me_Prieur2001\" class=\"ouvrage\"><a title=\"G\u00e9rard Mordillat\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%A9rard_Mordillat\">G\u00e9rard\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Mordillat<\/span><\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"J\u00e9r\u00f4me Prieur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9r%C3%B4me_Prieur\">J\u00e9r\u00f4me\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Prieur<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus, illustre et inconnu<\/cite>,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions Descl\u00e9e de Brouwer\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_Descl%C3%A9e_de_Brouwer\">Descl\u00e9e de Brouwer<\/a>,\u00a0<time>2001<\/time>, 235\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-220-04910-6\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-220-04910-6\"><span class=\"nowrap\">978-2-220-04910-6<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"MordillatPrieur2004\" class=\"ouvrage\"><span id=\"G\u00e9rard_MordillatJ\u00e9r\u00f4me_Prieur2004\" class=\"ouvrage\"><a title=\"G\u00e9rard Mordillat\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%A9rard_Mordillat\">G\u00e9rard\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Mordillat<\/span><\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"J\u00e9r\u00f4me Prieur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9r%C3%B4me_Prieur\">J\u00e9r\u00f4me\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Prieur<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus contre J\u00e9sus<\/cite>,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions du Seuil\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_du_Seuil\">Seuil<\/a>,\u00a0<time>2004<\/time>, 404\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2020512497\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2020512497\"><span class=\"nowrap\">978-2020512497<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"MordillatPrieur2008\" class=\"ouvrage\"><span id=\"G\u00e9rard_MordillatJ\u00e9r\u00f4me_Prieur2008\" class=\"ouvrage\"><a title=\"G\u00e9rard Mordillat\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%A9rard_Mordillat\">G\u00e9rard\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Mordillat<\/span><\/a>\u00a0et\u00a0<a title=\"J\u00e9r\u00f4me Prieur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%A9r%C3%B4me_Prieur\">J\u00e9r\u00f4me\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Prieur<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus apr\u00e8s J\u00e9sus<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions du Seuil\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_du_Seuil\">Seuil<\/a>,\u00a0<time>2008<\/time>, 406\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7578-1102-3\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7578-1102-3\"><span class=\"nowrap\">978-2-7578-1102-3<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Petitfils2011\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean-Christian_Petitfils2011\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Jean-Christian Petitfils\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Christian_Petitfils\">Jean-Christian\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Petitfils<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"Librairie Arth\u00e8me Fayard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Librairie_Arth%C3%A8me_Fayard\">Fayard<\/a>,\u00a0<time>2011<\/time>, 668\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-213-65484-3\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-213-65484-3\"><span class=\"nowrap\">978-2-213-65484-3<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Ranc\u00e92008\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Christiane_Ranc\u00e92008\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Christiane Ranc\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Christiane_Ranc%C3%A9\">Christiane\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Ranc\u00e9<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions Gallimard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_Gallimard\">Gallimard<\/a>,\u00a0<time>2008<\/time>, 365\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-07-033944-0\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-07-033944-0\"><span class=\"nowrap\">978-2-07-033944-0<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Tabor2007\" class=\"ouvrage\"><span id=\"James_D._Tabor2007\" class=\"ouvrage\">James D.\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Tabor<\/span>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"traduction\">trad.<\/abbr>\u00a0de l&rsquo;anglais par Bernard Cohen),\u00a0<cite class=\"italique\">La v\u00e9ritable histoire de J\u00e9sus\u00a0: Une enqu\u00eate scientifique et historique sur l&rsquo;homme et sa lign\u00e9e<\/cite>, Paris,\u00a0<a title=\"\u00c9ditions Robert Laffont\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_Robert_Laffont\">Robert Laffont<\/a>,\u00a0<time>2007<\/time>, 345\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-221-10614-3\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-221-10614-3\"><span class=\"nowrap\">978-2-221-10614-3<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Tilliette2011\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Xavier_Tilliette2011\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Xavier Tilliette\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Xavier_Tilliette\">Xavier\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Tilliette<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus romantique<\/cite>, Descl\u00e9e,\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>\u00a0\u00ab\u00a0J\u00e9sus et J\u00e9sus-Christ\u00a0\u00bb (<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>\u00a085),\u00a0<time>2011<\/time>, 356\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-7189-0786-4\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-7189-0786-4\"><span class=\"nowrap\">978-2-7189-0786-4<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=ZmkHBAAAQBAJ&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DZmkHBAAAQBAJ%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Verhoevenvan_Scheers2015\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Paul_VerhoevenRob_van_Scheers2015\" class=\"ouvrage\">Paul\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Verhoeven<\/span>\u00a0et Rob\u00a0<span class=\"nom_auteur\">van Scheers<\/span>\u00a0(<abbr class=\"abbr\" title=\"traduction\">trad.<\/abbr>\u00a0de l&rsquo;anglais par Anne-Laure Vignaux),\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus de Nazareth<\/cite>, Paris, Aux forges de Vulcain,\u00a0<time>2015<\/time>, 385\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-919176-91-5\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-919176-91-5\"><span class=\"nowrap\">978-2-919176-91-5<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Histoire_de_l'art\"><span id=\"Histoire_de_l.27art\"><\/span>Histoire de l&rsquo;art<\/h3>\n<\/div>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span id=\"B\u0153spflugSpieserHeckDa_Costa2000\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Fran\u00e7ois_B\u0153spflugJean-Michel_SpieserChristian_HeckVal\u00e9rie_Da_Costa2000\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Fran\u00e7ois B\u0153spflug\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fran%C3%A7ois_B%C5%93spflug\">Fran\u00e7ois\u00a0<span class=\"nom_auteur\">B\u0153spflug<\/span><\/a>, Jean-Michel\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Spieser<\/span>, Christian\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Heck<\/span>\u00a0et Val\u00e9rie\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Da Costa<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">Le Christ dans l&rsquo;art\u00a0: Des catacombes au\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"20\u1d49 si\u00e8cle\"><span class=\"romain\">XX<\/span><sup>e<\/sup><\/abbr>\u00a0si\u00e8cle<\/cite>, Bayard\/Le Monde de la Bible,\u00a0<time>2000<\/time>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-227-31724-6\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-227-31724-6\"><span class=\"nowrap\">978-2-227-31724-6<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"B\u0153spflug2015\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Fran\u00e7ois_B\u0153spflug2015\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Fran\u00e7ois B\u0153spflug\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fran%C3%A7ois_B%C5%93spflug\">Fran\u00e7ois\u00a0<span class=\"nom_auteur\">B\u0153spflug<\/span><\/a>,\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus a-t-il eu une vraie enfance\u00a0?\u00a0: L&rsquo;art chr\u00e9tien en proc\u00e8s<\/cite>, Paris, Cerf,\u00a0<time>2015<\/time>, 208\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-204-10426-5\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-204-10426-5\"><span class=\"nowrap\">978-2-204-10426-5<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Cottin1990\" class=\"ouvrage\"><span id=\"J\u00e9r\u00f4me_Cottin1990\" class=\"ouvrage\">J\u00e9r\u00f4me\u00a0<span class=\"nom_auteur\">Cottin<\/span>,\u00a0<cite class=\"italique\">J\u00e9sus-Christ en \u00e9criture d&rsquo;images\u00a0: Premi\u00e8res repr\u00e9sentations chr\u00e9tiennes<\/cite>,\u00a0<a title=\"Labor et Fides\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Labor_et_Fides\">Labor et Fides<\/a>,\u00a0<time>1990<\/time>, 164\u00a0<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>\u00a0<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>\u00a0<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-8309-0604-2\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-8309-0604-2\"><span class=\"nowrap\">978-2-8309-0604-2<\/span><\/a>,\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.com\/books?id=5Ku_5UC_Z7kC&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3D5Ku_5UC_Z7kC%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\" style=\"text-align: justify;\">\n<h3 id=\"Ouvrages_anciens\">Ouvrages anciens<\/h3>\n<\/div>\n<ul>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a title=\"Blaise Pascal\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Blaise_Pascal\">Blaise Pascal<\/a>,\u00a0<i>Abr\u00e9g\u00e9 de la vie de J\u00e9sus-Christ<\/i>, publi\u00e9 par P. Faug\u00e8re, \u00e9d. Andrieux, 1846 (texte in\u00e9dit retrouv\u00e9 peu avant 1846),\u00a0<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.be\/books?id=24dYAAAAMAAJ&amp;printsec=frontcover&amp;dq=#v=onepage&amp;q=&amp;f=false\" rel=\"nofollow\">ouvrage en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">\u00a0[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.be%2Fbooks%3Fid%3D24dYAAAAMAAJ%26printsec%3Dfrontcover%26dq%3D%23v%3Donepage%26q%3D%26f%3Dfalse\">archive<\/a>]<\/small>.<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a title=\"Ernest Renan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ernest_Renan\">Ernest Renan<\/a>,\u00a0<i><a title=\"Vie de J\u00e9sus (Renan)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vie_de_J%C3%A9sus_(Renan)\">Vie de J\u00e9sus<\/a><\/i>, \u00e9d. Michel L\u00e9vy fr\u00e8res, 1863.<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a title=\"Albert Schweitzer\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Albert_Schweitzer\">Albert Schweitzer<\/a>,\u00a0<i>Le Secret historique de la vie de J\u00e9sus<\/i>, \u00e9d. Albin Michel, 1967 (\u00e9d. orig. all. 1913).<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a title=\"Charles Guignebert\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles_Guignebert\">Charles Guignebert<\/a>,\u00a0<i>J\u00e9sus<\/i>, \u00e9d. Albin Michel, 1933, (r\u00e9\u00e9dition 1969).<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a title=\"Claude Tresmontant\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Claude_Tresmontant\">Claude Tresmontant<\/a>,\u00a0<i>L&rsquo;Enseignement de Ieschoua de Nazareth<\/i>, \u00e9d. Seuil, 1963.<\/li>\n<li><i>J\u00e9sus<\/i>, recueil de la collection \u00ab\u00a0Omnibus\u00a0\u00bb (Presses de la Cit\u00e9, 1999) comprenant le texte int\u00e9gral de quatre ouvrages\u00a0:\n<ul>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a title=\"Blaise Pascal\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Blaise_Pascal\">Pascal<\/a>,\u00a0<i>Abr\u00e9g\u00e9 de la vie de J\u00e9sus.<\/i><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a title=\"Ernest Renan\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ernest_Renan\">Ernest Renan<\/a>,\u00a0<i><a title=\"Vie de J\u00e9sus (Renan)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Vie_de_J%C3%A9sus_(Renan)\">Vie de J\u00e9sus<\/a>.<\/i><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a title=\"Edmond Fleg\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Edmond_Fleg\">Edmond Fleg<\/a>,\u00a0<i>J\u00e9sus racont\u00e9 par le Juif errant.<\/i><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a title=\"Fran\u00e7ois Mauriac\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fran%C3%A7ois_Mauriac\">Fran\u00e7ois Mauriac<\/a>,\u00a0<i>La Vie de J\u00e9sus<\/i>.<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>J\u00e9sus-Christ\u00a0(prononc\u00e9\u00a0[\u2006\u0292ezyk\u0281i]\u00a0ou\u00a0[\u2006\u0292ezyk\u0281ist]2),\u00a0J\u00e9sus,\u00a0le Christ\u00a0ou simplement\u00a0Christ\u00a0est le\u00a0nom\u00a0donn\u00e9 par l&rsquo;ensemble des\u00a0chr\u00e9tiens\u00a0\u00e0\u00a0J\u00e9sus de Nazareth. Il est \u00e9galement connu sous les\u00a0noms\u00a0de\u00a0Notre-Seigneur,\u00a0Fils de Dieu, le\u00a0Messie\u00a0ou le\u00a0Sauveur, ainsi que par le diminutif\u00a0J.-C. Il est profess\u00e9 par les chr\u00e9tiens \u00eatre le\u00a0Messie, le\u00a0Fils de Dieu\u00a0et le r\u00e9dempteur du genre humain. N\u00e9 avant l&rsquo;an 4 sous\u00a0H\u00e9rode, il a commenc\u00e9 son activit\u00e9 de pr\u00e9dicateur vers l&rsquo;an 28. [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":12028,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-12021","page","type-page","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12021","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=12021"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12021\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":12029,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12021\/revisions\/12029"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/12028"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/oraziopuglisi.art\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=12021"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}